Dociekania kognitywne ebook

Wstęp

W tym roku mija sześćdziesiąt pięć lat od momentu publikacji Dociekań filozoficznych Ludwika Wittgensteina (1953), a za rok pięćdziesiąt lat od ukazania się Dociekań semantycznych Anny Wierzbickiej (1969). Obie prace wywarły istotny wpływ na współczesne badania nad znaczeniem, inspirując powstanie zarówno ogólnych modeli teoretycznych, takich jak językoznawstwo kognitywne, które w centrum zainteresowania stawia semantykę, jak i licznych szczegółowych analiz, czego przykładem mogą być studia zamieszczone w tym tomie.

To właśnie Wittgensteinowska idea podobieństwa rodzinnego, sformułowana w pracy z 1953 roku, jest – jak zauważa Tomasz P. Krzeszowski – jednym ze „źródeł swoistej rewolucji w zakresie kategoryzacji” (1988: 11). Torowała ona drogę do szerszego uwzględniania właściwości ludzkiego umysłu w opisach lingwistycznych, mimo że samą argumentację przedstawioną w Dociekaniach filozoficznych wykorzystywano często przeciwko mentalistycznej koncepcji języka, zwłaszcza rozumianej tak indywidualistycznie, jak w pracach Noama Chomsky’ego (1965). Do głębi i bez zastrzeżeń mentalistyczne są natomiast Dociekania semantyczne Wierzbickiej, które uznać można za początek długiej drogi prowadzącej do opisu alfabetu ludzkich myśli. Stawiając w centrum swojej koncepcji języka znaczenie jako podstawę ludzkiego poznania, porozumiewania się i kultury, na przekór temu, że „na lingwistyce wciąż ciąży jak przekleństwo antysemantyczne nastawienie Bloomfielda i Chomsky’ego” (Wierzbicka 2006: 23), Anna Wierzbicka zainspirowała rodzącą się lingwistykę kognitywną. Jak ujmuje to Henryk Kardela, „będąc czołowym krytykiem teorii generatywnej (…), wywarła decydujący wpływ na formowanie się nowego, kognitywistycznego paradygmatu w badaniach lingwistycznych” (2006: 60). Chociaż obecnie jej stanowisko w wielu szczegółowych kwestiach nie pokrywa się z tezami George’a Lakoffa czy Ronalda W. Langackera, łączy ich jednak kognitywne i antropocentryczne podejście do języka. „To, co ją zbliża do kognitywistyki, to przeświadczenie, że gramatyki nie da się sprowadzić do systemu reguł, a także przekonanie, iż znaczenia, jakie język przekazuje, nie mogą być badane w oderwaniu od czynników pozajęzykowych, w tym kulturowych” (Kardela 2006: 61).

Zebrane w tomie teksty wpisują się w dociekania nad językiem jako kluczem do poznania i kultury, którym od półwiecza patronują autorzy Dociekań filozoficznych i Dociekań semantycznych, przynależąc bezpośrednio do językoznawstwa kognitywnego lub czerpiąc obficie z jego dorobku i narzędzi badawczych. Wiele z tych artykułów jest świadectwem nie tylko kontynuacji, ale i zmian zachodzących w obrębie językoznawstwa kognitywnego, w którym coraz większą wagę przykłada się do badania czynników kontekstualnych decydujących o rozumieniu, np. metafory (por. m.in. Kövecses 2015, 2017a, 2017b; Underhill 2011), a także do analizy samych procesów konstruowania sensu on-line, wyłaniających się dynamicznie w określonym kontekście, niejednokrotnie w wyniku integracji pojęciowej czy rekonceptualizacji (por. m.in. Fauconnier i Turner 2002, 2008; Lewandowska-Tomaszczyk 2010). Zbiór otwiera tekst podsumowujący dorobek lubelskiej szkoły etnolingwistycznej, O profilowaniu pojęć z punktu widzenia etnolingwistyki kognitywnej, w którym na wstępie Jerzy Bartmiński podkreśla zasadność używania przymiotnika kognitywny w stosunku do prac prowadzonych w lubelskim środowisku językoznawczym, w kręgu rocznika „Etnolingwistyka”. Autor omawia dalej instrumentarium pojęciowe lubelskiej etnolingwistyki obejmujące: językowy obraz świata, stereotyp, definicję kognitywną, punkt widzenia i perspektywę interpretacyjną, profilowanie i profil, podmiot oraz wartości. Najwięcej miejsca poświęca profilowaniu, prowadzącemu do powstawania różnych, subiektywnych wizji świata, wykazując, że rola podmiotu profilującego – określonego kulturowo i społecznie – jest w ujęciu lubelskim najistotniejsza. Kulturowym aspektem badań semantycznych zajmuje się także Barbara Lewandowska-Tomaszczyk, dowodząc, że nie sposób badać emocji w języku bez uwzględniania kulturowych modeli i scenariuszy, także w przypadku emocji uznawanych za podstawowe, takich jak strach. Przyjmuje ponadto, że w komunikacji – z powodu nieuchronnej subiektywności i wybiórczości – zachodzi aproksymacja znaczeń i związana z nią rekonceptualizacja, co następnie ilustruje analizami nazw emocji, takich jak pol. szczęście, wina, wstyd, strach i ang. happiness, guilt, shame, fear, przeprowadzonymi na materiale pochodzącym z kwestionariuszy oraz z korpusów równoległych polsko-angielskich i angielsko-polskich. Z badań tych wyłania się następująca prawidłowość: ekwiwalencja międzyjęzykowa dotyczy nie pojedynczych leksemów, ale całych klasterów pojęciowych. Marta Falkowska z kolei bada pole semantyczne empatii, wychodząc od definicji słownikowych, a następnie poszerzając swoje analizy o materiały korpusowe. Przyjmuje, że ze słowem empatia łączy się zarówno komponent intelektualny, jak i emocjonalny, a następnie wskazuje różnice znaczeniowe między badaną jednostką leksykalną a pokrewnymi leksemami takimi jak: zrozumienie, wyrozumiałość, litość, miłosierdzie, wyczucie, takt, solidarność, współczucie, współodczuwanie. Marta Dobrowolska-Pigoń również korzysta z korpusu, analizując semantykę czasowników emocji – centralnych i peryferyjnych wykładników pojęć kategorii strachu. Dowodzi, że sposób profilowania stanu emocjonalnego zależy nie tylko od treści pojęciowej czasownika i przywoływanych okoliczności, lecz także od wybranej konstrukcji składniowej, ilustrując liczbowo zaobserwowane prawidłowości. Ewa Kowalska-Stasiak natomiast opisuje na podstawie badań ankietowych sposób, w jaki studenci przygotowujący się do zawodu nauczyciela języka angielskiego konceptualizują proces nauczania, co następnie wiąże ze złożonymi modelami pedagogii potocznych. O problemach związanych z konceptualizowaniem małżeństwa i małżonków we współczesnym dyskursie religijnym pisze Marta Chojnacka-Kuraś. Po przeprowadzeniu analizy wybranych źródeł proponuje religijny model małżeństwa, który uwzględnia trzy podmioty (męża, żonę i Boga), a także rozbudowaną ramę miłości i wielowymiarowość wspólnoty małżeńskiej. Hanna Kaczmarek i Elżbieta Pawlikowska-Asendrych na podstawie badań słownikowych, korpusowych i kwestionariuszowych rekonstruują reprezentację semantyczną prototypowego znaczenia słowa Haus, uwzględniając takie domeny pojęciowe jak: przestrzeń, lokalizacja, relacja całość-część, materiał, zawartość, czynności, wartość,oraz sieciowy model semantyczny przedstawiający złożone relacje hiponimiczne tego leksemu we współczesnym języku niemieckim. Józef Marcinkiewicz zajmuje się jednym z błędów popełnianych przez użytkowników polszczyzny w procesie akwizycji drugiego języka – litewskiego, a mianowicie transferem kategorii liczby. Używając instrumentarium Langackerowskiego, wskazuje na konflikt konceptualizacji, np. różne konturowanie w układzie oglądu, leżący u podstaw odmiennych paradygmatów fleksyjnych odpowiadających sobie wyrażeń polskich i litewskich, takich jak pol. informacja i lit. informãcija. Paulina Nalewajko analizuje dynamiczne sceny walki w opowiadaniu Wiedźmin Andrzeja Sapkowskiego w polskim oryginale i w przekładzie angielskim. Ujawnia strategię autora opartą na ikoniczności opisu scen walki odzwierciedlających procesy postrzegania oraz na eksponowaniu pierwszego elementu ścieżki mentalnej (najczęściej nacechowanego verbum dicendi w akompaniamencie narracyjnym dialogu, lokatywu, wrażenia zmysłowego lub odniesienia do broni). Krystyna Waszakowa bada z kolei procesy integracji przestrzeni mentalnych związane z reinterpretacją kontekstową znaczeń wyrazów słowotwórczo pochodnych, takich jak biopenetracja. W konkluzji podkreśla dynamiczność znaczenia i związek wyrażeń z konkretnym dyskursem, w którym się pojawiły, zyskując dookreślenie, np. potwierdzenie lub przewartościowanie nacechowania aksjologicznego lub stylistycznego.

Prezentowany tomnie mógłby się ukazać, gdyby nie wnikliwe opinie Recenzentów: dr Zuzanny Bułat-Silvy, dr hab. Małgorzaty Dawidziak-Kładocznej, dra hab. prof. UMCS Adama Głaza, dr Moniki Głowickiej, prof. dra hab. Henryka Kardeli, dr hab. prof. UMCS Anny Kędry-Kardeli, dra Andrzeja Kowalczyka, dr hab. Anny Krzyżanowskiej, dra hab. prof. UMCS Przemysława Łozowskiego, dr hab. Anny Majewskiej-Tworek, dr hab. Agnieszki Mikołajczuk, dr hab. prof. UWr Marii Peisert, prof. dr hab. Elżbiety Tabakowskiej, dra hab. Artura Tworka, dr hab. Moniki Zaśko-Zielińskiej. W tym miejscu pragniemy gorąco za ich pracę podziękować.

Niniejszą publikację sfinansowano ze środków Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Wrocławskiego oraz Polskiego Towarzystwa Językoznawstwa Kognitywnego, za co wyrażamy szczerą wdzięczność.

Wszystkie tabele, schematy, wykresy i zdjęcia w tym tomie – o ile nie zaznaczono inaczej – sporządzili autorzy tekstów, których integralną część one stanowią.

Agnieszka Libura, Daria Bębeniec, Hubert Kowalewski

Bibliografia

Chomsky N.

1965 Aspects of the theory of syntax, Cambridge, Mass.

Fauconnier G., Turner M.

2002 The way we think. Conceptual blending and the mind’s hidden complexities, New York.

2008 Rethinking metaphor, [w:] Cambridge handbook of metaphor and thought, red. R. Gibbs, New York, s. 53–66.

Kardela H.

2006 Reprezentacja semantyczna w świetle gramatyki kognitywnej i teorii języka Anny Wierzbickiej, [w:] Językoznawstwo kognitywne 3. Kognitywizm w świetle innych teorii, red. O. Sokołowska, D. Stanulewicz, Gdańsk, s. 57–91.

Kövecses Z.

2015 Where metaphors come from. Reconsidering context in metaphor, Oxford/New York.

2017a Conceptual metaphor theory: some new proposals, „Language, Mind, Culture, and Society” 1, s. 16–28.

2017b Levels of metaphor, „Cognitive Linguistics” 28(2), s. 312–347.

Krzeszowski T.P.

1988 Wstęp do wydania polskiego, [w:] Metafory w naszym życiu, G. Lakoff, M. Johnson, tłum. T.P. Krzeszowski, Warszawa, s. 5–18.

Lewandowska-Tomaszczyk B.

2010 Re-conceptualization and the emergence of discourse meaning as a theory of translation, [w:] Meaning in translation, red. B. Lewandowska-Tomaszczyk, M. Thelen, Frankfurt am Main, s. 105–148.

Underhill J.W.

2011 Creating worldviews. Metaphor, ideology and language, Edinburgh.

Wierzbicka A.

1969 Dociekania semantyczne, Warszawa.

2006 Semantyka. Jednostki elementarne i uniwersalne, tłum. A. Głaz, K. Korżyk, R. Tokarski, Warszawa.

Wittgenstein L.

1953 Philosophical investigations, tłum. G.E.M. Anscombe, red. G.E.M. Anscombe, R. Rhees, Oxford.