Dlaczego kariera jest taka dziwna - gra, w której nikt nie zna zasad, ale wszyscy udają że tak ma być ebook

INTRO

Winda w biurowcu zatrzymuje się na piętrze siódmym, a drzwi otwierają się z charakterystycznym sykiem, który brzmi trochę jak westchnienie urządzenia mającego już pewne przemyślenia na temat ludzi. Do środka wchodzi mężczyzna w koszuli, która wygląda na starannie wyprasowaną, ale tylko w górnej połowie, ponieważ dolna część zdążyła się już pogiąć od siedzenia przy biurku. W jednej ręce trzyma kubek z kawą, w drugiej laptopa, który wygląda tak, jakby spędził z nim więcej czasu niż z własną rodziną. Mężczyzna przez moment patrzy na przyciski windy, potem naciska jeden z nich z lekkim namysłem, jakby wybierał odpowiedź w teleturnieju. Następnie stoi w ciszy, patrząc w pustą przestrzeń, która w tej chwili jest wypełniona głównie myślą: „Czy ja naprawdę robię to, co miałem robić w życiu”.

To jest jedna z tych scen, które wyglądają absolutnie normalnie, dopóki ktoś nie spróbuje ich opisać z dystansu. Winda, człowiek, laptop, kawa. Wszystko wydaje się logiczne, uporządkowane, przewidywalne. Jednak kiedy zaczyna się zadawać kilka bardzo prostych pytań, pojawia się pewien niepokój. Dlaczego właściwie ten człowiek jest w tej windzie. Co dokładnie robi na siódmym piętrze. I kto w ogóle zdecydował, że siódme piętro jest miejscem, w którym ktoś powinien spędzać większość swojego życia w zamian za wynagrodzenie wypłacane w dwóch transzach miesięcznie.

Kariera jest jedną z tych rzeczy, które istnieją tak powszechnie, że prawie nikt nie próbuje jej zrozumieć. Ludzie mówią o niej z powagą, planują ją, analizują, rozwijają i porównują, a jednocześnie bardzo rzadko zatrzymują się na chwilę, żeby sprawdzić, czy to wszystko w ogóle ma sens. W pewnym momencie życia każdy słyszy zdanie o tym, że trzeba „zbudować karierę”. Nikt natomiast nie dostaje instrukcji obsługi, która wyjaśniałaby, czym dokładnie ta konstrukcja jest i dlaczego przypomina grę planszową, w której część graczy udaje, że zna zasady, a reszta udaje, że to zauważa.

Najciekawsze w tym systemie jest to, że zaczyna się on bardzo wcześnie, często zanim ktokolwiek zdąży zadać choć jedno sensowne pytanie. Dzieci słyszą pytania o to, kim chcą być w przyszłości, zanim zdążą zdecydować, czy w ogóle lubią przyszłość jako koncepcję. W wieku, w którym największym osiągnięciem jest nauczenie się, że nie wszystkie kredki mają ten sam smak, pojawia się oczekiwanie, że ktoś powinien mieć wizję zawodową. To trochę tak, jakby poprosić człowieka siedzącego na karuzeli, żeby zaplanował dokładną trasę podróży statkiem.

System działa jednak z imponującą pewnością siebie. Szkoły zaczynają mówić o wyborach, kierunkach i możliwościach, które mają „zadecydować o przyszłości”. Uniwersytety dodają do tego język jeszcze bardziej poważny, w którym pojawiają się słowa takie jak „ścieżka zawodowa”, „rozwój kompetencji” i „potencjał rynkowy”. Brzmi to wszystko bardzo profesjonalnie, dopóki ktoś nie zauważy, że większość ludzi i tak zmienia swoje plany kilka razy, a niektórzy robią to z taką regularnością, jakby testowali różne wersje własnego życia.

W tym miejscu pojawia się pierwszy prawdziwy paradoks kariery. Z jednej strony traktuje się ją jak coś niezwykle ważnego i strategicznego. Z drugiej strony ogromna liczba decyzji podejmowanych w jej ramach przypomina raczej serię improwizacji niż przemyślany plan. Ludzie wybierają zawody, ponieważ ktoś im coś polecił, ponieważ wydawało się to rozsądne w danym momencie albo dlatego, że formularz rekrutacyjny wymagał zaznaczenia jednej z dostępnych opcji.

To trochę jak sytuacja w restauracji, w której kelner podchodzi do stolika i pyta, co ktoś chce zamówić na najbliższe czterdzieści lat.

A potem wszyscy zachowują się tak, jakby ta odpowiedź była oczywista.

Najbardziej fascynujący moment następuje jednak później, kiedy ludzie zaczynają mówić o „robieniu kariery”. To wyrażenie brzmi dynamicznie i ambitnie, jakby chodziło o wspinaczkę na górę, której szczyt jest dobrze widoczny. Problem polega na tym, że w rzeczywistości ta góra przypomina raczej bardzo rozległy krajobraz z wieloma ścieżkami, które nagle się urywają, skręcają w nieoczekiwanych kierunkach albo prowadzą do miejsc, w których ktoś nagle odkrywa, że nie pamięta, dlaczego w ogóle tam poszedł.

Mimo to rozmowy o karierze zachowują zadziwiająco poważny ton. Na spotkaniach, konferencjach i w artykułach pojawiają się wykresy, strategie i plany pięcioletnie, które brzmią tak, jakby ktoś rzeczywiście miał kontrolę nad tym procesem. Ludzie mówią o awansach, przejściach między branżami i rozwoju zawodowym z taką precyzją, jakby życie zawodowe było projektem architektonicznym, a nie serią zdarzeń, które często mają w sobie element zaskoczenia.

To nie znaczy, że w karierach nie ma logiki. Ona istnieje, ale przypomina raczej logikę miejskiego ruchu drogowego niż matematyczny wzór. Wszystko się porusza, coś się dzieje, ktoś gdzieś dociera, ale kiedy spojrzeć na to z góry, okazuje się, że większość uczestników po prostu stara się nie zderzyć z innymi.

Szczególnie interesujący jest moment, w którym ludzie zaczynają porównywać swoje kariery z karierami innych. To zjawisko pojawia się prawie automatycznie, ponieważ system społeczny dostarcza do tego niezliczonej liczby okazji. Ktoś właśnie dostał awans. Ktoś zmienił firmę. Ktoś założył własny biznes. Ktoś inny opublikował na portalu zawodowym wiadomość o nowej roli, która brzmi tak imponująco, że połowa czytelników musi sprawdzić w internecie, co właściwie oznacza jej nazwa.

Porównania te są szczególnie ciekawe, ponieważ prawie nigdy nie uwzględniają wszystkich elementów rzeczywistości. Ludzie widzą tytuły stanowisk, ogłoszenia i zdjęcia z konferencji, ale rzadko widzą momenty, w których ktoś siedzi wieczorem przy komputerze i zastanawia się, czy to wszystko było dobrym pomysłem. W efekcie powstaje pewien zbiorowy obraz kariery jako drogi pełnej sukcesów, który przypomina trochę album ze zdjęciami z wakacji, w którym nie ma ani jednego zdjęcia z lotniska o czwartej rano.

Im dłużej obserwuje się ten system, tym wyraźniej widać, że kariera jest jedną z najbardziej interesujących gier społecznych, jakie kiedykolwiek wymyślono. Ma swoje zasady, ale nie są one spisane w jednym miejscu. Ma swoje nagrody, ale nie zawsze wiadomo, za co dokładnie są przyznawane. Ma również bardzo rozwinięty system symboli, w którym znaczenie mają takie rzeczy jak wielkość biurka, liczba osób w zespole czy dostęp do kalendarza pełnego spotkań.

Najbardziej niezwykłe jest jednak to, że wszyscy uczestnicy tej gry zachowują się tak, jakby jej struktura była całkowicie naturalna. Nikt nie wchodzi do biura i nie mówi: „Zatrzymajmy się na chwilę i spróbujmy ustalić, dlaczego właściwie robimy to wszystko w ten sposób”. Zamiast tego pojawiają się nowe procedury, nowe role i nowe strategie rozwoju, które wyglądają trochę jak kolejne poziomy w grze, która została zaprojektowana przez kogoś o bardzo specyficznym poczuciu humoru.

Można więc powiedzieć, że kariera jest jednym z najbardziej eleganckich przykładów społecznego absurdu. Działa niezwykle sprawnie, angażuje miliony ludzi i produkuje ogromną ilość raportów, prezentacji i planów strategicznych. Jednocześnie bardzo rzadko ktoś próbuje spojrzeć na nią z zewnątrz i zapytać, czy wszystkie te elementy rzeczywiście składają się na coś, co można nazwać logiczną całością.

Być może właśnie dlatego temat kariery jest tak fascynujący. Jest poważny, ponieważ dotyczy pracy, pieniędzy i ambicji. Jest też jednocześnie komiczny, ponieważ kiedy rozłożyć go na części, okazuje się, że wiele jego mechanizmów przypomina rytuały, które przetrwały głównie dlatego, że wszyscy są zbyt zajęci, żeby je zakwestionować.

A kiedy zacznie się przyglądać tym rytuałom dokładniej, okazuje się, że każdy z nich zasługuje na osobną historię.

Bo jeśli kariera jest grą, w której nikt nie zna zasad, to najciekawsze pytanie brzmi nie kto w niej wygrywa.

Tylko kto w ogóle wymyślił, że tak się w nią gra.

Rozdział 1 - Pytanie, które rozpoczyna całą grę

Pierwszy raz to pytanie pojawia się zwykle w momencie, w którym człowiek nie jest jeszcze szczególnie zainteresowany koncepcją przyszłości. Dziecko siedzi przy stole, rysuje coś, co w jego głowie jest smokiem, a w oczach dorosłych wygląda jak mapa drogowa dla bardzo zdezorientowanej makaronowej planety. Wtedy ktoś nachyla się z uśmiechem i zadaje pytanie, które brzmi niewinnie, ale ma w sobie ogromny ładunek oczekiwań: kim chcesz zostać, kiedy dorośniesz. Dziecko patrzy przez chwilę w powietrze, a potem odpowiada pierwszą rzecz, która wydaje się interesująca. Strażakiem. Astronautą. Weterynarzem. Czasami dinozaurem, co wbrew pozorom jest jedną z bardziej realistycznych odpowiedzi w tej sytuacji.

W tym momencie wszyscy dorośli reagują z wielkim entuzjazmem, jakby właśnie usłyszeli bardzo dobrze przemyślany plan strategiczny. Ktoś kiwa głową, ktoś mówi „to wspaniale”, ktoś inny zaczyna opowiadać historię o znajomym, który też kiedyś chciał być astronautą. Atmosfera jest pełna aprobaty i radości, ponieważ dziecko wykonało pierwszy krok w kierunku kariery. Problem polega na tym, że nikt nie zauważa jednego drobnego szczegółu: to pytanie nie ma sensu w świecie osoby, która właśnie nauczyła się wiązać buty.

To trochę tak, jakby zapytać pasażera stojącego na ruchomych schodach o plan podróży na następne czterdzieści lat.

A mimo to to pytanie pojawia się w życiu ludzi z zadziwiającą regularnością, jak rytuał otwierający całą grę zwaną karierą. Dorośli traktują je jak naturalny element rozmowy z dziećmi, a dzieci odpowiadają z pełną powagą, ponieważ uczą się bardzo szybko, że to jedna z tych sytuacji, w których istnieje oczekiwana odpowiedź. Nikt nie mówi wtedy: „nie wiem, jeszcze zobaczę”. W świecie dorosłych brak planu wygląda jak błąd systemowy, a system bardzo nie lubi błędów.

Im częściej powtarza się to pytanie, tym bardziej zaczyna wyglądać jak coś oczywistego. Pojawia się na rodzinnych spotkaniach, w szkołach, w rozmowach z nauczycielami i w chwilach, kiedy ktoś dorosły próbuje być uprzejmie zainteresowany życiem młodego człowieka. Zawsze brzmi podobnie, zawsze wywołuje podobny moment zastanowienia i zawsze kończy się jakąś odpowiedzią, która ma sprawiać wrażenie sensownej. W ten sposób powoli powstaje pierwsza narracja kariery, która ma jedną bardzo interesującą cechę: została wymyślona zanim ktokolwiek zdążył sprawdzić, czy rzeczywiście ma sens.

Najbardziej fascynujące jest to, że nikt nie traktuje tego pytania jak eksperymentu społecznego. A przecież nim właśnie jest. Wyobraźmy sobie sytuację, w której ktoś podchodzi do losowo wybranej osoby w parku i pyta: „kim chcesz być za czterdzieści lat”. Prawdopodobnie ta osoba spojrzałaby z lekkim niepokojem i zaczęła zastanawiać się, czy powinna zmienić ławkę. Tymczasem kiedy pytanie to kierowane jest do dziecka, nagle staje się całkowicie normalne i nawet mile widziane.

Mechanizm ten działa dlatego, że wszyscy uczestnicy tej sceny mają pewne ciche założenie. Kariera istnieje. Każdy ją ma. Każdy powinien ją mieć. Dlatego pytanie o przyszły zawód wydaje się naturalne, tak jak naturalne wydaje się pytanie o pogodę. Różnica polega na tym, że prognoza pogody dotyczy najbliższych kilku dni, a prognoza kariery dotyczy kilku dekad życia.

W pewnym sensie jest to pierwsza chwila, w której społeczeństwo zaczyna budować historię o przyszłości człowieka. Historia ta jest bardzo uporządkowana. Najpierw pojawia się pomysł, potem edukacja, potem praca, potem rozwój. W tej opowieści wszystko układa się w logiczny ciąg zdarzeń, który przypomina scenariusz dobrze zaplanowanego filmu. Problem polega na tym, że prawdziwe życie zawodowe rzadko zachowuje się jak scenariusz.

Zwykle przypomina raczej serię improwizowanych scen.

Ciekawą cechą tego momentu jest także to, że odpowiedzi dzieci są niezwykle szczere. Kiedy ktoś mówi, że chce zostać astronautą, naprawdę myśli o kosmosie, rakietach i planecie Mars. Nie myśli o procesach rekrutacyjnych, raportach kwartalnych ani o tym, że pewnego dnia spędzi dwie godziny na spotkaniu dotyczącym strategii spotkań. Dzieci widzą zawody w ich najbardziej spektakularnej wersji, ponieważ nikt jeszcze nie pokazał im codzienności, która często wygląda zupełnie inaczej.

To dlatego tak wiele dzieci chce być strażakami, lekarzami lub pilotami. Te zawody mają w sobie element przygody, który jest łatwy do zrozumienia i opowiedzenia. Mało kto mówi wtedy: „chciałbym kiedyś zostać specjalistą do spraw optymalizacji procesów raportowych”. Nie dlatego, że taka praca nie istnieje, ale dlatego, że trudno ją narysować kredkami.

Z czasem jednak system zaczyna powoli wprowadzać korekty. Szkoła dodaje nowe słowa do słownika przyszłości. Pojawiają się pojęcia takie jak kierunek studiów, rynek pracy i możliwości zawodowe. Narracja zaczyna brzmieć bardziej poważnie, ponieważ przyszłość nagle przestaje być abstrakcyjnym pomysłem, a zaczyna przypominać projekt, który trzeba zaplanować. W tym momencie wielu ludzi zaczyna odczuwać pierwsze zdziwienie.

Bo nikt wcześniej nie wspomniał, że ta gra ma aż tyle poziomów.

I że na każdym z nich obowiązują trochę inne zasady.

Wtedy pojawia się drugi element tej historii: przekonanie, że gdzieś istnieje właściwa odpowiedź. Uczniowie zaczynają słyszeć o wyborach, które będą „kluczowe dla przyszłości”. Nauczyciele i doradcy zawodowi starają się pomóc, tworząc różne testy i kwestionariusze, które mają odkryć predyspozycje młodego człowieka. W teorii brzmi to bardzo sensownie. W praktyce przypomina czasami próbę przewidzenia całego życia na podstawie kilku pytań o ulubione przedmioty szkolne.

To tak, jakby zapytać kogoś w restauracji, czy lubi makaron, a potem na tej podstawie zaplanować jego dietę na następne trzydzieści lat.

System działa jednak z imponującą konsekwencją. Pojawiają się kolejne etapy, kolejne decyzje i kolejne momenty, w których ludzie starają się wyglądać na przekonanych o tym, co robią. W rzeczywistości wielu z nich porusza się po tej mapie bardzo ostrożnie, ponieważ nikt nie chce przyznać, że mapa jest pełna białych plam.

Najbardziej zdumiewające jest jednak to, jak szybko wszyscy przyzwyczajają się do tej sytuacji. Pytanie o przyszły zawód staje się częścią biografii człowieka, tak jak pierwsza szkoła czy pierwszy egzamin. Nikt nie zastanawia się nad jego logiką, ponieważ zostało zadane tyle razy, że wygląda jak element naturalnego porządku rzeczy.

A przecież w pewnym sensie jest to moment, w którym zaczyna się cała historia kariery.

Historia, która będzie później opowiadana na rozmowach kwalifikacyjnych, w CV i w rozmowach przy kawie.

Historia, która często brzmi bardzo spójnie dopiero wtedy, kiedy ktoś opowiada ją wstecz.

Bo kiedy patrzy się na nią od początku, wygląda raczej jak zbiór przypadków, decyzji i zbiegów okoliczności, które ktoś po latach nazwał planem.

I to jest dopiero początek tej gry.

A w następnym rozdziale okaże się, że jeszcze ciekawsze od pytania „kim chcesz być” jest pytanie, które pojawia się chwilę później: „dlaczego właściwie wszyscy udają, że wiedzą”.

• Pytanie o przyszły zawód nie służy poznaniu odpowiedzi, tylko rozpoczęciu historii, którą wszyscy później będą udawać, że rozumieli od początku.

• Kariera zaczyna się w chwili, kiedy ktoś po raz pierwszy odpowiada na pytanie o przyszłość z powagą większą, niż wymaga tego rzeczywistość.

Rozdział 1 - Pytanie, które rozpoczyna całą grę

Pierwszy raz to pytanie pojawia się zwykle w momencie, w którym człowiek nie jest jeszcze szczególnie zainteresowany koncepcją przyszłości. Dziecko siedzi przy stole, rysuje coś, co w jego głowie jest smokiem, a w oczach dorosłych wygląda jak mapa drogowa dla bardzo zdezorientowanej planety z makaronu. Wtedy ktoś nachyla się z uśmiechem i zadaje pytanie, które brzmi niewinnie, ale niesie ze sobą ogromny ciężar oczekiwań: kim chcesz zostać, kiedy dorośniesz. Dziecko patrzy przez chwilę w przestrzeń, jakby sprawdzało, czy odpowiedź znajduje się gdzieś w powietrzu, a potem mówi pierwszą rzecz, która wydaje się interesująca. Strażakiem. Astronautą. Weterynarzem. Czasami dinozaurem, co w tej sytuacji jest zaskakująco logiczne, bo przynajmniej nikt jeszcze nie zdążył powiedzieć, że to niemożliwe.

Dorośli reagują z ogromnym entuzjazmem, jakby właśnie usłyszeli projekt strategiczny dla wielkiej korporacji. Ktoś kiwa głową z aprobatą, ktoś mówi „to wspaniale”, ktoś inny zaczyna opowiadać historię o znajomym, który kiedyś też marzył o kosmosie. Atmosfera jest pełna radości, ponieważ dziecko wykonało pierwszy symboliczny krok w kierunku kariery. Nikt nie zauważa jednego drobnego szczegółu: to pytanie jest kompletnie absurdalne w świecie osoby, która dopiero niedawno nauczyła się wiązać buty.

To trochę tak, jakby zapytać pasażera stojącego na ruchomych schodach o dokładny plan podróży na następne czterdzieści lat.

Mimo to pytanie to powtarza się w życiu ludzi z zadziwiającą regularnością, jak rytuał rozpoczynający całą opowieść o przyszłości. Pojawia się przy rodzinnych stołach, w przedszkolach, w szkołach i w rozmowach z dorosłymi, którzy chcą być uprzejmie zainteresowani życiem młodego człowieka. Dzieci odpowiadają na nie poważnie, ponieważ bardzo szybko uczą się jednej rzeczy: w tej sytuacji istnieje oczekiwana odpowiedź. Brak odpowiedzi wygląda jak błąd systemowy, a system bardzo nie lubi błędów.

Z czasem pytanie zaczyna wyglądać jak coś całkowicie naturalnego. Ludzie przestają zauważać jego dziwność, ponieważ słyszeli je tak wiele razy, że stało się elementem codziennego języka. Mało kto zatrzymuje się wtedy, żeby pomyśleć, jak niezwykła jest sama idea pytania dziecka o plan zawodowy na kilka dekad życia. W innych sytuacjach takie przewidywania byłyby uznane za bardzo ambitną formę wróżenia z fusów.

Najbardziej fascynujące jest to, że pytanie to nie jest tylko ciekawostką towarzyską. Jest pierwszym elementem całej narracji o karierze. Narracja ta ma bardzo elegancką strukturę. Najpierw pojawia się marzenie, potem edukacja, potem pierwsza praca, potem rozwój zawodowy i kolejne awanse. Historia wygląda spójnie i logicznie, trochę jak mapa drogi, którą ktoś narysował z dużą pewnością siebie.

Problem polega na tym, że większość prawdziwych karier wygląda zupełnie inaczej.

Zwykle przypomina raczej serię skrzyżowań, na których ludzie skręcają, ponieważ akurat ktoś powiedział, że ta droga wygląda ciekawie.

Ciekawą cechą odpowiedzi dzieci jest to, że są absolutnie szczere. Kiedy ktoś mówi, że chce być pilotem, naprawdę myśli o lataniu. Nie myśli o procedurach, raportach i dokumentach, które w rzeczywistości stanowią ogromną część pracy. Dzieci widzą zawody w ich najbardziej spektakularnej wersji, ponieważ nikt jeszcze nie pokazał im codzienności, która jest mniej widowiskowa, ale znacznie bardziej typowa.

To dlatego tak wiele dzieci chce zostać strażakami, lekarzami albo astronautami. Te zawody mają jasną historię, którą łatwo zrozumieć i opowiedzieć. Strażak gasi pożary. Lekarz ratuje ludzi. Astronauta leci w kosmos. Trudno sobie wyobrazić dziecko mówiące z entuzjazmem, że chciałoby kiedyś zostać specjalistą do spraw koordynacji raportów kwartalnych.

Nie dlatego, że taka praca nie istnieje.

Dlatego, że trudno ją narysować kredkami.

W pewnym momencie system zaczyna jednak wprowadzać pierwsze poprawki do tej historii. Szkoła dodaje nowe słowa do słownika przyszłości. Pojawiają się pojęcia takie jak kierunek studiów, rynek pracy i wybór ścieżki zawodowej. Narracja staje się poważniejsza, ponieważ przyszłość przestaje być abstrakcyjnym pomysłem, a zaczyna wyglądać jak projekt, który trzeba zaplanować.

To jest moment, w którym wielu ludzi po raz pierwszy orientuje się, że ta gra ma więcej poziomów, niż początkowo wyglądało.

I że nikt nie pokazał instrukcji obsługi.