Dlaczego ludzie oglądają wiadomości, które tylko ich denerwują - wieczorna porcja frustracji ebook

INTRO

Jest 18:59.

W mieszkaniu panuje cisza, która ma w sobie coś podejrzanego. Nie jest to cisza naturalna, taka jak w niedzielne popołudnie, kiedy świat zwalnia i nawet lodówka wydaje się pracować bardziej leniwie. To jest cisza napięta, pełna oczekiwania, jakby powietrze wiedziało, że za chwilę wydarzy się coś niepotrzebnego, ale nieuniknionego. W salonie stoi człowiek z pilotem w ręku i przez krótką chwilę waha się, jakby rozważał, czy naprawdę chce to zrobić.

Włącza telewizor.

Ekran rozbłyska znajomym studiem, znajomą muzyką, znajomą powagą. Prezenter siedzi za stołem, który wygląda jak coś pomiędzy pulpitem dowodzenia a ołtarzem. Na jego twarzy widać wyraz kontrolowanego zmartwienia, starannie wytrenowany przez lata pracy w zawodzie polegającym na przekazywaniu ludziom informacji, które w większości przypadków sprawią, że poczują się trochę gorzej niż minutę wcześniej.

Człowiek na kanapie patrzy.

I już po trzydziestu sekundach zaczyna się denerwować.

Najpierw lekko, prawie niezauważalnie. Marszczy brwi. Przechyla głowę. Wydaje z siebie dźwięk, który jest czymś pomiędzy westchnieniem a pomrukiem. Po dwóch minutach zaczyna komentować. Po pięciu minutach czuje, że świat zmierza w bardzo złym kierunku. Po dziesięciu minutach ma ochotę wyłączyć telewizor, wyprowadzić się w góry i hodować ziemniaki.

Po piętnastu minutach nadal siedzi i ogląda.

I w tym miejscu pojawia się pytanie, które jest jednocześnie proste i niepokojące.

Dlaczego?

Dlaczego człowiek, który ma pełną kontrolę nad pilotem, który może w każdej chwili zmienić kanał, wyłączyć ekran albo włączyć program o renowacji starych mebli, świadomie wybiera oglądanie rzeczy, które wywołują w nim rosnący poziom irytacji, niepokoju i egzystencjalnego zmęczenia?

To jest pytanie, które warto zadać, ponieważ dotyczy jednego z najbardziej niezwykłych rytuałów współczesnego życia. Miliony ludzi codziennie włączają wiadomości, wiedząc z absolutną pewnością, że za chwilę usłyszą coś, co ich zdenerwuje, zmartwi albo zirytuje.

I robią to dobrowolnie.

Wyobraźmy sobie na chwilę sytuację w innym kontekście. Wchodzisz do restauracji, a kelner mówi: „Dobry wieczór. Dziś w menu mamy dania, które są dość frustrujące, kilka potraw wywołujących niepokój oraz deser, po którym przez godzinę będziesz mieć poczucie, że świat się psuje". Większość ludzi grzecznie podziękowałaby i wyszła.

W przypadku wiadomości reakcja jest zupełnie inna.

Człowiek siada wygodniej.

To jest pierwszy paradoks tego rytuału: ludzie konsumują emocjonalny dyskomfort z zadziwiającą regularnością. Włączają programy informacyjne tak, jakby były czymś pomiędzy kolacją a poranną kawą, choć ich efekt przypomina raczej mentalny odpowiednik sprawdzania, czy przypadkiem nie zaczęło się już lekkie trzęsienie ziemi.

Co ciekawe, prawie każdy ma świadomość, że wiadomości go denerwują.

To nie jest tajemnica.

Ludzie mówią o tym otwarcie. W rozmowach przy stole, w pracy, w kolejce do kasy. „Nie mogę już oglądać wiadomości", mówią. „Tylko człowiek się wkurza". Czasem mówią to dosłownie pięć minut po obejrzeniu wiadomości.

A następnego dnia robią to znowu.

Ten rytuał jest tak powszechny, że przestaliśmy go zauważać. Stał się częścią codzienności w taki sam sposób jak sprawdzanie pogody albo otwieranie lodówki z nadzieją, że tym razem wydarzyło się coś niespodziewanego i pojawiło się w niej jedzenie, którego wcześniej tam nie było.

Ale jeśli spojrzeć na to z zewnątrz, z perspektywy kogoś, kto widzi ten zwyczaj po raz pierwszy, cała sytuacja wygląda dość niezwykle.

Wyobraźmy sobie badacza z innej planety, który obserwuje Ziemię i próbuje zrozumieć zachowania ludzi. Po kilku tygodniach zauważa powtarzający się wzorzec: codziennie o podobnej porze ogromna liczba mieszkańców planety włącza urządzenia, które przekazują im serię informacji zaprojektowanych tak, aby były jak najbardziej dramatyczne, niepokojące i pilne.

Po czym ci sami ludzie narzekają, że są zestresowani.

Badacz zapisuje coś w notesie.

To jest moment, w którym zaczyna się prawdziwa zagadka.

Bo wbrew pozorom oglądanie wiadomości nie jest czynnością pasywną. To jest decyzja. Mała, codzienna decyzja podejmowana przez miliony ludzi, którzy mogliby zrobić w tym czasie tysiąc innych rzeczy: poczytać książkę, obejrzeć komedię, zadzwonić do znajomego, a nawet - co brzmi prawie radykalnie - nic nie robić.

Zamiast tego wybierają program, który zaczyna się muzyką brzmiącą jak sygnał alarmowy dla całej planety.

I patrzą.

W tym wszystkim jest jeszcze jeden szczegół, który sprawia, że sytuacja staje się jeszcze ciekawsza. Wiadomości są jednym z niewielu rodzajów rozrywki, o których ludzie z góry mówią, że ich nie lubią, a mimo to regularnie z nich korzystają.

Nikt nie mówi: „Uwielbiam seriale, które mnie denerwują".

Nikt nie mówi: „Moim hobby jest oglądanie filmów, które psują mi humor".

A jednak dokładnie to dzieje się codziennie w przypadku wiadomości. Ludzie włączają je z poczuciem obowiązku, jakby istniała jakaś niewidzialna umowa społeczna, która mówi: odpowiedzialny dorosły człowiek powinien wiedzieć, co się dzieje na świecie.

Problem polega na tym, że „wiedzieć, co się dzieje", w praktyce oznacza często „oglądać skrupulatnie wyselekcjonowaną kolekcję najbardziej niepokojących wydarzeń z ostatnich dwudziestu czterech godzin".

To trochę tak, jakby ktoś stworzył album fotograficzny planety Ziemia, ale zdecydował, że znajdą się w nim wyłącznie zdjęcia momentów, w których coś właśnie wybucha, pali się albo dramatycznie się komplikuje.

Po kilku stronach takiego albumu człowiek mógłby odnieść wrażenie, że życie na tej planecie jest serią katastrof oddzielonych krótkimi przerwami reklamowymi.

A mimo to ludzie wracają do tego albumu codziennie.

Czasem nawet kilka razy dziennie.

Jedno z najbardziej fascynujących zdań, jakie można usłyszeć w zwykłej rozmowie, brzmi: „Muszę zobaczyć wiadomości". Słowo „muszę" pojawia się tu z niezwykłą łatwością, jakby chodziło o czynność równie konieczną jak oddychanie albo sprawdzanie, czy drzwi są zamknięte.

Tymczasem w rzeczywistości nikt nie stoi obok z pilotem i nie mówi: „Proszę natychmiast obejrzeć raport o globalnym chaosie".

Człowiek robi to sam.

I robi to w sposób niemal rytualny.

Są osoby, które mają stałą godzinę oglądania wiadomości, stałe miejsce na kanapie, a czasem nawet stały komentarz, który pojawia się w połowie programu. Coś w rodzaju: „No pięknie, znowu to samo".

To zdanie ma w sobie szczególny rodzaj spokoju.

Jakby oglądający był jednocześnie zaskoczony i absolutnie pewien, że właśnie to zobaczy.

Jest w tym pewna ironia, którą trudno przeoczyć. Ludzie oglądają wiadomości, żeby dowiedzieć się, co nowego wydarzyło się na świecie, a jednocześnie często kończą program z poczuciem, że wszystko jest dokładnie takie samo jak wczoraj, tylko trochę bardziej skomplikowane.

To trochę jak serial, w którym każdy odcinek zaczyna się od słów: „Sytuacja jest poważna".

A potem staje się jeszcze poważniejsza.

To wprowadza nas w centralny paradoks tej książki: oglądanie wiadomości jest jednocześnie czynnością racjonalną i kompletnie absurdalną. Z jednej strony istnieje zdrowa potrzeba orientowania się w rzeczywistości. Człowiek chce wiedzieć, co dzieje się wokół niego, jakie wydarzenia wpływają na jego życie, jakie zmiany pojawiają się w świecie.

Z drugiej strony sposób, w jaki ta wiedza jest przekazywana i konsumowana, przypomina czasem emocjonalny rollercoaster, na który ludzie wsiadają z pilotem w ręku i zdaniem: „Tylko sprawdzę, co się dzieje".

I właśnie tutaj zaczyna się prawdziwa historia.

Bo kiedy zaczniemy rozkładać ten rytuał na części - krok po kroku, scena po scenie, emocja po emocji - okazuje się, że oglądanie wiadomości to nie tylko zwyczaj informacyjny. To skomplikowany system psychologicznych mechanizmów, społecznych oczekiwań i bardzo ludzkiej ciekawości, która czasem prowadzi nas dokładnie tam, gdzie wiemy, że za chwilę będziemy się denerwować.

To jest opowieść o ludziach, którzy chcą wiedzieć wszystko.

Nawet jeśli to wszystko trochę psuje im wieczór.

A kiedy zaczniemy przyglądać się temu z bliska, okaże się, że oglądanie wiadomości to dopiero początek listy rzeczy, które robimy codziennie z pełną świadomością, że za chwilę będziemy lekko zirytowani.

I że to dopiero pierwszy absurd.

Rozdział 1 - Człowiek z pilotem i potrzeba wiedzenia wszystkiego

Jest coś niezwykle charakterystycznego w sposobie, w jaki człowiek siada do oglądania wiadomości. Nie robi tego z energią, z jaką ktoś włącza film, na który czekał cały tydzień. Nie robi tego też z ciekawością dziecka, które otwiera prezent. To jest ruch spokojny, prawie ceremonialny. Człowiek bierze pilota, siada w miejscu, które zna najlepiej, i wykonuje gest, który powtarzał setki razy. Włącza kanał informacyjny z miną kogoś, kto spodziewa się problemów, ale uważa, że i tak powinien sprawdzić.

W tej scenie jest coś z rytuału strażnika, który co noc wychodzi na mur, żeby zobaczyć, czy na horyzoncie nie pojawiło się coś niepokojącego. Problem polega na tym, że w przypadku wiadomości horyzont prawie zawsze jest niepokojący, a mimo to strażnik wraca na mur każdego dnia. Co więcej, robi to z przekonaniem, że tym razem może dowie się czegoś ważnego, czegoś, co pomoże mu lepiej zrozumieć świat. Tymczasem bardzo często kończy z informacją, która sprawia, że świat wydaje się bardziej chaotyczny niż pół godziny wcześniej.

Najbardziej fascynujące w tej sytuacji jest to, że człowiek oglądający wiadomości zwykle doskonale wie, jaki będzie efekt emocjonalny całego doświadczenia. Nie jest to tajemnica. Wiadomości rzadko zaczynają się od zdania: „Dziś mamy dla państwa serię informacji, które poprawią nastrój i sprawią, że poczują się państwo spokojniej". Raczej zaczynają się od tonu, który sugeruje, że coś właśnie się wydarzyło, coś ważnego, coś pilnego, coś, co wymaga natychmiastowej uwagi.

A mimo to człowiek zostaje.

Czasem nawet przesuwa się trochę bliżej ekranu.

Jest w tym mechanizmie pewna głęboka ludzka potrzeba, która ma wiele wspólnego z ciekawością, ale jeszcze więcej z kontrolą. Człowiek chce wiedzieć, co się dzieje, ponieważ wiedza daje iluzję orientacji w świecie. Jeśli wiem, co się wydarzyło, jeśli znam nagłówki dnia, jeśli mogę powiedzieć przy stole „słyszałem o tym", to znaczy, że nie jestem całkowicie zagubiony w chaosie rzeczywistości.

To zdanie warto zapamiętać.

„Wiedza daje iluzję kontroli, nawet wtedy, gdy dotyczy rzeczy, na które nie mamy żadnego wpływu".

Człowiek oglądający wiadomości często znajduje się dokładnie w tej sytuacji. Dowiaduje się o wydarzeniach oddalonych o setki lub tysiące kilometrów, o decyzjach podejmowanych przez ludzi, których nigdy nie spotka, o procesach tak skomplikowanych, że nikt nie jest w stanie wyjaśnić ich w trzyminutowym materiale.

A jednak czuje, że jest trochę bardziej poinformowany.

To wrażenie jest niezwykle cenne, ponieważ pozwala człowiekowi funkcjonować w społeczeństwie, które opiera się w dużej mierze na rozmowie o rzeczach, które właśnie wydarzyły się w świecie. Pojawiasz się w pracy, ktoś mówi: „Słyszałeś, co się stało?", a ty możesz odpowiedzieć: „Tak, widziałem w wiadomościach".

W tym momencie wszystko działa.

Rozmowa się toczy.

Świat wydaje się trochę bardziej zrozumiały.

Problem polega na tym, że cena tego poczucia orientacji bywa zaskakująco wysoka. Wiadomości są zaprojektowane tak, aby przyciągać uwagę, a najskuteczniejszym sposobem przyciągania uwagi jest dramat. Spokojny dzień, w którym nic spektakularnego się nie wydarzyło, jest dla programu informacyjnego czymś podobnym do pustej półki w sklepie.

Trudno to sprzedać.

Dlatego większość programów informacyjnych przypomina raczej przegląd najbardziej intensywnych momentów dnia. Widz ogląda więc skondensowaną wersję rzeczywistości, w której niemal każda informacja ma w sobie element napięcia. Po kilku takich materiałach mózg zaczyna traktować świat jak miejsce, w którym wszystko dzieje się naraz, wszystko jest pilne i wszystko może się w każdej chwili pogorszyć.

A potem człowiek idzie spać.

I zastanawia się, dlaczego jest trochę zmęczony.

Jednym z najbardziej niezwykłych elementów tego systemu jest to, jak bardzo ludzie przywiązują się do własnych źródeł wiadomości. Nie chodzi tylko o programy czy kanały. Chodzi o rytuał. O konkretną porę dnia, konkretny głos prezentera, konkretną strukturę programu, która zaczyna się od „najważniejszych informacji", a kończy czymś lżejszym, co ma przywrócić równowagę emocjonalną widza.

To trochę jak emocjonalna karuzela.

Najpierw napięcie.

Potem analiza.

Potem kolejna dawka napięcia.

A na końcu materiał o pandach w zoo albo o kimś, kto upiekł rekordowo duże ciasto.

Ten ostatni element jest niezwykle interesujący, ponieważ pokazuje, że nawet twórcy wiadomości wiedzą, iż człowiek nie jest w stanie wytrzymać zbyt dużej dawki dramatycznych informacji bez chwili oddechu. Dlatego na sam koniec pojawia się coś, co można nazwać „emocjonalnym amortyzatorem". Krótki materiał, który przypomina widzowi, że świat nie składa się wyłącznie z alarmujących nagłówków.

Ale zanim do niego dotrzemy, trzeba przejść przez całą resztę.

To właśnie ta struktura sprawia, że oglądanie wiadomości jest doświadczeniem przypominającym podróż przez serię małych wstrząsów emocjonalnych. Człowiek siedzi na kanapie, a jego mózg reaguje na kolejne informacje tak, jakby każda z nich była sygnałem wymagającym natychmiastowej uwagi.

W rzeczywistości rzadko tak jest.

Większość wiadomości nie wymaga żadnej reakcji ze strony widza.

Nie zmienia jego planów na jutro.

Nie wpływa na to, co zje na kolację.

Nie decyduje o tym, czy jutro pójdzie do pracy.

A jednak każda z tych informacji jest prezentowana z powagą sugerującą, że właśnie wydarzyło się coś ogromnego.

W tym miejscu pojawia się kolejna obserwacja, która jest jednocześnie zabawna i trochę niepokojąca.

„Wiadomości to jedyna forma rozrywki, w której widz regularnie mówi: nie powinienem tego oglądać - i natychmiast ogląda ".

Ten moment jest kluczowy, ponieważ pokazuje, jak silny jest mechanizm ciekawości. Człowiek chce wiedzieć, co będzie . Jeśli pojawia się informacja o czymś niepokojącym, naturalną reakcją jest chęć poznania szczegółów. Jeśli pojawia się zapowiedź kolejnego materiału, pojawia się też subtelne napięcie: a co jeśli przegapię coś ważnego?

To jest właśnie moment, w którym pilot przestaje być narzędziem kontroli, a zaczyna być symbolem czegoś zupełnie innego.

Symbolem decyzji, żeby zostać jeszcze chwilę.

Mechanizm ten działa szczególnie dobrze dlatego, że wiadomości są opowieścią bez zakończenia. Każdy program kończy się zdaniem sugerującym, że historia będzie miała ciąg dalszy. Że jutro pojawią się nowe informacje, nowe komentarze, nowe interpretacje wydarzeń.

To sprawia, że widz zostaje wciągnięty w narrację, która nigdy się nie kończy.

Jutro znowu pojawi się na kanapie.

Jutro znowu weźmie pilota.

Jutro znowu sprawdzi, co się wydarzyło.

A potem przez chwilę będzie się zastanawiał, dlaczego po oglądaniu wiadomości ma wrażenie, że świat jest trochę bardziej skomplikowany niż wcześniej.

I w tym momencie zaczyna się kolejny absurd tej historii, bo okazuje się, że wcale nie oglądamy wiadomości tylko po to, żeby wiedzieć.

Czasem oglądamy je po to, żeby się zdenerwować.

Ale to dopiero początek.

• Człowiek włącza wiadomości z nadzieją, że dowie się czegoś ważnego, a kończy z poczuciem, że świat jest bardziej chaotyczny niż przed włączeniem telewizora.

• Najbardziej fascynujące w wiadomościach jest to, że ludzie narzekają na nie niemal równie często, jak je oglądają.

• Wiadomości są jednym z niewielu programów telewizyjnych, które widzowie opisują słowami „to mnie denerwuje", nie traktując tego jako powodu do zmiany kanału.

• Pilot do telewizora daje pełną kontrolę nad tym, co oglądamy, ale dziwnym trafem rzadko używamy go do ucieczki przed programami, które nas irytują.

• Oglądanie wiadomości jest jak sprawdzanie pogody w czasie burzy - człowiek wie, że będzie padać, ale i tak chce zobaczyć to na własne oczy.

• Wiadomości tworzą szczególną formę wspólnego doświadczenia społecznego, w której miliony ludzi jednocześnie dowiadują się o rzeczach, które psują im humor.

Jeśli spojrzeć na to wszystko z odpowiedniego dystansu, pojawia się bardzo prosta obserwacja. Człowiek nie ogląda wiadomości tylko dlatego, że chce wiedzieć, co się dzieje na świecie. Ogląda je także dlatego, że chce uczestniczyć w pewnym rytuale społecznym, który mówi: jesteś dorosły, jesteś poinformowany, jesteś częścią rozmowy o rzeczywistości.

To zdanie jest niezwykle ważne.

Bo kiedy zaczniemy przyglądać się temu rytuałowi dokładniej, okaże się, że bycie poinformowanym ma wiele wspólnego z emocjami, a bardzo niewiele z realnym wpływem na wydarzenia, które właśnie oglądamy.

I wtedy pojawia się kolejny, jeszcze ciekawszy element tej historii: ludzie często nie oglądają wiadomości mimo tego, że się denerwują.

Czasem oglądają je właśnie dlatego.

Rozdział 2 - Uzależnienie od rzeczy pilnych

Wyobraźmy sobie moment, w którym prezenter wiadomości pochyla się lekko nad stołem, spogląda w kamerę i mówi zdanie, które w telewizji informacyjnej pojawia się częściej niż reklama kawy w porannym programie: „Mamy właśnie pilną informację".

To zdanie działa na mózg człowieka w bardzo specyficzny sposób. W jednej chwili zmienia charakter całej sytuacji. Jeszcze przed chwilą widz siedział spokojnie na kanapie, być może myślał o kolacji albo o tym, czy w lodówce została jeszcze jakaś czekolada. Nagle jednak coś w nim się napina. Słowo „pilne" sprawia, że ciało reaguje szybciej, niż zdąży pomyśleć.

To nie jest przypadek.

Ludzkie mózgi zostały przez tysiące lat zaprogramowane do reagowania na sygnały alarmowe. Jeśli gdzieś pojawia się informacja sugerująca, że wydarza się coś nagłego, coś ważnego, coś wymagającego uwagi, system nerwowy natychmiast zwiększa poziom czujności. To mechanizm, który kiedyś pomagał naszym przodkom reagować na zagrożenia w środowisku, w którym zbyt późna reakcja mogła oznaczać bardzo poważne konsekwencje.

Dziś ten sam mechanizm działa w salonie.

I reaguje na grafikę z napisem „PILNE".

Problem polega na tym, że współczesne wiadomości bardzo dobrze wiedzą, jak działa ten mechanizm. W rezultacie słowo „pilne" pojawia się częściej, niż mogłoby się wydawać konieczne. Nagle okazuje się, że wiele wydarzeń jest pilnych. Konferencja prasowa jest pilna. Wypowiedź polityka jest pilna. Komentarz eksperta jest pilny. Nawet zapowiedź kolejnej informacji bywa pilna.