725 lat Jawiszowic ebook

lat Jawiszowic

Panorama najdawniejszych dziejów miejscowości na pograniczu śląsko-małopolskim

Wojciech Janusz

725 lat Jawiszowic

Panorama najdawniejszych dziejów miejscowości na pograniczu śląsko-małopolskim

Wojciech Janusz 725 lat Jawiszowic

Panorama najdawniejszych dziejów miejscowości na pograniczu śląsko-małopolskim

©Wojciech Janusz, 2010

Pomoc redakcyjna:

Barbara Korczyk-Fender, Piotr Potyka

Ilustracje pochodzą ze zbiorów prywatnych zgromadzonych przez S. Sajdaka, Cz. Grzywę, W. Janusza i P. Potykę,

zasobów internetowych (www.brzeszcze.pl, www.mapy.wrotamalopolski.pl) oraz archiwum parafii św. Marcina

Wydanie I

Druk: Compal, Bielsko-Biała

Wparcie finansowe publikacji: Stowarzyszenie Rozwoju Gospodarności Finansowej, Starostwo Powiatowe w Oświęcimiu, Burmistrz Gminy Brzeszcze, Sołtys z Radą Sołecką Jawiszowic

WSTĘP

Do 1990 roku nie istniały żadne zwarte opracowania dziejów Jawiszowic. Liczne, choć rozproszone materiały znajdowały się lub znajdują w zbiorach prywatnych. Trzydzieści lat temu, dzięki inicjatywie p. Anny Papli, niektóre z nich można było oglądać w sali historycznej Szkoły Podstawowej w Jawiszowicach. Także pod oblamkami kościoła św. Marcina każdv mógł przeczytać kalendarium parafii w Jawiszowicach. Jawiszowice bywały tematami prac magisterskich (np. Maria Blarowska „Proces suburbanizacji wsi Jawiszowice"). Pojawiały się też wzmianki w różnych opracowaniach poświęconych historii ziemi oświęcimskiej. Wspomnę tylko zdezaktualizowane ale wciąż czytane książki Józefa Putka (np. „Miłościwe panv i krnąbrne chłopy włościany") lub Jana Stańki („Z dziejów Ziemi Oświęcimskiej"). Jawiszowice znane są również historykom architektury i sztuki, którzy w opracowaniach dotyczących drewnianej architektury sakralnej lub sztuki nie pomijają bezcennych dóbr kultury (T. Chrzanowski. M. Kornecki, Sztuka Ziemi Krakowskiej, 1982; R. Brykowski, M. Kornecki, Drewniane kościoły w Małopolsce Południowej, 1984) Bezcenną pozycją dla zainteresowanych przeszłością miejscowości w naszych okolicach jest „Słownik geograficzno-historyczny województwa krakowskiego w średniowieczu". Jawiszowice istniały w obiegu historycznym dotyczącym lat II wojny światowej (1939—1945) przede wszystkim jako lokalizacja filii obozu koncentracyjnego KL Ja-wischowitz (publikacja francuska zawierająca wspomnienia w ięźniów i górników w przekładzie Jarka Mensfelta: Jawischowitz. Podobóz Auschwitz, 2009) i obszar działania oddziału pa i ty -zanckiego AK „Sosienki" pod dowództwem jawiszowianina - por. Jana Waw rzyczka ..Darnin (Z. Walter-Janke, W Armii Krajowej na Śląsku, 1986)

Dopiero w 1990 roku ksiądz Stanisław Dadak wydał monografię kościoła jawiszowickiego: „300 lat kościoła św. Marcina w Jawiszowicach" - pierwsze opracowanie poświęcone dziejom Jawiszowic przeznaczone dla wszystkich zainteresowanych. W 19.Hi i., w niskonakladow wydawnictwie naukowym, dotyczącym przedwojennych kółek rolniczych. ukazał sit, drukii tekst Jana Szczerbowskiego z 1938 r. o historii kółka rolniczego w Jaw iszow ic ac li znak źródło dla poznania społeczności Jaw iszow ic z przełomu XIX i XX u W 4 roku. naklat Stowarzyszenia na rzecz Gminy Brzeszcze „Brzost ukazały się ..Szkic c z pizi zl Jawiszowic, Przecieszyna, Skidzinia, Wilczkowie i Zasola ". zawierające artykuły publikowane w „Odgłosach Brzeszcz". Rok później, pod egid.) Burmistrza w>zi*. o a i Rady Sołeckiej Jawiszowic oraz Ośrodka Kultury pow stał projekt pt. ..!vum \u si ^

szeroko pojętej ochronie dziedzictwa kulturowego Jaw i>zowic Jer1 ' iry/OWICKIF

r J . i d\\\ i \\VK7( )\\ ( k lub JAJL R.Mi

nę konkursy wielkanocne dla mieszkaiu-o\\, jak PA J/

JAJO. W ramach projektu, w 2006 r. reaktywowana została także historyczna pieczęć wiejska Jawiszowic wg najstarszego wzoru z XIX w. Kolejnymi okazjami do zapoznania się z historią i tradycją Jaw iszowic stały się liczne jubileusze instytucji (jak np. 160-lecie Szkoły Podstawowej im. Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego w 2006 r.), organizacji i stowarzyszeń funkcjonujących w społeczności lokalnej, obchodzone od 2006 r. (np. 60-Iecie Koła Pszczelarzy w 2009 r.). Zwykle tym jubileuszom towarzyszą okolicznościowe publikacje historyczne lub są one same w sobie okazją do wspomnień z bliższej i dalszej przeszłości. Często te wspomnienia przybierają formę tekstową - niestety najczęściej wkładane są potem do szuflady... Na szczęście, wiele z nich, z tych szuflad wydobył i wydobywa obecny sołtys Jawiszowic, p. Stanisław Sajdak, Także dzięki temu, że kieruje Klubem Seniora przy Radzie Sołeckiej (jego członkowie spotykają się od 1991 r. w dawnym baraku obozowym z KL Jawischowitz i siedzibie przedszkola). Jego zaangażowanie doprowadziło m. in. do wspomnianej reaktywacji pieczęci gminnej, zabezpieczenia grobu Jana Zabudy czy tegorocznych obchodów Jubileuszu 725-lecia.

Bardzo ważną rolę w ochronie dziedzictwa kulturowego Jawiszowic odegrał Proboszcz Pa-ralii św. Marcina, ks. dr Henryk Zątek, który restaurując i zabezpieczając zabytkowy kościół p.w. Św. Marcina, zaangażował do tego zadania swoich parafian, którzy z kolei chętnie zaangażowali się w pomoc, widząc energię i zapobiegliwość proboszcza. W rezultacie współczesny wygląd kościoła i jego otoczenie jest powodem niekłamanego podziwu wszystkich gości i turystów zaglądających do Jawiszowic oraz dumy samych jawiszowian. W 2007 r. z inicjatywy i nakładem ks. Henryka, wydane zostało opracowanie Wawrzyńca Mizgalskiego, poświęcone zasobom archiwum parafialnego w Jawiszowicach: „Parafia św. Marcina na podstawie zachowanych dokumentów w archiwum parafialnym od 1752 do 2006 roku". Autor dokonał ciekawego zestawienia danych demograficznych, a także publikacji kroniki parafialnej, z jej najbardziej wartościową częścią, pióra ks. Władysława Tęczy.

Mam nadzieję, że to nie koniec publikacji na temat Jawiszowic. Wreszcie należy wspomnieć

0 najnow szej pozycji autorstwa p. dra Jacka Lachendry. Jest to przewodnik po wybranych miejscach pamięci z lat II wojny śyyiatowej: „Gmina Brzeszcze w latach okupacji niemieckiej 1939— 1945 , z obszerną częścią poświęconą Jawiszowicom i ich mieszkańcom w omawianym okresie.. Gotowa do druku jest książka ks. Włodzimierza Łukowicza, o braciach Garach: Andrzeju

1 Jakubie, kapłanach z Jawiszowic, pracujących w pocz. XX w. w amerykańskich parafiach stanu Wisconsin. Czekamy także na publikacje dra Przemysława Stańko, zbierającego unikalne materiały archiw alne dotyczące przeszłości Brzeszcz, Jawiszowic i innych miejscowości ziemi oświęcimskiej.

Wydawnictwo, którą oddaję w Państwa ręce jest próbą podsumowania moich dotychczasowych dociekań i starań prowadzących do poznania i upowszechnienia wiedzy o najdawniejszej przeszłości Jawiszowic. Zawiera także niepublikowane do tej pory przyczynki do dziejów Jawiszowic. w tym rozdział o okolicznościach lokacji wsi — najistotniejszy, ze względu na jubileusz 725 lat Jawiszowic.

Oprac owanie składa się z pięciu rozdziałów. Pierwszy z nich przedstawia zarys położenia geograficzno-historycznego Jawiszowic na przestrzeni ostatnich ośmiu wieków. Kolejne poświęcone zostały rożnym aspektom najdawniejszych dziejów' Jawiszowic — do końca XV111 w.

Ostatni rozdział, zatytułowany przewrotnie „Zamiast zakończenia", wprowadza nas w skomplikowaną problematykę dziejów Jawiszowic w XIX i XX w. Traktuję go tylko jako zapowiedź następnej publikacji, o charakterze naukowym, opartej o rozległą kwerendę źródłową. Wszystko na to wskazuje, że będzie ona gotowa do druku pod koniec 2011 r. Natomiast niniejsza publikacja nie zawiera tzw. aparatu badawczego, nie posiada przypisów, wykazów źródeł i literatury. Nie pretenduje bowiem do miana naukowej. Mam natomiast nadzieję, że okaże się ona na tyle inspirująca, że zachęci do poszukiwań badawczych tych, którzy zainteresują się przeszłością Ja-wiszowic.

Na koniec pozwolę sobie na osobistą refleksję. Wielokrotnie przekonywałem się, że nie jest łatwo pisać dzieje własnej, rodzinnej miejscowości. Tym trudniej robić to po studiach historycznych, gdy wymogi metodologiczne kolidują z, nazwijmy to, poznaniem intuicyjnym. Dlatego twierdzę, że porządną monografię Jawiszowic można zrobić albo w ramach doktoratu czy habilitacji, albo na emeryturze. Co nie znaczy, że nie warto próbować...

Dlatego chciałbym podziękować wszystkim, którzy mnie do tych prób zachęcali i zachęcają oraz tym, którzy okazali życzliwe zaufanie przy powierzaniu mi własnych zbiorów archiwalnych i historycznych, a szczególnie: ks. dr Henrykowi Zątkowi — Proboszczowi parafii św. Marcina w Jawiszowicach, p. Stanisławowi Sajdakowi — Sołtysowi Jawiszowic, p. Czesławowi Grzywie, p. Marii Blarowskiej, p. Annie Kasprzyk-Hałat oraz p. Małgorzacie Wójcik - Dyrektor Ośrodka Kultury w Brzeszczach. Podziękowania składam także ks. infułatowi Stanisławowi Dadakowi - kanclerzowi Kurii bielsko-żywieckiej, którego cenne wypisy, gromadzone przy okazji pracy nad monografią kościoła jawiszowickiego mogłem wykorzystać. Mam nadzieję, że nikogo nie pominąłem, a jeśli tak się stało - to serdecznie przepraszam. Ponadto dziękuję wszystkim tym, bez których wsparcia organizacyjnego i finansowego ta publikacja nie mogłaby trafić do rąk mieszkańców Jawiszowic.

O GEOGRAFICZN O-HISTORYCZN YM POŁOŻENIU JAWISZOWIC

Jawiszowice położone są w Kotlinie Oświęcimskiej, na prawym brzegu rzeki Wisły, wzdłuż linii kolejowej łączącej Kraków z Zebrzydowicami i dróg wojewódzkich oraz powiatowych prowadzących z Oświęcimia i Pszczyny do Przeciszowa, Pszczyny, Bielska-Białej i Czechowic-Dziedzic. Wieś rozciągnęła się od terasy zalewowej Wisły (przysiółki Janowiec i Jażnik) po las jawiszowicki. W najniższym punkcie poziomice wyznaczają niecałe 239 metrów n.p.m. (Janowiec), w najwyższym -prawie 268 metrów n.p.m. (pola naprzeciw skrzyżowania ul. Jana Pawła II z ul. Bielską). Obszar wsi przecinają doliny strumieni — pośrednich i bezpośrednich dopływów Wisły. Pierwszy - wzdłuż ul. Nawsie i Handlowej —łączy się z Potokiem (dolina między ul. Pocztową i Przeczną) i dalej płynie pod kościołem ■ ul. Kaczą naTrzcinieci do Wisły. Drugi - wzdhiz tzw. Mały ch Dołów za cmentarzem, przepływa pod ul. Olszyny i łączy się z Potokiem przed wiaduktem kolejowym na Trzcińcu (..Trzy Mosty"). Trzeci — płynie z Podlesia Wilamowickiego i wzdłuż tzw. Dużych Dołów, zasilając w w odę liczne stawy na Jaźniku spływa na Trzciniec. Czwarty - Potok Faracki płynie południową i zachodnią granicą wsi i jako Młynówka łączy się z Dankówką wpadającą do Wisły na Janowcu. Ze w zględu na działalność człowieka dawna hydrografia Jawiszowic może być słabo czytelna, stąd w arto przy jrzeć się niemieckiej mapie topograficznej z lat II wojny światowej, opartej na danych austriackich z przełomu XIX i XX w. Pogrubioną linią zaznaczyłem bieg wspomnianych wyżej strumieni:

Jawiszowice są jednym z największych sołectw w Polsce, liczącym prawie 7000 mieszkańców. Na terenie sołectwa działają dwie jednostki pomocnicze samorządu terytorialnego, reprezentowane obecnie przez sołtysa Jawiszowic Stanisława Sajdaka oraz przewodniczącego Rady Osiedlowej osiedla Paderewskiego w Jawiszowicach Aleksandra Zontka. Jawiszowice zajmują powierzchnię ok. 1510 ha, czyli nieco ponad 15 km2. Obecnie graniczą przez Wisłę z Górą i Zawadką (gmina Miedźna, powiat pszczyński, województwo śląskie). Od północy biegnie granica z Brzeszczami, od wschodu z Przecieszynem, Skidziniem i Zasolem Łęckim (poprzez las). Na południu Jawiszowice sąsiadują z miejscowościami gminy Wilamowice, w pow. bielskim województwa śląskiego: Zasolem Bielańskim, Wilamowicami i Dankowicami.