Ameryka Łacińska. Współczesne perspektywy badawcze ebook

Wstęp

Tom Ameryka Łacińska – współczesne perspektywy badawcze dedykowany jest naszemu Koledze iPrzyjacielowi dr. hab. Karolowi Derwichowi, prof.UJ, który przez wiele lat wnosił ważny wkład wrozwój polskiej latynoamerykanistyki. Autorzy iAutorki przygotowali teksty na temat historii iwspółczesności państw ispołeczeństw odległego regionu, któremu Karol Derwich zwielką pasją ipełnym oddaniem poświęcił karierę naukową. Wtrakcie wieloletnich badań poznawał Amerykę Łacińską, aby następnie przybliżać polskiemu czytelnikowi jej politykę ihistorię, mieszkańców oraz ich kulturę. Przez niemal piętnaście lat skutecznie zarażał entuzjazmem ifascynacją tą częścią świata swoich studentów wInstytucie Amerykanistyki iStudiów Polonijnych (IAiSP) Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wielokrotnie miałyśmy okazję podziwiać zarówno Jego zaangażowanie ienergię, jak też życzliwość, pogodę ducha iotwarcie na dialog.

Karol Derwich miał niezwykły dar łączenia ludzi, czego kolejnym potwierdzeniem jest ta książka. Zaproszenie do współpracy przy projekcie przyjęli Badacze iBadaczki związani zośrodkami akademickimi wWarszawie, Łodzi, Lublinie, Przemyślu iKrakowie, którzy przez wiele lat zNim współpracowali. Byli Jego nauczycielami imistrzami wtrakcie studiów podyplomowych wCentrum Studiów Latynoamerykańskich (CESLA) Uniwersytetu Warszawskiego, studentami rozpoczynającymi swoją przygodę zAmeryką Łacińską pod Jego opieką naukową, atakże partnerami przy wspólnych projektach naukowych, badaniach ipublikacjach, seminariach ikonferencjach. Te doświadczenia stanowią dla nas motywację do utrzymania irozwoju współpracy latynoamerykanistów afiliowanych przy różnych ośrodkach akademickich wPolsce.

Prezentowany zbiór artykułów odzwierciedla zainteresowania naukowe Autorów iAutorek, nawiązując jednocześnie do badań Karola Derwicha, wtym m.in. kwestii dotyczących latynoamerykańskiej myśli politycznej idysfunkcyjności państwa, relacji Stanów Zjednoczonych Ameryki zkrajami regionu, awszczególności zpołudniowym sąsiadem, sytuacji politycznej na Kubie, wMeksyku, Wenezueli czy Argentynie. Podejmowane też są tematy, które Go żywo interesowały, takie jak oddolne ruchy społeczne iobszary peryferyjne, zuwzględnieniem również literatury latynoamerykańskiej.

Pierwsza część tomu poświęcona jest wybranym zagadnieniom historycznym oraz aktualnej sytuacji politycznej Kuby, Argentyny, Peru iWenezueli, atakże relacjom amerykańsko-meksykańskim. Katarzyna Dembicz wrozdziale pierwszym analizuje zagadnienie rewolucji wżyciu Kubańczyków. Autorkę do podjęcia rozważań zainspirowały częste rozmowy zKarolem Derwichem na temat współczesnych transformacji politycznych ispołecznych na Karaibach oraz wMeksyku idalsza współpraca, wramach której Badaczka m.in. prowadziła zajęcia zprzedmiotu „Kuba: drogi tworzenia iewolucji” dla studentów amerykanistyki IAiSP UJ. Dwa kolejne teksty dotyczą Argentyny. Artykuł Magdaleny Lisińskiej to, oparta na odtajnionych wostatnich latach dokumentach, analiza współpracy gospodarczej Argentyny ze Związkiem Radzieckim wtrakcie dyktatury wojskowej lat 1976–1983. Autorka skupia się na podjętej przez wojskowych decyzji onieprzystępowaniu do embarga przeciwko ZSRR nałożonego na ten kraj wwyniku inwazji na Afganistan w1979roku istawia hipotezę opragmatycznym podejściu argentyńskiego rządu wojskowego do polityki zagranicznej. Artykuł Pawła Treflera ukazuje postać prezydenta Javiera Milei wszerszym kontekście ideologicznym argentyńskiej prawicy. Autor analizuje stosunek przedstawicieli nacjonalistów katolickich do wybranego w2023roku prezydenta, atakże ukazuje powiązania między Javierem Milei oraz jego wiceprezydentką Victorią Villarruel aargentyńską prawicą. Katarzyna Górska wrozdziale czwartym woparciu oanalizę dokumentów źródłowych omawia zmiany zachodzące wperuwiańskiej polityce wobec migrantów zWenezueli wokresie 2016–2022. Badaczka wnioskuje, że decydujący wpływ na te działania miała peruwiańska opinia publiczna, co doprowadziło do nałożenia szeregu restrykcji utrudniających integrację Wenezuelczyków. Ostatnie dwa rozdziały tej części poświęcone są zagadnieniom stosunków Stanów Zjednoczonych zregionem. Anna Bartnik omawia problematykę południowej granicy ipolityki migracyjnej Stanów Zjednoczonych. Autorka poprzez analizę porównawczą inicjatyw podejmowanych przez administrację Donalda Trumpa iJoe Bidena weryfikuje kwestię, czy od stycznia 2021roku można mówić orekonstrukcji, czy okształtowaniu nowego ładu migracyjnego wStanach Zjednoczonych. Artykuł Aleksandry Jargiełło dotyczy jednego znajpoważniejszych wyzwań współczesnych relacji amerykańsko-meksykańskich: problemu narkotykowego. Tekst skupia się na tzw. trzeciej fali kryzysu opioidowego związanej znadmierną produkcją imasową konsumpcją fentanylu. Badaczka wskazuje na transnarodowy charakter opisywanego zjawiska, oceniając jednocześnie efektywność działań podejmowanych zarówno przez USA, jak iMeksyk.

Wdrugiej części tomu poruszone zostają zagadnienia dotyczące społeczeństw Ameryki Łacińskiej. Rozdziały Mirosławy Czerny oraz Bogumiły Lisockiej-Jaegermann odnoszą się do przekształceń zachodzących wobszarach miejskich iwiejskich wregionie. Pierwsza zAutorek prezentuje wyniki badań, jakie przeprowadziła wśród mieszkańców osiedli marginalnych ulokowanych na stokach wulkanu Misti wPeru na temat postrzegania przez nich potencjalnych niebezpieczeństw iproblemów związanych zpołożeniem osiedli na terenach ozagrożeniu wulkanicznym. Zkolei Bogumiła Lisocka-Jaegermann podsumowuje swoje doświadczenia badawcze nad przemianami na obszarach wiejskich prowadzone wramach indywidualnych izespołowych badań geograficznych od lat 80. XX wieku. Autorka pokazuje również zmiany, jakim na przestrzeni czasu ulegały tematyka badań, podejścia badawcze, atakże metody itechniki badawcze. Joanna Pietraszczyk-Sękowska wswoim rozdziale powraca do wątku badanego przez wiele lat wtrakcie pobytów naukowych wPeru iomawianego wielokrotnie zKarolem Derwichem zuwagi na wspólne zainteresowanie tematyką imetodologią badań nad państwem isiłami zbrojnymi. Autorka analizuje chłopskie siły samoobrony Peru wokresie wojny domowej 1980–2000, skupiając się na kwestii ich nazewnictwa oraz uzbrojenia. Dwa kolejne teksty dotyczą ludności rdzennej wregionie. Katarzyna Krzywicka podejmuje zagadnienie prawnej ochrony ludów rdzennych Wenezueli rozwiniętej na przestrzeni lat 1999–2009. Autorka prezentuje najważniejsze wenezuelskie akty prawne, skupiając się na trzech rodzajach uprawnień zagwarantowanych ludom rdzennym: prawach terytorialno-gospodarczych, prawach kulturowych oraz prawach polityczno-samorządowych. Zkolei Magdalena Krysińska-Kałużna koncentruje się na relacji między państwem chilijskim aspołecznością Mapuczów. Zarysowuje przebieg konfliktu od czasów kolonialnych, skupia się jednak na sytuacji bieżącej. Wostatnim rozdziale tej części Monika Sawicka nawiązuje do badań Karola Derwicha nad dysfunkcyjnością państwa. Jednym ze wskazanych przez Niego przejawów dysfunkcyjności jest przemoc wobec kobiet, której poświęcony jest rozdział omawiający przełomowe akty prawne oraz zarysowujący skalę tego zjawiska.

Ostatnia część książki dotyczy zjawisk kulturowych, wtym literatury państw latynoamerykańskich. Artykuł Marty Wójtowicz-Wcisło to interdyscyplinarna próba analizy dyskursu prezydenta Andrésa Manuela Lópeza Obradora. Autorka pokazuje, wjaki sposób odwoływanie się przez prezydenta do elementów przedhiszpańskich upodabnia go do mitologicznej figury trickstera, archetypu kojarzonego ze sprytem, oszustwami iprzeciwstawianiem się ustalonym normom. Zkolei Tomasz Pindel sięga po wybrane teksty meksykańskich autorów wpisujące się wnurt literatury ozombie, by pokazać, jak przedstawione wnich apokaliptyczne wizje nawiązują do tamtejszej rzeczywistości – tożsamości meksykańskiej, narkoprzemocy czy relacji ze Stanami Zjednoczonymi. Agnieszka Gondor-Wiercioch wswoim rozdziale zestawia The Agüero Sisters Cristiny Garcíi z1997roku oraz Królestwo ztego świata Alejo Carpentiera zroku 1949, wskazując na podobieństwa występujące zarówno na poziomie treści, jak też formy obu powieści. Jej analiza porównawcza skupia się na dwóch kwestiach: transnarodowości oraz feminizmie. Nina Pluta przywołuje wątki latynoamerykańskie wliteraturze hiszpańskiej. Wswoim artykule interpretuje debatę wokół powieści hiszpańskiej pisarki Belén GopeguiEllado fríode la almohada (2004), poruszającej wątek Rewolucji Kubańskiej, jako zapowiedź powrotu wHiszpanii tematu literatury zaangażowanej. Wostatnim tekście tomu Anna Kaganiec-Kamieńska analizuje temat języka hiszpańskiego wformowaniu tożsamości Portoryko po 1898roku. Pokazuje język jako ważny element wbudowaniu wspólnoty kulturowej isymbol oporu wobec amerykanizacji, uwzględnia przy tym udział literatów iintelektualistów wkształtowaniu idei hiszpańskiego jako języka narodowego. Tekst ma charakter interdyscyplinarny.

Pamięć oKarolu iuznanie dla Jego pracy dydaktycznej, naukowej iorganizacyjnej zainspirowały nas do przygotowania publikacji prezentującej wybrane zagadnienia dotyczące Latynoameryki. Mamy nadzieję, że książka spotka się zzainteresowaniem Czytelników iCzytelniczek, zaś dialog i

Część I Historia ipolityka

Katarzyna Dembicz

Uniwersytet Warszawski

Kuba: każdy dzień ikażdy rok jest rewolucją1

Gdy myślimy oKubie wkontekście rewolucyjnych doświadczeń, najczęściej przypominamy sobie rok 1959. Opieram tę opinię na swoich wieloletnich obserwacjach. Rzadko kiedy polski czytelnik, atakże badacz (nie amerykanista), wskaże inne niż rewolucja kubańska 1953–1959 historyczne wydarzenie związane zKubą, chociaż polska literatura naukowa ipopularnonaukowa dotycząca tej karaibskiej wyspy nie jest mała2. Niewiele wniej jednak analiz odnoszących się do miejsca rewolucji wkubańskim społeczeństwie. Właśnie to przekonanie legło upodstaw niniejszego artykułu. Jego głównym założeniem jest, iż rewolucja stała się immanentną częścią tożsamości icodziennego życia Kubańczyków, acelem jest pokazanie miejsca rewolucyjnych wydarzeń wdwudziestowiecznej historii Kuby. Aby móc tego dokonać, odstąpię od zwykłego opracowania faktograficzno-chronologicznego, awykorzystam wanalizie narzędzia, które daje nam socjologia historyczna. Jej istotą, jak pisze Marcin Kula (Kula, 2017, s.83–88), jest zorganizowanie refleksji wokół problemów ito rozpatrywanych wdługim trwaniu przy uwzględnieniu ich występowania na różnych obszarach. Wnaszym przypadku można zadać pytanie: jakie sprawy są istotne dla współczesnych dziejów Kuby ijej mieszkańców, które rysują się szczególnie wyraźnie iktóre jednocześnie można uznać za warte analizy? Zpewnością będą to procesy rewolucyjne. Wtakim interdyscyplinarnym podejściu bardzo ważne miejsce zajmują studia komparatystyczne nad zmianą społeczną ikonfliktami społecznymi wkontekście historycznym. Stąd też wanalizie dynamiki zmian społecznych kluczowe znaczenie ma czas iprzestrzeń, ta ostatnia traktowana jako wytwór społeczny. Dlatego uzasadnione jest zastosowanie badania współzależności między przeszłością ateraźniejszością, czego rezultat przedstawię wniniejszym artykule.

Wpierwszej kolejności opisane zostaną, wsposób bardzo skrótowy, trzy wydarzenia historyczne ocharakterze rewolucyjnym izmiany społeczne dokonujące się wich wyniku na przestrzeni XX wieku na Kubie. Następnie, opierając się na wybranych przykładach, przedstawię aktualny dyskurs polityczny, atakże ten, który towarzyszył wydarzeniom wprzeszłości, tak aby wskazać odwołania wnim do idei rewolucyjnych. Na podstawie wybranych materiałów zobszaru szeroko rozumianej sztuki oraz literatury postaram się dowieść, że można mówić wprzypadku kubańskiejrzeczywistości, iż rewolucja jest stałym jej elementem. Myśląc okubańskiej rzeczywistości, mam na myśli również tożsamość narodową, która może być rozumiana, zgodnie zpropozycją Benedicta Andersona, jako artefakt kulturowy, gdzie naród jest swoistą wyobrażoną wspólnotą polityczną, której członkowie pielęgnują wumyśle jej obraz (Anderson, 1991).

Zanim zagłębię się wpostawioną tezę ipytania, konieczne jest przedstawienie pojęcia rewolucji. Podążając za Alexisem de Tocqueville’em (1996), terminem „rewolucja” określa się nagłą zmianę ustroju politycznego, mniej lub bardziej gwałtowną, wwyniku której nie tylko grupa dominująca zostaje wyparta przez inną, ale także wktórej dochodzi do znaczących zmian we wspomnianym podsystemie społecznym. Jednocześnie jest to proces, który pociąga za sobą radykalną transformację zasady organizacji społecznej, mniej lub bardziej pokojową, iktóry dokonuje się wdługotrwałym procesie historycznym.Zdefiniowane cele niniejszego studium implikują, że do rewolucji odnoszę się na kilka sposobów:

– jako rzeczywistego idynamicznego procesu społeczno-politycznego, który posiada swoje etapy, przyczyny iskutki;

– jako idei propagandowej, używanej przez różne grupy do mobilizacji mas izdobycia poparcia dla swoich celów politycznych iich realizacji;

– jako mitu, wktórym rewolucja jest pewnego rodzaju narracją ilegendą, projektem często idealizowanym iromantyzowanym wkulturze ihistorii.

1. Kubańskie rewolucje

Ugenezy kubańskich rewolucji legło poczucie zdominowania przez inne państwo (najpierw Hiszpanię, anastępnie USA) oraz klasę społeczną działającą wyłącznie we własnym bądź zagranicznym interesie. Jednocześnie ich inicjatorzy iuczestnicy kierowali się chęcią dokonania zmian społecznych wimię przyszłych losów narodu. Zgodnie ztaką interpretacją możemy wskazać trzy rewolucje mające miejsce na Kubie między 1895 a1959 rokiem. Pierwszą jest La Guerra de la Independencia, która chociaż przypadła na koniec XIX wieku (lata 1895–1898), to jej konsekwencje uwidoczniły się wpierwszych dekadach XX stulecia. Stąd uwzględnienie jej wanalizie. Drugą jest rewolucja 1933roku, po której nastąpiły głębokie zmiany wświadomości politycznej idące wkierunku budowy demokracji liberalnej oraz pluralizacji życia politycznego. Trzecie wydarzenie to rewolucja 1959roku, która zerwała zdotychczasowym ładem polityczno-ekonomicznym ispołecznym kraju oraz przedefiniowała jego relacje zewnętrzne.

1.1. Wojna niepodległościowa 1895–1898 zwieńczyła działania powstańczo-wojenne prowadzone na Kubie od 1868roku. Ich celem było obalenie hiszpańskich rządów iuzyskanie politycznej suwerenności. Wwyniku powstańczych działań, które stały się częścią krótkiej, ale jakże ważnej wojny między USA iHiszpanią (1898), atakże politycznej determinacji Kubańczyków, Kuba uzyskała w1902roku niepodległość, poprzedzoną jednak czteroletnią okupacją wojskową Stanów Zjednoczonych Ameryki (1898–1902). Bohaterowie tej rewolucji Máximo Gómez, Calixto García, Antonio Maceo iJosé Martí stali się ikonami wolności współczesnej Kuby iAmeryki Łacińskiej oraz symbolami waleczności, do których odwoływać się będą kolejne zrywy rewolucyjne na wyspie.

Etap transformacji, jaki nastąpił wokresie administrowania wyspą przez USA, po zakończeniu wieloletnich działań zbrojnych, pomógł odbudować zrujnowaną rzeczywistość kraju, zarówno tę instytucjonalno-prawną, społeczną, jak igospodarczą. Przemiany powojenne pozwoliły zjednej strony na polepszenie warunków życia mieszkańców oraz uzyskanie większych swobód obywatelskich, zdrugiej – dały podstawy do głębokiego uzależnienia Kuby od USA. Na płaszczyźnie społeczno-demograficznej działania administracji USA można scharakteryzować jako idące wkierunku higienizacji życia. Przeprowadzono kampanie zmierzające do polepszenia warunków sanitarnych, szczególnie wmiastach. Przykładowo, przeznaczono specjalne fundusze na rozwój wodociągów ikanalizacji, awroku 1901 prowadzono intensywne opryski celem zmniejszenia populacji komara Aedes aegypti przyczyniającego się do rozwoju żółtej febry (Toledo Curibelo, 2000).

Budowa sprawnej administracji, jako jeden zcelów okupanta, wymagała przeprowadzenia wyborów przy wcześniejszym uporządkowaniu prawa. W1900roku odbyły się pierwsze wybory samorządowe, wktórych wygrała Narodowa Partia Kuby (Partido Nacional Cubano). Powołano Zgromadzenie Konstytucyjne, które opracowało treść nowej ustawy zasadniczej (Bethell, 1992). Relacje między Kubą aUSA zostały określone wPoprawce Platta, zatwierdzonej przez Kongres iIzbę Reprezentantów, która została przyjęta zwielkimi oporami przez Zgromadzenie Konstytucyjne Kuby jako załącznik do kubańskiej Konstytucji. Przez następne cztery dekady regulowała ona stosunki polityczne igospodarcze Kuby zUSA, atakże określała możliwości interwencji USA na wyspie oraz dzierżawienia przez ten kraj strategicznych dla wojska terenów. Akceptacja zła koniecznego, jaką było przyjęcie Poprawki Platta iwkonsekwencji formalne uzależnienie Kuby od Stanów Zjednoczonych, pozwoliło wyspie jednak sprawniej wejść na ścieżkę modernizacji, októrej tak marzył José Martí iuznawał za element rewolucyjnych przemian potrzebnych młodemu państwu (Mora Rodríguez, 2006). W1892roku założył na emigracji Rewolucyjną Partię Kuby (Partido Revolucionario Cubano – PRC), której celem było tworzenie nowego społeczeństwa orozbudowanych strukturach, przeciwdziałającego wszelkim przejawom zniewolenia iniesprawiedliwości (Martí, 1978). Martí pisał orewolucji kulturowej, przez którą powinny przejść Kuba iAmeryka Łacińska, wpisującej się wmodernizację europejską, ale odmiennej od niej, zdolnej wytworzyć własną jakość opartą na wartościach lokalnych, różnorodną rasowo, rezultatem czego miał być el hombre natural3 (Martí, 1992). José Martí stał się inspiracją dla kolejnych ruchów społecznych irewolucji na Kubie. Do niego będą odwoływać się politycy, dyktatorzy, rewolucjoniści oraz zwykli obywatele, awdyskursie politycznym na dobre zagości zwrot „martiańska rewolucja” (la revolución martiana), wktórej najważniejsze jest budowanie nowych relacji ipostaw społecznych, nowych wartości inowego Kubańczyka, buntującego się przeciw zagranicznej interwencji, niesprawiedliwości iwyzyskowi. Użycie słowa „rewolucyjny” wnazwie partii, która odegrała kluczową rolę wprocesie niepodległościowym Kuby, pozostawiło niepodważalny ślad wpolitycznym dyskursie następnych pokoleń.

1.2. Rewolucja 1933roku miała na celu zerwanie zdoświadczeniami tzw. república mambisa (1902–1933), okresem rządów prezydentów wywodzących się zszeregów armii powstańczej4, wwiększości autorytarnych idyktatorskich, jak ostatnia przed tą rewoltą prezydentura Gerardo Machado. Wpierwszych trzech dekadach XX wieku, obok ścierania się idei konserwatywnych iliberalnych, coraz większą rolę odgrywały postulaty ludności afrokubańskiej, ruchów anarchistycznych irobotniczych. Był to czas: umacniania się oligarchii budującej fortuny na zyskach zeksportu cukru, rosnącej korupcji, legalizacji gier hazardowych. Rozwój przemysłu cukrowniczego wymagał coraz liczniejszej itaniej siły roboczej, atakże nowych terenów pod uprawę trzciny cukrowej. Zagospodarowywano rolniczo nowe obszary wcentrum ina wschodzie kraju, konsolidując własność ziemską wrękach elit ifirm zUSA, adrobnych rolników pozostawiając bez szans na włączenie się wproces modernizacji. Do pracy kontraktowano ludność zsąsiednich wysp – Haiti iJamajki. Boom gospodarczy lat 20. ubiegłego stulecia spowodował rozkwit miast. Światowy kryzys gospodarczy 1929roku nie ominął Kuby, gdzie niezadowolenie społeczeństwa, potęgowane łamaniem prawa przez prezydenta Gerardo Machado5, eksplodowało ogólnokrajowymi zamieszkami, angażując szerokie spektrum grup społecznych, od partii politycznych po związki zawodowe, stowarzyszenia studenckie, intelektualistów oraz armię. Ich celem była zmiana dotychczasowego ładu politycznego kraju. Jak pisze Marcin Kula (1978, s.4), Machado upadł wskutek zbiegu trzech czynników:

– wskutek buntu studentów, intelektualistów iprzedstawicieli wolnych zawodów przeciw tłumieniu wolności iobcej dominacji wkraju;

– wskutek niezadowolenia proletariatu miast iwsi wywołanego przez wielki kryzys;

– wskutek zwrotu, jaki miał miejsce wpolityce potężnego sojusznika iWielkiego Sąsiada – Stanów Zjednoczonych.

Bunt objął również kubańską armię, wktórej doszło do rozłamu. Wojskowi (głównie sierżanci) zkoszar Columbia poparli studenckie protesty ipostulaty zDirectorio Estudiantil Universitario. Współdziałanie armii ze sferą intelektualno-studencką wrzeczywistości było porozumieniem cywilno-wojskowym. Dano temu wyraz we wspólnej deklaracji Rewolucyjnego Zjednoczenia Kuby zdnia 4 września 1933roku (Proclama de la Agrupación Revolucionaria de Cuba), wktórej wskazano, iż celem rewolucji jest dążenie do sprawiedliwego ładu społecznego, suwerenności politycznej kraju ibudowy silnej gospodarki narodowej wramach nowoczesnej demokracji. Nowa Kuba miała funkcjonować na bazie państwa prawa (Agrupación Revolucionaria de Cuba, 1933). Wrezultacie powołano do życia juntę rewolucyjną, na czele której stanął profesor medycyny Ramón Grau San Martín. Dnia 5 września ten tymczasowy rząd proklamował suwerenność Kuby poprzez zniesienie Poprawki Platta. Niestety, na skutek rosnącej siły wojskowych utrzymał się tylko 100 dni, ale pomimo tak krótkiego czasu jasno pokazał dążenie do ustanowienia wyidealizowanego ładu osocjalistycznym charakterze, którego ważnym elementem była polityka pod hasłem „Kuba dla Kubańczyków”.

Rząd Graua podjął, między innymi, decyzję o: przyznaniu prawa wyborczego kobietom; zmniejszeniu opłat za usługi publiczne o40%; przywróceniu autonomii uniwersytetom; ustanowieniu minimalnego wynagrodzenia dla ścinaczy trzciny cukrowej (tzw. cortadores); ustanowieniu 8-godzinnego dnia pracy ipowołaniu ministerstwa pracy; redukcji taryf za elektryczność o45%; przyjęciu dekretu wsprawie „nacjonalizacji pracy”, na mocy którego wprowadzono obowiązek zatrudniania wprzedsiębiorstwach przemysłowych, usługowych irolnych obywateli kubańskich wminimalnej wysokości 50% wszystkich zatrudnionych; zawieszeniu spłaty zadłużenia wobec USA. Przeprowadzono także przepisy ograniczające obecność firm zUSA6 wgospodarce iwzmacniające pozycję związków zawodowych. Autorem tych reform był Antonio Guiteras Holmes, minister wrządzie rewolucyjnym (Kula, 1975).

Nowy porządek nie cieszył się jednak poparciem starego ładu politycznego imachadowskich oficerów. USA postrzegały rząd Graua San Martína jako zbyt radykalny isocjalistyczny. Wrzeczywistości gwarantem stabilności wtym czasie była armia irosnąca wniej rola Fulgencio Batisty, któremu powierzono jej dowództwo. Porozumienie cywilno-militarne, które dało początek rewolucyjnym rządom Graua, szybko rozmyło się, awraz znadejściem 1934roku wojsko wycofało swoje poparcie dla rewolucyjnej junty. „Po upadku rządu Guiteras napisze, że odczuwa dumę, iż przedstawił do podpisu prezydenta dekrety, które najsilniej atakowały imperializm jankeski” (Kula, 1975, s.123).

Podstawowym osiągnięciem rewolucji 1933roku było pokazanie Kubańczykom, że możliwe są skuteczne oddolne zrywy wimię sprawiedliwości społecznej. Utrwalała ona mit kubańskiej walki rewolucyjnej zimperializmem Stanów Zjednoczonych, osuwerenność, opaństwo prawa idobrobytu. Najlepszym tego przykładem było poparcie społeczne dla puczu Fulgencio Batisty z10 marca 1952roku ijego przemówienie odwołujące się do rewolucyjnych ideałów José Martíego:

Tym razem zwracam się do narodu kubańskiego zwojskowego miasta, dokąd byłem zmuszony wrócić zpowodu okoliczności ipchany moją miłością do narodu, aby podjąć ponowną próbę ustanowienia pokoju. Musimy pracować ramię wramię dla duchowej harmonii wielkiej kubańskiej rodziny iczuć się wtej ojczyźnie, która należy do wszystkich, tak jak chciał Martí. Kubańczycy ibracia, mężczyźni ikobiety, zjednoczeni wtym samym ideale, wtej samej nadziei, wtych samych snach opostępie idemokracji, wolności isprawiedliwości (Cuba Hoy, 2013)7.

1.3. Rewolucja 1959roku miała swój początek siedem lat wcześniej wataku na koszary Moncada, 26 lipca 1953roku. Chociaż zakończony niepowodzeniem, rozpoczął on scalanie antybatistowskiego ruchu. Przypomniał Kubańczykom ideały rewolucji 1933roku ipostać Toniego Guiterasa (bo tak go nazywali koledzy), który planował atak na te same koszary dwadzieścia lat wcześniej (Kula, 1975). Dwadzieścia lat od pamiętnego 1933roku miało miejsce na Kubie nowe rewolucyjne przebudzenie. Zmiany społeczne pierwszej połowy XX wieku przyczyniły się do krystalizacji społeczeństwa miejskiego, wktórym kształtował się nowoczesny obywatel, zdolny do podejmowania publicznych działań zambicjami bycia wysłuchanym. Nie mylił się Guiteras, pisząc wpoczytnym czasopiśmie Bohemia (15 stycznia 1934roku) orządzie Graua San Martína, że:

Taka dumna postawa wskazała rewolucjonistom drogę. Ten etap historii jest początkiem rodzącej się rewolucji – rewolucji, która będzie nie tylko ruchem politycznym przy akompaniamencie paru wystrzałów, lecz będzie stanowić ogłębokiej przemianie naszej struktury gospodarczej, politycznej ispołecznej (Cuba Memorias, 2023)8.

Rzeczywiście tak się stało. Działania rewolucyjne, rozpoczęte atakiem na Moncada, w1957roku ogarnęły znaczny obszar Kuby iznalazły poparcie zarówno wsferach kubańskich elit intelektualnych, jak iludności wiejskiej. Trafiły także do tej części społeczeństwa, która identyfikowała się zideałami kubańskich powstań itragicznie zmarłych postaci: José Martíego, Julio Antonio Mella, Antonio Guiterasa iEduardo Chibasa oraz grup do tej pory marginalizowanych, czyli znacznej części ludności afrokubańskiej ichłopów bez ziemi.

Wnocy z31 grudnia 1958 na 1 stycznia 1959roku Fulgencio Batista uciekł zwyspy. Wnastępnych dniach do Hawany iinnych miast Kuby triumfalnie wkroczyły rewolucyjne oddziały, dając początek ustanawianiu nowego ładu. Podobnie jak jego rewolucyjni poprzednicy, Fidel Castro, wkoszarach Columbia otoczony tłumami zwolenników, 8 stycznia 1959roku ogłosił zwycięstwo rewolucji iwolność Kuby. Nawiązując do patriotycznych uczuć itradycji rewolucyjnych, odwołał się do ideałów republikańskich, obywatelskich iantyimperialistycznych oraz do uczciwości itransparentności samych rewolucjonistów. Przekonanie otrwaniu wczasie procesu rewolucyjnego Fidel Castro wyraził słowami: „rewolucji nie da się wygrać wjeden dzień, ani nie zrobi się wszystkiego, co ma zostać zrobione, wjeden dzień” (Castro Ruz, 1959), które zapowiadały długotrwały proces przemian obejmujący wszystkie sfery życia.

Nowy rząd rewolucyjny wprowadzał konsekwentnie reformy iprzepisy zmieniające struktury instytucjonalne, polityczne, społeczne, gospodarcze ifinansowe kraju, przekształcając jego relacje międzynarodowe. Wyjątkowość tego procesu wynikała zbazy ideologicznej, na której się opierał, aktóra niosła jasny przekaz zerwania zkapitalistycznym systemem irządami oligarchii oraz budowy nowej jakości opartej na ideach antyimperializmu, socjalizmu ikomunizmu. Anonsowane to było dużo wcześniej, bo wroku 1953, kiedy Fidel Castro przedstawił dokument znany pod nazwą La historia me absolverá („Historia mnie uniewinni”) (Castro Ruz, 2007). Wnim odnajdziemy odwołanie do walki klasowej, istniejących dysproporcji społecznych, ale również aspiracji Kubańczyków do bycia krajem nowoczesnym. Ztych aspiracji rewolucyjna Kuba nie zrezygnuje wżadnym momencie ido nich będzie odnosić się Fidel Castro wswoich kolejnych przemówieniach, roztaczając wizję zmian, których należy dokonywać:

To jest perspektywa na przyszłe lata, to jest perspektywa, nad którą od teraz musimy pracować.Wdziedzinie gospodarki nasze rolnictwo wzasadzie doroku 1970 osiągnie znaczny rozwój, azasadniczy nacisk kraju zostanie położony nie tylko na podstawowe gałęzie przemysłu – jak cementowy, energii elektrycznej iinne – ale już dekada między 1970 a1980rokiem będzie dekadą wielkiego wzrostu obiektów przemysłowych, zarówno wytwarzających produkty pochodzące zrozwiniętego rolnictwa, jak idla zaspokojenia wszystkich potrzeb nowoczesnego ipostępowego społeczeństwa. Oznacza to, że po dziewięciu latach, po przezwyciężeniu podstawowychtrudności iprzygotowaniu się lepiej niż kiedykolwiek na pojawiające się trudności, przed nami jasne perspektywy imamy prawo czuć się znacznie pewniej wtym, co robimy (Castro Ruz, 1968).

2. Każdy dzień ikażdy kolejny rok jest rewolucją

Dzisiejsza Kuba niewiele ma wspólnego zobrazem wyspy, jaki roztaczał wswoich przemówieniach El Comandante. Jego wizji podporządkowany został cały proces zmian wkraju. Aby uzyskać pełniejsze wyobrażenie otym, czym miała być kubańska rewolucja, warto przytoczyć wtym miejscu jej definicję według Fidela Castro, zktórej wynika, iż powinna ona dotyczyć wszystkich sfer życia społecznego, wtym wartości ipostaw indywidualnych, jak izbiorowych, oraz stosunków międzynarodowych; ale przede wszystkim rozumiał ją jako proces rozciągnięty wczasie:

Rewolucja to wyczucie momentu historycznego.To zmiana wszystkiego, co należy zmienić.To równość ipełna wolność.To bycie traktowanym itraktowanie innych jak istoty ludzkie.To emancypacja siebie samych idzięki własnym wysiłkom.To rzucaniewyzwania potężnym dominującym siłom wewnątrz ina zewnątrz sfery społecznej inarodowej.To obrona wartości, wktóre się wierzy, za cenę jakiegokolwiek poświęcenia.To skromność, bezinteresowność, altruizm, solidarność ibohaterstwo.Oznacza nigdy nie kłamać ani nie łamać zasad etycznych.Jest to głębokie przekonanie, że nie ma na świecie siły zdolnej zmiażdżyć moc prawdy iidei. Rewolucja to jedność, to niepodległość, to walka onasze marzenia osprawiedliwości dla Kuby idla Świata.Jest podstawą naszego patriotyzmu, naszego socjalizmu inaszego internacjonalizmu (Mesa Redonda, 2016).

Jeśli spojrzymy na tę definicję zperspektywy Braudelowskiej koncepcji longue dureé, okazuje się, że ważny jest cel – realizacja upragnionej wizji, awydarzenia polityczne dokonujące się wtzw. „międzyczasie” stają się nieistotne, tak samo jak stosowane środki. Wpierwszych latach po obaleniu Fulgencio Batisty podejmowano decyzje iustanawiano prawa, które miały przybliżyć Kubę do wymarzonego ideału, przedstawionego wcytowanych wcześniej dokumentach, iktóre zrywały ze status quo ante. Wśród najważniejszych decyzji znalazły się:

– utworzenie wlutym 1959roku Ministerstwa Opieki Społecznej iprzekształcenie Ministerstwa Higieny iPomocy Społecznej wMinisterstwo Zdrowia Publicznego (Ministerio de Salud Pública). Te działania zapoczątkowały budowę powszechnego ibezpłatnego systemu opieki zdrowotnej, zakończoną w1970roku utworzeniem jedynego państwowego systemu opieki zdrowotnej (Sistema Nacional Único de Salud) (Beldarraín Chaple, 2005);

– reforma rolna, zapoczątkowana 17.05.1959roku, zakazała obcokrajowcom posiadania ziemi, ograniczyła własność ziemską do 402 ha, aw1963roku zredukowała ją do 67 ha;

– pierwsza kompleksowa reforma nauczania (Primera Reforma Integral de la Enseñanza) ogłoszona 26.12.1959roku, wprowadziła powszechność iobowiązkowość nauczania do 12.roku życia, bezpłatność nauki, ana jej podstawie rok później znacjonalizowano istniejące szkoły prywatne;

– ustanowienie stosunków dyplomatycznych zZSRR, 8.05.1960roku, a3.01.1961roku zerwanie relacji zUSA;

– nacjonalizacja własności iprzedsiębiorstw należących do obywateli USA, dzięki wprowadzeniu wżycie Ustawy nr 851, 5.05.1960roku;

– ogłoszenie pełnej suwerenności Kuby, na płaszczyźnie narodowej, jak imiędzynarodowej, zawarte wIdeklaracji hawańskiej z2.09. 1960roku;

– utworzenie Komitetów Obrony Rewolucji (CDR – Comités de Defensa de la Revolución), 28.09.1960roku, które są formą zbiorowej kontroli iinwigilacji;

– nacjonalizacja prywatnych przedsiębiorstw, których właścicielami były kubańskie podmioty gospodarcze, na podstawie Ustawy nr 890 z13.10.1960roku;

– wywłaszczenie mieszkań przeznaczonych na wynajem, ustanowienie nowych zasad itaryf wynajmu, poprzez reformę prawa miejskiego (Ley de Reforma Urbana, 14.10.1960);

– rozpoczęcie kampanii alfabetyzacji (styczeń 1960);

– deklaracja socjalistycznego charakteru rewolucji kubańskiej (16.04. 1961);

– wprowadzenie systemu reglamentacji żywności (12.03.1962)9;

– powstanie Komunistycznej Partii Kuby (Partido Comunista de Cuba – PCC) (3.10.1965).

Nowy reżim włączył wdokonujące się zmiany całe społeczeństwo poprzez powszechny ibezpłatny dostęp do świadczeń edukacyjnych, usług medycznych, kultury iosiągnięć techniki, ale także udział wprocesie decyzyjnym. Wpoczątkowej fazie rewolucji kluczowe rozporządzenia były akceptowane wsystemie publicznych głosowań (sufragios públicos) przez aklamację podczas Powszechnych Narodowych Zgromadzeń Kubańskiego Ludu (Asambleas Generales Nacionales del Pueblo de Cuba). Przybierały one formę wieców, zwielogodzinnymi przemówieniami Fidela Castro, wktórych udział brały setki tysięcy obywateli.

2.1. Ustanowienie rewolucyjnego kalendarza było wyrazem ciągłości procesu zmian. Każdy nowy rok nosił szczególną nazwę, anonsującą nowe podstawowe działania ireformy, itak: 1959 ustanowiono rokiem wolności (Año de la Libertad), 1960 był rokiem reformy rolnej (Año de la Reforma Agraria), 1961 rokiem edukacji (Año de la Educación), a1970 – rokiem 10-milionowych zbiorów (Año de la Zafra de los 10 Millones). Większość jednak nazw, kolejnych lat, odnosiła się do upamiętnienia początku wdrażania zmian rewolucyjnych, licząc od 1959 roku; itak: 1989 był XXXI rokiem rewolucji, a1990 – XXXII rokiem rewolucji. Władze nie postrzegały tego wydarzenia jako daty, która wyznaczałaby podział na okres przed ipo rewolucji. Rok 1959 był ijest dla kubańskich władz początkiem zmian, przybierających formęperpetuum mobile,których celem jest utopijna wizja (Díaz Infante, 2014). Owa utopijność widoczna była wprzemówieniu Fidela Castro z16 lutego 1959roku, kiedy wskazał, że wyznaczone cele rewolucji są jak sen, który należy realizować.

Jeśli wyjdziemy zzałożenia, że rewolucja kubańska jest procesem niedokonanym, to nasuwa się wniosek, iż dyskurs polityczny na Kubie był nakierowany na podtrzymanie wspołeczeństwie chęci uczestnictwa wrewolucji, pomimo rosnących problemów gospodarczych iniespełnionych obietnic. Do tego służyły masowe wiece iakceptowanie wich trakcie wprowadzanych reform.

2.2. Narracja rewolucyjna była obecna również wsferze legislacyjnej. Przykładem są konstytucje kubańskie, zarówno ta z1976roku, jak iobecnie obowiązująca (Dembicz, 2019). Wtekście ustawy zasadniczej z1976roku aż 16 razy pojawia się słowo ‘rewolucja’, wkontekście instytucji rewolucyjnych, walki rewolucyjnej, rewolucyjnych sił społecznych izbrojnych, idei José Martíego iFidela Castro oraz wydarzeń 1959roku. Nowa konstytucja, z2019roku, wktórej zredukowano słownictwo odnoszące się do idei komunistycznych, jest wdalszym ciągu nośnikiem rewolucyjnej narracji. Wjej tekście 12 razy pojawia się słowo ‘rewolucja’, wtym aż 9 razy wPreambule, gdzie mówi się onarodzie kubańskim:

– inspirującym się ruchami rewolucyjnymi iideami José Martíego;

– kierującym się ideami rewolucyjnymi izdecydowanym kontynuować rewolucję rozpoczętą atakiem na koszary Moncada;

– identyfikującym się zkoncepcją rewolucji przedstawioną przez Fidela Castro wroku 2000.

2.3. Umacnianiu stanu rewolucyjnego na wyspie irewolucyjnej narracji sprzyjają instytucje państwowe, wtym Komitety Obrony Rewolucji. Chociaż minęło ponad 60 lat od ich powstania, wdalszym ciągu przyczyniają się do umacniania przekonania, wzbiorowych wyobrażeniach Kubańczyków, otrwaniu rewolucji ipotrzebie jej obrony. Komitety stały się ważnym elementem życia lokalnych społeczności, pełniąc obecnie funkcje samorządowe, chociaż pierwotnie były powołane do czuwania nad obroną rewolucji iscalania rewolucyjnej społeczności (Juanes Sánchez, 2018). Ich struktura, której podstawą są dzielnicowe komórki działające na zasadzie samopomocy sąsiedzkiej, sprawia, że wprzestrzeni publicznej słowo ‘rewolucja’ jest stale obecne, między innymi dzięki hasłu revolución en cada barrio (rewolucja na każdym osiedlu), którego użyto między innymi wnieoficjalnym hymnie Komitetów. Odświeżony wrytmie salsy, zokazji 50. rocznicy ich powstania, stał się hitem na Kubie, dzięki zaangażowaniu młodego pokolenia artystów pokroju Amaray, Haila czy Mayco.

2.4. Jednym zprzesłań rewolucji kubańskiej była perspektywa ukształtowania pracowitego, hojnego iwykształconego człowieka – tzw. „nowego człowieka” (el hombre nuevo) (Guevara, 1978). Do osiągnięcia celu wykorzystano proces edukacyjny, który wypełniony został rewolucyjną narracją, między innymi przy pomocy młodzieżowych organizacji, takich jak pionierzy im. José Martíego (Organización de Pioneros José Martí). Obowiązkowa przynależność do niej ułatwia patriotyczne wychowanie irewolucyjną indoktrynację. Służy temu codzienny rytuał wciągania na maszt flagi Kuby wtrakcie porannych apeli, kończący się okrzykiem ¡Pioneros por el comunismo, seremos como el Ché! (Pionierzy za komunizm, będziemy jak Ché!). Warto dodać, że nieoficjalny hymn kubańskich pionierów nosi tytuł Revolución.

2.5. Przestrzeń medialna wykorzystana została wcelu dotarcia zrewolucyjnym orędziem do szerokich kręgów społecznych, awiele ztytułów oficjalnych środków masowego przekazu oparło się upływowi czasu inadal wswojej nazwie nosi słowo „rewolucja” albo „rebelia”. Tak jest wprzypadku założonego w1958roku przez Che Guevarę „Radio Rebelde” (Zbuntowane radio) czy dziennika Juventud Rebelde (Zbuntowana młodzież) utworzonego wroku 1975.

Tematyka rewolucji przeniosła się do artystycznej sfery, zarówno woficjalnym, jak iniezależnym od władz obiegu. Stąd też powstają produkcje artystyczne apologizujące rewolucję kubańską, jej liderów ispołeczeństwo, jak ite pełne krytyki, wytykające błędy rewolucji czy wręcz odrzucające ją. Jako przykład artystycznej działalności popularyzującej idee rewolucyjne zpewnością posłuży gatunek muzyczny la nueva trova10, wktórej pieśni Pablito Milanesa iSilvio Rodrigueza odegrały ważną rolę. Ci dwaj bardowie tworzyli kanony muzyczne Ameryki Łacińskiej lat 70. i80. XX wieku. Wtym kontekście szczególnej symboliki nabiera pieśń Pablo Milanesa Acto de Fe, która jest aktem wiary wypowiadanym do rewolucji:

(…)

Wierzę wciebie,

icieszę się, że jutro

zmojego okna

Nigdy nie będzie takie samo jak dzisiaj

(…)

Wierzę wciebie,

bo nie ma nic bardziej ludzkiego

jak wziąć się za ręce

ikroczyć wierząc wciebie.

Wierzę wciebie,

jak wBoga wierzę

że to ty, że to ja,

wciebie, Rewolucjo.

(Milanés, 1980)11.

Przeciwwagą dla tej twórczości może być ponaddwudziestoletnia działalność na Kubie punkowego zespołu „Porno para Ricardo”, której lider Gorki swoją postawą polityczną itwórczością agituje do rewolucyjnej niesubordynacji, wręcz kontrrewolucji, między innymi poprzez płytęEl Maleconazopoświęconą społecznemu buntowi z1994roku wHawanie czy utwórComo joder aun Comunista(Jak pieprzyć Komunistę).

Wiele przykładów politycznej, rewolucyjnej ikontrrewolucyjnej narracji odnaleźć można wbardzo bogatej literaturze kubańskiej. Twórczość Herberto Padilli jest tego najlepszym przykładem, wtym zbiór poezjiFuera del juegoczy noweleLa mala memoriaiEn mi jardín pastan los héroes. Stosunek Padilli do rewolucji był podobny jak wielu innych kubańskich intelektualistów: od entuzjazmu ifascynacji po negację idei rewolucyjnych iemigrację. Taki los spotkał Reinaldo Arenasa, Carlosa Franqui czy Manuela Moreno Fraginalsa.

Narracja artystyczna, aszczególnie bardzo upolityczniona twórczość literacka, obejmująca rewolucyjną tematykę, zpewnością przyczyniła się do umocnienia obecności rewolucji wświadomości społecznej. Mogłam się otym przekonać jako dziecko, mieszkając na Kubie (lata 1974–1979), iwielokrotnie później, kiedy wracałam na wyspę jako badaczka, aostatni raz w2019 rokuwHawanie podczas seansu filmuJosé Martí: el ojo del canario, obserwując iprzysłuchując się spontanicznym reakcjom publiczności, które wskazywały, że proces rewolucyjny jest wciąż bardzo żywy wkubańskim społeczeństwie.

2.6. Utrzymywaniu się permanentnego stanu rewolucji na Kubie sprzyja międzynarodowa sytuacja, wtym polityka zagraniczna USA. Gdyby nie embargo tego kraju wobec Kuby, trwające odroku 1962, rewolucyjny dyskurs polityczny na wyspie byłby zapewne słabszy, amoże znikomy. Przesłanką, żeby tak twierdzić, są zaobserwowane zmiany wokresie prezydentury Baracka Obamy, wtrakcie której nastąpiło złagodzenie sankcji oraz zbliżenie polityczne igospodarcze między krajami. Wtym czasie miała miejsce modyfikacja kubańskiej retoryki politycznej, do której włączono argumentację nawiązującą do porozumienia iprzyjacielskich relacji, co stanowiło przeciwwagę dla wcześniejszych przekazów odwołujących się do walki zimperializmem USA iobrony przed kontrrewolucją. Za przykład mogą posłużyć: przemówienie Raúla Castro z2015roku na Szczycie Ameryk wPanamie, atakże symbolika nowej narracji, która opanowała przestrzeń publiczną na Kubie wtrakcie wizyty prezydenta Obamy:

Publicznie wyraziliśmy prezydentowi Obamie, który również urodził się wczasie polityki blokowania Kuby, nasze uznanie dla jego odważnej decyzji orozpoczęciu debaty zKongresem swojego kraju wcelu jej zakończenia. (…) Znaszej strony będziemy kontynuować proces aktualizacji kubańskiego modelu gospodarczego celem doskonalenia naszego socjalizmu, krocząc ku rozwojowi iutrwalaniu osiągnięć rewolucji, której postanowieniem jest „osiągnięcie wszelkiej sprawiedliwości” dla naszego narodu (Castro, 2015).

Przejawem pokojowej, anie rewolucyjnej postawy Raúla Castro był jego cywilny ubiór. Popularna na Kubie koszulaguayaberaigarnitur zastąpiły mundur wojskowy.

Prezydentura Donalda Trumpa przyczyniła się do powrotu „starej” narracji, aRaúl Castro ponownie wdział mundur kubańskich Rewolucyjnych Sił Zbrojnych (Fuerzas Armadas Revolucionarias de Cuba– FAR).

Jako zakończenie

Dziewiętnastowieczna idwudziestowieczna historia Kuby przekazywana wprocesie edukacji zpewnością sprzyja umacnianiu wkolejnych pokoleniach Kubańczyków przekonania orewolucji jako pożądanej, jeśli nie jedynej drodze do osiągnięcia zmian, wtym utrzymania suwerenności isprawiedliwości społecznej. Oczywiście, rząd rewolucyjny będący uwładzy od 1959roku umacnia to przeświadczenie, przy użyciu różnorodnych instytucji, atakże narracji. Zprzeprowadzonej analizy wynika, że rewolucję należy uznać za stały element życia Kubańczyków mieszkających na wyspie, którzy właśnie tym sposobem od połowy XIX wieku walczyli oniepodległość isuwerenność.

Europejczykowi rewolucja kojarzy się często negatywnie, aobrazy, które przywołuje na myśl, są zabarwione krwią. Dla wielu społeczeństw latynoamerykańskich, wtym kubańskiego, rewolucja jest pozytywnym zjawiskiem iczęsto jedynym możliwym narzędziem, dzięki któremu można skutecznie osiągnąć zamierzony cel. Walka oniepodległość Kuby, do której wzywał José Martí, była rewolucją polityczną, gospodarczą ispołeczną. Po uzyskaniu niepodległości w1902roku, kolejne zbrojne zrywy na Kubie uznawane były za rewolucje, apolitycy kubańscy uważali się ibyli traktowani jako rewolucjoniści.

Wniniejszym tekście starałam się pokazać złożoność analizowanego zjawiska, atakże mnogość czynników je warunkujących. Być może, wmomencie modyfikacji jednego znich poziom nastrojów rewolucyjnychwspołeczeństwie kubańskim ulegnie zmianie. Stąd też uzasadnione jest prowadzenie dalszych obserwacji ianaliz.

Bibliografia

Agrupación Revolucionaria de Cuba (1933). Proclama al Pueblo de Cuba. http://www.autentico.org/oa09161.php (dostęp: 5.09.2024).

Anderson, B. (1991).Wspólnoty wyobrażone. Rozważania oźródłach irozprzestrzenianiu się nacjonalizmu, tłum. S.Amsterdamski. Znak, Fundacja im. Stefana Batorego.

Baistotti, P. (Red.). (2022). Social, Political, and Religious Movements in the Modern Americas. Routledge.

Beldarraín Chaple, E. (2005). Cambio y Revolución: El surgimiento del Sistema Nacional Único de Salud en Cuba, 1959–1970. DYNAMIS. Acta Hispanica ad Medicinae Scientiarumque Historiam Illustrandam, 25, s.257–278. https://raco.cat/index.php/Dynamis/article/view/114041/142533 (dostęp: 5.09.2024).

Bethell, L. (Red.). (1992). Historia de America Latina. Vol. XIII iIX. Crítica.

Castro, R. (2015). Discurso íntegro de Raúl Castro en la Cumbre de las Américas. CUBAHORA. https://www.cubahora.cu/politica/discurso-integro-de-raulcastro-en-la-cumbre-de-las-americas (dostęp: 5.09.2024).

Castro Ruz, F. (1959, 8 stycznia). Discurso pronunciado por El Comandante Fidel Castro Ruz, asu llegada aLa Habana, en Ciudad Libertad. Portal Cuba.cu. http://www.cuba.cu/gobierno/discursos/1959/esp/f080159e.html (dostęp: 20.07.2024).

Castro Ruz, F. (1968, 2 stycznia). Discurso pronunciado por el Comandante Fidel Castro Ruz, Primer Secretario del Comite Central del Partido Comunista de Cuba y Primer Ministro del Gobierno Revolucionario, al conmemorarse el IX Aniversario del triunfo de la revolucion, en la Plaza de la Revolucion, el 2 de enero de 1968. Portal Cuba.cu. http://www.cuba.cu/gobierno/discursos/1968/esp/f020168e.html (dostęp: 20.07.2024).

Castro Ruz, F. (2007). La historia me absolverá. Editorial de Ciencias Sociales.

Chmara, M. (1991). Ideologia rewolucji kubańskiej (1959–1970). Wydawnictwo Naukowe UAM.

Cuba Hoy (2013). Fulgencio Batista: el hombre de los Golpes en Cuba. https://www.youtube.com/watch?v=ZnAr0TiYm2o (dostęp: 5.09.2024).

Cuba Memorias (2023).Septembrismo por Antonio Guiteras.https://cubamemorias.com/septembrismo-por-antonio-guiteras-a-bohemia/ (dostęp: 5.08.2024).

Dembicz, K. (2013). Kuba: drogi tworzenia iewolucji. W:K.Dembicz (Red.), Relacje Polska – Kuba. Historia iwspółczesność. CESLA UW.

Dembicz, K. (2019). Reflejos constitucionales de la transformación en Cuba: miradas desde Polonia. Revista CIDOB d’Afers Internacionals, 123, s.203–223.

Dembicz, K. (2021). The revolution as an inherent part of Cuban society: APolish perspective. W:M.Baisotti (Red.),Social, Political, and Religious Movements in the Modern Americas(s.24–40). Routledge.https://doi.org/10.4324/9781003045649-6 (dostęp: 5.08.2024).

Díaz Infante, D. (2014). La revolucion congelada: Dialecticas del castrismo. Verbum.

Gawrycki, F.M. (2004). Kuba irewolucja wAmeryce Łacińskiej. Wydawnictwo Adam Marszałek.

Guevara, E. (1978). El hombre nuevo. UNAM, Centro de Estudios Latinoamericanos.

Juanes Sánchez, W. (2018, 28 września). ¿Cómo se vincula el aniversario de los CDR con lo que vive la delegación cubana presente en Nueva York?. Granma Internacional. https://www.granma.cu/cuba/2018-09-28/como-se-vincula-el-aniversariode-los-cdr-con-lo-que-vive-la-delegacion-cubana-presente-en-nuevayork-28-09-2018-21-09-00 (dostęp: 5.09.2024).

Kula, M. (1975). Antonio Guiteras jako przywódca rewolucyjny. Dzieje najnowsze, R.VII (2), s.117–134.

Kula, M. (1978). Rewolucja 1933roku na Kubie. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN.

Kula, M. (2017). Brazylia wpotencjalnym podręczniku socjologii historycznej. Ameryka Łacińska, 1 (91), s.83–88.

Martí, J. (1978, 1 stycznia). Bases del Partido Revolucionario Cubano. Centro de Estudios Martianos. http://congresopcc.cip.cu/wp-content/uploads/2011/02/bases-y-estatutos-PRC.pdf (dostęp: 10.05.2024).

Martí, J. (1992). Nasza Ameryka, tłum. D.Rycerz. CESLA UW.

Mesa Redonda (2016). Fidel Castro: Que es Revolución. https://www.youtube.com/watch?v=URRPYG_ZZh0 (dostęp: 10.05.2024).

Milanés, P. (1980). Acto de Fe. Comp. Pablo Milanés.

Mora Rodríguez, A. (2006). El concepto de la “revolución” en José Martí. Praxis, 59, s.93–108. https://www.revistas.una.ac.cr/index.php/praxis/article/view/4656 (dostęp: 10.05.2024).

Toledo Curibelo, G.J. (2000). La otra historia de la fiebre amarilla en Cuba: 1492–1909. Revista Cubana de Higiene y Epidemiologia, 38 (3), s.220–227. http://www.revepidemiologia.sld.cu/index.php/hie/article/view/877 (dostęp: 7.06.2024).

Tocqueville, A. de. (1996).El Antiguo Régimen y la Revolución. México: Fondo de Cultura Económica.

Spis treści

Wstęp

Część I. Historia ipolityka

Katarzyna Dembicz: Kuba: każdy dzień ikażdy rok jest rewolucją

Magdalena Lisińska: Między nacjonalizmem apragmatyzmem. Argentyńskie rządy wojskowe wobec embarga USA na Związek Radziecki w1980 roku

Paweł Trefler: Środowisko argentyńskich nacjonalistów katolickich wobec prezydentury Javiera Milei

Katarzyna Górska: Peruwiańska polityka migracyjna wobec Wenezuelczyków (2016–2022): od otwartości do restrykcyjności

Anna Bartnik: Rekonstrukcja po dekonstrukcji. Granica amerykańsko-meksykańska wpolityce imigracyjnej Donalda Trumpa iJoe Bidena. Omówienie wybranych problemów

Aleksandra Jargiełło: Wzajemne powiązania między Meksykiem aStanami Zjednoczonymi wkontekście kryzysu opioidowego

Część II. Społeczeństwo

Mirosława Czerny: Żyćna stokach wulkanu. Osiedla marginalne wArequipie

Bogumiła Lisocka-Jaegermann: Geograficzne badania nad przemianami latynoamerykańskich obszarów wiejskich. Doświadczenia irefleksje

Joanna Pietraszczyk-Sękowska: Stare inowe wzorce wdziałaniach obronnych peruwiańskich chłopów. Wybrane przykłady

Katarzyna Krzywicka: Prawa ludów tubylczych – casus Wenezueli

Magdalena Krysińska-Kałużna: Na południe od Bío-Bío bez zmian? Oprzemocy wrelacjach pomiędzy państwem chilijskim iMapuczami

Monika Sawicka: Krótka historia prawa kobiet do życia bez przemocy wBrazylii

Część III. Kultura iliteratura

Marta Wójtowicz-Wcisło: AMLO jako trickster. „Rdzenna duchowość” wmeksykańskiej polityce

Tomasz Pindel: Meksykańskie inwazje zombi: co literatura ożywych trupach mówi owspółczesnym Meksyku?

Agnieszka Gondor-Wiercioch: Alejo Carpentier iCristina García. Historia Karaibów wujęciu transnarodowym ifeministycznym

Nina Pluta: Kuba wHiszpanii wXXI wieku. Kwestia zaangażowania literatury wdebacie wokół powieści Belén Gopegui El lado frío de la almohada (2004)

Anna Kaganiec-Kamieńska: Ojęzyku hiszpańskim itożsamości portorykańskiej. Procesy historyczne iwspółczesne wyzwania