Alternatywność w poezji i dramacie. Intersubiektywność tekstowa i ramy semantyczne ebook

1. Alternatywność i negacja

Alternatywność (ang. alternativity) jest pojęciem szeroko wykorzystywanym w teoriach światów tekstowych i przestrzeni mentalnych. Badacze tych zagadnień analizują przede wszystkim negację. Ogólnie rzecz ujmując, pojęcie alternatywności ma zastosowanie do takich konstrukcji, w których pojawia się nie jeden, lecz dwa pakiety treści pojęciowej – negacja jest tu więc doskonałym przykładem, gdyż profiluje alternatywę, dwie sytuacje, z których jedna, negatywna, jest opisana, a druga, pozytywna, implikowana. Najnowsze badania nad negacją prowadzone w ramach nauk kognitywnych, językoznawstwa i stylistyki dotyczą zagadnień statusu i roli tego typu znaczeń oraz ich specyficznej funkcji w dyskursie1. Między innymi Laura Hidalgo-Downing (2000ab, 2002) i Lisa Nahajec (2009) wykorzystują teorię światów tekstowych do wyjaśniania roli przywoływanych przez negację znaczeń we fragmentach poezji i prozy. W większości dostępnych prac przyjęto wcześniejsze założenie, zgodnie z którym negacja ma zasadniczo charakter binarny: X i nie-X to jedyne pojawiające się w dyskursie możliwości. Celem niniejszego tekstu jest jednak wykazanie, że alternatywność, w tym negację, da się wykorzystywać w dyskursie, zwłaszcza literackim, do ustanawiania wielu punktów widzenia i kierowania nimi. W rezultacie alternatywność może służyć przede wszystkim do wyrażania stanowiska, a nie do przedstawiania przeciwnych wersji budowanej w tekście rzeczywistości. Analizy pokażą również, że w literaturze alternatywność realizuje się za pomocą różnych typów konstrukcji.

Sam termin alternatywność jest wieloznaczny. W teorii światów tekstowych dwa człony alternatywy rozumiane są jako semantycznie przeciwne warianty rzeczywistości tekstowej, co zasadniczo pokrywa się z pojęciem negacji w ujęciu teorii przestrzeni mentalnych (Werth 1999; Gavins 2007; Fauconnier 1985 [1994]; Fauconnier i Sweetser 1996). W obydwu koncepcjach zwraca się uwagę na to, że negatywne stwierdzenia typu Nie mamy herbaty przywołują pozytywną przestrzeń mentalną lub świat tekstowy, w których herbaty nie brakuje. W ramach dyskursu uczestnicy, realizując określone przez siebie cele, budują zatem dwie sytuacje, a nie jedną. Jak jednak zauważają Barbara Dancygier i Eve Sweetser (2005), alternatywne przestrzenie mentalne mogą być wykorzystywane głównie w celu wyrażania stanowiska i są przywoływane za pomocą form gramatycznych innych niż partykuła przecząca. Jako główny przykład Dancygier i Sweetser podają morfologię czasownika w predyktywnych konstrukcjach warunkowych2 i jej korelację ze stanowiskiem epistemicznym3. I tak w Gdybyś do nich zadzwonił, daliby ci wskazówki zdanie podrzędne buduje przestrzeń mentalną, w której telefon został wykonany, oraz (przypuszczalnie faktyczną) przestrzeń alternatywną, w której adresat wypowiedzi do nich nie zadzwonił. Alternatywność jest tu zależna od konstrukcji, więc wyrażane przez nią stanowisko może być poddawane dalszym modyfikacjom. Istotne jest jednak to, że stanowi ona element rozumowania warunkowego, które zakłada dwa równoległe scenariusze, a nie jest opisem jakiegoś rzeczywistego lub zanegowanego stanu rzeczy. Jak zostanie wykazane w niniejszym tekście, również negacje można analizować w kategoriach konstrukcji, jako przykłady specyficznych form rozumowania.

Według przyjętych tutaj założeń negacja służy do argumentowania i wyrażania stanowisk, a nie tylko do orzekania o wartości logicznej zdań w wybranym świecie dyskursu. Wyrażenia, w których negacja pełni funkcję inną niż stwierdzanie prawdziwości, pierwszy omówił Laurence Horn (1985, 1989), posługując się terminem „negacja metajęzykowa”, ale jego dane są zbieżne z wcześniejszymi opisami rozróżnienia na użycie i przywołanie (Sperber i Wilson 1991 [1981], 1996 [1986]). Horn analizuje przykłady, w których negatywne stwierdzenie nie neguje faktów, lecz stanowi komentarz do innych, niepredykatywnych aspektów użycia języka, takich jak odpowiedniość:

(1) A: Babcia czuje się okropnie.

B: Babcia nie czuje się okropnie, Johnny, ona tylko lekko niedomaga.

W przykładach Horna (takich jak 1B) nie mamy jednak do czynienia wyłącznie z negacją niepredykatywnych elementów wypowiedzi – są to dwuzdaniowe konstrukcje zawierające odrzucenie wyrażenia i korektę (zob. Dancygier 1992, 1998). Ponadto konstrukcja o tej samej strukturze może być użyta wtedy, gdy kwestionowana jest ścisłość informacji, jak w przykładzie (2), w którym B może podważyć wypowiedź A przynajmniej na dwa sposoby:

(2) A: John urodził się w Bostonie.

B: John nie urodził się w Bostonie, ale w Filadelfii.

B: John urodził się w Filadelfii, nie w Bostonie.

Dancygier (1992, 1998) omawia takie przykłady jako konstrukcje metajęzykowe (choć odnoszące się nie tylko do formy wypowiedzi, lecz także do jej treści). Odpowiedniejsze wydaje się jednak podejście Ariego Verhagena (2005), który traktuje je szerzej – jako językowe konstrukcje intersubiektywne. W tym ujęciu wypowiedzi takie jak (2) (i inne analizowane przez Verhagena przykłady negacji) reprezentują formalne konstrukcje dyskursu argumentacyjnego, w którym stwierdzenie A zostaje najpierw obalone, a potem skorygowane. Istotne jest to, że obydwie wypowiedzi B budują przestrzeń alternatywną wobec przestrzeni bezpośrednio dostępnej w dyskursie (urodził się w Bostonie), co w obu przypadkach ma na celu wyrażenie stanowiska. Taka struktura konstrukcyjna, łącznie z kontrastywną intonacją, jest kluczowa dla argumentacyjnej funkcji dyskursu. Powyższe przykłady negacji różnią się też od standardowych użyć takich jak Nie mamy herbaty