Dlaczego rzeczy, które lubiliśmy jako dzieci, nagle są dziwne - Twoje wewnętrzne dziecko płakałoby ze śmiechu ebook

INTRO

Wchodzisz do sklepu z zabawkami tylko na chwilę. Tak przynajmniej mówisz sobie w głowie, bo przecież jesteś dorosłym człowiekiem, który przyszedł tu z bardzo konkretnym powodem - kupić prezent dla dziecka znajomych, odebrać coś zamówionego, ewentualnie przejść skrótem do drugiego wyjścia galerii. Dorosły człowiek ma przecież swoje sprawy, listy zadań, rachunki do zapłacenia i kalendarz, który wygląda jak plansza do Tetrisa w ostatniej fazie gry. Nie przychodzi tu po to, żeby się rozglądać. W żadnym wypadku.

A jednak po dwóch minutach stoisz przed półką z klockami.

Nie tymi nowoczesnymi zestawami dla dzieci, które mają tysiąc elementów i instrukcję przypominającą podręcznik do budowy elektrowni. Chodzi o te proste. Kolorowe. Idealnie symetryczne. Takie, które pamiętasz z momentu życia, kiedy największym problemem dnia było to, czy statek kosmiczny powinien mieć cztery skrzydła czy sześć.

Patrzysz na nie trochę za długo.

I wtedy obok przechodzi ktoś dorosły.

Nie mówi nic. Nie robi żadnego gestu. Ale w powietrzu pojawia się bardzo subtelna społeczna sugestia, której nie sposób pomylić z niczym innym.

„Dlaczego dorosły człowiek stoi i patrzy na klocki?"

To jest moment, w którym następuje bardzo szybka korekta zachowania. Nagle przestajesz oglądać pudełko. Odkładasz je na półkę z nadmierną powagą, jakby to była próbka uranu wymagająca specjalnego protokołu bezpieczeństwa. Patrzysz gdzie indziej. Udajesz, że interesują cię ceny baterii albo regulamin promocji.

Bo nagle okazuje się, że coś, co kiedyś było absolutnie normalne, teraz jest... dziwne.

I nikt nigdy oficjalnie nie ogłosił tego momentu.

Nie było zebrania. Nie było komunikatu. Nie pojawiła się żadna wiadomość systemowa w stylu: „Uwaga, od dziś budowanie z klocków jest społecznie podejrzane, jeśli masz ponad trzydzieści lat."

A jednak wszyscy wiedzą.

To jest jedna z najbardziej fascynujących rzeczy w dorosłym życiu. Istnieje ogromna lista aktywności, które jako dzieci były całkowicie naturalne, logiczne i wręcz oczekiwane, a potem w pewnym momencie zmieniają status na coś, co należy wykonywać wyłącznie w tajemnicy, ironii albo pod przykrywką.

Na przykład oglądanie kreskówek.

Jako dziecko możesz oglądać kreskówki codziennie. To jest nawet uznawane za część dzieciństwa. Rodzice mogą mieć różne opinie na temat czasu przed ekranem, ale nikt nie kwestionuje samego faktu, że kreskówki są naturalnym elementem świata dziecka.

Ale spróbuj powiedzieć przy stole w pracy:

„Wczoraj obejrzałem pięć odcinków bajki."

Natychmiast następuje cisza, która trwa dokładnie o pół sekundy za długo.

Potem ktoś powie coś w stylu: „Aha, z dzieckiem?"

To jest bardzo ciekawe pytanie, bo w rzeczywistości nie pyta o dziecko. Ono sprawdza, czy twoje zachowanie mieści się jeszcze w granicach społecznej akceptowalności.

Jeśli odpowiesz „tak", wszystko wraca do normy. Jesteś odpowiedzialnym dorosłym, który spędza czas z rodziną.

Jeśli odpowiesz „nie", nagle sytuacja robi się znacznie bardziej skomplikowana.

I to jest moment, w którym zaczynasz rozumieć, że dorosłość nie polega na tym, że przestajesz coś lubić.

Dorosłość polega na tym, że zaczynasz ukrywać rzeczy, które lubisz.

Bo nagle okazuje się, że społeczeństwo ma bardzo wyraźne wyobrażenie o tym, co dorosły człowiek powinien robić w wolnym czasie. I zaskakująco często nie ma tam miejsca na rzeczy, które sprawiały ci radość przez pierwsze dziesięć lat życia.

Dorosły człowiek powinien oglądać poważne seriale.

Powinien interesować się winem.

Powinien mówić rzeczy typu „to ma ciekawy bukiet".

Nikt nie jest do końca pewien, co dokładnie oznacza „bukiet" w kontekście wina, ale wszyscy zgadzają się, że brzmi to jak coś, co dorosły człowiek powinien powiedzieć.

Natomiast powiedzenie:

„Ten sok jest super, bo jest zielony."

Nagle przestaje być elegancką opinią.

W rzeczywistości jednak mechanizm jest jeszcze dziwniejszy, bo większość rzeczy, które kiedyś lubiliśmy, nie przestała być przyjemna. One po prostu zmieniły kategorię społeczną.

Budowanie z klocków nadal jest satysfakcjonujące.

Huśtanie się na huśtawce nadal jest przyjemne.

Jedzenie płatków śniadaniowych w kształcie gwiazdek nadal jest doskonałym pomysłem na początek dnia.

Problem polega na tym, że te rzeczy zostały przypisane do określonej grupy wiekowej, a przekroczenie tej granicy działa trochę jak wejście na plac zabaw w garniturze.

Nikt nie mówi, że nie wolno.

Ale wszyscy czują, że coś tu nie gra.

I dlatego zaczynają powstawać bardzo dziwne strategie obejścia tego problemu.

Dorośli kupują zestawy LEGO „kolekcjonerskie", które mają na pudełku napisane 18+. Nie dlatego, że konstrukcja jest szczególnie niebezpieczna, ale dlatego, że ktoś musiał oficjalnie ogłosić, że te klocki są już społecznie bezpieczne dla dorosłych.

Dorośli oglądają animacje, ale nazywają je „filmami animowanymi dla dorosłych".

Dorośli grają w gry, ale mówią „to bardzo rozbudowana narracyjnie produkcja".

To jest jeden z najbardziej eleganckich trików językowych współczesnej kultury. Jeśli coś zostanie wystarczająco skomplikowanie opisane, nagle przestaje wyglądać jak zabawa i zaczyna wyglądać jak poważne hobby.

Nagle budowanie z klocków to „architektura modułowa".

Oglądanie bajek to „analiza współczesnej animacji".

Granie w gry to „interaktywne doświadczenie narracyjne".

I wszyscy udają, że to zupełnie inna kategoria rzeczy.

Najciekawsze jest jednak to, że dzieci nie mają z tym żadnego problemu. Dzieci nie mają kategorii „dziwne dla mojego wieku". Mają tylko jedną kategorię: „czy to jest fajne".

Jeśli coś jest fajne, robią to.

Jeśli nie jest fajne, przestają.

System jest niezwykle prosty.

Dorosłość wprowadza natomiast dodatkową warstwę, która wygląda mniej więcej tak: czy to jest fajne, czy to jest akceptowalne, czy ktoś patrzy, czy wypada, czy ktoś może pomyśleć coś dziwnego, czy to jest już trochę za bardzo.

I nagle prosta decyzja zamienia się w miniaturową analizę społeczną.

Dlatego właśnie powstaje jeden z najbardziej charakterystycznych rytuałów dorosłości: ironia.

Dorosły człowiek bardzo często robi rzeczy, które kiedyś lubił, ale robi je z lekkim uśmiechem i komentarzem w stylu:

„No tak, wiem, trochę dziecinne."

To jest niezwykle sprytna strategia.

Bo jeśli nazwiesz coś dziecinnym pierwszy, odbierasz wszystkim innym możliwość zrobienia tego samego.

To trochę jak wyprzedzający żart. Jeśli sam się z siebie zaśmiejesz, nikt nie może już tego zrobić z taką samą siłą.

I w ten sposób ogromna część ludzkiej radości zaczyna funkcjonować w trybie półoficjalnym.

Lubimy rzeczy.

Ale lubimy je trochę po cichu.

Lubimy je z dystansem.

Lubimy je z komentarzem.

Lubimy je „ironicznie".

Tylko że jest w tym jeden bardzo ciekawy paradoks. Kiedy patrzy się na dorosłych naprawdę uważnie, okazuje się, że większość z nich wcale nie przestała lubić rzeczy z dzieciństwa.

Oni tylko zmienili sposób, w jaki o tym mówią.

Człowiek, który mówi „lubię dobre animacje", często po prostu lubi bajki.

Człowiek, który mówi „to bardzo satysfakcjonująca konstrukcja", często po prostu lubi budować z klocków.

Człowiek, który mówi „to nostalgiczne doświadczenie kulturowe", często po prostu chce pograć w coś, co przypomina mu czasy, kiedy życie miało mniej instrukcji obsługi.

Bo prawda jest taka, że dorosłość nie usuwa tych rzeczy z naszego systemu operacyjnego.

Ona tylko instaluje dodatkową aplikację o nazwie „czy to wypada".

I ta aplikacja działa w tle przez cały czas.

Czasem bardzo głośno.

A czasem tak cicho, że nawet nie zauważamy, że to ona właśnie zdecydowała, żeby odłożyć pudełko z klockami na półkę i iść .

W tej książce będziemy przyglądać się właśnie temu momentowi. Momentowi, w którym coś, co kiedyś było absolutnie normalne, nagle zaczyna być oznaczone subtelną etykietą „trochę dziwne".

Bo lista tych rzeczy jest znacznie dłuższa, niż mogłoby się wydawać.

Jest tam granie w gry.

Jest tam skakanie po kałużach.

Jest tam ekscytowanie się nowym gadżetem.

Jest tam oglądanie bajek.

Jest tam jedzenie rzeczy tylko dlatego, że są kolorowe.

I za każdym razem mechanizm jest podobny: coś się zmienia nie w samej rzeczy, tylko w oczach ludzi, którzy na nią patrzą.

A najdziwniejsze jest to, że bardzo często ci sami ludzie, którzy uznają coś za dziwne, robili dokładnie to samo dziesięć lat wcześniej.

I prawdopodobnie robiliby to z przyjemnością również dzisiaj.

Gdyby tylko nikt nie patrzył.

Bo dorosłość, kiedy przyjrzeć się jej naprawdę uważnie, okazuje się czymś bardzo szczególnym. To nie jest stan, w którym przestajemy lubić rzeczy z dzieciństwa.

To jest stan, w którym zaczynamy udawać, że już ich nie lubimy.

A potem spędzamy resztę życia, wymyślając coraz bardziej skomplikowane sposoby, żeby jednak je robić.

I to dopiero początek listy.

Rozdział 1 - Moment, w którym coś nagle „już nie wypada"

Na początku zawsze jest bardzo mała scena. Tak mała, że w pierwszej chwili w ogóle nie wygląda jak początek czegokolwiek. Stoisz na placu zabaw, bo przyszłaś z kimś młodszym albo przechodzisz skrótem przez park. Huśtawka jest wolna, lekko się porusza, jakby ktoś przed chwilą z niej zszedł. Widzisz ją i przez ułamek sekundy pojawia się w głowie bardzo prosta myśl: można by się pohuśtać.

To jest dokładnie ten sam mechanizm, który działał, kiedy miałeś siedem lat. Huśtawka istnieje, więc należy się na niej pohuśtać. Nie ma tu filozofii, nie ma analizy kosztów i korzyści, nie ma społecznych konsultacji. Jest kawałek metalu, kawałek łańcucha i bardzo prosty pomysł na ruch do przodu i do tyłu. Ciało rozumie to natychmiast, zanim mózg zdąży w ogóle sformułować zdanie.

A potem pojawia się druga myśl.

Druga myśl zawsze jest bardziej skomplikowana, bo nie dotyczy huśtawki. Dotyczy ciebie. A dokładniej - dotyczy wersji ciebie, którą zobaczyliby inni ludzie, gdybyś usiadł na tej huśtawce i zaczął się bujać z wyraźną radością na twarzy. I nagle pojawia się pytanie, które w dzieciństwie praktycznie nie istniało: czy to jeszcze wypada.

To jest jeden z najbardziej tajemniczych momentów w ludzkim życiu, bo nikt nigdy nie ogłasza go oficjalnie. Nie ma ceremonii przejścia, nie ma listu z urzędu, nie ma aplikacji w telefonie, która wysyła powiadomienie w stylu: „Gratulacje. Od dziś huśtanie się publicznie może zostać uznane za niepokojące." A jednak w pewnym momencie wszyscy zaczynają zachowywać się tak, jakby taki komunikat gdzieś jednak przyszedł.

Najciekawsze jest to, że moment ten nie ma jednej konkretnej daty. Nie ma dnia, w którym kończy się dzieciństwo i zaczyna się epoka ostrożnego korzystania z rzeczy, które kiedyś były oczywiste. To raczej proces rozmyty, który polega na tym, że coraz więcej czynności zostaje przeniesionych do bardzo subtelnej kategorii „lepiej tego nie robić przy ludziach".

Zabawne jest też to, że sama czynność nie zmienia się ani trochę. Huśtawka działa dokładnie tak samo. Nadal porusza się do przodu i do tyłu. Nadal daje to samo uczucie lekkiej utraty równowagi, które przez moment oszukuje mózg i sugeruje, że być może istnieje coś takiego jak latanie bez samolotu. Fizyka nie została zaktualizowana tylko dlatego, że ktoś skończył trzydzieści lat.

Zmienia się tylko kontekst.

Dorosły człowiek funkcjonuje w świecie pełnym niewidzialnych scen. Każde miejsce publiczne ma wbudowaną wyobrażoną widownię. Nikt nie siedzi na trybunach, ale w głowie zawsze pojawia się pytanie, jak wyglądałaby ta scena z zewnątrz. W tym sensie dorosłość przypomina trochę życie w filmie, w którym cały czas istnieje kamera społecznej oceny.

I ta kamera ma bardzo specyficzne preferencje.

Lubi powagę.

Lubi kontrolę.

Lubi rzeczy, które wyglądają na celowe i produktywne.

Nie przepada natomiast za czystą, bezużyteczną radością.

Czysta radość jest podejrzana, bo nie ma oczywistego celu. Jeśli dorosły człowiek robi coś tylko dlatego, że sprawia mu to przyjemność, powstaje lekki dysonans poznawczy. Gdzie jest sens? Gdzie jest funkcja? Czy to jest część jakiegoś planu, czy tylko chwilowa utrata orientacji w dorosłości.

Dlatego w pewnym momencie zaczynamy bardzo sprytnie reorganizować swoje zachowania. Rzeczy, które kiedyś robiliśmy wprost, zaczynamy robić pod przykrywką. Nie huśtamy się, bo mamy ochotę. Huśtamy się „bo dziecko chciało". Nie oglądamy bajek, bo są świetne. Oglądamy je „żeby zobaczyć, co dzieci teraz oglądają".

To jest niezwykle elegancki system.

Pozwala zachować radość, jednocześnie utrzymując oficjalny wizerunek człowieka poważnego.

Czasami jednak system się zacina i pojawia się moment absolutnej szczerości. Dorosły człowiek widzi coś z dzieciństwa i przez chwilę zapomina o całej tej konstrukcji społecznej. Podchodzi do automatu z gumami kulkami, wrzuca monetę i kręci gałką z takim samym napięciem jak kiedyś. Bo być może wypadnie zielona. Zielone zawsze były najlepsze.

I wtedy pojawia się ktoś obok.

Nie mówi nic. Ale jego obecność przypomina o całym systemie.

Właśnie wtedy człowiek odkrywa, że istnieje bardzo subtelna hierarchia rzeczy, które przestają „pasować" do dorosłości. Nie wszystkie znikają jednocześnie. Niektóre przechodzą przez specjalny proces rehabilitacji kulturowej. Na przykład komiksy. Przez lata były traktowane jak coś wyłącznie dziecięcego, aż nagle pojawiło się określenie „powieść graficzna" i wszystko stało się w porządku.

Wystarczyło zmienić nazwę.

Nagle czytanie obrazkowej historii przestało być oznaką niedojrzałości, a zaczęło być dowodem na wrażliwość estetyczną i zainteresowanie nowoczesną narracją wizualną. Mechanizm był prosty, ale niezwykle skuteczny. Jeśli coś zostanie opisane wystarczająco poważnym językiem, automatycznie staje się poważne.

Ten sam mechanizm działa w wielu innych miejscach dorosłego życia.

Granie w gry może być dziecinne.

Ale „interaktywne doświadczenie narracyjne" brzmi już jak coś, o czym można dyskutować przy kawie.

Budowanie z klocków może wyglądać dziwnie.

Ale „projekt konstrukcyjny z elementów modułowych" brzmi jak wstęp do artykułu o architekturze.

W pewnym sensie dorosłość jest ogromnym projektem tłumaczeniowym. Tłumaczymy rzeczy z języka radości na język powagi, żeby mogły bezpiecznie funkcjonować w świecie dorosłych ludzi. I robimy to tak konsekwentnie, że czasami sami zaczynamy wierzyć w tę wersję.

Warto jednak zauważyć coś bardzo ciekawego.

Dzieci nie mają żadnego problemu z obserwowaniem dorosłych robiących rzeczy dziecięce. Dla dziecka widok dorosłego na huśtawce jest zupełnie normalny. Właściwie nawet lepszy, bo oznacza, że ktoś dorosły zrozumiał bardzo prostą zasadę świata: skoro coś daje radość, warto z tego skorzystać.

Problem pojawia się głównie między dorosłymi.

To dorosły ocenia dorosłego.

To dorosły analizuje kontekst.

To dorosły zastanawia się, czy to nie wygląda trochę dziwnie.

W efekcie powstaje bardzo interesująca sytuacja społeczna, w której ogromna liczba ludzi powstrzymuje się od prostych przyjemności nie dlatego, że ich nie lubi, ale dlatego, że zakłada, iż inni ludzie mogliby uznać je za nieodpowiednie. A jednocześnie ci inni ludzie robią dokładnie to samo.

Wszyscy się powstrzymują.

Wszyscy trochę tęsknią.

I wszyscy udają, że wszystko jest w idealnym porządku.

Najbardziej ironiczne jest jednak to, że w prywatnych momentach dorosłość nagle traci swoją powagę. Wystarczy zamknąć drzwi mieszkania i nagle pojawia się zupełnie inna dynamika. Ludzie oglądają animacje, jedzą płatki śniadaniowe o jedenastej w nocy, grają w gry przez trzy godziny i śmieją się z rzeczy, które absolutnie nie przeszłyby przez filtr oficjalnego wizerunku.

To jest ten moment, w którym widać, że zmiana nie dotyczyła samych upodobań.

Zmiana dotyczyła sceny.

Dorosłość bardzo często polega na tym, że przenosimy część radości do pomieszczeń bez publiczności. I robimy to tak płynnie, że po pewnym czasie zaczyna się wydawać, że to naturalny porządek rzeczy. Publicznie jesteśmy poważni. Prywatnie jesteśmy znacznie bliżej tej wersji siebie, która kiedyś nie miała żadnego problemu z siedzeniem na huśtawce przez pół godziny.

Warto w tym miejscu zauważyć jeszcze jeden element całej układanki. Część rzeczy z dzieciństwa wraca do dorosłego świata dopiero wtedy, gdy zostaną opakowane w nostalgię. Jeśli coś jest stare, klasyczne i lekko zapomniane, nagle zyskuje nowy status. Nie jest już dziecinne. Jest sentymentalne.

I sentyment jest całkowicie akceptowalny.

Można kolekcjonować stare gry.

Można wracać do kreskówek z dzieciństwa.

Można nawet budować modele z klocków, jeśli robi się to „dla klimatu lat dziewięćdziesiątych".

Nostalgia działa jak specjalna przepustka przez granicę dorosłości. Pozwala wrócić do tych samych rzeczy, ale z nową etykietą, która uspokaja wszystkich obserwatorów. To już nie jest zabawa. To jest podróż do przeszłości.

I w tym wszystkim jest coś niezwykle zabawnego.

Bo kiedy przyjrzeć się temu naprawdę uważnie, okazuje się, że granica między „dziecinne" a „dorosłe" nie przebiega w samych czynnościach. Ona przebiega w sposobie, w jaki o nich mówimy i w kontekście, w którym się pojawiają.

Ta sama czynność może być uznana za dziwną albo całkowicie normalną.

Wszystko zależy od narracji.

Dlatego właśnie w pewnym momencie dorosły człowiek zaczyna rozumieć jedną bardzo ważną rzecz. Rzeczy z dzieciństwa nie znikają z naszego życia dlatego, że przestają być dobre. Znikają dlatego, że ktoś kiedyś uznał, że nie pasują do obrazu dorosłości.

A obraz dorosłości jest jednym z najbardziej umownych projektów, jakie kiedykolwiek stworzyło społeczeństwo.