Dlaczego produktywność jest taka głupia - jak świat wpadł w obsesję robienia więcej ebook

INTRO

Wszystko zaczęło się od człowieka, który siedział przy stoliku w kawiarni i wyglądał, jakby właśnie prowadził bardzo poważną operację chirurgiczną na własnym dniu. Przed nim leżał laptop, obok telefon, a obok telefonu jeszcze drugi telefon, który najwyraźniej był odpowiedzialny za jakieś inne, równie pilne sprawy. Na ekranie laptopa widniała lista zadań, na telefonie kalendarz, a na drugim telefonie aplikacja do zarządzania zadaniami, która najwyraźniej służyła do zarządzania zadaniami w aplikacji do zarządzania zadaniami.

Człowiek co kilka sekund zerkał na zegarek, po czym energicznie coś wpisywał. Następnie skreślał. Następnie wpisywał z powrotem. Następnie przenosił zadanie z godziny 11:10 na 11:20, najwyraźniej uznając, że to bardzo realistyczna korekta planu dnia. Po czym spojrzał na swoją listę, westchnął i dopisał jeszcze jedno zadanie: „Zorganizować system produktywności".

Gdyby ktoś z kosmosu zobaczył tę scenę po raz pierwszy, zapewne uznałby, że obserwuje szczególny rodzaj sportu ekstremalnego. Człowiek próbuje pokonać dzień. Dzień próbuje pokonać człowieka. Narzędzia są coraz bardziej zaawansowane, ale wynik meczu pozostaje dziwnie nierozstrzygnięty.

I to właśnie jest moment, w którym pojawia się pytanie, które jest początkiem tej książki.

Ale właściwie - dlaczego?

Dlaczego w pewnym momencie historii ludzkość uznała, że normalnym stanem życia jest ciągłe próbowanie zrobienia większej liczby rzeczy w mniejszej ilości czasu, przy jednoczesnym poczuciu, że i tak robi się za mało? Dlaczego powstał cały przemysł ludzi, którzy tłumaczą innym ludziom, jak zrobić jeszcze więcej rzeczy, zanim skończy się dzień, który już teraz wydaje się podejrzanie krótki?

Najdziwniejsze w tym wszystkim jest to, że produktywność brzmi jak coś absolutnie rozsądnego. Słowo samo w sobie jest niewinne. Produktywność oznacza przecież robienie rzeczy. Tworzenie. Działanie. Bycie skutecznym. Nikt nie budzi się rano z myślą: „Dziś chciałbym być zupełnie nieproduktywny".

A jednak gdzieś po drodze wydarzyło się coś bardzo osobliwego.

Produktywność przestała być sposobem działania, a stała się osobowością.

Dziś można spotkać ludzi, którzy nie opisują swojego dnia przez to, co przeżyli, tylko przez to, ile rzeczy „odhaczyli". Rozmowa o weekendzie brzmi coraz częściej jak raport z logistyki magazynowej. W sobotę zrobiono zakupy, uporządkowano pliki, przeczytano fragment książki o produktywności i zaplanowano przyszły tydzień tak szczegółowo, że przyszły tydzień nie miał już absolutnie żadnej możliwości, żeby się wydarzyć spontanicznie.

I tu pojawia się pierwszy mały paradoks.

Produktywność miała nam dać więcej czasu.

Tymczasem stworzyła ludzi, którzy czują się winni, kiedy przez chwilę nic nie robią.

Najbardziej zdumiewające jest jednak to, jak bardzo poważnie wszyscy traktują ten system. W internecie można znaleźć tysiące poradników, które tłumaczą, jak zoptymalizować poranek. Nie chodzi już o to, żeby rano wstać i wypić kawę. To byłoby zbyt chaotyczne. Teraz poranek jest projektem.

Wstań o 5:30.

Medytuj przez 10 minut.

Zrób zimny prysznic.

Zapisz trzy cele dnia.

Zjedz śniadanie bogate w białko.

Przeczytaj 15 stron książki.

Zaplanuj blok pracy głębokiej.

Jeśli ktoś czyta tę listę z boku, może odnieść wrażenie, że ludzie zaczęli przygotowywać się do dnia z taką samą intensywnością, z jaką kiedyś przygotowywano się do wyprawy na Antarktydę.

Najlepsze jest to, że wszystkie te rytuały mają jeden wspólny cel.

Zrobić więcej.

Nie trochę więcej.

Więcej więcej.

Jeszcze więcej.

To jest moment, w którym warto zatrzymać się na sekundę i przyjrzeć się temu z boku, tak jakby oglądało się dziwny dokument przyrodniczy o nowym gatunku zwierząt.

Człowiek produktywny buduje wokół siebie systemy. Tworzy listy, kalendarze, aplikacje, kolorowe oznaczenia, metody blokowania czasu, techniki koncentracji, techniki planowania tygodnia i techniki planowania technik planowania tygodnia. Wszystko to służy jednemu celowi: żeby dzień wreszcie zaczął działać jak dobrze naoliwiona maszyna.

I przez chwilę faktycznie działa.

A potem wydarza się coś, czego żaden system produktywności nie przewidział.

Życie.

Ktoś dzwoni. Dziecko czegoś potrzebuje. Mail okazuje się ważniejszy niż wyglądał. Zadanie, które miało zająć piętnaście minut, zaczyna zachowywać się jak projekt budowy mostu przez ocean.

I nagle perfekcyjnie zaplanowany dzień zaczyna się rozpadać jak konstrukcja z kart.

To jest moment, w którym człowiek produktywny robi coś bardzo charakterystycznego.

Nie myśli: „Plan był zbyt ambitny".

Myśli: „Muszę znaleźć lepszy system".

I w tym miejscu historia produktywności zaczyna przypominać trochę historię ludzi, którzy kupują coraz większe walizki, zamiast zastanowić się, czy naprawdę trzeba zabierać na wakacje cały dom.

Produktywność jest bowiem dziwną grą psychologiczną. Z jednej strony daje poczucie kontroli. Kiedy dzień jest zapisany w kalendarzu w blokach po trzydzieści minut, świat wygląda na uporządkowany. Człowiek czuje, że panuje nad rzeczywistością.

Z drugiej strony ten sam system bardzo szybko zaczyna produkować coś zupełnie innego.

Poczucie, że nigdy nie robi się wystarczająco dużo.

Właśnie dlatego ludzie zaczęli mierzyć swoje życie w tak niezwykły sposób. Nie w latach. Nie w doświadczeniach. Nawet nie w wspomnieniach.

W zadaniach.

To jest zdanie, które brzmi trochę jak żart, ale tylko do momentu, kiedy ktoś otworzy aplikację do zarządzania zadaniami i zobaczy, że lista rzeczy do zrobienia ma długość powieści rosyjskiej.

Co ciekawe, większość tych zadań nie pojawiła się tam dlatego, że ktoś naprawdę musi je zrobić. Pojawiły się dlatego, że w świecie produktywności wszystko zaczyna wyglądać jak potencjalny projekt.

Można zoptymalizować dietę.

Można zoptymalizować poranek.

Można zoptymalizować sen.

Można zoptymalizować odpoczynek.

To ostatnie jest szczególnie interesujące, bo oznacza, że nawet relaks może być niewłaściwie wykonany.

I właśnie w tym miejscu produktywność zaczyna pokazywać swoje najbardziej komiczne oblicze.

Człowiek siedzi na kanapie i próbuje odpoczywać tak efektywnie, jak to tylko możliwe.

Próbuje być produktywny w odpoczywaniu.

To jest moment, w którym cała konstrukcja zaczyna wyglądać jak coś, co ktoś wymyślił bardzo poważnie, ale z jakiegoś powodu nikt nigdy nie zatrzymał się na chwilę, żeby zapytać, czy to w ogóle ma sens.

Najciekawsze w tym wszystkim jest jednak to, że produktywność nie jest wrogiem ludzi.

Ludzie ją uwielbiają.

Kupują książki o produktywności. Oglądają filmy o produktywności. Słuchają podcastów o produktywności podczas spacerów, które wcześniej zaplanowali jako „spacer produktywności". Czasami wygląda to tak, jakby produktywność była nową wersją bardzo starego ludzkiego marzenia.

Marzenia, że istnieje sposób, żeby wreszcie ogarnąć życie.

Ta książka nie będzie próbowała tego marzenia zniszczyć. To byłoby zbyt łatwe i zbyt cyniczne. Zamiast tego zrobi coś znacznie ciekawszego.

Przyjrzy się temu marzeniu z bliska.

Zobaczy, jak powstały rytuały produktywności. Jak ludzie zaczęli mierzyć swoje dni w blokach czasu. Jak powstały listy zadań, które nigdy się nie kończą. Jak powstało przekonanie, że jeśli ktoś nie jest zajęty, to prawdopodobnie robi coś podejrzanego.

Bo jeśli spojrzeć na to wszystko spokojnie, z odrobiną dystansu, zaczyna się wyłaniać obraz bardzo osobliwej epoki.

Epoki, w której ludzie mają więcej narzędzi do oszczędzania czasu niż kiedykolwiek wcześniej w historii.

I jednocześnie czują, że czasu mają coraz mniej.

To jest właśnie zagadka, którą będziemy tu rozbierać na części.

Nie po to, żeby ją naprawić.

Po to, żeby zobaczyć, jak bardzo jest absurdalna.

A kiedy zaczniemy patrzeć na produktywność naprawdę uważnie, okaże się, że najbardziej zdumiewające rzeczy dopiero przed nami.

Bo jeśli produktywność jest taka rozsądna, jak wszyscy twierdzą, to dlaczego sprawia, że tak wielu ludzi siedzi wieczorem na kanapie i myśli jedno zdanie, którego nikt nie wpisuje do żadnej listy zadań.

„Dzisiaj znowu byłem zajęty przez cały dzień, a i tak nie wiem, co właściwie zrobiłem".

Rozdział 1 - Lista rzeczy, która nigdy się nie kończy

Pierwszym narzędziem cywilizacji produktywności jest lista rzeczy do zrobienia. Wygląda niewinnie. Czasami jest to kartka papieru przyklejona do lodówki, czasami aplikacja w telefonie, czasami elegancki notes kupiony specjalnie po to, żeby wreszcie zapanować nad życiem. Idea jest prosta i wydaje się absolutnie rozsądna: zapisz rzeczy, które musisz zrobić, żeby o nich nie zapomnieć. W tym momencie nikt jeszcze nie podejrzewa, że właśnie powstał jeden z najbardziej wyrafinowanych systemów generowania poczucia winy w historii codziennego życia.

Lista rzeczy do zrobienia działa jak bardzo uprzejmy księgowy. Nie krzyczy. Nie dramatyzuje. Po prostu spokojnie przypomina o wszystkich zobowiązaniach, które istnieją w twoim życiu. Problem polega na tym, że życie ma wyjątkową zdolność do produkowania nowych zobowiązań szybciej, niż człowiek jest w stanie je realizować. Każdy nowy pomysł, każdy mail, każda drobna sprawa techniczna nagle zamienia się w kolejną pozycję na liście. I tak lista, która miała być narzędziem porządku, zaczyna zachowywać się jak organizm, który stale rośnie.

Najbardziej fascynujące w listach zadań jest to, że mają one bardzo osobliwą właściwość psychologiczną. Sam fakt zapisania czegoś na liście daje chwilowe poczucie ulgi. Człowiek ma wrażenie, że właśnie zrobił pierwszy krok w kierunku rozwiązania problemu. Zadanie zostało nazwane, a więc w pewnym sensie już częściowo opanowane. To dlatego ludzie zapisują na listach rzeczy tak abstrakcyjne jak „uporządkować życie" albo „wreszcie ogarnąć finanse". Samo zapisanie brzmi jak początek wielkiej transformacji.

Niestety lista nie jest zainteresowana transformacją. Lista jest zainteresowana wzrostem.

Wystarczy przyjrzeć się, co dzieje się z listą rzeczy do zrobienia w ciągu jednego tygodnia. Na początku wygląda elegancko. Kilka pozycji. Wszystko wydaje się realistyczne. W środę zaczynają pojawiać się dopiski na marginesie. W czwartek ktoś dodaje zadania, które nagle przypomniały się w tramwaju. W piątek lista zaczyna przypominać notatki archeologa, który próbuje zrekonstruować starożytne miasto na podstawie fragmentów ceramiki.

W tym miejscu pojawia się pierwszy paradoks produktywności. Lista rzeczy do zrobienia miała pomóc nam zamykać sprawy. Tymczasem w praktyce lista działa jak magazyn wszystkich niedokończonych fragmentów życia. Każda pozycja jest małym przypomnieniem, że istnieje coś, co jeszcze nie zostało zrobione. Im bardziej ktoś stara się być produktywny, tym więcej takich przypomnień gromadzi wokół siebie.

Istnieje nawet charakterystyczny moment dnia, w którym człowiek patrzy na swoją listę i zaczyna prowadzić bardzo subtelne negocjacje z rzeczywistością. Zadanie, które rano wyglądało na szybkie, nagle okazuje się projektem wymagającym koncentracji, kawy i być może osobnej strategii. W tym momencie pojawia się bardzo eleganckie rozwiązanie: przenieść zadanie na jutro. Przeniesienie zadania jest jednym z najbardziej wyrafinowanych rytuałów produktywności, ponieważ pozwala zachować poczucie kontroli przy jednoczesnym odłożeniu problemu w przyszłość.

To jest zdanie, które wielu ludzi zna bardzo dobrze: lista rzeczy do zrobienia nie pokazuje tego, co zrobiłeś. Pokazuje wszystko, czego jeszcze nie zrobiłeś.

W tym sensie lista jest jak bardzo cierpliwy kronikarz ludzkich ambicji. Zapisuje każdy pomysł, każdą intencję, każde postanowienie poprawy życia. A potem spokojnie czeka, aż większość z tych planów zacznie starzeć się na papierze. Czasami wystarczy kilka dni, żeby zadanie zaczęło wyglądać jak relikt poprzedniej epoki. „Nauczyć się hiszpańskiego". „Zacząć biegać". „Uporządkować zdjęcia z wakacji 2018".

Najbardziej zdumiewające jest jednak to, że ludzie nie porzucają list.

Wręcz przeciwnie.

Kupują lepsze.

Produktywność bardzo szybko odkryła, że zwykła lista to dopiero początek przygody. Można ją ulepszyć. Można stworzyć system kategorii, kolorów, etykiet i priorytetów. Nagle lista przestaje być listą, a zaczyna być ekosystemem zarządzania zadaniami. Zadania można oznaczać gwiazdkami, poziomami pilności, kontekstami pracy, energią potrzebną do wykonania i oczywiście terminem, który najczęściej jest ambitną hipotezą.

• Zadanie musi być konkretne, bo ogólne zadanie tylko udaje plan, a w rzeczywistości jest eleganckim sposobem na odkładanie rzeczy w nieskończoność.

• Zadanie musi mieć termin, ponieważ bez terminu zadanie zamienia się w ideę, a idee mają bardzo komfortową zdolność do czekania latami.

• Zadanie powinno być małe, bo duże zadania są psychologicznie podejrzane i zaczynają przypominać projekty budowy katedry.

• Zadania powinny być priorytetyzowane, co jest eleganckim słowem na zgadywanie, które z nich będzie dziś powodować największe poczucie winy.

Na papierze wygląda to jak triumf organizacji nad chaosem. W rzeczywistości system zaczyna przypominać skomplikowaną mapę, którą ktoś stworzył, żeby zapanować nad miastem, które wciąż się rozbudowuje. Człowiek siedzi nad swoją listą i przez chwilę czuje się jak dyrektor wielkiej operacji logistycznej. Zadania są sortowane, przesuwane, oznaczane. Wszystko wygląda bardzo profesjonalnie.

Potem zaczyna się dzień.

I nagle okazuje się, że lista była napisana dla człowieka, który istnieje tylko w teorii. Ten człowiek jest skupiony, zdyscyplinowany, wypoczęty i nigdy nie spędza dwudziestu minut na szukaniu hasła do jednego konta internetowego. Ten człowiek nie odbiera niespodziewanych telefonów i nie odkrywa nagle, że jedno zadanie wymaga czterech innych zadań pomocniczych.

Rzeczywisty człowiek wygląda trochę inaczej.

Rzeczywisty człowiek spędza sporą część dnia na reagowaniu na rzeczy, których nie było na liście.

I tu pojawia się drugi paradoks produktywności. Im bardziej ktoś polega na listach, tym bardziej zaczyna zauważać wszystkie rzeczy, które nie mieszczą się w żadnym planie. Nagle dzień zaczyna przypominać serię małych improwizacji między zadaniami zapisanymi w systemie.

Istnieje nawet bardzo charakterystyczny moment wieczorem, kiedy człowiek otwiera swoją listę zadań i próbuje zrekonstruować dzień. Niektóre rzeczy zostały zrobione, ale nigdy nie były zapisane. Inne zostały zapisane, ale nigdy nie zostały zrobione. W efekcie lista nie jest kroniką dnia, tylko kroniką planów, które miały się wydarzyć w idealnym świecie.

To jest zdanie, które można by wydrukować na okładce każdego notesu produktywności: lista rzeczy do zrobienia jest planem dla człowieka, który nie istnieje.

A jednak ludzie wciąż ją tworzą.

Dlaczego?

Bo lista daje coś niezwykle cennego.

Nadzieję, że jutro będzie bardziej uporządkowane niż dziś.

Ta nadzieja jest bardzo silna. Wystarczy spojrzeć, co dzieje się w niedzielny wieczór. Ludzie otwierają swoje kalendarze i aplikacje do zadań z powagą ludzi, którzy przygotowują strategię na nadchodzącą kampanię wojenną. Zadania są rozpisywane na dni, dni są dzielone na bloki, a bloki na konkretne aktywności.

Przez chwilę wszystko wygląda idealnie.

Poniedziałek ma sens.

Wtorek ma sens.

Nawet czwartek wygląda jak dzień pełen logicznych decyzji.

W tym momencie lista jest pięknym projektem przyszłości.

• W poniedziałek zostanie wreszcie zrobione wszystko, co odkładane było przez tydzień.

• We wtorek pojawi się koncentracja tak głęboka, że zadania zaczną znikać jedno po drugim.

• W środę człowiek stanie się kimś, kto naprawdę ogarnia swoje życie.

• W czwartek pojawi się moment triumfu, kiedy lista będzie krótsza niż była w poniedziałek.

To są bardzo piękne wizje.

Jedyny problem polega na tym, że rzeczywistość nie czyta naszych list.

Poniedziałek przychodzi z własnym planem dnia. Zawiera telefony, których nikt nie zapisał. Zawiera drobne problemy techniczne, które nagle okazują się zadaniami wieloetapowymi. Zawiera rozmowy, które zaczynają się od jednego pytania, a kończą trzydzieści minut później analizą całego projektu. W efekcie człowiek, który rano patrzył na swoją listę z poczuciem kontroli, wieczorem zaczyna mieć wrażenie, że dzień przeszedł obok niego jak pociąg, który zatrzymał się tylko na chwilę.

Najbardziej osobliwe jest jednak to, że lista nie rejestruje tej całej pracy. Lista pamięta tylko to, co zostało na niej zapisane. Jeśli ktoś spędził godzinę rozwiązując problem, który nie był na liście, system traktuje to tak, jakby nic się nie wydarzyło. To dlatego ludzie potrafią być zmęczeni po całym dniu działania, a jednocześnie mieć poczucie, że nie zrobili nic konkretnego.

To zdanie brzmi jak paradoks, ale w świecie produktywności jest całkowicie logiczne: można być bardzo zajętym i jednocześnie czuć się nieproduktywnym.

Powód jest prosty. Produktywność nie mierzy pracy. Produktywność mierzy zadania.

Jeśli coś nie zostało zapisane jako zadanie, system traktuje to jak niewidzialną aktywność. Człowiek może rozwiązać pięć realnych problemów, ale jeśli lista nadal ma siedem pozycji, wieczór kończy się poczuciem niedokończenia. Lista działa więc jak surowy nauczyciel matematyki, który sprawdza tylko odpowiedzi zapisane w zeszycie, ignorując całą pracę wykonaną na brudno.

Właśnie dlatego ludzie zaczęli stosować bardzo ciekawą technikę psychologiczną.

Dopisują do list rzeczy, które już zrobili.

To jest moment, który dla obserwatora z zewnątrz może wyglądać absurdalnie. Człowiek kończy rozmowę telefoniczną, bierze telefon i wpisuje nowe zadanie: „Oddzwonić do Marka". Następnie natychmiast je odhacza. W ten sposób lista nagle zaczyna wyglądać bardziej imponująco, a dzień odzyskuje sens.

System produktywności właśnie został oszukany.

I co ciekawe, wszyscy są z tym całkiem pogodzeni.

Ta mała sztuczka pokazuje coś bardzo ważnego o naturze list zadań. Lista nie jest tylko narzędziem organizacyjnym. Lista jest urządzeniem emocjonalnym. Jej prawdziwą funkcją nie jest zarządzanie zadaniami, tylko zarządzanie poczuciem kontroli nad własnym życiem.

• Odhaczone zadanie daje krótkie, ale niezwykle satysfakcjonujące poczucie postępu.

• Przeniesione zadanie daje eleganckie wrażenie, że problem nadal jest pod kontrolą.

• Nowo dodane zadanie daje iluzję, że chaos właśnie został zamieniony w plan.

• Długa lista daje dziwne poczucie powagi, jakby człowiek uczestniczył w bardzo ważnym projekcie.

To dlatego lista tak rzadko znika.

Z punktu widzenia logiki powinna przecież kiedyś się skończyć. Człowiek wykonuje zadania, więc liczba zadań powinna maleć. Tymczasem doświadczenie większości ludzi wygląda dokładnie odwrotnie. Im bardziej ktoś próbuje uporządkować życie, tym więcej rzeczy zaczyna wyglądać jak potencjalne zadania.

Nagle wszystko można zapisać.

Napisać maila.

Oddzwonić.

Sprawdzić coś.

Przeczytać artykuł.

Kupić filtr do kawy.

Zaktualizować aplikację.

Posprzątać folder.

Zorganizować zdjęcia.

Przeczytać książkę o produktywności.

Lista zaczyna więc przypominać coś pomiędzy planem dnia a katalogiem wszystkich drobnych niedokończonych fragmentów życia. Człowiek nosi ją przy sobie w telefonie, jakby była osobistym archiwum obowiązków, które zawsze czekają na swoją kolej.

I właśnie w tym miejscu pojawia się jeden z najbardziej zdumiewających efektów ubocznych produktywności.

Lista zaczyna zmieniać sposób, w jaki ludzie patrzą na rzeczywistość.