Jak wyjść z błędnego koła konfliktów? ebook

REDAKCJA: Małgorzata Lipska

SKŁAD: Emilia Dajnowicz

PROJEKT OKŁADKI: Emilia Dajnowicz

TŁUMACZENIE: Krystyna Wójcik

Wydanie I

Białystok 2026

ISBN 978-83-8429-220-4

Tytuł oryginału: Systemische Beratung Handbuch: Mit der einfachen 5-Schritte-Formel

der Systemtheorie Konflikte erkennen, lösen, vorbeugen und Beziehungen systematisch verbessern

- in Familie, Partnerschaft & Beruf

Copyright © 2023

First published in Germany by Edition Lunerion

© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo Vital, Białystok 2025

All rights reserved, including the right of reproduction in whole or in part in any form.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Bez uprzedniej pisemnej zgody wydawcy żadna część tej książki nie może być powielana w jakimkolwiek procesie mechanicznym, fotograficznym lub elektronicznym ani w formie nagrania fonograficznego. Nie może też być przechowywana w systemie wyszukiwania, przesyłana lub w inny sposób kopiowana do użytku publicznego lub prywatnego – w inny sposób niż „dozwolony użytek” obejmujący krótkie cytaty zawarte w artykułach i recenzjach.

Książka ta zawiera porady i informacje odnoszące się do opieki zdrowotnej. Nie powinny one jednak zastępować porady lekarza ani dietetyka. Jeśli podejrzewasz u siebie problemy zdrowotne lub wiesz o nich, powinieneś skonsultować się z lekarzem, zanim rozpoczniesz jakikolwiek program poprawy zdrowia czy leczenia. Dołożono wszelkich starań, aby informacje zaprezentowane w tej książce były rzetelne i aktualne podczas daty jej publikacji. Wydawca ani autor nie ponoszą żadnej odpowiedzialności za jakiekolwiek skutki dla zdrowia, mogące wystąpić w wyniku stosowania zaprezentowanych w książce metod.

15-762 Białystok

ul. Antoniuk Fabr. 55/24

85 662 92 67 – redakcja

85 654 78 06 – sekretariat

85 653 13 03 – dział handlowy – hurt

85 654 78 35 – vitalni24.pl – detal

strona wydawnictwa: wydawnictwovital.pl

Więcej informacji znajdziesz na portalu superodzywianie.pl

SŁOWO WSTĘPU

Czy zauważyłeś ostatnio jakąś zmianę w swoim otoczeniu? Czy pewne osoby zachowują się wobec ciebie inaczej niż zwykle? Być może był to drobny incydent w twojej rodzinie, który miał duży wpływ na jej pozostałych członków lub konflikt między dwoma kolegami, kiedy jeden z nich naciskał na ciebie, abyś stanął po jego stronie, mimo że nie byłeś głównym uczestnikiem sporu. A może masz problem osobisty, który dotyka ludzi wokół ciebie i zacząłeś obwiniać siebie? Takie zmiany w znanych strukturach mogą wywołać ogromny chaos i wywrócić całe systemy do góry nogami. Ten poradnik dokładnie wyjaśnia, czym są te systemy i jak doradztwo systemowe może pomóc w takich fazach życia.

Zasadniczo doradztwo systemowe opiera się na koncepcji terapii rodzinnej, która powstała około 100 lat temu. Wcześniej konwencjonalna psychoterapia była postrzegana jako sprawa między dwojgiem ludzi: terapeutą i klientem. Dziś mówimy o doradztwie systemowym lub terapii systemowej – a nie wyłącznie o terapii rodzinnej – aby pokazać, że akcent niekoniecznie musi spoczywać na rodzinie. Co więcej, w pewnym momencie uznano, że wiele problemów jest elementami struktur systemów społecznych i nie dotyczy wyłącznie pojedynczej osoby i jej cech. W zależności od sytuacji stosuje się jednak wiele sprawdzonych metod.

Doradztwo systemowe można zatem dostosować do indywidualnych potrzeb i z pewnością istnieje odpowiednie podejście, które pomoże w twojej sytuacji!

Przekonasz się, że problemy często mają znacznie bardziej złożony kontekst niż tylko jedna negatywna cecha danej osoby – czy też ciebie samego. Metody stosowane w doradztwie systemowym pomogą ci zmienić perspektywę w różnych kwestiach i zachęcą cię do podejmowania działań zorientowanych na rozwiązania, opartych na zasobach, które zawsze były w tobie uśpione – musisz tylko nauczyć się je (re)aktywować! Zrobiłeś już pierwszy krok we właściwym kierunku biorąc do ręki ten poradnik, którego celem jest przybliżenie ci najważniejszych aspektów doradztwa systemowego. Życzę ci powodzenia i wielu sukcesów z tą książką!

WSZYSTKO JEST ZE SOBĄ POWIĄZANE

Doradztwo systemowe to forma konsultacji o szerokim zastosowaniu. Czy to w rodzinie, czy w firmie – problemy i konflikty mogą pojawić się wszędzie, w niemal każdym systemie. Jeśli nie zostaną szybko rozwiązane, mogą stać się uciążliwe dla zaangażowanych członków systemu. Kluczem jest zatem ich wczesne rozpoznanie, aby wypracować ukierunkowane rozwiązania w ramach doradztwa systemowego.

Od teorii po różne metody doradztwa systemowego – ta książka zapewni ci kompleksowe wprowadzenie do tej formy doradztwa. Zaczniemy od elementu nazwy, czyli „systemowy” i w tym kontekście przeanalizujemy teorię systemów. Aby lepiej zrozumieć, jak rozwijają się pewne struktury w systemach, przyjrzymy się teorii systemów Niklasa Luhmanna, systemowemu światopoglądowi, podejściu konstruktywistycznemu oraz teorii ról Talcotta Parsonsa.

W kolejnym rozdziale poznasz podstawy doradztwa systemowego, tego, co kryje się za podejściem systemowym, co oznacza, że doradztwo jest zorientowane na rozwiązania i zasoby, oraz co jeszcze je wyróżnia. Struktura, czyli ścieżka do typowej sesji konsultingowej, opisana została w rozdziale „5 kroków do doradztwa systemowego”, a następnie zaprezentowane zostały różne metodologie, które można wykorzystać w doradztwie – a jest ich całkiem sporo! Ponieważ są one kluczowe, zależało mi na ich szczegółowym przedstawieniu. Przede wszystkim są one niezwykle istotne dla uzyskania nowej perspektywy w konkretnej sytuacji.

Dwa ostatnie rozdziały poświęcone są zastosowaniu doradztwa systemowego: po pierwsze, w rodzinie, po drugie, w firmach i w pracy. Również tutaj, w zależności od systemu, istnieją różne podejścia do rozwiązywania problemów i konfliktów. Niniejsza książka ma na celu zapoznanie cię ze wszystkimi formami i obszarami zastosowania doradztwa systemowego i przybliża jego wszystkie główne aspekty.

Moim celem jest, byś pod koniec lektury miał poczucie, że otrzymałeś jak najwięcej informacji – niezależnie od tego czy sam zdecydujesz się skorzystać z doradztwa systemowego, czy też poinformujesz o nim inne osoby lub systemy, dla których może ono okazać się przydatne w ich własnej sytuacji.

JAK DZIAŁAJĄ SYSTEMY

Termin „system” w języku greckim oznacza tyle co „coś złożonego” lub „coś połączonego”. W tym kontekście słownik Duden definiuje system jako liczbę elementów, które pozostają ze sobą we wzajemnych relacjach i w ten sposób się warunkują. To jasno pokazuje, że system lub podsystem, zgodnie z opisem teorii systemów, to rodzaj grupy, w której istnieją określone struktury i wzajemne relacje.

Teoria systemów wywodzi się z psychoterapii, ale z czasem została rozszerzona na inne obszary i ma na celu rozpatrywanie grup jako całości, tj. umiejscowienie zachowania jednostki w kontekście zachowań innych członków grupy. Oznacza to, że nie należy koncentrować się wyłącznie na poszczególnych osobach i że pewne kwestie należy rozpatrywać i analizować holistycznie. Nie istnieje jednak jedna teoria systemów. Dziedzina ta jest szeroka i łączy wiele różnych podejść, z których można czerpać potrzebne fragmenty i wykorzystywać je w codziennej pracy zawodowej.

PODSTAWY TEORII SYSTEMÓW: BERTALANFFY, PARSONS I LUHMANN

Fundamentalne podejścia do teorii systemów wywodzą się na przykład od Ludwiga von Bertalanffy’ego (1901-1972), Talcotta Parsonsa (1902-1979) i Niklasa Luhmanna (1927-1998).

Aby lepiej klasyfikować systemy, ugruntowano rozróżnienie za pomocą cybernetyki pierwszego i drugiego rzędu. Cybernetyka to teoria systemów, która koncentruje się na systemach dynamicznych i bada, jak są one kontrolowane i regulowane. Analizuje ona pewne właściwości systemów dynamicznych, aby określić, w jakim stopniu można je ukierunkować na określony cel (1. rząd cybernetyki, wpływ) lub w jaki sposób systemy mogą również kontrolować się autonomicznie (2. rząd cybernetyki, samokontrola). Opiera się to na fundamentalnym założeniu, że systemy same się konstruują. Teoria systemów Luhmanna koncentruje się na komunikacji i bada ją w ramach tych skonstruowanych systemów, ponieważ systemy te powstały wyłącznie poprzez interakcje werbalne lub inne.

W teorii systemów kluczowym czynnikiem jest sposób, w jaki przebiega komunikacja. Inne cechy osobowości schodzą na dalszy plan, a uwzględniane są jedynie relacje międzyludzkie i ich dynamika w komunikacji, a także ich cechy. W ten sposób mogą utrwalić się pewne wzorce komunikacyjne i może pojawić się tendencja, że człowiek będzie raczej angażował się w takie sytuacje komunikacyjne, w których może przyjmować podobną rolę. W końcu trudniej jest zmienić pewne cechy osobowości niż styl komunikacji. Ten jest łatwiejszy do dostosowania i może znacząco przyczynić się do wchodzenia w role społeczne i inne realia społeczne, które być może uważamy za nieodpowiednie dla siebie.

RZECZYWISTOŚĆ SPOŁECZNA – DLACZEGO MEDAL MA PRZYNAJMNIEJ DWIE STRONY

Wszystkie wpływy, które na nas oddziałują, działają w ramach naszej „rzeczywistości społecznej”. Rzeczywistość ta jest tworzona przez jednostki i ich działania społeczne, a zatem reprezentuje subiektywną rzeczywistość, której nie można sklasyfikować jako dobrej lub złej. Rzeczywistość społeczna stoi w sprzeczności z rzeczywistością naukową, która istnieje niezależnie od ludzi i ich działań.

Luhmannowi zależało na dokładniejszym opisaniu obszarów społeczeństwa i dokładniejszej analizie ich struktur, co doprowadziło go do opracowania „teorii systemów”, którą pragnę przedstawić poniżej:

W ramach tej teorii system można opisać jako składający się z szeregu pojęć, które w całości tworzą kategorie. Według Luhmanna systemy charakteryzują się nie indywidualnymi elementami, lecz relacjami między nimi, tj. powiązaniami między wzajemnie odwołującymi się działaniami społecznymi. Podstawą doradztwa systemowego jest światopogląd systemowo-teoretyczny. Światopogląd systemowy znacząco różni się od światopoglądu mechanistycznego, opierając się przede wszystkim na konstrukcji indywidualnych rzeczywistości, zależności od kontekstu w ocenie sytuacji (brak prostej kategoryzacji jako „słuszne” lub „niesłuszne”) oraz niewyłącznym uwzględnianiu faktów; integruje on znacznie więcej czynników twardych i miękkich, a zatem nie jest zorientowany racjonalnie.

Wszystko, co znajduje się poza systemami, Luhmann nazywa w abstrakcyjnym sensie „otoczeniem”, w którym te różne systemy się pojawiają. Jednak podstawą teorii systemów nie są po prostu różne systemy – teoria systemów opiera się raczej na fakcie, że system istnieje w swojej odmienności od swojego otoczenia, co oznacza, że oba te elementy oddziałują na siebie.

Istotnym punktem jest fakt, że systemy istnieją i działają poprzez komunikację. Na przykład, gdy działania różnych osób są ze sobą powiązane, powstaje system, który w konsekwencji można odróżnić od otoczenia.

Innym ważnym aspektem teorii Luhmanna jest to, że systemy funkcjonują autopojetycznie, co oznacza, że same się utrzymują i regulują swoje procesy.

Teoria systemów jest dla nas wyjątkowo interesująca ze względu na wspomniany wcześniej punkt autopojezy: przypomnij sobie, kiedy ostatnio podjąłeś skuteczne działania, aby przezwyciężyć problem, który stoi między tobą a twoimi celami życiowymi. W tym przypadku autopojeza pomaga ci szczególnie w sytuacjach, w których wcześniej zakładałeś, że stoisz na przegranej pozycji i nie możesz czegoś osiągnąć. Zamiast poddawać się tej sytuacji, stanowczo opierasz się tej myśli i izolujesz się od niej, aby „zachować siebie” oraz samodzielnie działać i regulować swój kierunek – jesteś świadomy swojego problemu i możesz go rozwiązać samodzielnie. Pomaga ci w tym doradztwo systemowe. Aby rozwijać umiejętność oderwania się od problemu, australijski terapeuta Michael White wraz z Davidem Epstonem opracował w ramach podejścia systemowego technikę terapeutyczną doradztwa systemowego, a mianowicie „eksternalizację problemów”.

Metoda ta opiera się na założeniu, że postrzeganie rzeczywistości przez człowieka jest subiektywnie ugruntowane i zależy od znaczenia, jakie dana osoba nadaje temu, co dzieje się w jej rzeczywistości.

Zakłada się zatem, że człowiek posiada zdolność percepcji. Przypisywane znaczenia zależą od zewnętrznych wpływów z otoczenia. Są one zatem fundamentalnie determinowane przez przestrzeń zewnętrzną. Na przykład, na przypisywanie znaczenia wpływają doświadczenia życiowe i historie, które dana osoba usłyszała (o sobie), a także zasady, których się nauczyła, oraz jej subiektywny, wewnętrzny obraz siebie. I właśnie w tym momencie rozpoczyna się doradztwo systemowe. Fakt, że terapeuci mogą działać jako aktorzy społeczni wobec ludzi i interpretowanej przez nich rzeczywistości, wynika z faktu, że po pierwsze, człowiek nie potrafi odróżnić rzeczywistości od wyobraźni, a po drugie, jest postrzegany jako istota społeczna.

Konkluzja ta wynika z założenia, że psychika człowieka powstaje poprzez interakcje społeczne i nie istnieje wyłącznie w mózgu.

Ten punkt jest istotny w kontekście metody eksternalizacji i leżącego u jej podstaw założenia, że problem jest sam w sobie problemem, a nie osobą. Często zdarza się bowiem, że klienci zakładają, iż to oni sami lub ich relacje są problemem. W tym miejscu pojawia się zasadnicza różnica w stosunku do innych praktyk, które zazwyczaj opierają się właśnie na założeniu, że problem leży w tożsamości danej osoby, a zatem obie te rzeczy są ze sobą powiązane. Pokonanie problemu jest utrudnione przede wszystkim dlatego, że klient jest skłonny założyć, że musi również porzucić część swojej osobowości.

Praktyka eksternalizacji przebiega natomiast następująco: klient, za pomocą wyobraźni, ma stworzyć nową rzeczywistość, w której dany problem nie odgrywa już żadnej roli. Konstruowane są nowe nawyki i przekonania, a stare, zawierające problematyczne aspekty, są oddzielane od tożsamości. Problem i osoba są zatem traktowane oddzielnie. To oddzielenie stwarza nową przestrzeń do kształtowania tożsamości, a zasoby klienta stają się świadomie dostępne. Ponadto łatwiej jest znaleźć alternatywne sposoby działania w problematycznych obszarach. Należy wyeliminować ograniczające myśli i pokazać klientowi jego szerokie możliwości.

Krok 1: Nazwanie

Na początku procesu eksternalizacji problemowi nadaje się nazwę, tworząc w ten sposób separację językową.

Krok 2: Wizualizacja

W kolejnym kroku problem jest wizualizowany, a klienta pyta się między innymi o to, co by się stało, gdyby zidentyfikowany problem (zakładając, że jest to obiekt) został umiejscowiony inaczej.

Krok 3: Wpływ i relacje

Klientowi zadaje się następnie pytania o wpływ problemu: w pierwszej kolejności, oczywiście, na niego samego, ale także o wpływ na inne osoby w jego otoczeniu. Pytania uzupełniające dotyczą również okresów, w których problem nie miał na niego wpływu, a także tego, jak klient się wtedy czuł.

Co zrobił, aby wyeliminować problem?

Istotną rolę odgrywają również pytania o przyszłość, na przykład o to, co klient mógłby zrobić w przyszłości, aby przeciwdziałać problemowi oraz o związane z tym uwarunkowania.

W procesie terapeutycznym wielokrotnie zadawane są pytania o relację klienta względem problemu, którą następnie należy zmienić za pomocą wyobraźni.

Na przykład, klient jest pytany, która relacja z problemem wydawała mu się bardziej komfortowa: uległa czy oparta na sprzeciwie.

Krok 4: Dystans

Proces jest zatem zawsze powiązany z treningiem mentalnym, dzięki któremu wyobrażenie o zmienionym podejściu do problemu staje się rzeczywistością, co ostatecznie ma pozytywny wpływ na klienta.

WSZYSCY GRAMY W TEATRZE: PORZĄDKI SPOŁECZNE I HIERARCHIE

Kiedy mowa o hierarchiach, niektórzy mogą od razu pomyśleć o porządkach społecznych z dawnych czasów – ale nawet dziś w społeczeństwie obecne są różne role społeczne. Dla współczesnych społeczeństw charakterystyczne są zróżnicowania funkcjonalne, nie zaś hierarchiczne, takie jak te oparte na klasie lub warstwie społecznej.

Autonomiczne systemy funkcjonalne, takie jak polityka, ekonomia, prawo, religia, nauka itp., zastępują warstwy hierarchiczne jako podsystemy społeczne. Są one badane bardziej szczegółowo, zwłaszcza w socjologii, na przykład przez amerykańskiego socjologa Talcotta Parsonsa, który opracował swoją opisową teorię ról strukturalno-funkcjonalnych.

W pierwszej kolejności przyjrzyjmy się terminowi funkcjonalizm strukturalny.

W tym kontekście termin struktura opisuje stałą, która symbolizuje coś stałego. W rozumieniu Parsonsa struktura jest opisywana jako łańcuch ogólnie stabilnych relacji między różnymi jednostkami.

Parsons pyta, jakie zadania lub funkcje jednostki mogą spełniać w społeczeństwie poprzez dostępne im działania społeczne. Bada zatem instytucje społeczne pod kątem ich użyteczności dla spójności społecznej, koncentrując się na jednostce i jej motywacji. Celem jest wyjaśnienie zjawisk społecznych poprzez funkcje.

W tym kontekście termin funkcja odnosi się do działań wpływających na system społeczny. Funkcja opiera się na działającej jednostce (aktorze), która przyczynia się do ustanowienia, osiągnięcia, utrzymania lub modyfikacji określonego stanu systemu (= struktury), do którego należy. Funkcja ma na celu odpowiedź na pytanie, w jaki sposób zabezpieczane są struktury społeczne. Osiąga się to poprzez cztery podstawowe funkcje: adaptację, osiąganie celów, integrację i utrzymanie struktur.

Teoria ról Parsonsa, oparta na jego teorii systemów, którą również rozwinął, pojmuje systemy społeczne jako systemy norm, które z kolei umożliwiają porządek społeczny. W tym kontekście rozwinął on zarówno ogólny system działania, jak i system społeczny.

W ramach ogólnego systemu działania każda forma ludzkiego działania zależy od czterech różnych typów systemów:

Wymienione tutaj podsystemy systemu działania realizują specyficzne systemy, które są niezbędnymi elementami dla istnienia i równowagi systemu działania. Poszczególne podsystemy pozostają w ciągłej wymianie między sobą i są od siebie wzajemnie zależne. Umożliwiają one jednostce rozwijanie zdolności, dzięki którym może ona pełnić określone role w społeczeństwie i budować więzi społeczne. Działania w ramach systemu działań nie są zatem rozpatrywane w izolacji, lecz w ramach wstępnie ustrukturyzowanego, funkcjonalnego kontekstu systemu.

W systemie społecznym można również wyróżnić cztery poziomy:

Według Parsonsa system społeczny rozumiany jest jako system procesów interakcji między aktorami. Systemy społeczne pełnią zatem funkcję wspólnej kultury. W ramach tej wspólnej kultury reprezentowana jest nie tylko wzajemna komunikacja między członkami systemu społecznego, ale także definiowany jest odpowiedni status, który ustanawia system społeczny w określony sposób.

Parsons próbuje rozumieć spójność społeczeństwa jako system, czyli interpersonalną strukturę zachowań, strukturę częściowo wzajemnie zależną (współzależną). System ten utrzymuje się dzięki zobiektywizowanym normom i wartościom w społeczeństwie.

Przykładem tego jest rola matki. Rola ta wynika z tego, czego się wymaga od tej roli na podstawie oczekiwań kulturowych. Należy jednak pamiętać, że żadna osoba nie pełni w swoim życiu tylko jednej konkretnej roli, lecz często kilka ról jednocześnie i nierzadko sekwencyjnie: rolą jednostki może być rola ojca, męża, krewnego, kolegi, członka stowarzyszenia lub partii politycznej.

W kontekście każdej z tych ról konieczne jest spełnianie różnych oczekiwań. Oczekiwaniom tym towarzyszą oczekiwania innych osób, które mogą być ze sobą sprzeczne. Zjawisko to nazywa się również konfliktem ról.

W koncepcji ról rola stanowi zatem punkt styczny osobowości i społeczeństwa, służący integracji ludzi w systemie. Role reprezentują najwyższe priorytety w społeczeństwie, mające na celu ochronę systemu społecznego.

W interakcjach aktorzy dostosowują swoje działania do znanych im oczekiwań. Oczekiwania dotyczące ról, na przykład między uczniami a nauczycielami, nie są tworzone arbitralnie, lecz osadzone w funkcjonalności danego systemu. Spełnienie tych oczekiwań prowadzi do regularnego i równomiernego rozkładu uznania i nagrody, który zyskuje strukturę dzięki tym właśnie regularnościom. Podobnie, jeśli oczekiwania te nie zostaną spełnione, dochodzi do odrzucenia i kary. Jednak często istotną rolę odgrywa również naturalna motywacja do unikania negatywnych konsekwencji, co z kolei prowadzi do adaptacji do systemu, sprawiając, że jednostki trzymają się przypisanych im w nim ról.

Parsons stawia przy tym kluczowe pytanie o to, jak musi wyglądać działanie społeczne, aby wzmocnić funkcjonowanie społeczeństwa: Wspomniana wcześniej motywacja do unikania negatywnych konsekwencji, a także perspektywa nagród, to dwa główne bodźce do podporządkowania się oczekiwaniom społecznym. Optymalne zachowanie w roli występuje, gdy osoba działa zgodnie ze swoimi potrzebami i jednocześnie spełnia oczekiwania drugiej osoby. Aby móc uczestniczyć w różnych poziomach społecznych, jednostka w ciągu swojego życia wprowadzana jest w coraz bardziej złożone struktury ról. Społeczeństwo jest stabilizowane przez konwergencję indywidualnych potrzeb i oczekiwań społecznych. Jednak rozróżnienie różnych typów interakcji dotyczących oczekiwań społecznych i osobowości nie zawsze jest łatwe. Dlatego też prawdopodobne jest, że we wszystkich społeczeństwach dochodzi do tłumienia potrzeb.

Kluczową cechą różnicującą role społeczne jest to, czy dana pozycja jest przypisana, czy nabyta. Pozycje przypisane są przypisywane jednostce bez jej udziału, np. ze względu na narodowość lub wiek. W takim przypadku jednostka musi pogodzić się z przypisaną rolą i nie ma swobody jej kształtowania; musi po prostu zaakceptować rolę taką, jaka jest. Pozycje nabyte z kolei jednostka może osiągnąć poprzez własne działania. W społeczeństwach kluczową rolę w tym procesie odgrywa system edukacji. W szkołach i na uniwersytetach potrzeby społeczeństwa i wolny wybór jednostki są ze sobą powiązane, przy czym pewną rolę odgrywa system oparty na wynikach. Ze względu na określone kwalifikacje, poszczególne jednostki mają różne szanse na zdobycie ról w określonych obszarach.

Jak już wspomniano, w społeczeństwie opartym na rolach mogą pojawić się konflikty ról, gdy różne oczekiwania nie są ze sobą spójne. W tym kontekście można wyróżnić różne formy konfliktu ról.

W pierwszej kolejności rozważmy konflikt wewnątrz roli: jest to konflikt, który dotyczy oczekiwań różnych grup odniesienia w ramach danej roli, których nie da się pogodzić. Jednostka staje zatem w obliczu sprzecznych oczekiwań, które powinna spełnić – spełnienie wszystkich oczekiwań jest zatem nierealne. Jednostka musi więc zdecydować, rozważając konsekwencje, które oczekiwania najlepiej spełnić.

Polecamy