Kwiat lilii we krwi ebook

Kwiat lilii we krwi

HALINA POPŁAWSKA

Kwiat lilii we krwi

Tryptyk rewolucyjny

Projekt graficzny serii Katarzyna Potkańska

Ilustracja na okładce i strona tytułowa

Stanisława Poreda

Ilustracja na okładce przedstawia Szarlottę Corday

Redaktor

Urszula Przasnek

Redaktor techniczny Ewa Guzenda

Wydanie I

(fj^^^^-Spol.

Copyright © 1994 by Halina Popławska

ISBN 83-7001-798-3

WYDAWNICTWO ALFA-WERO Sp. z o.o. — WARSZAWA Wydanie pierwsze

Skład, druk i oprawa WN Alfa-Wero Sp. z o.o.

Zam. 703/94

tym moim, którzy straszną śmiercią zginęli

Nigdy nie zapomnę tej nocy, gdy go przywieziono. Nigdy. Choćbym miał żyć i sto lat. Tej parnej letniej nocy nie dającej ani odrobiny ochłody po upalnym dniu.

Bezgłośne błyskawice przekreślały czarne niebo oślepiającym zygzakiem. Cisza dzwoniła w uszach. Milczały świerszcze i cykady. Jak gdyby w oczekiwaniu. Na co?

Nie mogłem spać. Często mi się to teraz zdarza. I zawsze boli mnie wówczas ręka. Cała. Od dłoni po ramię. A przecież jej nie ma. Uciął mi ją doktor Decaux nazajutrz po bitwie pod Valmy, dwudziestego pierwszego września tysiąc siedemset dziewięćdziesiątego drugiego roku.

Wracając pamięcią do tej strasznej chwili przeżywam wszystko od początku, tak jak to było, a minęły już trzy lata od owych wydarzeń.

Znowu widzę doktora Decaux, w zakrwawionym fartuchu, gdy stoi nade mną z jakimś nożem czy tasakiem w ręku, a sierżant Remy i dwaj żołnierze trzymają mnie za nogi i za ramiona.

Walczyłem z nimi równie dziko i zaciekle jak z Prusakami, nie chciałem, aby mnie okaleczono, miałem zaledwie osiemnaście lat. Rzucałem się, krzyczałem, ale oni byli silniejsi.

— Zuch z ciebie — powiedział doktor Decaux, gdy obandażowany i napojony winem „na wzmocnienie” leżałem pod łopoczącym nad głową płótnem szpitalnego namiotu.

Najgorzej było, gdy mnie z pustym rękawem zobaczyli rodzice. Ja to już miałem czas przywyknąć, bo nie od razu wróciłem do domu. Ale oni...

Ojciec zbladł i milczał. Chyba tak będzie wyglądał przy skonaniu. I nic nie mówił, nie robił wyrzutów, choć był przeciwny, nie chciał, abym szedł do wojska. Ale ojczyzna była w niebezpieczeństwie. Zgromadzenie Narodowe wezwało Francuzów pod broń. Wszystkich, od osiemnastu do dwudziestu pięciu lat. Jakże mogłem zostać?

— To bandyci — powiedział wówczas ojciec. — Niech zginą!

— To patrioci — zaprotestowałem.

— Jesteś głupi — ojciec odwrócił się do mnie plecami. — Gdybyś miał choć odrobinę rozumu, nie dałbyś się omotać. Ale ty...

— Jestem rewolucjonistą — odparłem z dumą. — Precz z arystokracją. Ludzie rodzą się wolni i są równi wobec prawa.

— Milcz — rozgniewał się ojciec. — W moim domu nie chcę słyszeć podobnych bredni.

Nic więcej nie mówiłem, ale zaciągnąłem się mimo ojcowskiego zakazu. I byłem pod Valmy, walczyłem pod rozkazami samego Kellermanna, biłem Prusaków, Austriaków, emigrantów. I jestem z tego dumny.

Emigranci! Podli zdrajcy spiskują z wrogami ojczyzny. — Tak wówczas myślałem.

Właściwie po co to wspominam? Sam nie wiem. Nie potrafię jednak uwolnić się od tych majaczeń, szczególnie w nocy, gdy nie mogę spać i oblany potem leżę w dolnej izbie północnej wieży. Mimo grubości murów oddzielających mnie od parnej duchoty powietrza, nie odczuwam żadnej ulgi i podobnie jak chory w gorączce, zaludniam ciemne wnętrze widziadłami z przeszłości.

Wówczas to usłyszałem dalekie rżenie. Tak odzywa się koń, gdy czuje bliski już cel podróży. Potem doleciało mnie postukiwanie kopyt na kamienistej drodze i skrzypienie kół. Czułem nieledwie wysiłek, z jakim zmordowane zwierzęta wciągały na strome wzgórze ciężki widać wehikuł.

Mimo obudzonej ciekawości nie chciało mi się wstać. Byli to przypuszczalnie wysłannicy Komitetu Ocalenia Publicznego lub

członkowie Konwentu, delegowani z Paryża dla przeprowadzenia kontroli nastrojów w tej odległej części Francji.

Ci przepasani trójkolorową szarfą dygnitarze z piórami na kapeluszu i parą pistoletów u boku trzęśli się w niewygodnej bryczce na drogach całego kraju, wlokąc za sobą długi cień gilotyny.

Znosili wszystkie te prywacje po to, by utrzymać, a w razie potrzeby ożywić właściwego, to znaczy rewolucyjnego ducha w narodzie.

Pojazd był coraz bliżej. Słyszałem wyraźnie parskanie i sapanie zmęczonych wspinaczką koni. A potem zaskrzypiała otwierana na oścież brama. Nie była to jednak bryczka prawdziwych patriotów, lecz sądząc po odgłosach raczej podróżna kareta.

Pojazd wtoczył się na dziedziniec, stuknęły drzwiczki, a ściszony głos ojca powiedział wyraźnie:

— Tędy, Wasza Wielebność.

Błysk pochodni rozświetlił na chwilę wąską szparę strzelnicy i czerwonawym promieniem omiótł gotyckie sklepienie mojego mieszkania.

— Dziecko śpi, zaraz je wyniosę. — Nieznajomy głos był niski i lekko schrypły.

— Pomogę Waszej Wielebności. — To mówił znowu mój ojciec.

Następnie odemknięto drzwi dolnej sali, a zawsze młody głos matki zadrżał czule i współczująco:

— Zmęczone biedactwo, śpi, aniołek...

Słyszałem jeszcze, jak stary Jakub odprowadzał konie do stajni, a zamczysta brama znowu zaskrzypiała, ryglowana jak każdego wieczoru.

O zaśnięciu nie miałem co i marzyć. Było mi gorąco i niewygodnie. Ręka rwała jak wówczas po amputacji. Czułem się zbyt słaby, żeby wstać, wytężałem jedynie słuch, ale cisza była zupełna.

Przywieziono jakieś dziecko, to pewne. Ojciec był uprzedzony o przybyciu gości, matka też. Tylko ja nic nie wiedziałem, bo nawet stary Jakub dopuszczony został do tajemnicy. Tylko ja...

„Wasza Wielebność”...

Czyż byłby to jakiś klecha, jak wówczas mówiono, jeden z tych co to w dziewięćdziesiątym roku odmówili złożenia przysięgi na wierność narodowi i Cywilnej Konstytucji duchowieństwa? Czyżby ojciec ośmielił się...? Czy narażałby głowę, by ukrywać wrogów Rewolucji?

I nie ufał mi... Obawiał się mnie. Mnie, swojego jedynego syna.

Poczułem ból, straszny ból, gdzieś tam głęboko, jak gdyby na samym dnie mojego jestestwa, taki ból, że usiadłem na posłaniu opierając się jedyną ręką o zimny kamień muru.

Tak, to musiał być jakiś ksiądz i dziecko, przypuszczalnie syn byłego arystokraty. Ksiądz uwoził dziecko z Paryża. Ale dlaczego teraz? Przecież po upadku Robespierre’a skończyło się panowanie terroru. Ojciec nawet nie wie, co to było, co się tam wówczas działo. A ja widziałem. Na własne oczy. O, jak dobrze widziałem! Są rzeczy tak straszliwe, że nic nie zatrze ich w ludzkiej pamięci. Nic. Ale ojciec... Jak mógł? Więc posądza mnie o najgorsze? O zdradę? Ma mnie za Judasza? Czyż aż tak nisko upadłem w jego oczach, że myśli, iż byłbym zdolny wydać? Mojego ojca?

Siedziałem wiele godzin obolały i drętwy, z coraz większym żalem w sercu, aż świt zajrzał w szczeliny strzelnic i cisnął do wnętrza wieży blaskiem wschodzącego słońca.

Zastygłem w tym bezruchu rozpaczy, nieczuły na nic innego jak na krzywdę, jaka mnie spotkała. Wielką krzywdę, większą chyba od tej, którą mi wyrządził pruski pocisk. O tak, o wiele większą.

A potem przypomniałem sobie, co niegdyś mówiłem. Wówczas, gdy wbrew woli ojca wyruszałem na wojnę.

W owym czasie Rewolucja jawiła mi się jako rodzaj drabiny, po której mógłbym łatwo wspiąć się, by dosięgnąć panny Gabrieli.

Naturalnie byłem głupi. Teraz widzę to wyraźnie. Przede wszystkim ode mnie do panny Gabrieli jest tak daleko, że chyba tylko sięgająca nieba drabina Jakubowa byłaby zdolna wynieść mnie na te wyżyny. A Rewolucja...

Dopóki jej nie znałem, Rewolucja w moich zachwyconych oczach była piękna i uśmiechnięta, czysta, bo obmyta łzami

radości. Sprawiedliwa i miłosierna, łaskawa dla maluczkich, surowa w miarę potrzeby dla możnych.

„Ludzie rodzą się i pozostają wolni i mają równe prawa”.

Tak głosił pierwszy punkt Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela z 26 sierpnia 1789 roku, poprzedzającej Konstytucję uchwaloną dwa lata później.

Nie ustawiono jeszcze w Paryżu na placu Królewskim, zwanym obecnie Placem Rewolucji, obmierzłego wynalazku doktora Guil-lotin, nie zaczął działać Komitet Ocalenia Publicznego ani Rewolucyjny Trybunał, gdzie kara śmierci była jedynym wyrokiem, jaki spadał na oskarżonego równie szybko i niezawodnie jak ostrze wprawiane w ruch ręką kata Sansona.

Wolność — Równość — Braterstwo.

Czy istnieją piękniejsze hasła prowadzące ludzkość ku szczęśliwości?

Chyba tylko miłość, moja miłość do panny Gabrieli. Beznadziejna i nieszczęśliwa, od początku skazana na niespełnienie i brak wzajemności, skryta i utajona jak grzech, lękająca się blasku słońca, ale bez tej miłości nie potrafiłbym już żyć.

Rewolucja więc w pewien sposób przybliżała mnie do przedmiotu mojego uwielbienia.

Wolność — myślałem. — Wolno mi kochać, kogo chcę. Ona i tak się nie dowie. To jest wyłącznie moja tajemnica, moja własność, tylko moja. I wołałbym utracić drugą rękę, byle się nie dowiedziała.

I Równość. Jestem człowiekiem równie wolnym jak ona, mającym te same prawa i tak samo przez prawo traktowanym. Dlaczego więc nie mógłbym...? Nie, nie, sama myśl wydaje mi się już bluźnierstwem.

A Braterstwo? Czyż nie wyszliśmy wszyscy z ręki Stwórcy? „Najwyższej Istoty!”, jak życzył sobie Robespierre. Ojcostwo Boga czyni z nas braci. I to nas wzajemnie zobowiązuje. Czy ona też tak uważa?

Nie wiem i pewnie nigdy się nie dowiem. Panna Gabriela nigdy nie zniżyłaby się przecież do rozmowy ze mną na takie tematy. Najwyżej mogłaby powiedzieć: „Przynieś mi szal, Bertranku,

zostawiłam w altanie... I książkę”. I to wszystko. A potem, gdy spełniłbym jej polecenie, odeszłaby w stronę zamkowego tarasu, górującego z dawnych wałów nad okolicą. Tak już nieraz-bywało.

Od czasu gdy hrabia de Saunhac przeniósł się do Wersalu, a było to jeszcze przed moim urodzeniem, widywałem pannę Gabrielę rzadko, przeważnie w porze letnich upałów. Wówczas to niezdrowe wyziewy z sadzawek królewskiego parku zmuszały wielu dworaków do szukania schronienia pod mniej lub bardziej przeciekającym dachem rodowej siedziby.

Panna Gabriela była delikatnego zdrowia i hrabia bał się dla córki owej ospy, która wówczas w Wersalu szpeciła wiele pięknych twarzy i twarzyczek.

Nie uniknął jej sam nawet król Ludwik XV. Naznaczony straszliwym piętnem, niczym katowskim żelazem, ratunek znalazł dopiero w przedwczesnej śmierci.

Panna Gabriela...

Byłem zupełnie małym berbeciem, uczepionym matczynej spódnicy, gdy zobaczyłem ją pierwszy raz.

Miałem może cztery lata, a ona, starsza ode mnie, była już wyrośniętą ośmioletnią dziewczynką w długiej bombiastej sukience tak błękitnej jak jej oczy. Jasne włosy ciemniejące z biegiem lat przeświecały starym złotem wśród luźno puszczonych splotów, które przytrzymywała błękitna wstążka. Wydawała mi się równie piękna jak święta Radegunda w witrażu zamkowej kaplicy, równie nieosiągalna jak gwiazda, nierzeczywista jak zjawa z tamtego świata.

Wyczekiwałem upałów, bo wówczas przyjeżdżała, za każdym razem coraz piękniejsza. Mogłem jej się przyglądać z daleka lub z ukrycia, gdyż przepędzano mnie z tej części zamkowego dziedzińca czy ogrodu, gdzie zazwyczaj przebywała.

Byłem już duży, gdy mnie wreszcie dostrzegła. Wśliznąłem się za matką do olbrzymiej zamkowej sieni, chłodnej w największe skwary, a ona tamtędy przechodziła.

— Któż ten chłopczyk? — zwróciła się do mojej matki.

— Mój syn.

— Nigdy go nie widziałam — zauważyła.

— Nie powinien kręcić się po ogrodzie czy na pokojach. — Mimo tej uwagi wiedziałem, że matka jest ze mnie dumna.

— Jak ci na imię? — patrzyła mi prosto w oczy.

— Bertran — szepnąłem.

— Śliczne imię — uśmiechnęła się — i śliczny z ciebie chłopczyk. — Rączką tak miękką jak atłasowe kotary wielkiego salonu pogłaskała mnie po policzku.

Wkrótce wyjechała.

Odtąd za każdym pobytem panny Gabrieli na zamku miałem szczęście oddać jej drobną przysługę, a zawsze spoglądała na mnie życzliwie i rzuciła jakieś miłe słówko.

Aż pewnej jesieni, w kuchni gdzie królowała moja matka, zaczęto mówić o jej zamążpójściu.

— Czas już, żeby panna Gabriela miała męża — oświadczyła stara Jakubowa łuskając fasolę.

— Do takiej panny to kawalerowie jak pszczoły do miodu. — Jakub starannie nabijał fajkę i uśmiechał się domyślnie.

— Hrabia zostawia córce wolną rękę — zauważyła pomocnica matki, Marietka. — Nie będzie jej przymuszał. Szczęśliwa! Wy-bierze kogo zechce — wzdychała, ciaśniej obwiązując głowę chustką.

— Panna Gabriela nie wyjdzie za mąż! — mój krzyk odbił się od łukowego sklepienia kuchni i zamarł gdzieś aż pod okapem wielkiego komina.

Dygotałem z jakiejś wewnętrznej irytacji, a obecni wybuch mój przyjęli głośnym śmiechem.

— Dlaczegóż to nie wyjdzie? — Stara Jakubowa ocierała załzawione z wesołości oczy.

— Właśnie, dlaczego? — podchwyciła pytanie Marietka. — Z takim posagiem nawet i brzydula, kulawa czy garbata znalazłaby amatora. A cóż dopiero nasza panna Gabriela!

Wszyscy zaczęli mnie molestować, wypytywać, potrząsać mną, nawet milczący zazwyczaj Piotr, parobek używany do najcięższych robót w zamku, przyłączył się do moich dręczycieli.

— Powiedziała mi to święta Radegunda — wypaliłem wreszcie, chcąc się od nich odczepić.

Cios padł wiosną, tuż przed zwołaniem Stanów Generalnych.

— Nareszcie panna Gabriela zaręczona — oznajmiła z zadowoleniem stara Jakubowa. — Tylko to ktoś z daleka, nie z -naszych stron.

Nie chciałem temu wierzyć, to przecież nie było możliwe, żeby panna Gabriela...

Niestety, matka potwierdziła gadanie Jakubowej.

— Narzeczony panny Gabrieli to jakiś markiz — dodała. — Poznali się w Wersalu. Panna Gabriela podobno bardzo szczęśliwa.

Panna Gabriela szczęśliwa... i zakochana.

Jak wygląda panna Gabriela zakochana?

Jak patrzy na tego swojego markiza? I co mówi? I jak go nazywa?

Wydało mi się nagle, że nasz zamek chwieje się w posadach, że za chwilę runie i przywali mnie kupą gruzów, a ja, żywcem pogrzebany, nie zdołam wydobyć się spod rumowiska.

Zrozumiałem jak w jakimś olśnieniu, że życie moje jest skończone, zanim się jeszcze zaczęło. Że nie czeka mnie już nic na tej ziemi, żadne szczęście, bo szczęście jest możliwe tylko w miłości.

Dotąd wystarczała mi świadomość, że serce panny Gabrieli jest wolne, „puste” i gdyby zdarzył się cud, mógłbym posiąść to niczyje serce, wypełnić je moją miłością, tylko moją.

A oto skończyło się wszystko. Zjawił się jakiś tam markiz i zajął to niczyje serce i nie pozostało już w nim ani odrobiny miejsca dla nikogo innego.

Miałem więc „rywala” i powoli rosła we mnie niechęć, a wkrótce i nienawiść do owego pudrowanego fircyka, który tylko dlatego, że był markizem...

Wreszcie zacząłem pragnąć jego śmierci. W owym czasie o śmierć nie było trudno, szczególnie dla kogoś, kto nosił tytuł markiza. Głowa tego „wroga ludu”powinna była co prędzej znaleźć się w koszu pod gilotyną.

Markiz...

Nie ma już na szczęście żadnych diuków czy markizów. Rewolucja zniosła tytuły i szlachectwo. Czyż ludzie nie rodzą się równi?

Wolność — Równość — Braterstwo.

Oto są prawdy, w które należy wierzyć, prawa, którymi należy się kierować. Jak to czyni Rewolucja. Nawet za pomocą gilotyny.

Gdyby tak matka zajrzała w moje myśli... Przeraziłby ją ten jedynak „we władzy szatana”. Tak by z pewnością orzekła.

Rewolucja więc wraz z hasłem „śmierć tyranom” stała się swego rodzaju moją „drogą do piekła”.

Od początku, od zwołania do Wersalu Stanów Generalnych, śledziłem z zapamiętaniem bieg wydarzeń.

Trudno było o gazety, wiadomości przychodziły z kilkutygodniowym opóźnieniem, ale żyłem tym wszystkim, co działo się tam, daleko od naszego zamku. Szczególnie zachwyciła mnie paryska gazeta „Francuski patriota” wydawana przez niejakiego pana Brissot, którą czasem znajdowałem w Rignac. Czego tam nie było! Fakty i komentarze, przemówienia i opisy. O tak, ów poniedziałek czwartego maja to zaiste wielka data w dziejach Francji.

Wówczas to trzy stany i król udali się w uroczystej procesji z kościoła Najświętszej Panny do Świętego Ludwika na nabożeństwo poprzedzające otwarcie Stanów Generalnych.

Najpierw szedł stan trzeci, najliczniejszy i najbardziej oddalony od króla. Wszyscy w czerni — tak im nakazano. Niektórzy uznali żałobną barwę stroju odartego z jakiejkolwiek ozdoby za chęć upokorzenia tych, co reprezentują większość przecież narodu. Strój ten jednak wydał mi się wręcz wytworny, a czarny kolor w moim mniemaniu podkreślał jeszcze jego powagę. Bo czyż frak do krótkich jedwabnych spodni, czarne pończochy, trzewiki z klamrami, płaszcz i trójrożny kapelusz nie są eleganckie?

Po tej czerni kwitł tęczowy łan przetykany srebrem i złotem. To noblesa wystąpiła w dworskich atłasach.

Po świetnych strojach arystokracji, purpuraci i biskupi we fioletach poprzedzali ciemne sutanny niższego duchowieństwa.

Po nich dopiero pod baldachimem niesiono Sakrament, a tuż za Nim kroczył król wraz z braćmi otoczony książętami krwi.

Nazajutrz rozpoczęto obrady.

Wśród przybyłych ministrów szczególnie owacyjnie witano pana Neckera, co to miał uzdrowić finanse. Ludwik XVI usłyszał

jeszcze gromkie „niech żyje król”. Dużo mniej entuzjastycznie witano królową. Król, w odczytanej mowie, zalecał umiar we wprowadzaniu reform oraz różnych innowacji.

A potem wszystko potoczyło się jak spadająca z gór lawina.

Nie było zgody między stanami. Ten trzeci nie chce być usunięty do osobnej sali obrad. Poparty częścią duchowieństwa żąda wspólnej z pierwszym i drugim stanem weryfikacji pełnomocnictw.

Po przeszło miesięcznych sporach i dysputach, które nie doprowadziły do porozumienia, stan trzeci, uważając się za przedstawiciela całej Francji, ogłasza się Zgromadzeniem Narodowym.

Trzynastego lipca od świtu biją na trwogę wszystkie dzwony Paryża. W nocy lud, podburzony płomiennym przemówieniem młodego adwokata Kamila Desmoulinsa, który wołał „czeka nas, patriotów, nowa noc Świętego Bartłomieja”, włamał się do arsenału Inwalidów.

Następnego dnia przypuszczono szturm na Bastylię i co najdziwniejsze zdobyto tę niedostępną dotąd fortecę.

Ludzie oszaleli, ściskali się i całowali. Ulicami obnoszono zatkniętą na pice głowę gubernatora straszliwej twierdzy.

Dopiero gwałtowna burza, która wybuchła nocą, ochłodziła nieco rozpalone do białości uniesienie i radość ludu.

Czemu mnie tam nie było?

Przeżywałem wspólnie z bohaterami owych wydarzeń te dni triumfu i wyzwolenia. Byłem jak w gorączce. Ojciec spoglądał na mnie spod oka, matka kilka razy dziennie przykładała mi dłoń do rozpalonego czoła.

— Jesteś chory — mówiła.

— Jestem szczęśliwy — odpowiadałem. — Nareszcie coś się dzieje, nareszcie jest Rewolucja!

— Rewolucja... — zaczynała matka wahająco. — Przecież tam leje się krew. Mordują niewinnych ludzi.

— Niewinnych? — udawałem zdziwienie. — To słuszna kara na zbrodniarzy. Śmierć tyranom! Wszyscy ludzie są równi.

Matka kręciła głową i coraz bardziej była o mnie niespokojna. Wobec ojca nie ośmielałem się z początku wyjawić głośno i otwarcie moich rewolucyjnych poglądów.

Wśród tych wstrząsających Francją burz i huraganów, nie-ledwie niezauważona przeszła śmierć delfina, ośmioletniego Ludwika Józefa, chłopca wątłego, zbyt spokojnego na swój wiek, którego zdrowie pozostawiało ostatnio wiele do życzenia. Problematyczna w rewolucyjnych warunkach godność następcy tronu czyli delfina spadła na drugiego syna królewskiej pary, czteroletniego Ludwika Karola, księcia Normandii, który na swoje nieszczęście tryskał zdrowiem i niespożytą żywotnością.

Jak szczury opuszczają tonący okręt, tak co znaczniejsi arystokraci uciekają z Francji. Najmłodszy brat króla rozpoczyna ten exodus chroniąc się wraz z rodziną w Turynie. Za nim idą inni.

Pewnego sierpniowego wieczoru wjechała na zamkowy dziedziniec kareta hrabiego de Saunhac. Wysiadła z niej panna Gabriela, blada i przerażona, a spokój emanujący z prastarych murów Bel-castel starł zdawałoby się sprzed jej rozszerzonych strachem oczu budzące grozę obrazy.

Hrabia był chmurny, ale mimo zmęczenia drogą kazał zaraz wezwać mojego ojca.

Narada trwała długo w noc, starałem się nie zasnąć, widziałem niepokój matki, która szeptała chwilami: Boże, Boże, co teraz będzie? I mocno zaciskała ręce.

Chciałem ją uspokoić i pocieszyć, powiedzieć, że Rewolucja jest sprawiedliwa, że ani hrabiemu, ani pannie Gabrieli, a tym bardziej nam włos z głowy nie spadnie, nie mogłem jednak zdradzić się, że czuwam i czekam na powrót ojca.

Wrócił bardzo zafrasowany. Słyszałem, jak na zapytanie matki odrzekł krótko „później powiem” i położył się. Ale tak jak i na mnie, na niego także nie spłynął błogosławiony sen.

Odtąd każdego dnia hrabia zamykał się z moim ojcem na długie godziny. O czym tam mówili, nie wiem, wiem tylko, że mój ojciec, Jakub i Piotr znosili do zamkowych podziemi ciężkie, jak stwierdziłem, skrzynie i kufry.

Panna Gabriela nie opuszczała północno-zachodniej części pierwszego piętra, gdzie były jej pokoje, a ja snułem się wśród całego tego zamieszania niespokojny i zdenerwowany, nie

rozumiejąc dobrze sytuacji, lecz przeczuwając, mimo zachwytu Rewolucją, bliskie jakieś niebezpieczeństwo.

Rewolucja tymczasem wielkimi krokami szła przez Francję, pozostawiając za sobą krwawy ślad. Nocami oświetlały jej drogę łuny pożarów, a wszędzie witały okrzykami rozradowane tłumy, pijane winem z pańskich piwnic. Nikt nie pracował na roli, ludzie woleli grabić domy i pałace bogaczy. Podkładano przy tym ogień, by „tyranów” wykurzyć z wygodnych kryjówek.

I tak powoli dobrotliwy uśmiech osuwał się z kamiennej twarzy Rewolucji zastąpiony grymasem bezprzykładnego barbarzyństwa.

Palono i niszczono wszystko, co należało do możnych. Podniesiono rękę na Kościół i na klasztory. Padły zamki Villelongue, Gages i Cassanus, Huguiés i La Capelle-Viaur. Bo czyż najstarsze i najbardziej warowne fortece mogły oprzeć się sile ludu, który zdobył Bastylię?

Te prastare twierdze, broniące niegdyś przed najazdem wroga przytulone do ich stóp osady, zdobyto nieledwie gołymi rękami, bez armat i machin oblężniczych. Wieśniacy zbrojni w widły i kije dali radę owym kamiennym olbrzymom od wieków sterczącym nad okolicą jak na urągowisko.

Co rano dochodziły do nas straszne wieści, a co wieczór zadawaliśmy sobie pytanie, jak długo utrzyma się nasz Belca-stel?

Jest to zamek warowny, którego początki sięgają mroków średniowiecza. Wzmianka o nim znajduje się już w kronice z 1040 roku. Hrabia dumny jest z tej prastarej siedziby, a z Bel-castel wywodzi się i moja rodzina, równie stara jak ród hrabiego de Saunhac, tyle, że mojego nazwiska nie poprzedza owa partykuła „de” świadcząca o szlacheckim pochodzeniu.

Jakie właściwie ma to teraz znaczenie? Śmierć zrównuje ludzi, książę krwi umiera tak samo jak najuboższy z żebraków, a nędza ludzkiego ciała dotyka jednakowo utytułowanych magnatów jak i bezdomnego włóczęgę.

Niemniej od panny Gabrieli dzieliła mnie przepaść, której nigdy nie zdołałbym przekroczyć. Nie pomogłyby największe nawet zasługi, bohaterstwo czy poświęcenie.

Ale to już było przeszłością. Rewolucja przywróciła początkową równość między ludźmi, zniżyła górujących nad innymi, wywyższyła maluczkich. I to było wspaniałe. Mimo towarzyszących jej okropności, mimo gilotyny, mimo lęku, niepewności jutra i stale obecnego widma śmierci.

Panna Gabriela bała się, a ja oddałbym życie dla panny Gabrieli.

Moja matka bała się także, widziałem to po jej oczach, po drżeniu rąk, po niespokojnym oglądaniu się za siebie przy najlżejszym hałasie. Tylko ojciec był taki jak zawsze, może nieco bardziej milczący.

Czasem wieczorem panna Gabriela wychodziła na taras zaczerpnąć świeżego powietrza. Nosiła teraz ciemne suknie, luźno spływające loki wiązała czarna wstążka.

Zaczajony w załomie muru nie odrywałem od niej oczu. Raz dostrzegła mnie mimo ciemności.

— Czy to ty, Bertranku?

Wyszedłem na otwartą przestrzeń.

— Zbliż się.

Podszedłem do niej.

— Masz takie piękne oczy — powiedziała cicho.

Wpatrywałem się w nią jak urzeczony.

— Takie oczy spotyka się tylko tu, na naszym Południu, w tej starej prowincji Rouergue, nad brzegami Aveyronu — mówiła jak we śnie. — W Wersalu nie ma takich oczu, tam oczy są zupełnie inne, zimne i nieufne, ich spojrzenie mrozi i odpycha, nie ma w nim szczerości, ani takiego... żaru — dokończyła szeptem.

Nie śmiałem się odezwać, nie śmiałem prawie oddychać, by czar nie prysnął, a trwał wiecznie, aż do skończenia świata.

Ale panna Gabriela zapomniała chyba o mojej obecności, a tzar prysł, bo posłyszeliśmy strzały.

— Co to? — przestraszyła się.

— Strzelają — powiedziałem prędko. — Niech się pani nie boi. Nie pozwolę pani skrzywdzić.

— Nie pozwolisz? — zdumiała się.

— Nie pozwolę — oświadczyłem stanowczo — chyba pierwej zginę.

— Bertranku...

Zawstydziłem się mojego wybuchu. Ona zbliżyła się do mnie i dotknęła mojego policzka.

— Jesteś taki młody — powiedziała miękko. — Prawie dziecko.

— Nie jestem dzieckiem. Jestem wolnym człowiekiem.

— Wolnym? — zdziwiła się. — Nie rozumiem.

— Wszyscy jesteśmy wolni.

— Ja nie jestem wolna. Siedzę zamknięta w Belcastel drżąc ze strachu. Gdzie tu wolność?

— Ale może pani kochać kogo pani chce. — Sam nie wiem, skąd wzięła się u mnie taka śmiałość.

— Kochać? Cóż ty wiesz o miłości?

— Wiem wszystko.

— Wszystko? Czyż można wiedzieć wszystko o tak dziwnym uczuciu jak miłość?

— Można. Wystarczy tylko kochać.

Na szczęście było ciemno i nie mogła widzieć mojej twarzy. Ale sam fakt, że rozmawiała ze mną i to rozmawiała o miłości był zdumiewający. Zrozumiałem, że zawdzięczam to Rewolucji. To Rewolucja sprawiła, że panna Gabriela dostrzegła we mnie człowieka, podobną do niej istotę ludzką, obdarzoną rozumem i wolną wolą.

Chwilę jeszcze stała oparta o parapet, a potem odeszła bez słowa. Spędziłem na tarasie pół nocy. Nie chciało mi się spać. Czułem w sobie nadludzką jakąś siłę, nieledwie moc czynienia cudów.

Panna Gabriela rozmawiała ze mną jak z równym sobie, jak gdybym był co najmniej... markizem — myślałem. — Może tak samo rozmawiała na początku znajomości z późniejszym narzeczonym? A potem nagle poraziła mnie myśl, że ją obraziłem, byłem zbyt śmiały i dlatego odeszła zagniewana. Ale czy była zagniewana?

Chyba raczej zdziwiona, dotąd przecież nigdy nie ośmielałem się mówić do niej nie zapytany. Ale i teraz... Odpowiadałem tylko na pytania — uspokajałem siebie. — Niczym jej nie uchybiłem. Jest dla mnie jak święta Radegunda z witraża.

Było to moje pierwsze zwycięstwo odniesione dzięki Rewolucji. Zwycięstwo, które objawiło mi moją wysoką rangę wolnego człowieka. Nie byłem markizem, ale gdybym mógł, potrafiłbym mówić o miłości równie pięknie, a może dużo piękniej niż mój „rywal”. Gdybym tylko mógł...

Dobrze jednak wiedziałem, że sama nawet Rewolucja nie przyzna mi nigdy takiego prawa.

Potem, od połowy października, zaczęły nas dochodzić straszne wieści: oto lud, podobnie jak Bastylię, zdobył Wersal!

Mnie wieści te wprawiły w zachwyt. Król nie mógł już mówić „Francja to ja”, Francja to przecież my, wszyscy mieszkańcy tego kraju, od najznaczniejszego stojącego wysoko do nic nie znaczącego, tak nisko przypadłego do ziemi, że można go było potrącić nogą. A więc i ja, ja też byłem cząstką Francji, byłem Francją, a Francja nareszcie podniosła rękę na bastion monarchii.

Tysiące, tysiące mężczyzn i kobiet uzbrojonych w widły i piki opuściło Paryż i ruszyło królewskim traktem wprost do dawnej siedziby Króla-Słońce.

Tłum stratował straże pilnujące bram, zalał dziedzińce i wdarł się do pałacu. Przekupki z hal nareszcie mogły z bliska przyjrzeć się „Austriaczce”, jak nazywano królową, chciwymi palcami dotknąć atłasu spódnicy i koronek stanika.

Wszystko to wyczytałem w gazecie pana Brissot.

W wygłodzonym Paryżu brakuje żywności. Rozpolitykowana prowincja, zajęta doraźnym wymierzaniem sprawiedliwości, nie dostarcza chleba, mięsa i oliwy. Dlatego ludzie przybyli do Wersalu. Chcą króla i jego rodzinę mieć blisko siebie, w stolicy. Wierzą, że to poprawi ich sytuację, nareszcie będą mieli co jeść.

Król poddaje się woli ludu, nie pragnie rozlewu krwi, nie pozwala strzelać do bezbronnych.

Taki to był początek krzyżowej drogi monarchii.

Jej pierwszy etap zdawał się nie mieć końca. Kareta królewska posuwała się powoli, otoczona napierającym zewsząd tłumem.

Ogłuszeni wrzaskami kobiet, podtrzymujących w bojowym zapale mężów i synów, siedzący w karecie starają się nie okazać

lęku. Królowa uspokaja plączącego delfina, a przytulona do rodziców Maria Teresa zapewnia, że nie boi się niczego.

W parę dni potem, dekretem Zgromadzenia, Ludwik XVI przestał być królem Francji. Odtąd jest tylko „królem- Francuzów”. Wolna Francja nie ma nad sobą żadnego „tyrana”.

Nie mogłem zdradzić się z moimi uczuciami. Należało udawać smutek, choć przepełniała mnie radość i duma.

Ale trwało to krótko.

Pewnego dnia przyszli ludzie z Belcastel, nawet z dalszych okolic i aż z Rignac. Wyszedł do nich mój ojciec. Znali go od lat, znali jego uczciwość i zdrowy rozsądek. Był jednym z nich. Jak oni, całe życie ciężko pracował na chleb.

Jego słowa taką miały siłę przekonywania, że rozeszli się, nie czyniąc nam krzywdy. Ale to był znak. Dłużej nie należało zwlekać. Cała Francja stała w ogniu, Belcastel cudem jakimś nie padł dotąd pod napierającą zewsząd ścianą płomieni.

Zrozumiał to hrabia de Saunhac.

Na wyjazd nie wytoczono karety, wymoszczono jedynie sianem chłopski wózek. Pierwszy raz wytworny dotąd stangret musiał zrzucić liberię i przywdziać podobnie jak jego pan kaftan z samodziału.

Panna Gabriela płakała cicho. Podeszła do murów i położyła rękę na chropawej powierzchni kamienia, a potem podniosła oczy ku środkowej baszcie. Tam zazwyczaj, w razie oblężenia, bywało ostateczne schronienie.

Ale żaden wróg nie oblegał Belcastel, tylko swoi, swoi, którzy nie chcieli hrabiów na tej ziemi.

Pan de Saunhac półgłosem dawał ostatnie polecenia mojemu ojcu. Wszyscy staliśmy na dziedzińcu. Gdy Jakub odemknął bramę, hrabia podszedł do córki.

— Już czas — powiedział i pomógł jej wsiąść.

Patrzyliśmy na nich, przebranych jak na maskaradę, aż wózek wytoczył jsię za bramę i długo jeszcze biegliśmy wzrokiem za opuszczającym się ze wzgórza jakże skromnym ekwipażem.

Dopiero wówczas zdałem sobie sprawę, że nie ma już panny Gabrieli w Belcastel. Nie ma jej nigdzie. Francja była

przed nią zamknięta. Pozostawała jedynie granica, a więc emigracja.

Emigracja.

Nazajutrz ojciec powiedział, że hrabia kieruje się ku Hiszpanii. To była najbliższa granica. Pireneje, choć trudne do przebycia, stanowiły jednak doskonałą kryjówkę. Myślałem z przerażeniem o trudach czekających delikatną pannę Gabrielę. Kiedy ją zobaczę? I czy ją jeszcze zobaczę na tej ziemi?

Tymczasem z Paryża nadchodziły coraz krwawsze wiadomości. Rewolucja, depcząc stary porządek, szybkim krokiem podążała ku swojemu przeznaczeniu. Prawo przestało obowiązywać. Na ulicach dokonywano samosądów, które zazwyczaj kończyły się masakrą „wrogów ludu”. I nie żadnych tam arystokratów czy innych wielkich panów, nie, ot na przykład piekarz oskarżony o ukrywanie mąki, rzeźnik, u którego znaleziono połeć słoniny. Rozdarto ich na strzępy, ludzie poszaleli, jak gdyby zapach krwi uderzył im do głowy niczym najmocniejsze wino.

Zgromadzenie dekretem z 2 listopada oddaje kościelne dobra do dyspozycji narodu. Wieś pławi się w szczęściu. Nareszcie można za bezcen kupić ziemię, a także budynki. Kościoły i klasztory przestają być miejscem kultu. Romańskie i gotyckie kaplice zamieniono na spichlerze. Pod łukowym sklepieniem poczerniałym od dymu tysięcy świec zaczęto składać siano.

Niech żyje Rewolucja! Wszystko przecież wolno. Niestety, w tym jakże dobrym do życia okresie o pieniądz jest coraz trudniej. Złoto zniknęło z trzosów nawet bogaczy. W połowie grudnia pojawiają się asygnaty, pierwsze papierowe pieniądze we Francji.

Ukryci za grubymi murami Belcastel z drżeniem serca śledziliśmy te wszystkie wydarzenia, a moja matka nieraz westchnęła:

— Jak dobrze, że nie ma tu panny Gabrieli!

Zostało nas teraz w zamku siedmioro: moi rodzice, stary Jakub z żoną, Piotr, Marietka i ja.

W tę pierwszą zimę Rewolucji, ciężką zimę dla całej Francji, każdej nocy i każdego dnia oczekiwaliśmy nieszczęścia. Nas jednych w okolicy oszczędzono. Byliśmy co prawda tylko służbą,

niemniej wiedziano o przywiązaniu mego ojca do tego wszystkiego, co te prastare mury reprezentują.

Czyż w całej Francji nie zdobywano podobnych prowincjonalnych Bastylii? Czyż nie mordowano ich mieszkańców oraz wszystkich podejrzanych o wrogość do rewolucyjnych przemian? Wicher huczący nad krajem wymiatał z serc resztki ludzkich uczuć, pozostawiając nienasycone pragnienie krwi i zemsty.

O tak, ciężka to była zima, tym bardziej, że zapasy żywności szybko topniały, a kupić nic nie było można.

Wieczorami zbieraliśmy się w kuchni, przy skąpym ogniu, cisnąc się wokół komina i rozmawiając naturalnie o nieobecnych.

Stara Jakubowa nie przestawała użalać się nad losem „biednej panny Gabrieli”.

— Gdzie jest teraz nasz kwiatuszek?— wz/iychała. — Wygnana z domu u progu szczęścia. A jej markiz? Czy żyje?

— Pewnie też uciekł — wzruszał ramionami Jakub. — Nie czekał przecież aż go zabiją.

— Może spotkają się na emigracji? — dodawała Marietka z nadzieją w głosie.

Wszyscy wspominali pannę Gabrielę. Milczałem tylko ja, no i Piotr schylony nad miską cienkiej zupy. Co tu właściwie było do powiedzenia? W myśli towarzyszyłem pannie Gabrieli w jej krzyżowej drodze. Czy aby dotarli bezpiecznie do krańców Francji? Jakież trudy musiała znosić ta przywykła do wygód i zbytku istota? Czy wytrzyma? A gdyby zachorowała? Albo umarła? Cóż począłbym na tym świecie utraciwszy to, czym biło moje serce?

Ojciec często udawał się do Rignac, przynosił gazety, wiedzieliśmy więc, co się działo w stolicy. Zima była tam cięższa niż na wsi. Ceny żywności szły w górę. Głód i chłód powalały starych i chorych. Mimo jednak tych wszystkich okropności wierzyłem w Rewolucję, wierzyłem w jej oczyszczającą misję, w jej mądrość i sprawiedliwość. Ci, którzy stali na czele Zgromadzenia Narodowego, opracowywali konstytucję, wydawali dekrety i zarządzenia, byli dla mnie bohaterami i wielkimi ludźmi. Oni znali całą

prawdę, prawdę o Rewolucji i jej tragizmie. I wiedzieli, dokąd idą. W domu nazywano ich mordercami i wszelkiego rodzaju kanalią. Musiałem więc milczeć.

Pewnego dnia ośmieliłem się zapytać ojca, co zawierają kufry i skrzynie, które tak pieczołowicie ulokowano w podziemiach zamku.

— Czy to pieniądze? Bogactwa hrabiego?

— Jest tam trochę pieniędzy — odparł ojciec — ale przede wszystkim są papiery, dokumenty, pradawne pergaminy, tak mocne, że czas ich nie zniszczy.

— Papiery? — zdziwiłem się. — Dokumenty?

— Dokumenty — ojciec pokiwał głową. — Całe archiwum rodziny de Saunhac, a jeszcze przedtem panów Belcastel, bo to oni byli pierwsi.

— Komu to potrzebne? — wzruszyłem ramionami. — Takie stare szpargały.

— Komu? — oburzył się ojciec. — To przecież cała nasza historia, dzieje naszej prowincji Rouergue, a wraz z nią i dzieje Francji. Barbarzyńcy niszczą teraz i palą tę przeszłość. Wyrzucają klasztorne biblioteki, zapalają stosy z mądrości przodków. Wywlekają ze zdobytych na właścicielach zamków rodowe papiery, nie zdając sobie sprawy z tego, co czynią. Czyżbyś nie rozumiał, o co tu chodzi?

— Te dokumenty i ta cała przeszłość dotyczą wielkich arystokratycznych rodów, skazanych i tak na zagładę. Ale co nam do tego?

— Nam? — ojciec zaczerwienił się. — My też nie wypadliśmy sroce spod ogona. My też mamy swoje rodzinne dzieje. Nie jestem uczony. Ale żyjąc w Belcastel od początku, nauczyłem się kochać ten zabytek, jakim jest nasz zamek. Poznałem jego wartość, nie tę materialną, to przecież tylko kupa kamieni, ale jego moc, siłę, trzymającą nas od tylu wieków na tej ziemi i pewność, że nic ani nikt nas z niej nie wygoni. Nawet Rewolucja! — zakończył podniesionym głosem.

— Rewolucja była konieczna — zacząłem śmielej. — Francja potrzebowała reform.

— Co ty tam wiesz — ojciec potrząsnął głową. — Naczytałeś się tych gazetowych świstków i wierzysz we wszystko, co tam gryzmolą te paryskie pismaki. Ale oni nie wiedzą, co to Francja i co to jest nasza ziemia. Oni od ziemi odeszli. Daleko. Chcą teraz władzy. Rządzić innymi. Oto co im w głowie. I niszczyć. Taki na przykład Belcastel. Przed setkami lat oparł się najazdom, a teraz mało brakuje, żeby padł pod ciosami pik i wideł naszych własnych barbarzyńców. I nikt na to nic nie poradzi. Widocznie tak być musi. Musi przewalić się ta nawałnica. Ale co potem znajdziemy pod gruzami? Nie wiem i boję się.

Mądry jest mój ojciec, bardzo mądry, ale nie widzi jednego. Nie widzi, że Rewolucja jest sprawiedliwa. Chce równości i braterstwa dla wszystkich. I wolności. Już teraz ludzie czują się wolni. Są wolni i szczęśliwi. Ojciec to wreszcie zrozumie. Musi zrozumieć. A przeszłość...?

Czy właściwie przeszłość jest taka ważna? Dla mnie to puste słowo. Tylko Rewolucja ma znaczenie, Rewolucja, bo buduje nowy świat, świat ludzi wolnych i równych sobie. Właśnie wyczytałem w gazecie o zniesieniu wszelkich przywilejów. Nie może jeden człowiek uginać się pod ciężarem nad siły, gdy drugi kroczy swobodnie wymachując laseczką. Po to właśnie jest Rewolucja, żeby to zmienić.

Pewnego wieczoru Piotr wrócił z Rignac, dokąd posłał go mój ojciec. Małomówny zazwyczaj parobek był blady i trzęsły mu się ręce, gdy rozkiełzywał konia.

— Co ci to, Piotrze? — spytała Marietka wchodzącego do kuchni.

— Widziałem... — wybąkał Piotr.

— Co widziałeś?

— Widziałem — zaczął. — Zabili mera.

— Mera? — zdziwił się Jakub.

- Roznieśli na strzępy. - Piotr zatrząsł się i wyskoczył za drzwi.

Słyszałem, jak wymiotował.

Gdy Jakubowa postawiła przed nim miskę zupy, Piotr odsunął naczynie.

— Nie mogę — powiedział niewyraźnie. — To... To było straszne.

— Czegóż od niego chcieli?

— Chleba. Krzyczeli, że mer ukrywa przed ludźmi wielkie zapasy mąki. Ale żadnej mąki nie znaleźli, choć wyciągnąwszy go na ulicę, splądrowali dom. Nie wiedziałem — Piotr mówił coraz ciszej — że ludzie mogą być tacy... tacy okrutni. Jak szatany. I kobiety...

— Więc i kobiety? — spytał Jakub.

— Mnóstwo kobiet. Straszniejsze od mężczyzn. Jeszcze żył... a one napchały mu ziemi do ust. „Masz, żryj”, tak wrzeszczały. — Panie Peyrade — zwrócił do ojca udręczone spojrzenie. — Co z nami będzie? Co będzie, jeśli ludzie przestali być ludźmi?

Nigdy jeszcze Piotr tyle na raz nie powiedział. Nigdy. Dopiero Rewolucja rozwiązała mu język. Ale nie tak, jak się spodziewałem. Nie tak.

Rewolucja tymczasem szła naprzód z góry wytyczonym szlakiem, a doniosłe decyzje znaczyły jej drogę.

Przede wszystkim doktor Guillotin zaprezentował swój wynalazek, przedstawiając Zgromadzeniu Narodowemu skuteczność zbudowanej przez siebie machiny. Był to rzeczywiście najbardziej humanitarny sposób pozbawienia człowieka głowy.

Następnie odpowiedni dekret zabronił składania ślubów zakonnych, rozwiązując tym samym wszelkie kongregacje. Jednocześnie Zgromadzenie uchwaliło Cywilną Konstytucję Duchowieństwa.

Przedstawienie w katedrze Notre-Dame w Paryżu dramatu »Zdobycie Bastylii” najgodniej zakończyło ten pierwszy, jakże znaczący rok Rewolucji.

n

Słońce stało już dość wysoko, gdy się obudziłem. Ną wyplatanym krześle w nogach łóżka siedziała matka.

— Byłam bardzo niespokojna — powiedziała cicho, gdy otworzyłem oczy. — Nie przyszedłeś na śniadanie... Źle się czujesz?

— Żle — burknąłem. — Bardzo źle.

— Co ci jest? — przestraszyła się. — Czy ramię...?

Nie wytrzymałem i wyrzuciłem z siebie wszystko. Cały ból, żal do niej, do ojca. Jak mogli tak mnie potraktować, tak niegodnie!

— Jak gdybym był Judaszem — zakończyłem, odwracając od niej oczy. — Wiem, przywieziono jakieś dziecko dodałem. Słyszałem głos ojca i twój, matko.

— Nie trzeba o tym nikomu mówić — powiedziała prędko.

— A komuż mógłbym mówić? — zdziwiłem się. — Nie opuszczam przecież Belcastel. Z jedną ręką...

— Uważają cię za bohatera — przerwała. — Byłeś pod Valmy.

Choć wroga Rewolucji, nie potrafiła ukryć dumy Francuzki ze zwycięstwa odniesionego nad Prusakami.

— Chodź jeść. — Podniosła się i wygładziła spódnicę. — Goście mieszkają na górze — wyjaśniła idąc ku wyjściu.

— Na pierwszym piętrze? — Byłem szczerze zdumiony. — Czyżby w pokojach hrabiego?

— W pokojach hrabiego — przytaknęła. — Ale lepiej nie mówić, że tu są.

— Ukrywają się?

Zrobiła nieokreślony ruch ręką.

— Nie wiem. W dzisiejszych czasach należy być ostrożnym.

Wiesz o tym lepiej niż ja.

Ciężkie drzwi- zamknęły się za nią z głuchym stuknięciem. Leżałem jeszcze chwilę rozmyślając o tym, co mi powiedziała.

Musieli to być jacyś znaczni goście, jeśli ich wpuszczono do pokojów hrabiego. Na pierwszym piętrze, tyle że w przeciwnym skrzydle, były także komnaty panny Gabrieli.

Matka co jakiś czas chodziła tam sprzątać i zazwyczaj zabawiała nieco dłużej, niż było potrzeba, jak gdyby pragnęła nacieszyć się

nieuchwytną obecnością mieszkanki tych opuszczonych teraz pokojów

— Chcę zobaczyć — powiedziałem raz, dogoniwszy ją na schodach — proszę, pozwól matko.

Tkane przed wiekami bezcenne arrasy okrywały ściany salonu. Była tam cała historia damy i jednorożca, owego bajecznego zwierzęcia, któremu ze środka głowy wyrastał róg łokciowej długości. Białe futerko lśniło przetykane srebrną nitką, podobnie jak suknia damy bielejąca na tle zieleni fantastycznego lasu czy ogrodu.

Dotykałem delikatnych mebelków nie pasujących do surowego piękna owych murów. Tu więc siadywała panna Gabriela. — Myślałem. — Tu marzyła o swoim markizie, przy tym rokokowym biureczku pisała do niego listy. „Mój najdroższy”, tak pewnie zaczynała.

Mój najdroższy...

Z każdej ściany spoglądała na mnie dama z jednorożcem u boku, wiotka i delikatna jak panna Gabriela. Z ostro zakończonego czubka wysokiego czepca spływał przezroczysty nieledwie welon. Jakiej sztuki dokazał średniowieczny tkacz, by nadać sztywnej przecież materii przejrzystość i zwiewność czegoś tak lekkiego jak tchnienie.

Kanapkę i foteliki otaczające gerydon z intarsjowanym blatem krył adamaszek koloru dojrzałej moreli. Tego samego koloru były atłasowe zasłony u czterech wąskich a wysokich okien. Na żardinierkach piętrzyły się doniczki z ozdobnymi roślinami. Matka podlewała je pieczołowicie, niektóre z nich obracając ku światłu.

— Na szczęście uratowaliśmy to wnętrze przed zniszczeniem — mówiła z dumą. — Panna Gabriela musi wszystko zastać w porządku, tak jak zostawiła. — Obrzucała salon badawczym wzrokiem. — Nie przestawiaj tego fotelika. Niech stoi przy kominku, jak ona go postawiła. A co tam poruszyłeś na stoliczku do robót? — Tak mnie strofowała...

— Czy panna Gabriela wróci tu kiedykolwiek? — pytałem 2 bólem w sercu. — Czy w ogóle będzie to możliwe?

— Wróci. — Matka nie miała co do tego żadnych wątpliwości. — Pewnego dnia zjedzie niespodziewanie do Belcastel, może nawet z markizem.

Nie chciałem markiza, nie było dla niego miejsca w tych pokojach. I choć porcelanowe cacka z manufaktury w Sevres rozweselały to średniowieczne wnętrze, nie pasował do niego fircykowaty laluś z włosami osypanymi pudrem. Jak mogła panna Gabriela zainteresować się podobnie zniewieściałym mężczyzną?

— Chodźże już, chodź — przynaglała matka.

Ociągałem się z opuszczeniem tego miejsca, gdzie wydawało mi się przebywał duch panny Gabrieli.

Gdy tego ranka zjawiłem się na spóźnione śniadanie, w kuchni oprócz matki nie było nikogo.

— Jedz. — Podsuwała mi talerz, kładła łyżkę, kroiła chleb. Bardzo mizernie wyglądasz.

Potem Piotr i Jakub znieśli szezlong z jednego z pokojów i ustawili w zacienionym kącie tarasu.

Niemłody jegomość w czerni sprowadził bladego chłopca o cienkich nóżkach, który z trudem szedł podtrzymywany przez opiekuna. Ułożono go na szezlongu podsuwając poduszki pod głowę i pod ramiona. Przyglądałem się temu z daleka. Widziałem, jak opiekun usiadł przy chłopcu i wyjąwszy z kieszeni książkę, zaczął czytać głośno. Niestety nie mogłem rozróżnić słów, szmer głosu zlewał się w melodyjną całość z odgłosami przyrody. Chłopiec wodził wzrokiem po niebie, po wierzchołkach drzew, wreszcie zamknął oczy. Opiekun przestał czytać i wsunął książkę do kieszeni.

Obiad goście jedli w wielkiej sali jadalnej. Matka nakryła stół najcieńszym obrusem i wydobyła resztkę hrabiowskich sreber, których nie ukryto w podziemiach. Byli to widocznie bardzo znaczni goście.

Popołudnie spędziłem w ogrodzie. Mogłem teraz chodzie, gdzie chciałem, nie było panny Gabrieli, a nawet gdy y y a może dopuściłaby mnie do swego towarzystwa? Kto wie? Rewolucja zdziałała przecież nie takie cuda. Tak myślałem, choc dobrze wiedziałem, jakie cuda działała Rewolucja.

Podwieczorek matka podała na tarasie. Było teraz trochę łatwiej o żywność, mieliśmy własne warzywa i owoce. Na utrzymanie gości ojciec czerpał z pieniędzy hrabiego. Dbał, by w miarę możliwości nie zbywało im na niczym.

Zwracając się do opiekuna chłopca tytułowano go „Wasza Wielebność”, on zaś swojego pupila nazywał po prostu Karolem. Gdy raz zapytałem o nich ojca, odparł krótko: spełniam rozkazy hrabiego. Goście są tu na jego zaproszenie.

Byłem coraz bardziej zaintrygowany, lecz unikałem przybyszów nie chcąc okazać się niedyskretnym. Widać mieli wielkie zaufanie do wszystkich domowników, gdyż opiekun chłopca rozmawiał z Piotrem i Jakubem równie swobodnie, jak z moim ojcem. Pewnego dnia Piotr przyniósł kociaka i położył zwierzątko obok dziecka na szezlongu. Chłopczyk zazwyczaj smutny i milczący pierwszy raz od przyjazdu roześmiał się.

— Kotunio, śliczny kotunio — wołał i głaskał kociaka, który zdawał się być bardzo zadowolony z tej pieszczoty. — Czy on będzie mój? — Podniósł oczy na Piotra.

— Tak — Piotr skłonił się niezgrabnie.

— Kto to tacy? — zapytałem z kolei matkę.

— Nie wiem — odpowiedziała, ale nie patrzyła na mnie.

— Czy to krewni hrabiego? Czy znajomi?

— Może. Ojca nie pytaj — dodała prędko. — On też nic nie wie.

Nie pytałem więc. Najlepszych informacji mógłby mi udzielić woźnica, który przywiózł do nas tajemniczych gości. Zabawił jednak w Belcastel tylko dobę, by dać odpocząć koniom, a potem odjechał tą samą podróżną karetą. Zresztą jego mina nie zachęcała do pytań. Był jakiś dziwny, zbyt wyniosły jak na stangreta. Swoją postawą nie dopuszczał do żadnych konfidencji.

Nie dowiedziawszy się więc niczego, znowu zwróciłem się do matki.

— Czy hrabia przysłał list?

— List? — zdziwiła się. — W jaki sposób?

Rzeczywiście, przez te wszystkie lata hrabia ani razu nic dał znać o sobie.

— Skąd więc ci goście wiedzieli, że ojciec ich przyjmie?

— Wiedzieli. Ojciec dostał wiadomość.

— A więc dostał list. — Serce biło mi mocno. Czekałem, że usłyszę coś o pannie Gabrieli.

— Gdy ojciec był ostatnio w Rignac, spotkał tam pewnego człowieka.

— Kogo?

— To nieznajomy. Ale ten człowiek przekazał polecenie hrabiego.

— I ojciec uwierzył?

— Człowiek podał hasło. Hrabia przed odjazdem polecił ojcu wykonać to, co przekaże mu osoba znająca hasło. Taka była wola hrabiego, ojciec musiał być posłuszny.

Wszystko to coraz bardziej rozpalało moją ciekawość.

Raz będąc w ogrodzie posłyszałem miauczenie. Kociak siedział wysoko na drzewie i widocznie bał się zejść.

Naturalnie, z jedną ręką nie było mowy o wdrapywaniu się na gruby pień jabłoni. Pobiegłem więc po Piotra, a gdy zniósł kociaka, poszedłem do chłopca, półleżącego na szezlongu.

— Gdzie był Kotunio? — Spojrzał na mnie jasnymi oczami.

— Na drzewie. — Położyłem mu kota na kolanach.

— Usiądź przy mnie — poprosił. Był akurat sam, opiekun oddalił się na chwilę. — Wiem, jesteś bohaterem — dotknął pustego rękawa. — Jak ci na imię?

— Bertran. — Ujął mnie jego smutny uśmiech i dziwnie żałosne spojrzenie niebieskich oczu.

— Możesz mnie nazywać Karolem — powiedział po chwili. — Jesteś bardzo odważny, prawda? Walczyłeś... za Francję. Opowiedz mi, jak to było pod Valmy.

— Dwaj są bohaterowie tej bitwy — zacząłem.

— Wiem — przerwał — Kellermann i Dumouriez.

— Tak, Kellermann nadział kapelusz na koniec szpady, podniósł ją wysoko i powiewając pióropuszem z okrzykiem „Niech żyje naród” rzucił się na Prusaków. My runęliśmy za nim.

Chłopiec leżał z kotem w objęciach. O tym, że słuchał z najwyższą uwagą, świadczyły rozchylone usta i oczy pełne blasku.

— I co? Co było dalej?

— Ze wszystkich sił siekliśmy wroga — odparłem. — Grzmia-ły armaty, a my szliśmy naprzód.

— A Valmy?

— Valmy to niewielka wioska z górującym nad nią wiatrakiem. Tam właśnie zgrupował nas Kellermann. Pod tym wiatrakiem. Dął silny wicher, lecz mimo huku dział, dolatywało nas chwilami skrzypienie obracających się skrzydeł.

— Prusakami dowodził książę Brunszwiku, prawda?

— Bezczelny Niemiec! — Potrząsnąłem głową. — Ogłosił manifest nawołujący Francuzów do poddania się. Któż mógł ścier-pieć podobną obelgę? Wróg przekroczył granicę i pustoszył nasz kraj. Szedł już na Paryż. A Kellermann to Alzatczyk. Bronił nie tylko Francji, bronił też swojej ziemi.

— A co z wiatrakiem?

— Spłonął od pruskiego ognia.

— Szkoda. — Szepnął.

— Niestety. Pozostał z niego jedynie osmolony kikut. Może kiedyś ludzie odbudują.

— To już nie będzie ten sam. Ten historyczny.

— Cóż to ma za znaczenie? — Wzruszyłem ramionami.

— Dla ciebie historia nie ma znaczenia? — oburzył się.

— Nowy będzie z pewnością lepszy. A historia... — Machnąłem ręką.

Chłopiec milczał, wydawało się, że przestał mnie słuchać.

— Możesz odejść. — Powiedział po chwili.

Od strony zamku zbliżał się opiekun.

Zanim się oddaliłem, słyszałem, jak chłopiec powiedział: »On nie lubi historii. A wydał mi się taki miły. I był pod Valmy”.

Nie dosłyszałem odpowiedzi opiekuna. Było mi jakoś dziwnie głupio. Co ten smarkacz wyobraża sobie? „On nie lubi historii”. Cóż on w ogóle wie o historii? I o jakiej historii myśli? Taki mały chłopiec. Nie ma chyba więcej jak dziesięć lat... I ten ton... »Możesz odejść”. Cóż on sobie do licha wyobraża? Że jest synem byłego arystokraty, to już wszystko mu wolno? Ale interesował się

bitwą pod Valmy. Pierwszym zwycięstwem Rewolucji nad wrogami Francji.

Do wieczora o niczym innym nie mogłem myśleć. .1 ciągle widziałem chudą rączkę, zanurzoną w kocim futerku. Jakże wydawała się słaba, taka cieniutka i blada, jak gdyby nie było w niej krwi ani sił, ani życia.

Matka miała teraz dużo więcej roboty. Sama szykowała posiłki dla gości i podczas gdy my wszyscy jadaliśmy w kuchni, im trzeba było podawać półmiski w dolnej sali. Gdy zbliżał się ktoś obcy do Belcastel, goście natychmiast zbiegali do podziemi. Tam była dla nich przygotowana kryjówka.

Pewnego ranka zastukał do bramy Jan Vouvelle, cieśla z Rig-nac. Policzki miał czerwone jak maki i widać było wyraźnie, że wypił więcej niż należało.

Ojciec posadził go w kuchni przy stole, kończyliśmy właśnie śniadanie, i nalał wina.

— Obywatelu Peyrade — zaczął cieśla — wielkie nowiny przyszły do naszego Komitetu. O tak, bardzo wielkie.

— Cóż to za nowiny? — ojciec nie okazał dostatecznego zainteresowania.

— Nasza Republika nareszcie bezpieczna! — oznajmił cieśla z namaszczeniem. — Nic już nam nie zagraża.

— A cóż nam zagrażało? — spytał stary Jakub. — Wrogowie Francji pobici.

— Zagraniczni pobici, ale swoi... — Cieśla miał coraz bardziej mętne oczy. — Rodzina Kapetów skończona — stuknął nagle pięścią w stół, aż stara Jakubowa chwyciła się za serce. — Zdechło wilcze szczenię, przetrzymywane w wieży Tempie. Nie będzie u nas więcej tyranów! Koniec! W całej Francji wielka radość. — Język plątał mu się nieco, gdy wygłaszał to rewolucyjne przemówienie.

— To rzeczywiście dobra wiadomość — powiedział powoli mój ojciec. — Ale czy prawdziwa?

— Do Komitetu przyszły gazety z Paryża. Wszystko tam napisane. A ja chciałem osobiście oznajmić wam te nowiny. — Cieśla z trudem podnosił się z krzesła.

— Dziękujemy — mruknął ojciec i skinął na Piotra. — Odprowadzisz obywatela Vouvelle do domu — dodał — i może pożyczą ci jaką gazetę. Chcielibyśmy poczytać.

— Tak, tak — kiwał głową cieśla, czepiając się ramienia Piotra — z pewnością pożyczą.

Po ich wyjściu chwilę siedzieliśmy w milczeniu.

— Umarł więc i drugi nasz król — zaczął ojciec — mały Ludwik XVII.

— Biedny męczennik — westchnęła matka.

— To kto teraz królem? — spytała Marietka.

— Hrabia Prowansji, młodszy brat Ludwika XVI — odparł ojciec. — Pewnie będzie się nazywać Ludwik XVIII. Wszyscy synowie królewscy mają na któreś imię Ludwik. Jeśli nie na pierwsze, to na drugie. Na pamiątkę świętego króla Ludwika IX. A ten mały męczennik nazywał się Ludwik Karol.

— Karol? — zdziwiła się Jakubowa. — Jak ten nasz chłopczyk.

— Mało to Karolów na świecie? — Zauważył ojciec. — Równie wielu jak Ludwików.

— Ale ten chłopczyk...

— Cóż ten chłopczyk? — Ojciec wstał. — Taki sam jak inne dzieci, tyle, że chory i słaby.

Nikt się więcej nie odezwał. Ale mnie to wszystko nie dawało spokoju. Musiałem zapytać ojca, choćbym tą swoją ciekawością miał go rozgniewać.

Ale nie rozgniewał się.

— Chcesz wiedzieć, czego sam nie wiem — powiedział patrząc na mnie przenikliwie. — Hrabia nie podał mi nazwiska gości. Domyślam się, że to syn jakiegoś wielkiego pana uratowany w czasie Terroru. Ukrywano go pewnie, dlatego taki chudy i blady.

— Ale jak go przywieziono? — dopytywałem się. — Przecież na drogach rozstawiono patrole. Posterunki sprawdzają papiery podróżnych. Choćby i tu u nas, w Rignac...

— Mieli odpowiednie dokumenty. Jak je dostali, nie wiem. Na pytanie żandarmów woźnica wołał: „z rozkazu Republiki” i okazywał papier z pieczęcią Konwentu. Wszędzie mieli wolny prze-

jazd i świeże konie. Mam nadzieję, że w powrotnej drodze nie spotkało strangreta nic złego — dodał z troską w głosie.

O ile to było możliwe, wszystko więc zostało wyjaśnione. Ale nie do końca. Nieraz patrząc z daleka na opiekuna chłopca miałem ochotę zapytać: „Jakie nazwisko nosi to dziecko? Ale nie śmiałem. W starym duchownym było coś, co nie pozwalało okazać takiego braku delikatności. Miał przecież do nas zaufanie.

W parę dni potem ojciec wziął mnie pod ramię i poprowadził do dolnej sali. Było już po obiedzie, ale goście siedzieli jeszcze przy stole.

— Nie miałem dotąd okazji przedstawić Waszej Wielebności mojego syna — ojciec popchnął mnie lekko naprzód oto Ber-tran, mój jedynak. Stracił rękę pod Valmy.

Opiekun chłopca skinął głową i podsunął ojcu otwartą tabakierkę leżącą obok nakrycia.

— Znamy twoje bohaterstwo — powiedział tym swoim niskim, lekko schrypłym głosem. Oczy miał ciemne i bardzo piękne. Dziwnie młode w starej twarzy. Wiem, że zawarłeś już znajomość z Karolem.

— Odnalazł mojego Kotunia — przypomniało dziecko, darząc mnie nieśmiałym uśmiechem.

Na ten uśmiech odpowiedziałem podobnie.

— Może... Karol zechciałby zobaczyć kurczęta? — spytał ojciec. — Właśnie się wykluły.

- O tak, tak. - Chłopczyk złożył ręce. - Mogę? - Spojrzał na opiekuna, po czym wstał i wsunął chudą rączkę w moją dłoń.

Poszliśmy na drugi wewnętrzny dziedziniec za o ągłą wieżę, gdzie Marietka wystawiła na słońce koszyk pełen żo ciutkiego maleństwa.

Chłopczyk szedł chwiejnie, uczepiony mojej ręki. Przykucnął przy kurczaczkach, ale po chwili zauważy em, ze y ardzo zmęczony.                                           t

— Chodźmy do ogrodu na szezlong — zaproponowałem.

Zgodził się od razu.                             , . ,     .      .

Ułożyłem go wygodnie na poduszkach. Podziękował uśmiechem, po czym zamknął oczy. Wkrótce zasną.

Siedziałem przy nim chyba z godzinę, aż nadszedł opiekun.

— Spi. — Położyłem palec na ustach, ale chłopiec przebudził się i znowu powitał mnie uśmiechem. Zostawiłem ich samych.

Nazajutrz wstałem bardzo wcześnie. Ranek był tak piękny, że pobiegłem do ogrodu. W jednej z bocznych alejek spacerował opiekun chłopca. Chyba się modlił, bo czytał coś półgłosem z niewielkiej czarnej książki. Ujrzawszy mnie, zamknął ją natychmiast.

— Nie chciałbym przeszkadzać Waszej Wielebności — powiedziałem nieco zmieszany.

— Wcale mi nie przeszkadzasz — odparł z żywością. — Przeciwnie, rad jestem, że cię widzę. Karol podziwia twoje męstwo.

— To niezwykłe dziecko — zauważyłem.

— O tak — pokiwał głową. — I wyjątkowo mądre. Ale cierpienie rozwija.

— Więc on dużo wycierpiał?

— Bardzo dużo. O wiele więcej, niż może znieść ludzkie serce, a cóż dopiero serce dziecka. Jest sierotą — dodał po chwili.

— Czy rodzice... — zacząłem.

— Zgilotynowano ich oboje — przerwał. — Ten proceder stał się we Francji Chlebem powszednim. — Spojrzał na mnie ze smutnym uśmiechem. — Oni przecież nie jedyni. — Westchnął i wsunął książkę do kieszeni. — Przychodzę tu co rano odmawiać brewiarz — wyjaśnił. — Jestem jednym z tych księży, którzy nie złożyli przysięgi na Konstytucję, a pozostali wierni Rzymowi.

— Wiem — skinąłem głową — wielu jest takich. Wielu też zabito.

— Słyszałem, że jesteś entuzjastą Rewolucji — zaczął pogodnie, jak gdyby to stwierdzenie wcale mu nie przeszkadzało.

— Byłem — sprostowałem — a do pewnego stopnia jeszcze nim jestem. Rewolucja doprowadzi nas do czegoś dobrego, co musi nastąpić. I nastąpi, wierzę w to. Ale widziałem też, jak Rewolucja potrafi wydobyć z człowieka bestię, ukrytą gdzieś głęboko. Nie wiem, jak to czyni. Wolność — Równość — Braterstwo nie skłaniają do mordowania niewinnych. Pod Valmy walczyłem za Francję, za Republikę — poprawiłem się. — Wówczas wierzy-

łem we wszystko, co głosiła Rewolucja. Ale potem zobaczyłem. Na własne oczy. Czy Wasza Wielebność był w owym czasie w Paryżu?

— Byłem — ksiądz pochylił głowę.

— Widziałem egzekucję króla — szepnąłem.

— Ja też widziałem. — Nie podnosił głowy. Może przygniatał go ciężar tego wspomnienia zbyt wielki na jego siły?

— Co jeszcze ksiądz widział? — Zapomniałem tytułować go „Wasza Wielebność” , ale chyba tego nie zauważył.

— Wiele widziałem — powiedział powoli. — Widziałem, jak barwy miasta Paryża zastąpiły odwieczny kolor Francji, jak zerwano biały sztandar monarchii w złote lilie i zmuszono króla, by przypiął do kapelusza trójkolorową kokardę. Widziałem Święto Federacji obchodzone trzykrotnie w rocznicę zdobycia Bastylii. Potem zaniechano tej uroczystości. Do wzniosłych haseł Rewolucji, o których tylko co wspomniałeś, dodano najbardziej przekonywające „Wolność — Równość — Braterstwo lub Śmierć . To ostatnie przeważyło. Po okresie radości i zwycięstwa nadszedł czas śmierci. Rewolucja zabiła nawet swoich przywódców, tych samych, którzy w imię tejże Rewolucji zabijali innych. Popełniono tyle zbrodni, że trudno będzie zmyć krew, która z Paryża rozlała się na całą Francję. Ta plama pozostanie niestety na naszej historii. Na zawsze.

— Wasza Wielebność — zaprotestowałem. — Jest tyle innych szlachetnych dokonań Rewolucji, które też pozostaną na zawsze i obdarzą swymi dobrodziejstwami nie tylko Francję, ale Europę i świat cały.

— Może — zgodził się przystając. — Mam nadzieję, że ty doczekasz tych dobrodziejstw. Bo ja jestem zbyt stary i takiej nadziei już nie mam.

— Och, Wasza Wielebność...

— Muszę czuć się szczęśliwy, że udało mi się przeżyć okres Terroru i to można powiedzieć w paszczy lwa zauważył z tym swoim półuśmiechem. — Taka była widać wola boska. Pochylił głowę i westchnął.

Nie wiedziałem, co na to odpowiedzieć.

— Mam do ciebie prośbę — zmienił nagle ton.

— Prośbę? Słucham Wasza Wielebność.

— Martwię się, co będzie z Karolem, gdy mnie nie stanie.

— Wasza Wielebność jest gościem hrabiego. Karol zawsze będzie mógł pozostać w Belcastel — zawołałem.

— Belcastel — szepnął. — Nie zdobyta forteca. Ale jak długo ta forteca oprze się naporowi wrogich sił? Czy hrabia kiedy wróci? Nie wiadomo. Zanim uciszą się wzburzone wody historii, niejedna nawałnica przewali się przez dzieje Francji. Ale ty jesteś młody, ty przetrwasz. Dlatego zwracam się do ciebie z prośbą, żebyś nie opuścił sieroty.

— Czy on nie ma nikogo?

— Ma krewnych, ale być może lepiej by było, gdyby ich nie miał.

— Dlaczego?

— Interesy ludzkie często sprzeczne są z honorem, uczciwością, a nawet głosem krwi. Zresztą jak przyszłość każdego człowieka, tak i przyszłość tego dziecka jest tajemnicą. Będzie, jak Bóg chce.

— Wasza Wielebność dożyje lepszych czasów — powiedziałem, nie bardzo wierząc już w te moje nadzieje po tym, co usłyszałem.

On jakby ocknął się z tych smutnych przypuszczeń, bo odezwał się zwykłym głosem: — Muszę iść, Karol pewnie się obudził.

Dopiero wieczorem miałem okazję powtórzyć rodzicom tę rozmowę oraz prośbę opiekuna chłopca.

— Naturalnie przyrzekłeś — zauważył ojciec.

•— Niczego nie przyrzekałem — odparłem zły na siebie — niepotrzebne są przyrzeczenia czy przysięgi. I tak go nie opuszczę. Przecież i wy...

— My go nie opuścimy. — Ojciec spojrzał na matkę. — Zostanie w Belcastel dopóki zechce. Tak życzy sobie hrabia.

Zaprzyjaźniłem się z Karolem. Chłopczyk brał mnie za rękę i podnosząc ufne oczy pytał co dzień:

— Czy już troszkę lubisz historię?

— Troszkę lubię — odpowiadałem ze śmiechem.

.   ■   1 ™n;P iwn znaiomość przeszłości i zainteresowanie

dawnym^dziejami. Prowadzony Przez "yciela czytał i uczył i ink ia nazywał „wielkości Francji .

”Vo^m księdza, by mi pozwolił przysłuchiwać się lekcjom 1 “idzę, że już troszkę lubisz historię - powiedział wówczas Karol i właśnie od tej chwili co dzień zadawał nu to swoje smiesz-"'pewnego dnia, gdy padał deszcz i nie można było przebywać w ogrodzie, zaprowadził mnie do .najpiękniejszego miejsca w Belcastel”, tale się wyraził.

— Twoja matka pokazała mi — oznajmił.

Poszliśmy więc do salonu panny Gabrieli.

Bvłem tu drugi raz i po raz drugi odnalazłem s ad jej obecnos-d iak edyby tylko co przeszła przez pokój i była za drzwiami, a echo jej kroków drżało wśród atłasowych zasłon, podobnie jak szelest długiej sukni sunącej za nią po posadzce.

— To cud prawdziwy, że Rewolucja oszczędziła to miejsce — powiedziałem zdławionym głosem - jedyne nietknięte miejsce we Francji. Azyl piękna i spokoju. .    .              .

Dama z arrasu widać przyznała mi rację, skinęła wąską rączką, a jednorożec błysnął oczami. To słońce, które na chwilę wyjrzało zza chmur ożywiło wytkane niegdyś postacie.

Poczułem tak silne wzruszenie, że zanim przestąpiłem próg musiałem oprzeć się o futrynę. Karol puścił moją rękę i posunął się w głąb salonu. Oglądał wszystko po kolei. Porcelanowe bibeloty na gzymsie kominka i na gerydonie, stoliczek do robót z metkami barwnych jedwabiów, przybory do pisania na biureczku.          ....      ,         r* ł • v

— Twoja matka mówiła, ze to salon panny Gabrieli — powiedział ściszając glos. — Czy ją znałeś?          ,

— Znałem. — Ledwie mogłem mowie, tak mnie dławiło wzru-szenie^ ^ wygiąda, jak gdyby panna Gabriela wyszła na chwilę • ,«.»-, wróci. Nieprawdaż? — Chłopiec podniósł na mnie oczy, i zaraz.

Skinąłem głową.

W tym momencie posłyszeliśmy tupot na schodach i wpadł Piotr.

— Prędko — zawołał. — Od strony Rignac zbliża się gromada uzbrojonych ludzi. Jego Wielebność i Karol muszą być ukryci.

— Natychmiast. — Był to głos ojca.

Ksiądz czekał już przed zejściem do podziemi. Popchnięto ich do czarnej czeluści. Znali już to miejsce. Ojciec jak mógł tak wymościł kryjówkę, by pobyt w niej był jako tako wygodny. Stary Jakub zatrzasnął ciężkie drzwi, a my wszyscy udaliśmy się do kuchni.

Walenie kolbami w bramę kazało ojcu pospieszyć na podwórze.

— Otwierać! Szybciej! — Łomot był coraz mocniejszy, gruby głos nie zwiastował dobrych intencji.

Byli tam w komplecie wszyscy przedstawiciele Komitetu Ocalenia Publicznego z Rignac, żandarmi i gromada oberwańców o twarzach rozgrzanych winem.

— Co się stało, obywatele? — Ojciec na szczęście nie stracił zimnej krwi.

— To się stało, że ukrywasz wrogów Republiki, obywatelu Peyrade — w grubym głosie dźwięczała groźba.

— Nikogo nie ukrywam. Jest nas tu siedmioro — zaczął ojciec.

— Zaraz sprawdzimy — wmieszał się dowódca żandarmów. — To gniazdo wrogów ludu dawno należało zburzyć.

— Nie ma tu wrogów ludu, tylko my, których znacie. A tę kupę kamieni kupiłem, gdy wystawiono na sprzedaż dobra emigrantów.

— Nie stawiaj się tak bumie, obywatelu Peyrade, doszły nas słuchy, że kogoś ukrywasz.

— Szukajcie, jeśli mi nie wierzycie. — Czułem, że ojciec brawuruje, że w głębi serca wcale nie jest tak spokojny, jak się wydawało.

— A ty dalej służysz arystokratom, podły zdrajco! — krzyknął jeden z tłumu wygrażając ojcu pięścią.

— Licz się ze słowami, obywatelu. — Ojciec położył mi rękę na ramieniu. — Nie masz prawa obrażać patrioty, którego syn

przelał krew za Republikę i pruskim pociskiem został okaleczony na całe życie.

— Walczyłem z armią najeźdźców i emigrantów — dodałem — i pod Valmy straciłem rękę.

— Był pod Valmy — rozległ się szmer. — To prawdziwy patriota i rewolucjonista.

— Wejdźcie, obywatele, i szukajcie — ojciec zrobił zapraszający gest. — Nie chcę, żebyście mnie podejrzewali. Choć go kupiłem, zamek jest własnością Republiki i ma jej służyć. A my... pilnujemy tych kamieni. Dokąd pójdziemy? Innego domu nie mamy. Są wśród nas ludzie starzy — wskazał Jakuba i jego żonę. — Wrogowie ludu długo korzystali z tej siedziby, godzi się, aby wolni obywatele mogli teraz dożyć tu spokojnie swoich dni. Zaraz wytoczymy wam wina.

— Jeżeli mówisz prawdę — zaczął ten o grubym głosie.

— Znamy obywatela Peyrade — odezwał się w naszej obronie cieśla Vouvelle, bo i on był obecny. — A jego wina warto spróbować.

Moja matka, Marietka i stara Jakubowa otworzyły na oścież drzwi kuchni, ustawiając na stole wszystkie kubki, jakie były, i z antałka zaczęto rozlewać złocisty napój.

— Niech żyją prawdziwi patrioci! — zawołał ojciec i podszedł z pełnym kubkiem do dowódcy żandarmów.

Matka podawała wino przepasanemu trójkolorową szarfą przewodniczącemu Komitetu.

Atmosfera zupełnie się zmieniła. Nikomu już nie było spieszno przeszukiwać zamek.

Wesołość ogarnęła zebranych, a ponieważ po chmurnym dniu mrok wcześnie zapadł, zapalono pochodnie.

— Kto rzucił na mnie tak niecne podejrzenie?

cił się do tego o grubym głosie.

— Zostanie ukarany za oszczerstwo_ dant żandarmów.

Obywatelu Peyrade - dodał przewodniczący Komitetu -_ uoyw         znamy też tw0)e przekonama. Mozesz być

Znamy cię n ocieką Republiki. A twój syn to bohater, spokojny. Jeste p

Późno już było, gdy nareszcie opuścili Belcastel. Ojciec czym prędzej zbiegł do podziemi i wydobył z kryjówki naszych gości. Piotr zaniósł śpiące dziecko do sypialni, gdzie moja matka i Marietka rozebrały je i położyły do łóżka.

Ksiądz nie okazał niepokoju.

— Przykro mi, panie Peyrade — powiedział ojcu — że przez nas jest pan narażony na niebezpieczeństwo.

— Trudno — ojciec potrząsnął głową. — Wasza Wielebność jest tu u siebie. Zresztą gdyby nawet hrabia nie udzielił chłopcu gościny, ja wbrew jego woli ratowałbym to dziecko.

* * *

Mimo późnej pory nikomu nie chciało się spać. Zbyt wiele przeżyliśmy, żeby tak od razu odzyskać równowagę i przejść do porządku nad tym, co się wydarzyło.

— Musimy teraz być szczególnie ostrożni — powiedział ojciec, gdy skończyliśmy wieczerzę. — Kręcą się tu różni i węszą. Nie wolno zapadać światła w sypialni hrabiego, a i w ogrodzie nie można zbyt głośno rozmawiać. Pamiętajmy, że Belcastel to sól w oku Rewolucji. On jeden ocalał w całej okolicy.

— Co to jest z tym kupnem zamku? — zapytałem nie rozumiejąc, co ojciec chciał przez to powiedzieć.

— W dziewięćdziesiątym drugim roku, jeszcze przed twoim pójściem do wojska, wyszedł dekret o konfiskacie dóbr emigrantów.

— Pamiętam, ale co to ma do rzeczy...?

— Potem dobra te, podobnie jak budynki i ziemie należące do Kościoła, wystawiono na sprzedaż. Rewolucja potrzebuje pieniędzy, a skąd je brać, gdy skarb pusty, podatki zniesione, a wszędzie anarchia, nędza i głód.

W dalszym ciągu nic nie rozumiałem. Ojciec przecież był biedny, a tu okazało się, że miał na kupno zamku i ziemi.

— Hrabia liczył się z tą możliwością — wyjaśnił ojciec cierpliwie. — Przed odjazdem zostawił mi pieniądze i odpowiednie instrukcje. Obawiał się o Belcastel. Drżał na myśl o zniszczeniu

tego, CO tu ies^tr^oz d^^; “^ toatia^rócH nianie porządek, wszystko będzie po dawnemu. Me ^tymczasem... Tak samo jak hrabiemu, mnie również zalezy na Ale tymczasem Dlateg0 musimy teraz zachować wielką ostro" Sie daj Boże, żeby odnaleziono to dziecko. Nikt nie

- zauważyłem. .

_ Łatwo o zdradę. Szpiegów nie brak, a cieśla Vouvelle za bardzo sięnami interesuje. Siedzimy na beczce prochu i wystarczOjciecmigrację. Rzeczywiście siedzieliśmy na beczce prochu.

Nazajutrz szezlong, na którym wypoczywał chłopiec ustawiono na wewnętrznym dziedzińcu, w cieniu baszty. Tam było najbez-piecźniej, tam niegdyś chronili się obrońcy, gdy juz nadzieja zawiodła. Ale my mieliśmy jeszcze nadzieję.

Wieczorem okna sypialni hrabiego, gdzie spało dziecko, zawieszano grubymi kotarami. Staliśmy się więc ostrożni, można powiedzieć, że aż do przesady, ale tak nakazywał rozum, a w tym przypadku nie było za wiele ostrożności.

Chodziłem czasem do Rignac po gazety . W „Monitorze” z 9-go czerwca wyczytaliśmy wiadomość o śmierci „małego Kapeta”. Podano tam także wynik autopsji zwłok i nazwiska czterech Lkarzv którzy dokonali tej makabrycznej operacji. Syna ostatnie-"" terana” pogrzebano następnego dnia na cmentarzu świętej Małgorzaty (^Małgorzaty” - tak podał „Monitor”, święci nie byh teraz dobrze widziani) w obecności kilku komisarzy oraz strażników więziennych. e . . ,

7 całei rodziny królewskiej pozostała więc przy życiu jedynie szesnastoletnia Maria Teresa Szarlotta, najstarsza córka “."L XVI „Zakładniczka Narodu”, przetrzymywana dotąd w ścisłym odosobnieniu na trzecim piętrze ponurej wieży TwElziałem to więzienie. Ogromny teren otoczony podwójnym mmem trzymetrowej wysokości. Mieszkałem w tejże samej

dzielnicy, moje okno wychodziło na przerażającą wieżę, na to ogrodzenie dzielące ją od świata.

Pewnego dnia ojciec posłał Piotra do Rignac, a ponieważ dzień był wyjątkowo upalny, parobek wstąpił do oberży ugasić pragnienie.

— Panie Peyrade — zwrócił się do ojca po powrocie, a wydawał się niezwykle wzburzony. — Dziwne rzeczy gadają w oberży matki Paulin. Bardzo dziwne.

— Cóż tam gadają? — siadaliśmy właśnie do obiadu.