Gmina Brzeszcze w latach okupacji niemieckiej 1939-1945 ebook

Jacek Lachendro

Gmina Brzeszcze

w latach okupacji niemieckiej 1939-1945

Przewodnik po wybranych miejscach pamięci

5 tras

21 miejsc

22 relacje 62 zdjęcia 314 nazwisk

■fifli DG Edukacja i Kultura Program „Europa dla obywateli"

Obywatelstwo

Ten projekt został zrealizowany przy wsparciu finansowym Komisji Europejskiej.

Projekt lub publikacja odzwierciedlają jedynie stanowisko ich autora i Komisja Europejska nie ponosi odpowiedzialności za umieszczoną w nich zawartość merytoryczną.

Urząd Gminy Brzeszcze www.trasapamieci.brzeszcze.pl

Jacek Lachendro

Gmina Brzeszcze latach okupacji niemieckiej 1939-1945

Przewodnik po wybranych miejscach pamięci

Redakcja i projekt okładki Jarko Mensfelt

Zdjęcia i dokumenty

Archiwum Kopalni Węgla Kamiennego „Brzeszcze" w Brzeszczach, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu, Stowarzyszenie na rzecz Gminy Brzeszcze „Brzost",

Mirosław Ganobis, Jarko Mensfelt, Stanisław Sajdak

Mapki dzięki uprzejmości wydawnictwa LoboSoft II, sp. z o.o. wwwJobosoft.pl

Copyright © 2009 by Urząd Gminy Brzeszcze Copyright © 2009 by Jacek Lachendro

Wydawca

Urząd Gminy w Brzeszczach 32-620 Brzeszcze ul. Kościelna 4 Tel. (032) 77 28 500 Fax. (032) 77 28 591

E-mail: [email protected]

www.brzeszcze.pl

www.trasapamieci.brzeszcze.pl

Korekta Jolanta Hodur

Projekt graficzny, skład i łamanie Nadia Iwaniec

Druk

Drukarnia i Wydawnictwo Grafikon www.grafikon.com.pl

ISBN 978-83-62119-00-4

Spis treści

Szanowni Państwo,

przewodnik, który oddajemy do Waszych rąk, jest jednym z owoców projektu TRASA PAMIĘCI zrealizowanego przez Gminę Brzeszcze dzięki wsparciu finansowemu Komisji Europejskiej w ramach programu „Europa dla obywateli - aktywna pamięć europejska".

W bieżącym roku obchodzimy 60. rocznicę wybuchu II wojny światowej. Na terenie naszej gminy są miejsca upamiętniające tragiczne wydarzenia tamtych lat. Wielu mieszkańców Brzeszcz i sąsiednich miejscowości ryzykowało życiem, niosąc pomoc więźniom obozu Auschwitz oraz jego podobozów znajdujących się na terenie naszej gminy: Budy i Jawischowitz.

Dowodem najlepiej świadczącym o ich postawie jest odznaczenie Brzeszcz Krzyżem Grunwaldu III klasy „za pomoc niesioną przez mieszkańców Brzeszcz więźniom obozu oświęcimskiego w okresie II wojny światowej", a także prezentacja ponad 300 nazwisk mieszkańców naszej gminy w publikacji Muzeum Auschwitz-Birkenau pt.: „Ludzie dobrej woli. Księga pamięci mieszkańców ziemi oświęcimskiej niosących pomoc więźniom KL Auschwitz".

Jesteśmy odpowiedzialni za utrwalanie i przekazywanie pamięci o dramatycznej historii naszej ziemi i ta idea przyświecała niniejszej publikacji. Mamy też nadzieję, że opowiedziana tu historia będzie punktem wyjścia do refleksji nad naszym miejscem w świecie i tożsamością Europejczyka XXI wieku.

TRASA PAMIĘCI skrywa różne historie i dramaty. Pojawia się tam śmierć, zło, upodlenie i zniewolenie człowieka, ale jest też miejsce na dobro, piękno, prawdę i wolność. To my dokonujemy wyboru i to od nas zależy, w jakim świecie będziemy żyć.

Teresa Jankowska Burmistrz Brzeszcz

Od autora

Pierwszego września 1939 r. hitlerowskie Niemcy atakiem na Polskę rozpoczęły II wojnę światową. Dwa dni później wojska niemieckie zajęły gminę Brzeszcze, rozpoczynając ponad pięcioletnią okupację tych terenów. Brutalna polityka okupanta w dramatyczny sposób wpłynęła na życie mieszkańców naszej gminy. Część z nich została wysiedlona, wywieziona na przymusowe roboty lub aresztowana. Pozostali żyli w bezpośrednim sąsiedztwie największego niemieckiego obozu koncentracyjnego, Auschwitz, i jego podobozów: Budy i Jawischowitz.

Pomimo groźby represji ze strony okupanta ponad 300 mieszkańców gminy ryzykowało życie, niosąc pomoc więźniom. Niniejsza praca jest próbą ich upamiętnienia, a zarazem przewodnikiem po miejscach związanych z tymi dramatycznymi wydarzeniami.

Publikacja składa się z czterech części:

• wprowadzenia historycznego zawierającego krótkie informacje o gminie Brzeszcze w latach okupacji, zarys historii KL (Konzentrationslager) Auschwitz oraz wysiedleń ludności z Brzeszcz i pobliskich miejscowości;

• przewodnika obejmującego pięć tras zwiedzania związanych z okupacyjną historią gminy Brzeszcze:

1. Teren „Wirtschaftshof Budy" należącego do KL Auschwitz oraz granica tzw. strefy interesów obozu.

2 Tereny wokół kopalni węgla kamiennego „Brzeszcze .

3. Cmentarz komunalny w Brzeszczach.

4. Teren byłego podobozu „Jawischowitz'.

5. Wybrane miejsca w Jawiszowicach i Zasolu.

Na opis każdej trasy składają się informacje i mapki ułatwiające dotarcie do poszczególnych miejsc i obiektów, ich historia oraz związane z nimi wspomnienia świadków tamtych wydarzeń,

• zarysu historii pomocy więźniom KL Auschwitz niesio-| nej przez mieszkańców gminy;

wykazu osób, które tę pomoc niosły w latach wojny oraz| |zaraz po wyzwoleniu.

Autor ma nadzieję, że niniejsza praca, będąca skromnymi I przyczynkiem do rozpowszechnienia historii naszej gminy, upa-l miętni ludzi z całej Europy, zarówno tych, znanych z nazwiska,! jjak i bezimiennych, którzy cierpieli i ponieśli śmierć z rąk nazi-l Istów na terenie Brzeszcz i sąsiednich miejscowości w latach[ 11939-1945.

Wyraża również nadzieję, że pozwoli ona także zachowaćl Ipamięć o bohaterskich czynach mieszkańców naszej gminy, dla[ |których pomoc bliźniemu była rzeczą naturalną.

Jesteśmy z nich dumni.

Brzeszcze podczas okupacj

W październiku 1939 r. w rezultacie ataku hitlerowskich Niemiec i przegranej przez Polskę wojny obronnej doili Rzeszy włączono zachodnie tereny kraju, w tym gminę Brzeszcze. W wyniku nowego podziału administracyjnego została ona przekształcona w tzw. obwód administracyjny (Amtsbezirk). Według stanu z października 1940 r. do obwodu tego należały: Brzeszcze z 4516 mieszkańcami, Bestwinka (1236 mieszkańców), Dankowice (1603), Harmęże (451), Jawiszowice (2568), Kaniów (1476), Pławy (285), Przecieszyn (882), Rajsko (1117), Skidziń (542) i Wilczkowice (283).

Władze niemieckie już w 1939 roku zlikwidowały działające w Brzeszczach polskie organizacje oraz instytucje, z wyjątkiem straży pożarnej. Podjęły również próby ger-manizowania miejscowych nazw. Przykładowo - Brzeszcze nazywano początkowo Kohlendorf. Jednak z nieznanych względów nazwa ta nie była później używana, nawet w oficjalnych dokumentach. Natomiast nazwy takich miejscowości, jak: Jawiszowice, Przecieszyn, Skidziń i Wilczkowice zapisywane były w niemieckiej transkrypcji do końca okupacji. Pisano je zatem: Jawischowitz, Pschezieschin, Skid-sin, Wiltschkowitz.

Głównym źródłem utrzymania mieszkańców była praca w kopalni oraz uprawa roli. Do pracy w kopalni przybywali Niemcy i Polacy, którzy przyjęli obywatelstwo III Rzeszy, tzw. folksdojcze. Obywatelstwo takie przyjęła również niewielka część mieszkańców gminy Brzeszcze. Przykładowo: w 1943 r. miesz-

łkało w Brzeszczach 4714 Polaków li 357 Niemców (w tym folksdojcze), la w Przecieszynie odpowiednio li244 i 23. W Skidziniu i Wilczko-

wicach mieszkali wyłącznie Polacy. I W pierwszej z wymienionych miejscowości ich liczba wynosiła 669, | w drugiej zaś - 357.

Historia KL Auschwitz

IZałożenie i rozwój obozu

Iwiosną 1940 r. na przedmieściach (Oświęcimia, ok. 8 km od Brzeszcz, Izostał utworzony obóz koncentra-Icyjny, od niemieckiej nazwy mia-Ista określany jako Konzentration-Islager (KL) Auschwitz. Za początek Ijego funkcjonowania przyjmuje się ldzień 14 czerwca 1940 r., gdy Niem-Icy przywieźli transport 728 polskich Iwięźniów politycznych z więzienia |w Tarnowie.

W roku 1940 i 1941 władze nie-Imieckie, w celu izolowania obozu li utrudnienia więźniom ucieczek, Iwysiedliły mieszkańców zachodnich (dzielnic Oświęcimia. W listopadzie 1940 r. Reichsfuhrer SS, Heinrich| Himmler, zdecydował o utworzeniu w pobliżu obozu majątku ziem-| skiego, w związku z czym w marcul i kwietniu następnego roku zosta-l li wysiedleni mieszkańcy Brzezinki! i kilku sąsiednich wiosek. Opuszczo-I ne tereny weszły w skład tzw. stre-l fy interesów obozowych. Równieżl w kwietniu 1941 r. władze niemieckiel wysiedliły z Oświęcimia (do Chrza-I nowa, Będzina i Sosnowca) wszyst-l kich mieszkających w tym mieście! Żydów. W ich mieszkaniach zakwa-l terowano niemieckich fachowcowi mających pracować przy budowie I zakładów chemicznych na terenie I wsi Dwory i Monowice. W pobliżu budowanej fabryki, należącej do niemieckiego koncernu IG Far-benindustrie, powstał kolejny obóz zwany Buna, później Monowitz.

W 1943 r. KL Auschwitz został podzielony na trzy części: Auschwitz l-Stammlager (obóz macierzysty), Auschwitz li-Birkenau na terenie Brzezinki i Auschwitz III-Aussenlager (podobozy) z siedzibą komendantury w obozie Monowitz. W skład kompleksu obozowego wchodziło również ponad 40 podobozów, z których trzy znajdowały się na terenie gminy Brzeszcze: Budy (jeden dla więźniów, drugi dla więźniarek) i Jawischowitz.

Narodowość deportowanych

Początkowo Auschwitz był obozem tylko dla Polaków. Od 1941 r. Niemcy deportowali do niego również obywateli innych okupowanych państw, głównie Żydów. Łącznie w czasie istnienia obozu przywieźli do tego miejsca około 1,3 min osób, wśród których było: 1,1 min Żydów (w tym 300 tys. z Polski; poza tym z Niemiec,] Słowacji, Francji, Holandii, Belgii, Jugosławii, Czech, Norwegii, Grecji, I Włoch i Węgier), 140-150 tys. Pola-I ków, 23 tys. Romów, 15 tys. jeńcowi sowieckich oraz kilkanaście tysięcy! więźniów innych narodowości, głów-l nie Czechów, Francuzów, Niemców,! Austriaków, Słoweńców, Białorusi-1 nów i Rosjan.

Z ogólnej liczby 1,3 min de-| portowanych naziści zamordowa-l li w komorach gazowych, zarazi po przywiezieniu, 900 tys. Żydowi uznanych przez lekarzy SS pod-l czas selekcji za niezdolnych doi pracy. Pozostałe 400 tys. osóbl (270 tys. mężczyzn oraz 130 tys.l kobiet) osadzili w obozie. Wśródl więźniów panowała bardzo wyso-l ka śmiertelność. Byli oni brutalnie! bici lub zabijani w licznych egzeku-l cjach, jednak głównymi przyczyna-l mi śmierci było wyczerpanie fizycz-l ne w wyniku pracy ponad siły, głódl oraz choroby spowodowane fatal-l nymi warunkami mieszkaniowymi) i sanitarnymi.

Ruch oporu

Pomimo ciągłego zagrożenia życial więźniowie przeciwstawiali się ter-l rorowi, tworząc tajne organizacje.! Pierwszą z nich założył Witold Pile-I cki, który we wrześniu 1940 r. celo-l wo dołączył do grupy mężczyzn uję-l tych podczas łapanki w Warszawie,! aby dostać się do obozu. Z czaseml powstało kilka innych polskich grup,I współpracujących z sobą, złożonychl z żołnierzy i oficerów oraz działaczyl politycznych. Później pojawiły się or-l ganizacje więźniów innych narodo-l wości: Austriaków i Niemców, Cze-| chów, Francuzów, Jugosłowian, Rosjan, Żydów. W 1943 r. utworzyły one z częścią polskich działaczy lewicowych organizację pod nazwą Grupa Bojowa Oświęcim. W następnym roku wszystkie te organizacje podjęły współpracę w ramach Rady Wojskowej Oświęcim, której głównym zadaniem było przygotowanie zbrojnego powstania więźniów. Do powstania takiego nigdy jednak nie doszło.

Członkowie tajnych ugrupowań organizowali dystrybucję dostarczanej potajemnie z zewnątrz żywności i lekarstw, przygotowywali ucieczki, wysyłali informacje o stanie liczbowym więźniów, warunkach bytowych, śmiertelności, egzekucjach, eksperymentach medycznych, zagładzie Żydów, podawali także nazwiska esesmanów odpowiedzialnych za te zbrodnie. Było to możliwe dzięki współpracy z działającymi w pobliżu obozu grupami konspiracyjnymi Armii Krajowej (AK), Batalionów Chłopskich (BCh) oraz Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS).

Ewakuacja i wyzwolenie

W drugiej połowie 1944 r„ w związku ze zbliżaniem się armii sowieckiej, władze KL Auschwitz rozpoczęły wstępną ewakuację, wywożąc koleją do obozów w głębi Rzeszy około 65 tys. więźniów. Władze obozu przystąpiły też do zacierania śladów zbrodni. Na kilka dni przed nadejściem Sowietów esesmani wysadzili w powietrze krematoria i komory gazowe, podpalili obozowe magazyny oraz rozpoczęli ewakuację około 58 tys. więźniów Auschwitz. Wielu z nich zginęło w czasie tzw. Marszu Śmierci. Gdy 27 stycznia 1945 r. żołnierze Armii Czerwonej wyzwolili KL Auschwitz, zastali w nim około 7 tys. więźniów, głównie chorych i wycieńczonych fizycznie.

Wysiedlenia związane z rozbudową KL Auschwitz

W listopadzie 1940 r. Reichsfuh-rer SS, Heinrich Himmler, zdecydował o utworzeniu w pobliżu KL Auschwitz majątku ziemskiego, w którym miały powstać gospodarstwa rolne i hodowlane. Dwa miesiące później władze niemieckie powzięły plan wysiedlenia 20 tys. Polaków z Oświęcimia i okolic. W lutym 1941 roku przybyła ze sztabu Re-ichsfuhrera komisja, która opracowała wytyczne dotyczące zasięgu terytorialnego oraz liczby osób przeznaczonych do wysiedlenia. Przewidywano, że będą mu

Wysiedlenie mieszkańców Brzezinki w kwietniu 1941 r. Zdjęcie wykonane potajemnie przez Augustyna Giadyszka

podlegać mieszkańcy Oświęcimia i 13 pobliskich miejscowości. W lutym został przeprowadzony

Iw tych miejscowościach spis ludno-I ści, inwentarza żywego oraz mająt-| ku ruchomego i nieruchomości.

Od 6 do 8 marca wysiedlono I rolników wraz z rodzinami z Har-męż, Pław, Rajska, Boru, Bud oraz Iniektóre rodziny z Brzeszcz. Zostali loni wywiezieni do Generalnego Gubernatorstwa (GG) dwoma trans-Iportami kolejowymi, łącznie około |2,1 tys. osób. Z kolei od 11 do 21 Imarca przesiedlano pracowni-Ików kopalni oraz ich rodziny do iBrzeszcz, Jawiszowic, Łęk, Kanio-Iwa, Starej Wsi, Dankowie. Po przeprowadzeniu tych akcji, w połowie Imarca, władze niemieckie zdecy-Idowały o wstrzymaniu dalszych wy-Isiedleń do GG. Na zmianę planów Iwpłynęły trudności transportowe, |a przede wszystkim deficyt siły ro-Iboczej w związku z podjętą miesiąc Iwcześniej decyzją o budowie za-I kładów chemicznych przez koncern | IG Farbenindustrie, dlatego od 7 do 12 kwietnia zostali przesiedleni tylko mieszkańcy Brzezinki i Babic, a w drugiej połowie miesiąca Brosz-kowic. Zakwaterowano ich w Oświę-| cimiu i pobliskich wioskach, m.in. w Brzeszczach, Jawiszowicach, Przecieszynie i Skidziniu. Wysiedleń mieszkańców z pozostałych miejscowości całkowicie zaniechano. Wyjątek stanowili oświęcimscy Żydzi, których wywieziono do Chrzanowa, Będzina i Sosnowca. Wraz z nimi wywieziono też kilka rodzin brzeszczańskich i jawiszo-wickich Żydów, przesiedlonych do Oświęcimia prawdopodobnie rok wcześniej.

Wysiedleniami miała być również objęta część polskich mieszkańców Brzeszcz, ale na skutek in-| terwencji dyrektora kopalni, Ottonal Heinego, pozostawiono te rodziny! których członkowie pracowali w ko-| palni. Wprawdzie Heine był aktywnym członkiem partii nazistowskiej,! jednak w tym, jak również w innychl wypadkach, wstawiał się za Polaka-| mi, nie chcąc tracić wykwalifikowanych pracowników. Również dzię-| ki wstawiennictwu zarządcy dworu! w Brzeszczach, Ryszarda Bartke-I go, niektórzy brzeszczanie mogli po-l zostać w swoich domach. Bartke! z pochodzenia Niemiec, mieszkał! w Brzeszczach od kilkudziesięciu lat.l Był mocno związany z tą miejsco-| wością oraz jej mieszkańcami, cze-l go dowodzi fakt, że w czasie okupa-l cji udzielał im wszechstronnej pomo-[ cy. W efekcie tych interwencji, choćl wypływających z odmiennych pobu-[ dek, władze niemieckie wysiedliły tyl-| ko kilka rodzin.

W opuszczonych wsiach koman-| da więźniów burzyły budynki, m. in. na Borze domy i zabudowania go-| spodarcze zostały rozebrano w 80I procentach. Pozyskany w ten spo-l sób materiał został użyty do budowy! kurników w podobozie Harmense,[ baraków, obór i stajen w podoboziel męskim Budy, a także do utwardze-l niadróg. Natomiast domy na Budach[ nie zostały zburzone. Ich mieszkańcy - głównie górnicy wraz z rodzinami - wrócili wskutek interwen-| cji dyrekcji kopalni w Brzeszczach,| w której potrzebna była wykwalifikowana siła robocza. Mieszkali onil w strefie interesów obozu, więc mo-l gis przebywać tylko w określonych! miejscach i poruszać się wyłącznie| po wyznaczonych drogach.

Część II Przewodnik