Chiny ebook

Pamięci moich Rodziców, Lewisa i Naomi Jaivinów,

którzy zachęcali mnie, abym uczyła się tego,

co mnie ciekawiło.

Ciekawiły mnie Chiny.

To wirtuozowska, brawurowo streszczona historia Chin. Jej ponad trzysta stron skrzy się politycznymi, kulturowymi, społecznymi i ekonomicznymi wglądami. – Julia Lowell, profesor sinologii współczesnej, Birkbeck College, Uniwersytet Londyński

Wciągający i niepozbawiony humoru przegląd dziejów Chin, napisany z polotem i werwą. Jaivin znakomicie orientuje się w tematyce i z niezwykłą lekkością dzieli się swoją erudycją. Książka obrazoburcza, bogata w informacje oraz poświęcająca znacznie więcej miejsca postaciom kobiet niż wiele porównywalnych opracowań. Zasługuje na najwyższą rekomendację. – Jeffrey Wasserstrom, autor Vigil: Hong Kong on the Brink

Omówienie całej historii Chin w piętnastu rozdziałach jest niemałym wyczynem, ale Linda Jaivin dokonuje go po mistrzowsku. Konkretna, przejrzysta i pełna wnikliwych spostrzeżeń, ta niewielka książeczka stanowi niezastąpiony elementarz Chin. – Louisa Lim, autorka The People’s Republic of Amnesia

Wojny, bunty, wzloty i upadki, cesarze i tyrani – Chiny to więcej niż jeden naród i więcej niż mit. Kraj ten wymaga wspaniałego narratora i w tej książce go znalazł. – Stan Grant, analityk spraw międzynarodowych, ABC

Jeżeli trudno Wam pojąć, jak przeszłość Chin wpasowuje się w teraźniejszość tego kraju i „dyplomację wilczych wojowników” Xi Jinpinga – macie tu kamień z Rosetty. – Orville Schell, dyrektor Ośrodka Relacji Amerykańsko-Chińskich w Asia Society

ERA PALEOLITYCZNA(2,5 MILIONA LAT TEMU)

Człowiek pekiński(Homo erectus pekinensis)

Pierwsi australijscy Aborygeni (50 000 lat temu)

ERA NEOLITYCZNA(10 000–2070 P.N.E.)

Cesarze Żółty i Płomienny(ok. 2852–2070 p.n.e.)

Cywilizacja Rzeki Żółtej

Stonehenge (ok. 3000 p.n.e.)

Wielka Piramida w Gizie (ok. 2680 p.n.e.)

ERA STAROŻYTNA

Dynastia Xia (2070–1600 p.n.e.)

Dynastia Shang (1600–1050 p.n.e.)

Kości wróżebne

Wyginięcie mamutów (ok. 1650 p.n.e.)

Dynastia Zhou, zachodnia i wschodnia, w tym okres Walczących Królestw (1050–221 p.n.e.)

I ching (Księga Przemian)

Sztuka wojny

Konfucjusz, Mencjusz, Hanfeizi

Budda, Sokrates, Platon, Arystoteles

ERA CESARSTWA

Dynastia Qin (221–206 p.n.e.)

Zjednoczenie

Zachodnia dynastia Han (202 p.n.e.–8 n.e.)Wschodnia dynastia Han (25–220 n.e.)

Wynalezienie papieru, kompasu i druku drzeworytowego, Jedwabne Szlaki, powstanie Wang Manga (8–25 n.e.)

Kamień z RosettyCesarstwo Rzymskie (27 p.n.e.–476 n.e.)

Trzy Królestwa i ogólny rozpad kraju(ok. 208–265)

Bitwa o Czerwone Klify

Dynastia Jin (266–420)Szesnaście Królestw (304–439)

Spotkanie w Altanie Orchidei (353)

Klasyczna cywilizacja Majów

Dynastie północne i południowe (439–581)Dynastia Sui (518–618)

Wielki Kanał

ŚredniowieczeMahomet (571–632)

Dynastia Tang (618–907)

Rozprzestrzenianie się buddyzmuZłoty wiek poezjiPowstanie An Lushana (755–763)

Cywilizacja wikingówImperium Ghany

Pięć Dynastii i Dziesięć Królestw (907–979)Dynastia Kitan Liao (907–1125)

Krępowanie stóp dziewczętom

Dynastia Goryeo (Korea)Bitwa pod Hastings (1066)

Północna dynastia Song (960–1127), dynastia Jurchen Jim (1115–1234), południowa dynastia Song (1127–1279)

Neokonfucjanizm, urbanizacja

Złoty wiek islamu, wyprawy krzyżowe

Mongolska dynastia Yuan (1271–1368)

Kubilaj-chan, Marco Polo

Renesans w Europie

Dynastia Ming (1368–1644)

Zakazane Miasto,złoty wiek powieści, ekspedycje morskie Zheng He

Imperium Inków Epoka wielkich odkryć geograficznych

Mandżurska dynastia Qing (1644–1911)

Podbój Sinciangu i Tybetu, wojny opiumowe

Oświecenie, epoka imperializmu i kolonializmu

Sto dni reform, rewolucja republikańska

Rewolucja przemysłowa

ERA WSPÓŁCZESNA(1912–DZIŚ)

Republika Chińska (na obszarze kontynentalnym 1912–1949; Tajwan 1949–)

Era militarystów, inwazja japońska i opór wobec niej, wojna domowa

I wojna światowa, powstanie Związku Radzieckiego, II wojna światowa

Chińska Republika Ludowa (1949–)

Wielki Skok, rewolucja kulturalna, śmierć Mao, reformy Deng Xiaopinga, „Nowa Epoka” Xi Jinpinga

Wojna koreańska, zimna wojna, rozpad Związku Radzieckiego, zamachy 11 września, pandemia COVID-19

Nie ma chińskiego przekleństwa „Obyś żył w ciekawych czasach!”. Byłoby zresztą zbędne. Historia Chin kipi od postaci niezwykłego formatu, filozoficznych sporów i politycznych intryg, konfliktów zbrojnych i ludowych powstań, artystycznej inwencji i innowacji technicznych. Biegnie krętą ścieżką z nieoczekiwanymi zwrotami, przeskokami i nawrotami. Pisane źródła historyczne są rozliczne i bogate, a sięgają co najmniej 3500 lat w przeszłość. Przewijające się w nich wątki i płynące z nich nauki, a także pamięć o doznanych ranach i odniesionych triumfach wciąż pulsują pod powierzchnią współczesnego życia, języka, kultury i polityki Chin. Coraz istotniejsza rola odgrywana przez Chińską Republikę Ludową (ChRL) na arenie światowej sprawia zaś, że znajomość tych dziejów staje się konieczna, stanowi bowiem klucz do zrozumienia dzisiejszych Chin.

Weźmy na przykład determinację, z jaką Komunistyczna Partia Chin (KPCh) utrzymuje, że Hongkong i Tajwan, a także Tybet, Sinciang (Xīnjiāng) oraz wyspy na Morzu Południowochińskim są integralną częścią Chin. Intensywność, z jaką KPCh dąży do „ponownego zjednoczenia”, ma swoje korzenie w upokorzeniu i quasikolonizacji Chin przez mocarstwa imperialistyczne w XIX wieku oraz w dwudziestowiecznej wojnie domowej. Nawiązuje też jednak do krwawych okresów rozdrobnienia kraju, które co prawda występowały dwa tysiące lat temu, ale odcisnęły niezatarte piętno na świadomości narodu. Elementem złożonego dziedzictwa tej historii jest również fakt, że pierwsze zjednoczenie Chin, z 221 roku p.n.e. – które pociągnęło za sobą przełomowe ujednolicenie miar, wag oraz pisma – zostało w niemałym stopniu wymuszone despotycznymi rządami.

Wszystko, co dotyczy Chin, poraża ogromem. Z około 1,4 miliarda mieszkańców ChRL szczyci się drugą pod względem wielkości populacją na świecie, do której należy niemal co piąty Ziemianin (nie licząc kolejnych czterdziestu pięciu milionów żyjących za granicą, lecz identyfikujących się jako Chińczycy). Z terytorium o powierzchni 9,3 miliona kilometrów kwadratowych ChRL jest trzecim pod względem wielkości krajem (po Rosji oraz Kanadzie) i graniczy z czternastoma państwami. Chiny są największym globalnym uczestnikiem handlu międzynarodowego, drugą pod względem wielkości gospodarką, potentatem produkcji przemysłowej oraz asertywną potęgą militarną, dysponującą najliczniejszą armią na świecie. Kraj ten systematycznie odgrywa też coraz istotniejszą rolę w globalnych instytucjach i na arenie międzynarodowej.

Warta biliony dolarów Inicjatywa Pasa i Szlaku – obejmująca projekty w tak różnych krajach, jak Afganistan, Ekwador, Bahrajn, Bułgaria, Etiopia i Wietnam – jest najambitniejszym przedsięwzięciem infrastrukturalnym w dziejach. Często równie monumentalne są inwestycje krajowe: wznoszenie kolosalnych tam, wprowadzenie wszechwidzących systemów monitoringu czy zbudowanie najdłuższego połączenia drogowego przez otwarte morze – Mostu Hongkong-Zhuhai-Makau. Chińska Republika Ludowa przoduje także w rozwoju sztucznej inteligencji, zielonej technologii oraz infrastruktury sieci komunikacyjnych i ma ambicje stać się do 2050 roku światowym liderem w nauce i technice.

Wzrost potęgi Chin Ludowych wywołuje na świecie mieszane reakcje, w tym obawy o przeprowadzanie operacji mających na celu ingerencję w politykę wewnętrzną innych krajów oraz zaniepokojenie kwestią łamania praw człowieka. Płynące z Pekinu zapewnienia, że Chiny definiują te swobody w inny sposób niż Zachód, nie wystarczają do uspokojenia krytyków. Choć Komunistyczna Partia Chin rości sobie prawo do wypowiadania się w imieniu 1,4 miliarda obywateli kraju, to z historii jasno wynika, że mieszkańcy tego ogromnego państwa zawsze prezentowali różnorodne stanowiska intelektualne, filozoficzne, polityczne i kulturowe.

Chiny są zróżnicowane pod licznymi względami. Co prawda ponad 90 procent ludności utożsamia się z narodowością Han (hańską), ale pozostali należą do pięćdziesięciu pięciu grup etnicznych, między innymi Ujgurów, Mongołów i Tybetańczyków. Pomimo presji na asymilację wielu posługuje się odrębnymi językami oraz pielęgnuje własne tradycje religijne i kulturalne. Również Hanowie mogą się identyfikować z wieloma kulturami regionalnymi i subkulturami oraz posługiwać się odmiennymi, niekiedy wzajemnie niezrozumiałymi dialektami, takimi jak szanghajski czy kantoński, przy czym ten ostatni ma więcej rdzennych użytkowników (ponad sześćdziesiąt dwa miliony) niż język włoski. Język ogólnonarodowy, pǔtōnghuà1*, zwany na Zachodzie mandaryńskim, to w rzeczywistości język skonstruowany. Samo ministerstwo oświaty ChRL przyznało w 2013 roku, że z ojczystą biegłością posługuje się nim niespełna 10 procent ludności, a 30 procent zna go bardzo słabo – choć władze zamierzają zmienić ten stan rzeczy1.

Mieszkańcy północy kraju preferują pszenicę, a ci z południa ryż, choć nie jest to żelazna reguła. Niektórzy Chińczycy nigdy nie biorą do ust chili, podczas gdy inni nie wyobrażają sobie posiłków bez niego. Pekińczycy narzekają na interesowność i małostkowość Szanghajczyków; ci drudzy odgryzają się, że Pekińczycy są serdeczni, ale nie grzeszą ogładą. W obliczu różnorodności Chin zawodzą wszelkie stereotypy. Do obywateli ChRL zaliczają się zarówno chłopi utrzymujący się z uprawy małych poletek, jak i latający prywatnymi odrzutowcami miliarderzy, buddyjscy mnisi i właściciele klubów nocnych, zagorzałe feministki i zatwardziali zwolennicy patriarchatu, awangardowi artyści i inżynierowie przemysłu kosmicznego, pasterze jaków i animatorzy filmów, działacze prodemokratyczni i lojalni komuniści. Mogą oni zamieszkiwać niebotyczne wieżowce, domy z patiem budowane według wzorów mających dwa tysiące lat, wille w europejskim stylu, tradycyjne domy długie, chaty na palach, jurty czy nawet zaadaptowane do celów mieszkalnych jaskinie. Bywają wielbicielami opery pekińskiej, opery zachodniej, punka, alikwotowego śpiewu gardłowego, cantopopu2*, szachów, gier komputerowych, koreańskich seriali, kaligrafii, fotografii, tańca towarzyskiego, tańca z wachlarzem – albo wszystkiego lub niczego z wyżej wymienionych.

Wysoce zurbanizowany krajobraz dwudziestu trzech prowincji Chin (licząc z Tajwanem) oraz pięciu regionów autonomicznych (Kuangsi [Guǎngxī], Mongolii Wewnętrznej, Tybetu, Níngxià i Sinciangu) jest równie zróżnicowany jak ich mieszkańcy. Obejmuje skute lodem stepy, tropikalne wyspy, dżungle, pustynie, żyzne grunty uprawne, wyniosłe góry i nizinne tereny zalewowe. Chińska Republika Ludowa może się poszczycić kilkoma najludniejszymi metropoliami na Ziemi. Wśród jej czterech miast wydzielonych na prawach prowincji znajdują się Chóngqìng, zamieszkany przez ponad trzydzieści milionów ludzi, oraz Szanghaj (Shànghăi) liczący z górą dwadzieścia sześć milionów. Oprócz Jangcy (trzeciej pod względem długości rzeki na świecie) w Tybecie ma swoje źródła sześć głównych rzek azjatyckich: Indus, Ganges, Brahmaputra, Irawadi, Saluin i Mekong. Budowa zapór w ich górnym biegu, działalność wydobywcza, zakładanie systemów irygacyjnych, a nawet zalesianie Wyżyny Tybetańskiej wywołują daleko idące konsekwencje dla bezpieczeństwa wodnego niemal połowy ludności globu. Z kolei złożone na forum ONZ we wrześniu 2020 roku zobowiązanie przewodniczącego Xí Jìnpínga, że do 2060 roku Chiny zredukują emisje netto dwutlenku węgla do zera – jeżeli tylko zostanie dotrzymane – może się przyczynić do korekty zmian klimatycznych i zdeterminować przyszłość całej planety.

Pewien uczeń Konfucjusza (551–479 p.n.e.) zapytał filozofa, co zrobiłby w pierwszej kolejności, gdyby objął władzę. Ten odparł: „Uzdrowiłbym nazwy”, a następnie wyjaśnił: „Jeżeli nazwy nie są poprawne i nie odpowiadają rzeczom, język jest bezprzedmiotowy. Jeżeli język jest bezprzedmiotowy, niemożnością jest działanie i w konsekwencji wszystkie poczynania ludzkie spełzają na niczym, a prowadzenie ich staje się bezowocne i niewykonalne”3*.

Nazwa „Chiny” po raz pierwszy pojawia się w języku europejskim w szesnastowiecznym tekście hiszpańskim2. Słowo to zapewne wywodzi się od nawiązania do starożytnej dynastii Qín (221–206 p.n.e.) poprzez sanskryt चीन (cīna) i japoński 支那 (shina). Po chińsku najpowszechniejszym określeniem Chin w sensie kraju jest Zhōngguó中國 (中国 w znakach uproszczonych, o których będzie mowa za chwilę). Wyrażenie to liczy trzy tysiące lat i pochodzi z Księgi pieśni – zamierzchłego zbioru wierszy i piosenek. Zhōng中 oznacza „środek” czy „centrum”, a drugi znak, guó國, zawiera „usta”, kǒu口, które reprezentują ludzi, oraz halabardę4*, gē戈, oznaczającą obronę, ogrodzenie, wéi囗. Guo odnosiło się pierwotnie do miasta warownego i dopiero z czasem zaczęło oznaczać „królestwo”, a ostatecznie „państwo”. Choć Zhongguo często tłumaczy się jako „Państwo Środka”, to pierwotnie zhong odnosiło się do centrum królestwa czy miasta, a nie sugerowało, że samo to państwo stanowi środek świata.

Innym popularnym określeniem Chin jest Zhōnghuá中華. Huá華 może oznaczać „splendor”, „blask” lub „dobrobyt”. Jest to też nazwa jednego z dwóch prastarych plemion, które osiedliły się w dorzeczu Rzeki Żółtej i od których Chińczycy Han wywodzą swoje pochodzenie. Pojęcie Zhonghua odnosi się nie tyle do konkretnego terytorium, ile do cywilizacji; zawiera w sobie aspekty mityczne, legendarne, historyczne i kulturowe. Obejmuje szeroko rozumiany chiński świat, który promieniuje z Chin kontynentalnych, Tajwanu i Hongkongu na społeczności diaspory od Canberry do Kuala Lumpur, od Singapuru po Senegal.

Choć istnieją również inne wyrażenia oznaczające Chiny, to można rozsądnie twierdzić, że idea Chin leży gdzieś na przecięciu Zhongguo i Zhonghua. Konturowe mapy zawarte w tej książce nie reprezentują Chińskiej Republiki Ludowej, tylko terytorium, które jest obecnie lub było w przeszłości częścią organizmu rozumianego jako Zhongguo bądź Zhonghua.

Przez większą część dziejów mieszkańcy utożsamiali się z dynastii panującą – uważali się na przykład za poddanych Táng, a nie za „Chińczyków”. Dopiero po obaleniu ostatniej dynastii, Qīng, w rewolucji republikańskiej 1911 roku kraj włączył do swojej nazwy słowo „Chiny”. Zarówno utworzona w 1911 roku Republika Chińska, jak i Chińska Republika Ludowa po 1949 roku przyjmują Zhonghua, nie Zhongguo, jako określenie Chin.

Konfucjusz pragnął ponadto, by dzięki „uzdrowieniu nazw” nie było wątpliwości, komu przysługuje przywilej zabierania głosu. Zaczęłam studiować historię i język chiński ponad czterdzieści lat temu oraz długo mieszkałam w Chinach kontynentalnych, Tajwanie i Hongkongu i podróżowałam po nich. Co prawda nie jestem Chinką, ale podpieram się słowami kronikarza Liú Xù (887–947), który z gry w szachy wyciągnął następującą naukę na temat spisywania dziejów: „Ludzie, którzy biorą udział w rozgrywce, widzą mniej wyraźnie niż ci, którzy przyglądają się jej z zewnątrz”3.

Wiele wydarzeń oraz postaci w historii Chin budzi kontrowersje. Konfucjusz opowiadał się za umiarkowaniem we wszystkich sprawach oraz rygorystycznym przestrzeganiem zasad hierarchii społecznej. Czy idee te zapewniały stabilność i trwanie cywilizacji chińskiej, czy też powstrzymywały kraj przed postępem? Chińscy myśliciele od tysięcy lat toczą gorące spory na temat koncepcji Konfucjusza. Postaram się oddać sprawiedliwość rozmaitym punktom widzenia w tej i innych kwestiach, a przynajmniej zaznaczyć istnienie różnych perspektyw. Dla niektórych czytelników może się to okazać politycznie trudne do zaakceptowania lub konfrontacyjne. Staram się jednak o zachowanie lojalności wobec prawdy historycznej, tak jak próbuję ją w miarę swoich możliwości zrozumieć.

W transkrypcji chińskich słów i nazw własnych w tej książce stosuję hànyǔ pīnyīn, oficjalnie przyjęty w ChRL system latynizacji pisma, z wyjątkiem słów, których dawniejsza pisownia będzie bliższa czytelnikom. Z tego powodu piszę na przykład Konfucjusz, a nie Kǒngzǐ, Sun Jat-sen, a nie Sūn Zhōngshān, Czang Kaj-szek, a nie Jiǎng Jièshí, Jangcy i Rzeka Żółta, a nie Chángjiāng i Huáng Hé oraz I ching jako tytuł starożytnej księgi wróżebnej Yì jīng. Daję natomiast Dào dé jīng zamiast pewnie lepiej znanej wersji Tao te ching w odniesieniu do klasyka daoizmu („taoizmu”), gdyż jest to bliższe rzeczywistej wymowie. To samo odnosi się do Sūnzǐ zamiast Sun Tzu, autora Sztuki wojny. Z kolei oba określenia „kanclerz” i „główny minister” („pierwszy minister”) oznaczają najważniejszego urzędnika na dworze cesarskim.

Chiński jest językiem tonalnym – modulowana wysokość, na jakiej wymawia się sylaby, stanowi integralny wskaźnik znaczenia słów. Stosując pinyin, dodaję diakrytyki oznaczające cztery tony putonghua tylko w miejscu pierwszego pojawienia się danego słowa oraz w indeksie, w którym podana jest także chińska pisownia poszczególnych wyrazów.

Na potrzeby użytkowników języków europejskich pinyin daje stosunkowo czytelne wskazówki co do wymowy, choć występuje kilka niespodzianek:

Gdy Komunistyczna Partia Chin objęła władzę w 1949 roku, czytać i pisać umiała niecała jedna czwarta ludności kraju. W celu rozpropagowania tej umiejętności uproszczono wiele z 10 000 najczęściej stosowanych znaków, w tym 2000–3000 znaków niezbędnych dla elementarnego posługiwania się pismem. Ja stosuję tradycyjne, złożone formy podczas omawiania wydarzeń aż do roku 1949, dalej zaś uproszczone – z wyjątkiem odniesień do Tajwanu i Hongkongu, gdzie wciąż używa się form tradycyjnych.

Po chińsku nazwiska stawia się przed imionami – Aì to nazwisko artysty Aì Wèiwèi, a Sīmǎ to nazwisko historyka Sīmǎ Qiān. Uczeni, pisarze i cesarze zwykle występowali w trakcie życia pod kilkoma imionami lub tytułami. Aby uniknąć nieporozumień, wybieram te najlepiej znane. Cesarzy identyfikuję ich tytułami imperialnymi („cesarz Qiánlóng”) oraz stosuję tytuł „dama” w stosunku do cesarskich konkubin (dodatkowych małżonek) mających w rzeczywistości różną rangę dworską, natomiast autorów tekstów prezentuję pod ich pseudonimami literackimi.

„Chiny” oraz przymiotnik „chiński” zwykle odnoszą się w tej książce do Chin w sensie historycznym lub kulturowym, tak jak na przykład Chiny dynastii Tang czy kaligrafia chińska. Skrót ChRL stosuję wtedy, gdy mowa konkretnie o Chińskiej Republice Ludowej, a określenie „Chiny kontynentalne” w stosunku do tej części chińskiego świata, nad którą Komunistyczna Partia Chin sprawuje od 1949 roku bezpośrednią władzę. „Hongkong” oznacza obszar obejmujący wyspę Hongkong, półwysep Koulun oraz Nowe Terytoria, formalnie znany teraz jako Specjalny Region Administracyjny Hongkong Chińskiej Republiki Ludowej. „Tajwan” oznacza jednostkę geograficzną i polityczną, która oficjalnie nazywa siebie Republiką Chińską, choć KPCh domaga się, aby określać ją jako „Tajwan, Chiny”.

Jeszcze jedna uwaga: liczba mnoga w „Wielkich Murach Chińskich” i „Jedwabnych Szlakach” nie jest omyłkowa. Wielkie Mury to seria niestykających się z sobą, a niekiedy biegnących równolegle umocnień, wzniesionych w różnych okresach historycznych. Analogicznie było też wiele traktów handlowych, którymi w zamierzchłych czasach przewożono jedwab i inne towary, w tym trasa znana jako Szlak Herbaciany, biorąca początek w południowo-zachodnich Chinach, gdzie po raz pierwszy zaczęto uprawiać krzewy herbaty.

Pisząc zwięzłą historię, mądry autor mógłby skoncentrować się na kilku kluczowych tematach czy osobistościach. Ja nie jestem tak mądra. Stając w obliczu konieczności dokonania wyboru spośród zasadniczych postaci, dokonań gospodarczych i społecznych, faktów z historii militarnej oraz prądów estetycznych i intelektualnych – wybieram je wszystkie. Podkreślam wątki, wydarzenia i osobowości, które moim zdaniem pozwalają zrozumieć istotę ich czasów oraz uchwycić ewolucję chińskiej cywilizacji i narodowości. Nie przytaczam pełnej listy licznych cesarzy Chin, rebeliantów, myślicieli, artystów, ekscentryków, wynalazców, polityków czy poetów. Zaznajomię jednak czytelników z niektórymi z najbardziej wpływowych i interesujących z nich oraz – w stopniu, na jaki pozwala szczupły tom – pozwolę tym postaciom odzywać się ich własnymi słowami. Pojawią się urywki wypowiedzi starożytnych dziejopisów, współczesnych polityków, poetów i satyryków. Można też oczekiwać zetknięcia się na tych stronach z nieco większą liczbą kobiet niż w innych przeglądowych opracowaniach historycznych.

Chiny to wielość. Ich buntownicza złożoność stanowi aspekt świetności tego kraju.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

1Beijing Says 400 Million Chinese Cannot Speak Mandarin, BBC News, 6 września 2013. Oryginalny kokmunikat prasowy ministerstwa oświaty po chińsku: http://old.moe.gov.cn//publicfiles/business/htmlfiles/moe/s8316/201409/174957.html. ↩

2 Juan González de Mendoza, Historia del gran Reino de la China, 1585. ↩

3 Po chińsku: 當局稱迷旁觀見審.↩

Przypisy

1* Dosł. „język powszechny” (przyp. tłum.). ↩

2* Cantopop (Cantonese popular music) – nurt chińskiej muzyki pop śpiewanej w języku kantońskim wywodzący się z Hongkongu. Łączy tradycyjne brzmienia chińskie z zachodnimi stylami, np. popem, jazzem lub rockiem (przyp. red.). ↩

3* Confucius, The Analects of Confucius, przekł. ang. Simon Leys, s. XXVI. (Przekład polski mój – przyp. tłum.). ↩

4* W języku angielskim dagger-axe, nie ma dokładnego polskiego odpowiednika. Ge to broń drzewcowa z kamiennym (później brązowym) ostrzem w kształcie sztyletu przymocowanym prostopadle do drewnianego trzonu. W przeciwieństwie do europejskiej średniowiecznej halabardy nie miała grotu do pchnięć – ten pojawił się w późniejszej broni ji (przyp. red.). ↩