Dlaczego wszyscy próbują być kimś innym - bo najwyraźniej nikomu to nie wychodzi ebook

INTRO

Wszystko zaczęło się od zdjęcia, które ktoś wrzucił do internetu o 7:14 rano. Na zdjęciu był mężczyzna siedzący przy drewnianym stole w kawiarni, z kubkiem kawy w jednej ręce i laptopem w drugiej. W tle widać było rośliny, ceglaną ścianę i światło wpadające przez duże okno. Opis pod zdjęciem brzmiał: „Working on my dreams.” W komentarzach pojawiły się serduszka, ognie i kilkadziesiąt osób piszących, że to ich inspiruje. Problem polegał na tym, że ktoś rozpoznał tę kawiarnię. I napisał pod zdjęciem coś bardzo prostego: „Przecież ty pracujesz w call center na nocnej zmianie.”

I wtedy wydarzyła się jedna z najbardziej fascynujących rzeczy współczesnej cywilizacji. Nikt nie zapytał, czy to prawda. Nikt nie powiedział: „Hej, może nie udawajmy.” Zamiast tego ludzie zaczęli tłumaczyć, że przecież każdy ma prawo do marzeń, że to tylko symboliczne zdjęcie i że tak naprawdę chodzi o energię. W ciągu kilku godzin powstała cała filozofia wyjaśniająca, dlaczego ktoś siedzący przy laptopie w kawiarni jest w pewnym sensie kimś innym, niż jest w rzeczywistości. A co najbardziej zdumiewające, większość osób uczestniczących w tej dyskusji robiła dokładnie to samo.

To jest jeden z najbardziej eleganckich absurdów naszego gatunku. Ludzie nie tylko próbują być kimś innym. Ludzie próbują być kimś innym w obecności innych ludzi, którzy również próbują być kimś innym, i wszyscy udają, że nie widzą, że to się właśnie dzieje. To trochę jak ogromna sztuka teatralna, w której aktorzy zapomnieli, że grają, a publiczność zapomniała, że ogląda przedstawienie. Każdy chodzi po scenie z wielką powagą, jakby to była absolutnie prawdziwa rzeczywistość, mimo że dekoracje stoją na kółkach.

Najciekawsze jest to, że ten mechanizm nie jest nowy. Ludzie zawsze próbowali być kimś innym, niż są. Różnica polega tylko na tym, że kiedyś było to trudniejsze logistycznie. Jeśli ktoś w średniowieczu chciał udawać bogatszego, musiał mieć droższe ubranie. Jeśli ktoś chciał wyglądać na mądrzejszego, musiał znać łacinę. Jeśli ktoś chciał uchodzić za arystokratę, musiał mieć herb albo przynajmniej bardzo przekonującą historię o herbie. To wszystko wymagało pewnego wysiłku i infrastruktury.

Dzisiaj wystarczy dobre światło i odpowiedni kadr.

To właśnie dlatego współczesny świat wygląda czasami jak ogromny festiwal tożsamości tymczasowych. Ludzie rano są ekspertami od produktywności, po południu minimalistami, wieczorem podróżnikami, a w weekend filozofami życia. W poniedziałek ktoś publikuje zdjęcie biurka z podpisem o ciężkiej pracy. W środę ten sam człowiek pisze, że prawdziwe życie zaczyna się dopiero poza systemem. W piątek wrzuca cytat o wolności finansowej, a w niedzielę zdjęcie książki o duchowości.

I najbardziej zdumiewające jest to, że wszystko to może być w pewnym sensie prawdziwe.

Ludzie niekoniecznie kłamią wprost. Oni raczej wybierają fragment rzeczywistości i powiększają go do rozmiaru całej osobowości. Jeśli ktoś raz w miesiącu idzie pobiegać, przez chwilę jest biegaczem. Jeśli ktoś przeczyta jedną książkę o psychologii, przez tydzień jest człowiekiem, który „interesuje się psychologią”. Jeśli ktoś kupi aparat, natychmiast pojawia się subtelna sugestia, że być może w środku kryje się fotograf.

A ponieważ wszyscy robią to jednocześnie, powstaje niezwykła społeczna umowa. Umowa polega na tym, że nikt nie zadaje zbyt wielu pytań.

To jest jeden z najbardziej eleganckich mechanizmów społecznych w historii. Jeśli ktoś mówi, że jest przedsiębiorcą, nikt nie pyta od razu o bilans finansowy. Jeśli ktoś mówi, że jest pisarzem, nikt nie sprawdza, czy książka ma więcej niż trzy strony. Jeśli ktoś mówi, że jest twórcą, coachiem, mentorem albo wizjonerem, reakcją świata nie jest audyt. Reakcją świata jest uprzejme kiwnięcie głową.

Cywilizacja działa między innymi dlatego, że ludzie są dla siebie bardzo uprzejmi w kwestii iluzji.

• Człowiek może przez lata budować wizerunek osoby, którą chciałby być, a otoczenie często pomaga mu w tej konstrukcji z zaskakującą cierpliwością.

• Społeczeństwo funkcjonuje sprawniej, kiedy ludzie nie demaskują się nawzajem co pięć minut, nawet jeśli wszyscy intuicyjnie wiedzą, że pewne historie są lekko przesadzone.

Ten system ma jednak jedną fascynującą konsekwencję. Skoro wszyscy próbują być kimś innym, to pojawia się bardzo dziwne pytanie: kim właściwie jest ta osoba, którą każdy próbuje być?

W większości przypadków odpowiedź brzmi: kimś, kto wygląda trochę bardziej imponująco niż zwykła wersja życia. Kimś, kto ma odrobinę ciekawsze zajęcia, trochę bardziej uporządkowane myśli i nieco więcej sensu w tym, co robi. Nie chodzi o to, żeby być zupełnie kimś innym. Chodzi raczej o to, żeby być ulepszoną wersją samego siebie, którą łatwiej pokazać światu.

I tutaj zaczyna się prawdziwy paradoks.

Im więcej ludzi próbuje być ulepszoną wersją siebie, tym bardziej wszyscy zaczynają wyglądać podobnie.

W pewnym momencie internet zapełnia się zdjęciami kawy, laptopów, biegania o świcie, notatek z książek i zachodów słońca nad morzem. Każdy z tych elementów jest autentyczny w pojedynczym życiu. Problem polega na tym, że kiedy miliony osób używają dokładnie tych samych symboli, zaczyna to przypominać katalog stylów życia.

A katalog stylów życia ma jedną bardzo dziwną cechę. Każda strona wygląda jak reklama życia, które jeszcze się nie wydarzyło.

Dlatego tak wielu ludzi spędza ogromną ilość czasu na przygotowywaniu rzeczywistości, którą potem można pokazać innym ludziom jako fragment swojej osobowości. Nie chodzi nawet o kłamstwo. Chodzi raczej o kuratorowanie własnej biografii w czasie rzeczywistym. O wybieranie momentów, które pasują do narracji, i ignorowanie tych, które psują klimat.

Nagle zwykły dzień przestaje być tylko dniem. Staje się potencjalnym materiałem na historię o tym, kim jesteśmy.

Ktoś idzie do siłowni. Ktoś robi zdjęcie. Ktoś pisze podpis o dyscyplinie. I w tym momencie z człowieka, który po prostu ćwiczy, powstaje ktoś, kto „buduje charakter”.

To jest niezwykła transformacja semantyczna.

I nikt nie protestuje.

Bo prawda jest taka, że wszyscy w tym uczestniczą.

Człowiek, który krytykuje innych za udawanie, często robi to z konta, na którym jego własne życie wygląda trochę bardziej uporządkowanie, niż jest w rzeczywistości. Człowiek, który mówi, że ludzie są fałszywi, bardzo często ma zdjęcie profilowe zrobione w najlepszym świetle i po trzech próbach. Nawet najbardziej autentyczna osoba na świecie wybiera zdjęcie, na którym wygląda trochę lepiej niż w losowym momencie dnia.

To nie jest oszustwo.

To jest ludzka wersja montażu filmu.

I właśnie dlatego ta książka nie jest opowieścią o hipokryzji. Nie jest też próbą demaskowania kogokolwiek. Gdybyśmy zaczęli demaskować wszystkich ludzi, którzy próbują być kimś trochę lepszym, świat nagle zrobiłby się bardzo cichy i bardzo niekomfortowy. Większość cywilizacji opiera się na drobnych przesunięciach między tym, kim jesteśmy, a tym, kim chcielibyśmy być.

Problem zaczyna się dopiero wtedy, gdy te przesunięcia zaczynają przypominać całkowitą zmianę postaci.

Wtedy pojawia się bardzo ciekawe napięcie. Człowiek musi przez cały czas pilnować narracji o sobie. Musi pamiętać, jaką wersję siebie pokazuje światu, i dbać o to, żeby kolejne fragmenty rzeczywistości do niej pasowały. To trochę jak prowadzenie serialu, w którym główną rolę gra własna osobowość.

A serial, jak wiadomo, musi mieć spójny scenariusz.

Dlatego ludzie czasami robią rzeczy nie dlatego, że naprawdę chcą je zrobić, ale dlatego, że pasują do historii, którą opowiadają o sobie światu. Ktoś zaczyna biegać, bo biegacze wyglądają na zdyscyplinowanych. Ktoś zaczyna czytać określone książki, bo ludzie czytający takie książki wydają się głębokimi osobami. Ktoś zaczyna mówić określonym językiem, bo ten język pasuje do tożsamości, którą buduje.

I w pewnym momencie może się wydarzyć coś bardzo interesującego.

Człowiek naprawdę zaczyna się zmieniać.

Nie dlatego, że planował transformację. Nie dlatego, że przeszedł głęboki proces wewnętrzny. Po prostu dlatego, że przez dłuższy czas zachowywał się jak ktoś trochę inny, aż w końcu ta rola zaczęła wyglądać jak część jego życia.

To jest jeden z najbardziej niedocenianych mechanizmów ludzkiej psychologii. Ludzie często stają się osobami, które kiedyś tylko udawali przez chwilę.

Ale zanim to nastąpi, pojawia się cała długa faza przejściowa, która jest nieskończenie fascynująca z punktu widzenia obserwatora. To jest moment, w którym miliony ludzi na świecie starają się wyglądać jak osoby, które mają życie bardziej uporządkowane, bardziej sensowne i bardziej ekscytujące, niż jest w rzeczywistości.

Nie z powodu złych intencji.

Z powodu bardzo ludzkiej potrzeby narracji.

Bo prawda jest taka, że zwykłe życie jest dość trudne do opowiedzenia w spektakularny sposób. Człowiek wstaje rano, robi kawę, pracuje, odpisuje na wiadomości, robi zakupy, ogląda coś wieczorem i idzie spać. W tej historii nie ma wielu dramatycznych zwrotów akcji. Jest raczej spokojna, powtarzalna struktura, która trzyma życie w całości.

A jednak gdzieś obok tej zwykłej struktury powstaje równoległa historia.

Historia o tym, że jesteśmy w drodze. Że coś budujemy. Że właśnie odkrywamy swoją prawdziwą wersję. Że za chwilę wydarzy się coś ważnego. I ta historia jest tak atrakcyjna, że bardzo trudno z niej zrezygnować.

Czasami więc ludzie zaczynają wyglądać jak bohaterowie własnych trailerów.

I to jest moment, w którym zaczyna się prawdziwy spektakl.

Bo jeśli miliony osób jednocześnie próbują być kimś innym, to prędzej czy później pojawia się pytanie, które jest jednocześnie zabawne i trochę niewygodne. Pytanie brzmi: kto właściwie pozostaje sobą?

A odpowiedź na to pytanie okazuje się dużo bardziej skomplikowana, niż mogłoby się wydawać.

Rozdział 1 - Człowiek, który nagle staje się ekspertem

Wszystko zaczyna się zwykle bardzo niewinnie, od jednego filmu w internecie albo od jednej książki, którą ktoś przeczytał w niedzielne popołudnie. Człowiek siedzi na kanapie, pije kawę i dowiaduje się czegoś interesującego o świecie. Na przykład o tym, że zimne prysznice wzmacniają charakter, że medytacja poprawia koncentrację albo że poranne wstawanie o 5:00 jest tajemnicą sukcesu ludzi, którzy mają zdjęcia w magazynach biznesowych. Informacja jest świeża, ekscytująca i ma w sobie coś niezwykle kuszącego: prostotę. Jeśli ktoś przez chwilę się zastanowi, zauważy, że ta wiedza jest jak gotowy element nowej osobowości, który można natychmiast zainstalować w swoim życiu.

I właśnie wtedy pojawia się moment transformacji.

Człowiek, który jeszcze godzinę wcześniej był po prostu osobą oglądającą film w internecie, zaczyna powoli zmieniać się w kogoś, kto „interesuje się tematem”. To bardzo subtelny moment psychologiczny, niemal niezauważalny dla samego bohatera wydarzeń. Wystarczy jedno zdanie wypowiedziane przy stole: „Wiesz, ostatnio dużo czytam o produktywności.” To zdanie ma w sobie niezwykłą moc, ponieważ przekształca pojedyncze doświadczenie w tożsamość.

A ludzie uwielbiają tożsamości.

Nie dlatego, że są próżni. Raczej dlatego, że tożsamość porządkuje rzeczywistość. Jeśli ktoś może powiedzieć „jestem kimś, kto się tym zajmuje”, świat natychmiast robi się prostszy i bardziej sensowny. Problem polega na tym, że droga od „przeczytałem coś ciekawego” do „jestem osobą, która się na tym zna” bywa zaskakująco krótka.

Czasami trwa dwa dni.

Najbardziej fascynujące jest to, że społeczeństwo bardzo chętnie uczestniczy w tym procesie. Jeśli ktoś zaczyna opowiadać o nowym temacie z odpowiednią pewnością siebie, otoczenie rzadko reaguje pytaniem o źródła albo o lata doświadczenia. Zamiast tego pojawia się naturalny, ludzki odruch uprzejmości: ludzie zakładają, że skoro ktoś mówi o czymś z przekonaniem, to prawdopodobnie wie, o czym mówi.

To jest jedna z najcichszych umów społecznych.

• Jeśli ktoś mówi o czymś wystarczająco pewnym tonem, większość ludzi uzna go za osobę, która wie więcej niż oni.

• Jeśli ktoś potrafi użyć kilku specjalistycznych słów w odpowiednim kontekście, natychmiast pojawia się aura kompetencji.

Ten mechanizm działa tak dobrze, że czasami sam bohater zaczyna wierzyć w swoją nową rolę szybciej niż wszyscy inni. Wystarczy kilka rozmów, w których ktoś pyta go o opinię, a on odpowiada z entuzjazmem. Po trzeciej albo czwartej takiej sytuacji zaczyna się dziać coś niezwykłego: człowiek naprawdę zaczyna czuć się jak ekspert.

Nie dlatego, że zdobył ogromną wiedzę.

Dlatego, że otoczenie zaczęło traktować go jak osobę, która ją ma.

To zjawisko można obserwować niemal w każdej dziedzinie współczesnego życia. Ktoś zaczyna interesować się dietą i w ciągu tygodnia przechodzi transformację w osobę, która „dużo czyta o żywieniu”. Ktoś obejrzy kilka wykładów o psychologii i nagle w rozmowach zaczyna analizować mechanizmy emocjonalne innych ludzi. Ktoś przeczyta książkę o inwestowaniu i już w następnym miesiącu wyjaśnia znajomym, jak działa gospodarka światowa.

Najbardziej zdumiewające jest to, że w wielu przypadkach ci ludzie naprawdę pomagają innym.

Człowiek, który przeczytał jedną dobrą książkę o zdrowiu, może przecież powiedzieć coś sensownego o jedzeniu warzyw. Osoba, która zaczęła biegać, może naprawdę zachęcić kogoś do ruchu. Ktoś, kto nauczył się kilku technik koncentracji, może pomóc znajomemu przetrwać stresujący tydzień w pracy.

I właśnie dlatego granica między autentycznym zainteresowaniem a eksperckością staje się tak rozmyta.

W pewnym momencie pojawia się bardzo ciekawa sytuacja społeczna. Człowiek zaczyna mówić o danym temacie częściej, niż go bada. Zamiast zdobywać kolejne doświadczenia, zaczyna raczej powtarzać rzeczy, które już kiedyś przeczytał. Wiedza przestaje się pogłębiać, ale narracja o wiedzy rozwija się bardzo dynamicznie.

To jest moment, w którym rodzi się ekspert drugiego poziomu.

Ekspert drugiego poziomu nie musi wiedzieć wszystkiego. Wystarczy, że zna kilka historii, które brzmią mądrze. Zna kilka pojęć, które brzmią poważnie. I zna kilka przykładów, które można powtarzać w różnych rozmowach. Te elementy tworzą coś w rodzaju zestawu startowego kompetencji, który można używać w niemal każdej dyskusji.

A ponieważ większość ludzi nie ma czasu, żeby studiować każdy temat bardzo głęboko, ten zestaw startowy działa zaskakująco dobrze.

W pewnym sensie cała współczesna kultura wiedzy opiera się na takich zestawach. Ludzie zbierają fragmenty informacji z książek, podcastów, filmów i artykułów, a potem układają z nich osobistą mapę świata. Ta mapa nie zawsze jest bardzo dokładna, ale ma jedną ogromną zaletę: pozwala uczestniczyć w rozmowach.

A rozmowy są jedną z najważniejszych walut społecznych.

Człowiek, który potrafi powiedzieć coś interesującego przy stole, natychmiast zyskuje pewien status. Nie musi być profesorem ani badaczem. Wystarczy, że potrafi opowiedzieć historię o tym, jak działa mózg albo dlaczego niektóre poranne nawyki są tak skuteczne. Taka historia tworzy wrażenie, że mamy do czynienia z kimś, kto „ogarnia temat”.

I czasami to wrażenie jest ważniejsze niż rzeczywista wiedza.

„W świecie rozmów nie wygrywa ten, kto wie najwięcej. Wygrywa ten, kto potrafi opowiedzieć coś, co brzmi jak wiedza.”

To zdanie mogłoby spokojnie funkcjonować jako motto wielu spotkań towarzyskich, konferencji i paneli dyskusyjnych. Wystarczy kilka dobrze dobranych anegdot, żeby stworzyć aurę kompetencji. A aura kompetencji ma niezwykłą właściwość: przyciąga kolejne pytania.

I tak powstaje bardzo ciekawa pętla.

Im częściej ktoś jest pytany o opinię, tym częściej ją wygłasza. Im częściej ją wygłasza, tym bardziej zaczyna wyglądać jak osoba, która powinna ją wygłaszać. W pewnym momencie pojawia się sytuacja, w której człowiek staje się ekspertem głównie dlatego, że ludzie traktują go jak eksperta.

„Ekspert to często ktoś, kto pierwszy odważył się mówić o czymś głośno.”

Ta obserwacja brzmi trochę prowokacyjnie, ale ma w sobie ziarno prawdy. Odwaga mówienia z pewnością siebie potrafi stworzyć wrażenie autorytetu szybciej niż lata cichego studiowania tematu. To oczywiście nie oznacza, że prawdziwi eksperci nie istnieją. Istnieją, i zwykle można ich rozpoznać po tym, że są nieco bardziej ostrożni w swoich wypowiedziach.

Paradoks polega na tym, że ostrożność brzmi mniej spektakularnie niż pewność.

Dlatego w przestrzeni publicznej tak często słyszymy bardzo zdecydowane opinie na tematy niezwykle skomplikowane. Jeśli ktoś powie: „to zależy od wielu czynników i trzeba by to dokładniej zbadać”, rozmowa zwykle robi się mniej ekscytująca. Jeśli jednak ktoś powie: „sprawa jest prosta”, nagle wszyscy zaczynają słuchać z większym zainteresowaniem.

Ludzie uwielbiają prostotę.

Prostota ma w sobie coś uspokajającego, nawet jeśli rzeczywistość jest znacznie bardziej złożona. Dlatego ekspert drugiego poziomu często staje się bardzo popularny. Jego opowieści są klarowne, zdecydowane i łatwe do powtórzenia. Można je przekazać przy kolejnym spotkaniu, przy kolejnym obiedzie albo w kolejnym komentarzu w internecie.

W ten sposób wiedza zaczyna krążyć jak anegdota.

• Informacja, która została przeczytana w jednej książce, zaczyna funkcjonować jako „coś, co wszyscy już wiedzą”.

• Historia usłyszana w podcaście po kilku tygodniach staje się „faktem”, który można opowiadać przy różnych okazjach.

Najciekawsze jest to, że w tym systemie prawdziwa wiedza i pół-wiedza często mieszają się w sposób zupełnie naturalny. Jedna trafna obserwacja może podróżować razem z trzema uproszczeniami i jednym nieporozumieniem. W trakcie tej podróży nikt nie zatrzymuje rozmowy, żeby przeprowadzić dokładną analizę.

Bo rozmowy nie służą do analiz.

Rozmowy służą do budowania relacji i narracji o świecie.

Człowiek, który nagle staje się ekspertem, nie jest więc oszustem. Jest raczej uczestnikiem bardzo starej gry społecznej. Gry polegającej na tym, że ludzie wspólnie budują obraz rzeczywistości z fragmentów wiedzy, doświadczeń i historii. Czasami ten obraz jest bardzo dokładny. Czasami jest raczej impresją niż mapą.

Ale działa.

I właśnie dlatego tak wiele osób z taką łatwością przyjmuje nowe role eksperckie. Nie chodzi tylko o ego. Chodzi o coś znacznie bardziej praktycznego: o potrzebę bycia kimś, kto ma coś ciekawego do powiedzenia.

A gdy już człowiek poczuje, jak to jest być kimś, kto „zna się na rzeczy”, bardzo trudno z tej roli zrezygnować.

Bo jeśli przestaniesz być ekspertem od jednej rzeczy, natychmiast pojawia się pokusa, żeby zostać ekspertem od czegoś innego.

I w tym momencie zaczyna się kolejny, jeszcze ciekawszy rozdział tej historii.