Holokaust. (Nie)odrobiona lekcja historii ebook

Po­rzuć­cie wszelką na­dzieję,

Wy (któ­rzy) tu wcho­dzi­cie.

Dante Ali­ghieri, Bo­ska ko­me­dia

Wstęp

Ho­lo­kaust i Szoa to ter­miny uży­wane za­mien­nie dla okre­śle­nia tego sa­mego wy­da­rze­nia, które w szcze­gólny spo­sób na­zna­czyło hi­sto­rię XX w. Obec­nie w Pol­sce po­wszech­nie sto­so­wany jest także ter­min „Za­głada”.

Ho­lo­kaust był zor­ga­ni­zo­wa­nym i sfi­nan­so­wa­nym przez pań­stwo nie­miec­kie bez­pre­ce­den­so­wym przy­pad­kiem lu­do­bój­stwa. Obej­mo­wał sys­te­ma­tyczne prze­śla­do­wa­nia i mor­do­wa­nie Ży­dów przez na­zi­stow­skie Niemcy, ich so­jusz­ni­ków i ko­la­bo­ran­tów w la­tach 1933–1945. Apo­geum tych dzia­łań przy­pa­dło na okres II wojny świa­to­wej. Dla­tego wy­da­rze­nie to, a zwłasz­cza na­zi­stow­skie prze­śla­do­wa­nia i ma­sowe mordy po­peł­niane na róż­nych gru­pach lud­no­ści sta­no­wią istotny dla zro­zu­mie­nia Za­głady kon­tekst hi­sto­ryczny.

Na­leży pod­kre­ślić, że nie­mieccy na­zi­ści dą­żyli do cał­ko­wi­tego uni­ce­stwie­nia na­rodu ży­dow­skiego, jego kul­tury i tra­dy­cji. Główną mo­ty­wa­cją dla Za­głady był an­ty­se­mi­tyzm i na­zi­stow­ska ide­olo­gia ra­si­stow­ska. Dla ide­olo­gów na­zi­stow­skich i wy­ko­naw­ców lu­do­bój­stwa Ży­dów eu­ro­pej­skich klu­czowe było jed­nak nie to, kto się po­czu­wał do ży­dow­skiej toż­sa­mo­ści, ale to, kogo na­zi­ści uwa­żali za Żyda. Mię­dzy 1933 a 1941 r. na­zi­stow­skie Niemcy wpro­wa­dzały po­li­tykę ro­sną­cych re­pre­sji i prze­śla­do­wań, które po­zba­wiały Ży­dów i Ży­dówki ich praw i mie­nia, styg­ma­ty­zo­wały i wy­klu­czały ze wspól­noty oby­wa­tel­skiej, a wkrótce i ludz­kiej.

Na­zi­stow­ski pro­jekt „osta­tecz­nego roz­wią­za­nia kwe­stii ży­dow­skiej” (niem. En­dlösung der Ju­den frage) – jak eu­fe­mi­stycz­nie na­zwali go Niemcy – miał do­pro­wa­dzić do usu­nię­cia Ży­dów z „nie­miec­kiej prze­strzeni ży­cio­wej”. Wojna ozna­czała dla Ży­dów od­izo­lo­wa­nie od świata ze­wnętrz­nego. Spo­łecz­no­ści ży­dow­skie stło­czono w wy­zna­cza­nych przez Niem­ców ob­sza­rach miast i mia­ste­czek. Oprawcy na­wią­zy­wali w ten spo­sób do zna­nej od dawna w Eu­ro­pie tra­dy­cji ży­dow­skiego getta. Wraz z agre­sją na ZSRR w czerwcu 1941 r. po­li­tyka ta roz­wi­nęła się w kom­plek­sową, sys­te­ma­tyczną za­gładę wszyst­kich Ży­dów.

Na­zi­stow­skie Niemcy pla­no­wały wy­mor­do­wa­nie ca­łej ży­dow­skiej spo­łecz­no­ści w Eu­ro­pie, a osta­tecz­nie i na świe­cie. Rów­no­le­gle z ma­sową eks­ter­mi­na­cją mi­lio­nów Ży­dów, któ­rzy byli roz­strze­li­wani, mi­liony in­nych trans­por­to­wano po­cią­gami to­wa­ro­wymi do obo­zów za­głady – prze­my­sło­wych obiek­tów, w któ­rych ofiary ga­zo­wano na śmierć. Pod­czas ca­łego pro­cesu re­je­stra­cji, ob­ławy, od­prawy do po­cią­gów i wresz­cie de­por­ta­cji do ośrod­ków za­głady oprawcy ukry­wali przed ofia­rami ich osta­teczny los. Re­ali­za­cję tych zbrod­ni­czych dzia­łań na­zi­stow­skiego pań­stwa nie­miec­kiego prze­ciwko eu­ro­pej­skim Ży­dom uła­twiły im mil­cząca po­stawa du­żej czę­ści Niem­ców, ale także czę­ści in­nych na­ro­dów, w tym z kra­jów oku­po­wa­nych, lub oka­zane przez nich wspar­cie. W efek­cie do końca wojny w 1945 r. ok. 6 mln ży­dow­skich dzieci, ko­biet i męż­czyzn zo­stało za­mor­do­wa­nych.

Na­szą książkę za­ty­tu­ło­wa­li­śmy „Ho­lo­kaust – (nie)od­ro­biona lek­cja hi­sto­rii”. Sta­wia­jąc to py­ta­nie, chcemy za­chę­cić Czy­tel­nika do re­flek­sji na te­mat na­uki pły­ną­cej z Ho­lo­kau­stu dla współ­cze­snego czło­wieka. Do próby zna­le­zie­nia od­po­wie­dzi na py­ta­nie, dla­czego po II woj­nie świa­to­wej do­szło do ko­lej­nych przy­pad­ków lu­do­bój­stwa i czy wie­dza na te­mat Za­głady może po­móc w ich za­po­bie­ga­niu w przy­szło­ści.

Książka ta na­wią­zuje te­ma­tycz­nie do na­szej pu­bli­ka­cji sprzed lat pt. „Ho­lo­kaust – zro­zu­mieć dla­czego”. Ma ona układ chro­no­lo­giczny, który po­zwala na re­flek­sję nad tym, jak to się stało, że jedni lu­dzie przez wieki mó­wili in­nym: „Nie mo­że­cie wy­zna­wać swo­jej re­li­gii”, na­stęp­nie „Nie mo­że­cie miesz­kać mię­dzy nami”, aż wresz­cie: „Nie mo­że­cie żyć, nie je­ste­ście ludźmi”.

Po­dzie­lona zo­stała na cztery czę­ści: „Swoi czy obcy?”, „Droga do lu­do­bój­stwa”, „Osta­teczne roz­wią­za­nie”, „Wo­bec Za­głady”. Układ taki ma na celu przed­sta­wie­nie Za­głady w szer­szym kon­tek­ście hi­sto­rycz­nym i uka­za­nie ży­cia Ży­dów za­równo przed tym tra­gicz­nym okre­sem, jak i po nim. Po­ka­za­nie, kim były ofiary, oraz pod­kre­śle­nie, jaką stratę Eu­ropa i świat po­nio­sły w wy­niku Ho­lo­kau­stu.

Ma­jąc na uwa­dze to, że głów­nymi Czy­tel­ni­kami tej książki będą ucznio­wie, stu­denci i na­uczy­ciele, po­sta­no­wi­li­śmy opa­trzyć ją ob­szerną obu­dową dy­dak­tyczną, która ma za za­da­nie zwró­cić uwagę na wiele aspek­tów tak pro­cesu Za­głady, jak i jej dłu­go­fa­lo­wych kon­se­kwen­cji. Dla uła­twie­nia wy­dzie­lone zo­stały za­gad­nie­nia do dys­ku­sji w for­mie blo­ków „Ana­liza – in­ter­pre­ta­cja – re­flek­sja”, py­tań ukie­run­ko­wa­nych na upo­rząd­ko­wa­nie wie­dzy „Za­sta­nów się” oraz jej pod­su­mo­wa­nie i po­głę­bie­nie: „Blok ćwi­cze­niowy” i „Ka­len­da­rium”. Po­nadto zo­stały ob­ja­śnione pod­sta­wowe ter­miny i za­miesz­czone bio­gramy. Tekst au­tor­ski wzbo­ga­cony zo­stał o bo­gaty ma­te­riał uzu­peł­nia­jący i ilu­stra­cyjny: frag­menty tek­stów źró­dło­wych z po­le­ce­niami do ich ana­lizy, zdję­cia z roz­bu­do­wa­nymi pod­pi­sami, a także mapy. Do po­głę­bie­nia wie­dzy po­mocne będą Bi­blio­gra­fia oraz kody QR od­sy­ła­jące do mul­ti­me­dial­nych ma­te­ria­łów Mu­zeum Getta War­szaw­skiego.

Po­dob­nie jak współ­cze­śni ba­da­cze uwa­żamy, że świat, w któ­rym ży­jemy, w któ­rym żyją na­sze uczen­nice i nasi ucznio­wie, nie jest wolny od za­gro­żeń, ja­kie wy­stą­piły dzie­siątki lat temu, do­pro­wa­dza­jąc do zbrodni Ho­lo­kau­stu. Czego się na­uczy­li­śmy, jaką lek­cję wy­nie­śli­śmy ze stu­dio­wa­nia Ho­lo­kau­stu, co zro­zu­mie­li­śmy z tego, co mó­wiły do nas ofiary na­zi­stow­skiego lu­do­bój­stwa? Je­śli ta książka po­może Wam zna­leźć od­po­wie­dzi na te i wiele in­nych py­tań, uznamy, że speł­ni­li­śmy swoje za­da­nie jako na­uczy­ciele i au­to­rzy. Ży­czymy Wam uważ­nej i mą­drej lek­tury.

Au­to­rzy

Część I

Swoi czy obcy?

I. Ży­dow­ska toż­sa­mość

Kim są Ży­dzi? Jak wy­glą­dają? Ilu ich jest? Gdzie miesz­kają? To nie są ła­twe py­ta­nia. Trudno wska­zać jed­no­znaczne kry­te­ria, ta­kie jak rasa, grupa et­niczna czy re­li­gia, któ­rym można by ich bez pro­blemu przy­po­rząd­ko­wać. Czy jest za­tem ja­kiś spo­sób, aby ich wszyst­kich ra­zem opi­sać? Kim wła­ści­wie są Ży­dzi?

Za­gad­nie­nie ży­dow­skiej toż­sa­mo­ści, wbrew po­zo­rom, wy­daje się py­ta­niem za­ska­ku­jąco no­wym. W śre­dnio­wie­czu na przy­kład ni­komu nie przy­szłoby do głowy, że ist­nieje taka kwe­stia. Przez wieki prak­ty­ko­wa­nie re­li­gii moj­że­szo­wej wy­zna­czało, kto jest Ży­dem, a odej­ście od jej za­sad po­wo­do­wało utratę toż­sa­mo­ści ży­dow­skiej. Tak więc przez cały okres wie­ków śred­nich, a na­wet znacz­nie dłu­żej, Ży­dzi nie mieli pro­blemu ze zi­den­ty­fi­ko­wa­niem swo­jej toż­sa­mo­ści. Tra­dy­cja wy­raź­nie od­dzie­lała Ży­dów od ota­cza­ją­cego ich świata. O przy­na­leż­no­ści do spo­łecz­no­ści ży­dow­skiej prze­są­dzały za­sady da­to­wane jesz­cze na czasy rzym­skie. Zgod­nie z nimi dziecko ży­dow­skiej matki było Ży­dem, nie było nim na­to­miast dziecko ży­dow­skiego ojca i nie­ży­dow­skiej matki, do­póki for­mal­nie nie prze­szło na ju­da­izm. Za­sada ta cią­gle obo­wią­zuje w Izra­elu i nie­któ­rych ży­dow­skich wspól­no­tach na świe­cie. Sy­tu­acja za­częła się zmie­niać w końcu XVIII w., kiedy to roz­po­czął się pro­ces eman­cy­pa­cji Ży­dów, zwany ży­dow­skim oświe­ce­niem lub ha­skalą[1].

Dzięki pra­wom, stop­niowo im nada­wa­nym, Ży­dzi mo­gli się czuć oby­wa­te­lami państw, w któ­rych żyli, a na­wet ca­łego świata. Oświe­ce­nie uwol­niło Ży­dów od ko­niecz­no­ści ży­cia w get­cie; Ży­dzi otwo­rzyli się na no­wo­cze­sną kul­turę. Uni­wer­salne prawo, zgod­nie z któ­rym wszy­scy lu­dzie po­winni być trak­to­wani jed­na­kowo, kwe­stio­no­wało po­wszechne wśród lud­no­ści ży­dow­skiej prze­ko­na­nie o by­ciu „na­ro­dem wy­bra­nym”. Ży­dzi otrzy­mali peł­nię praw oby­wa­tel­skich, ale w za­mian mu­sieli po­rzu­cić swoją od­mien­ność i au­to­no­mię. Re­li­gia nie była już au­to­ma­tycz­nym wy­znacz­ni­kiem przy­na­leż­no­ści, sta­wała się sprawą „pry­watną”, kwe­stią in­dy­wi­du­al­nego wy­boru. Ro­dzący się w XIX w. an­ty­se­mi­tyzm (zo­bacz rozdz. 1.2.) z jed­nej strony po­wo­do­wał od­ra­dza­nie się daw­nej ży­dow­skiej toż­sa­mo­ści, z dru­giej – osła­bie­nie iden­ty­fi­ka­cji z ży­dow­ską wspól­notą oraz pro­ces za­tra­ca­nia lub ukry­wa­nia ży­dow­skich ko­rzeni przez wta­pia­nie się w ota­cza­jący świat.

• Na czym we­dług Moj­że­sza Men­dels­sona miała po­le­gać asy­mi­la­cja Ży­dów?

• Na ja­kie trud­no­ści pro­cesu asy­mi­la­cji wska­zy­wał Men­dels­son?

Ko­lej­nym czyn­ni­kiem de­ter­mi­nu­ją­cym współ­cze­sną ży­dow­ską toż­sa­mość była idea po­sia­da­nia wła­snego pań­stwa na­ro­do­wego oraz po­wrotu Ży­dów do Sy­jonu.

Ruch sy­jo­ni­styczny[2] po­strze­gał kwe­stię świa­do­mo­ści ży­dow­skiej w ka­te­go­riach na­ro­do­wych, a nie re­li­gij­nych i kul­tu­ro­wych jak do tej pory. Sy­jo­ni­ści uwa­żali, że Ży­dzi mu­szą zbu­do­wać na ba­zie ję­zyka he­braj­skiego[3] no­wo­cze­sny na­ród, który utwo­rzy swe pań­stwo, za­pew­nia­jące im prawa i bez­pie­czeń­stwo. Rów­no­upraw­nie­nie i asy­mi­la­cja – te dwa na­czelne ha­sła oświe­ce­nio­wej mo­der­ni­za­cji nie zdo­łały ochro­nić Ży­dów przed co­raz groź­niej­szym an­ty­se­mi­ty­zmem.

Po­mimo znacz­nych róż­nic re­gio­nal­nych XIX w. przy­niósł Ży­dom eu­ro­pej­skim rów­no­upraw­nie­nie. Na­stą­piło także wi­doczne zmniej­sze­nie się zna­cze­nia re­li­gii w ży­ciu co­dzien­nym. Ży­dzi za­częli się in­te­gro­wać ze spo­łe­czeń­stwami, wśród któ­rych żyli od wie­ków. Dla wielu z nich toż­sa­mość ży­dow­ska na­bie­rała cha­rak­teru świec­kiej oraz na­ro­do­wej świa­do­mo­ści.

Pod ko­niec XIX w. co­raz po­pu­lar­niej­sza sta­wała się sy­jo­ni­styczna idea po­wrotu Ży­dów do swo­jej daw­nej oj­czy­zny. Dla­tego w la­tach 80. tego stu­le­cia do Pa­le­styny za­częli na­pły­wać Ży­dzi z ca­łego świata. Do końca XIX w. liczba lud­no­ści ży­dow­skiej zwięk­szyła się tam pra­wie sze­ścio­krot­nie z 12 000 w 1839 r. do 70 000 w 1900 r. W ciągu na­stęp­nego stu­le­cia ko­lejne fale emi­gra­cji (alije) spra­wiły, że w 1940 r. liczba Ży­dów w Pa­le­sty­nie osią­gnęła 459 000. Taki był efekt dzia­łal­no­ści mię­dzy­na­ro­do­wego ru­chu sy­jo­ni­stycz­nego, któ­rego za­ło­ży­cie­lem i pierw­szym przy­wódcą był Teo­dor Herzl.

Prze­ka­zy­wa­nie z po­ko­le­nia na po­ko­le­nie oby­cza­jów, prze­ko­nań, za­sad wiary i po­stę­po­wa­nia za­wsze od­gry­wało wśród Ży­dów bar­dzo ważną rolę. Re­li­gia moj­że­szowa wy­ma­gała od wy­znaw­ców sza­cunku dla tra­dy­cji oraz jej kul­ty­wo­wa­nia. Święta, ob­rzędy i oby­czaje ży­dow­skie, któ­rych ro­do­wód sięga cza­sów bi­blij­nych, po­zwa­lały Ży­dom na za­cho­wa­nie swej toż­sa­mo­ści. Kształ­to­wały się one w wa­run­kach po­głę­bia­ją­cej się izo­la­cji od oto­cze­nia, przez co przy­czy­niły się do po­wsta­nia spe­cy­ficz­nej kul­tury ży­dow­skiej.

Owe święta, ob­rzędy i oby­czaje, choć w więk­szo­ści mają ro­do­wód rol­ni­czy, upa­mięt­niają też różne wy­da­rze­nia z dzie­jów na­rodu. W ży­dow­skich ry­tu­ałach i ob­rzę­dach hi­sto­ria jest wszech­obecna. Dla­tego jej zna­jo­mość wy­daje się ko­nieczna dla peł­nego ich zro­zu­mie­nia.

Święta ży­dow­skie można po­dzie­lić na dwie główne ka­te­go­rie: na­ka­zane przez Pię­ciok­siąg i te do­dane póź­niej. Do naj­waż­niej­szych na­leżą: Sza­bat, Jom Ki­pur (Dzień Po­jed­na­nia), Su­kot (Święto Sza­ła­sów), Pe­sach (Pas­cha), Cha­nuka (Święto Świa­teł), Rosz ha-Szana (Nowy Rok) i Pu­rim (Święto Lo­sów), Sza­wuot (Święto Zbio­rów lub Żniw). Po­nie­waż ka­len­darz ży­dow­ski jest ka­len­da­rzem księ­ży­cowo-sło­necz­nym, w któ­rym do­sto­so­wa­nie roku księ­ży­co­wego do ka­len­da­rza sło­necz­nego za­cho­dzi w cy­klach 19-let­nich, dla­tego daty świąt ży­dow­skich w ka­len­da­rzu gre­go­riań­skim są ru­chome. Ob­chody świąt miały swoją oprawę mu­zyczną i pla­styczną, in­spi­ro­wały twór­czość lu­dową, Od­gry­wały też ważną rolę w kształ­to­wa­niu toż­sa­mo­ści ży­dow­skiej nie­za­leż­nie od miej­sca osie­dle­nia Ży­dów.

Za­sta­nów się

• Jaki wpływ na kształ­to­wa­nie się no­wo­cze­snej świa­do­mo­ści na­ro­do­wej Ży­dów miała ha­skala?

Źró­dła ilu­stra­cji

W pu­bli­ka­cji wy­ko­rzy­stano ilu­stra­cje po­cho­dzące ze zbio­rów:

Mu­zeum Getta War­szaw­skiego,

Ży­dow­skiego In­sty­tutu Na­uko­wego im. Ema­nu­ela Rin­gel­bluma,

In­sty­tutu Pa­mięci Na­ro­do­wej,

Na­ro­do­wego Ar­chi­wum Cy­fro­wego,

Mu­zeum Ży­dów Pol­skich PO­LIN,

In­sty­tutu Yad Va­shem,

Uni­ted Sta­tes Ho­lo­caust Me­mo­rial Mu­seum,

Bun­de­sar­chiv,

Mu­zeum Pań­stwo­wego w Za­mo­ściu,

Ar­chi­wum Pań­stwo­wego Mu­zeum Au­schwitz-Bir­ke­nau,

Mu­zeum War­szawy,

Swiss Fe­de­ral Ar­chi­ves,

Ham­bur­ger In­sti­tuts für So­zial­for­schung,

Po­li­ti­sches Ar­chiv des Au­swär­ti­gen Am­tes,

Yale Uni­ver­sity,

Do­ku­men­ta­tions und In­for­ma­tions Zen­trum Mün­chen GmbH,

Ka­zerne Do­ssin,

The Na­tio­nal Ar­chi­ves UK,

Lan­de­skir­chli­ches Ar­chiv der Evan­ge­li­schen Kir­che von West­fa­len,

Ar­chi­wum Beit La­ha­mei Ha­ghe­taot,

Mu­zeum Po­la­ków Ra­tu­ją­cych Ży­dów pod­czas II wojny świa­to­wej

im. Ro­dziny Ulmów w Mar­ko­wej,

Deut­sches Hi­sto­ri­sches Mu­seum,

Pol­skiej Agen­cji Pra­so­wej,

USC Shoah Fo­un­da­tion,

Do­meny Pu­blicz­nej,

Getty Ima­ges,

Wi­ki­me­dia Com­mons,

Ze zbio­rów pry­wat­nych: Da­vid Lee Pre­ston Col­lec­tion, Bro­ni­sława We­so­łow­skiego, au­to­rów.

Warto wie­dzieć