Zatrudnianie i wynagrodzenie dyrektora instytucji kultury ebook

Zatrudnianie i wynagrodzenie dyrektora instytucji kultury

Wstęp

We wstępie chcielibyśmy zwrócić uwagę na statut instytucji kultury. Organizację wewnętrzną instytucji kultury określa regulamin organizacyjny nadawany przez dyrektora tej instytucji, po zasięgnięciu opinii organizatora oraz opinii działających w niej organizacji związkowych i stowarzyszeń twórców.

W wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 stycznia 2022 r. (sygn. akt III OSK 891/21) wskazano, że struktura organizacyjna instytucji kultury zawierająca wewnętrzny podział na działy powinna być objęta regulacją regulaminu organizacyjnego, stosownie do art. 13 ust. 3 ustawy. A zatem zamieszczenie unormowań dotyczących tego zakresu w statucie stanowi naruszenie prawa.

Organizator przed powołaniem dyrektora zawiera z nim odrębną umowę w formie pisemnej, w której strony określają warunki organizacyjno-finansowe działalności instytucji kultury oraz program jej działania. Umowa wchodzi w życie z dniem powołania dyrektora. Odmowa zawarcia umowy przez kandydata na stanowisko dyrektora powoduje jego niepowołanie na to stanowisko. Ustalony przez organizatora i dyrektora instytucji kultury program działania tej instytucji podaje do publicznej wiadomości w terminie 7 dni od dnia powołania dyrektora instytucji kultury:

Statut instytucji kultury może przewidywać utworzenie stanowiska zastępcy dyrektora lub stanowisk zastępców dyrektora. W takim przypadku statut określa liczbę stanowisk zastępców dyrektora oraz tryb ich powoływania i odwoływania.

Ponadto organizator może powierzyć zarządzanie instytucją kultury osobie fizycznej lub prawnej na podstawie umowy o zarządzaniu instytucją kultury zawartej na czas określony, nie krótszy niż trzy lata (art. 15–16 ustawy).

„Zauważyć (...) należy, iż ustawa o działalności kulturalnej wskazuje więcej niż jedną formę powoływania organu zarządzającego instytucją kultury.

Organ zarządzający może być:

1) powołany przez organizatora po zasięgnięciu opinii związków zawodowych działających w tej instytucji kultury oraz stowarzyszeń zawodowych i twórczych właściwych ze względu na rodzaj działalności prowadzonej przez instytucję (art. 15 ust. 1 ustawy o działalności kulturalnej);

2) wskazany w wyniku wyłonienia zarządcy (art. 15a ustawy);

3) powołany przez organizatora po wyłonieniu w drodze konkursu (art. 16 ustawy).

Owa wielość dopuszczanych prawem form powoływania organu zarządzającego instytucją kultury obliguje zatem organ stanowiący gminy do skonkretyzowania w treści statutu tej instytucji, który z tych trybów ma zastosowanie” [wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 24 października 2024 r., sygn. akt II SA/Łd 634/24].

W statucie należy wskazać organy zarządzające i doradcze (art. 13 ust. 2 pkt 3 ustawy). W tym zakresie trudno uniknąć pewnego powtórzenia unormowań ustawy, w której już przesądzono (w art. 17), że organem zarządzającym instytucją kultury i reprezentującym ją na zewnątrz jest dyrektor. Wydaje się jednak, że obowiązek określenia w statucie organu zarządzającego można rozumieć szerzej, nie tylko jako wskazanie tego organu, ale też jego głównych, szczegółowych zadań (kompetencji, obowiązków).

Rozdział 1.

Konkurs na dyrektora instytucji kultury

Dyrektor instytucji kultury może być powołany w wyniku postępowania konkursowego, które prowadzi powołana przez organizatora komisja, przedstawiająca wybranego kandydata na to stanowisko.

Powołanie dyrektora instytucji kultury może nastąpić w trybie pozakonkursowym albo konkursowym. Tryb pozakonkursowy, dokonywany w oparciu o opinie związków zawodowych i stowarzyszeń twórczych, może być powszechnie stosowany, uodk nie przewiduje bowiem szczególnych wymogów, które instytucja musi spełnić, aby dyrektor był powołany w tym trybie.

Drugi tryb – konkursowy – również nie wymaga spełnienia szczególnych wymogów ani nie ma charakteru obowiązkowego dla organizatorów instytucji kultury.

Od tej zasady jest jednak wyjątek: zgodnie z art. 16 ust. 2 uodk w samorządowych instytucjach kultury znajdujących się w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z 30 lipca 2015 r. w sprawie wykazu samorządowych instytucji kultury, w których wyłonienie kandydata na stanowisko dyrektora następuje w drodze konkursu (Dz.U. poz. 1298), powołanie dyrektora musi nastąpić w trybie konkursowym, chyba że minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego wyrazi zgodę na powołanie na stanowisko dyrektora, bez przeprowadzania konkursu, kandydata wskazanego przez organizatora.

Jeżeli więc organizator zdecyduje o powołaniu dyrektora danej instytucji kultury w trybie konkursowym, musi wówczas zastosować się ściśle do procedur, określonych w art. 16 uodk oraz w rozporządzeniu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z 12 kwietnia 2019 r. w sprawie konkursu na kandydata na stanowisko dyrektora instytucji kultury (Dz.U. poz. 724) – dalej: rozporządzenie w sprawie konkursu.

Tryb konkursowy powoływania dyrektora instytucji kultury może być zastosowany do każdej instytucji kultury, w tym także instytucji artystycznej.

Konkurs na stanowisko dyrektora może być ogłoszony oczywiście tylko wtedy, gdy stanowisko to jest opróżnione, tzn. wówczas, gdy poprzedni dyrektor zrezygnował z pełnienia swojej funkcji lub został – stosownie do art. 15 ust. 1 uodk w sytuacjach wskazanych w art. 15 ust. 6 pkt 2–5 – odwołany, a także gdy upłynął czas, na jaki dyrektor danej instytucji został powołany.

Przepisy ustawowe nie określają ściśle terminu, w jakim organizator powinien ogłosić konkurs po odwołaniu poprzedniego dyrektora. Dotyczy to sytuacji, w której dyrektor został odwołany przed upływem terminu albo jego stosunek pracy wygasł. Ponieważ jednak uodk przewiduje powołanie dyrektora na czas określony, to konkretne terminy określają z kolei przepisy rozporządzenia w sprawie konkursu.

Przeprowadzenie konkursu na dyrektora instytucji kultury – krok po kroku

W przypadku gdy mamy do czynienia z upływającym terminem powołania dotychczasowego dyrektora, organizator powinien już podjąć czynności w celu ogłoszenia konkursu. Można je podzielić na dwie fazy:

1) informacja o zamiarze ogłoszenia konkursu na dyrektora,

2) właściwe ogłoszenie o konkursie.

Kolejnym etapem jest:

1) powołanie komisji konkursowej,

2) przeprowadzenie postępowania konkursowego,

3) ogłoszenie wyników konkursu.

Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia w sprawie konkursu organizator powinien poinformować o zamiarze ogłoszenia konkursu na dyrektora:

Możliwe jest podanie informacji o zamiarze ogłoszenia konkursu na dyrektora instytucji kultury w terminie krótszym, jednakże organizator musi wskazać przyczynę skrócenia tego terminu (§ 3 ust. 2 rozporządzenia w sprawie konkursu).

Informacja ta nie musi być z kolei przekazywana w powyższych terminach w przypadku, gdy dyrektor został odwołany, zrezygnował ze stanowiska albo nastąpiło wygaśnięcie aktu powołania.

Wynika to z faktu, że sytuacje te nie są z reguły przewidywane wcześniej i niemożliwe byłoby zachowanie powyższych terminów.

Ogłoszenie o zamiarze przeprowadzenia konkursu powinno być podane przez organizatora:

Ogłoszenie o zamiarze organizacji konkursu na dyrektora instytucji kultury organizator zamieszcza na swojej stronie BIP, a nie na stronie danej instytucji kultury.

W przypadku gdy termin powołania dotychczasowego dyrektora dobiega końca, organizator powinien przejść do drugiej fazy czynności, tj. do właściwego ogłoszenia konkursu.

Zgodnie z § 4 ust. 1 rozporządzenia w sprawie konkursu organizator ogłasza konkurs nie później niż:

W przypadku odwołania dyrektora przed terminem, na jaki został powołany, rezygnacji dyrektora ze stanowiska albo w razie wygaśnięcia powołania powyższe terminy oczywiście nie obowiązują.

Organizator powinien wówczas, w celu zapewnienia właściwego funkcjonowania instytucji, niezwłocznie ogłosić konkurs. Chyba że zdecyduje o pozakonkursowym trybie wyłonienia dyrektora – jeśli dotyczy to instytucji, w której ogłoszenie konkursu nie jest obligatoryjne.

Ogłoszenie o konkursie na dyrektora instytucji kultury powinno być opublikowane nie później niż (§ 4 ust. 1 rozporządzenia w sprawie konkursu):

Terminy te nie obowiązują w razie odwołania lub rezygnacji dyrektora przez upływem okresu, na jaki został powołany, albo w razie wygaśnięcia aktu powołania.

Zgodnie z § 4 ust. 3 rozporządzenia w sprawie konkursu ogłoszenie o konkursie zamieszcza się:

1) w BIP instytucji kultury oraz organizatora,

2) w co najmniej jednym dzienniku: ogólnokrajowym i regionalnym lub w internetowych wydaniach tych dzienników,

3) w dwóch serwisach internetowych o tematyce związanej z zakresem działania instytucji kultury,

4) w uzasadnionych przypadkach – w innych serwisach internetowych o tematyce kulturalnej.

Treść ogłoszenia określa art. 16 ust. 3e uodk. Ogłoszenie o konkursie na dyrektora instytucji kultury powinno więc zawierać:

1) dane dotyczące instytucji, tj.:

2) opis kwalifikacji wymaganych od kandydata na stanowisko dyrektora instytucji kultury;

3) określenie:

4) wymóg złożenia przez osoby przystępujące do konkursu programu realizacji zadań w zakresie bieżącego funkcjonowania i rozwoju instytucji kultury;

5) wykaz dokumentów wymaganych od osób przystępujących do konkursu;

6) informację o sposobie udostępnienia przez organizatora dokumentów i informacji, dotyczących:

7) miejsce i termin złożenia ofert;

8) termin rozpatrzenia złożonych ofert.

Termin do składania ofert przez kandydatów na dyrektora nie może być krótszy niż 30 dni od dnia podania do publicznej wiadomości ogłoszenia o konkursie.

Przed ustaleniem składu komisji konkursowej organizator (§ 6 rozporządzenia w sprawie konkursu):

Organizator ma obowiązek przekazania regulaminu i harmonogramu prac komisji do podmiotów, które wskazują członków komisji, wskazanych w art. 16 ust. 4 uodk.

Po ogłoszeniu konkursu organizator musi niezwłocznie powołać komisję konkursową. Jest to organ obligatoryjny w przypadku przyjęcia konkursowego trybu powoływania dyrektora.

W skład komisji mają wchodzić (art. 16 ust. 4 uodk):

1) przedstawiciele organizatora: 3 osoby,

2) przedstawiciele ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego: 2 osoby,

3) przedstawiciele:

4) przedstawiciele stowarzyszeń zawodowych lub twórczych właściwych ze względu na zakres działania tej instytucji kultury: 2 osoby.

W skład komisji konkursowej nie może jednak wejść osoba:

1) przystępująca do konkursu,

2) w stosunku do której osoba przystępująca do konkursu jest:

W przypadku krewnych i powinowatych zakaz uczestnictwa w komisji konkursowej dotyczy członka, który w stosunku do kandydata jest:

Zakazy te dotyczą także osób przysposobionych (adoptowanych): rodziców lub dzieci.

Z kolei w ostatnim przypadku (stosunek prawny lub faktyczny) może to dotyczyć zwłaszcza osób pozostających w związku faktycznym (ewentualnie związku partnerskiego albo także związku małżeńskiego nieuznawanego w prawie polskim – np. małżeństwa osób tej samej płci), przypadków, gdy osoby te wiązały wcześniej różnego rodzaju umowy lub zobowiązania itp.

Członek komisji konkursowej, po zapoznaniu się z ofertami, obowiązany jest do złożenia organizatorowi oświadczenia, że nie zachodzą wobec niego okoliczności wyłączające taką osobę z prac komisji (art. 16 ust. 8 uodk).

Przykład

Wzór oświadczenia członka komisji konkursowej

Milejewo, dnia 16.04.2025 r.

Jan Jankowski

Kierownik Wydziału Edukacji i Kultury

Urzędu Gminy Milejewo

Wiceprzewodniczący Komisji Konkursowej

na stanowisko Dyrektora Muzeum Ziemi Milejewskiej

Przewodniczący Komisji Konkursowej

wm.

Na podstawie art. 16 ust. 8 ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej oświadczam, że w stosunku do kandydatów:

Jan Jankowski

Jeżeli jednak wspomniane wyżej stosunki rodzinne, osobiste lub prawne, skutkujące uzasadnionymi wątpliwościami co do obiektywizmu i bezstronności członka komisji zostaną ujawnione już po rozpoczęciu jej prac (w praktyce – po rozpoczęciu pierwszego posiedzenia komisji konkursowej) organizator obowiązany jest niezwłocznie wyznaczyć inną osobę z zachowaniem trybu właściwego dla powołania członka komisji konkursowej (art. 16 ust. 9 uodk).

Komisja konkursowa pracuje na posiedzeniach. Pierwsze posiedzenie ma na celu ustalenie spraw organizacyjnych, wybór przewodniczącego, zastępców, sekretarza itp.

Termin pierwszego posiedzenia komisji wyznacza organizator, uzgadniając go z członkami komisji.

Na organizatorze ciążą ponadto obowiązki:

Zgodnie z § 8 rozporządzenia w sprawie konkursu dla prawidłowego przeprowadzenia konkursu wymagane są co najmniej 2 posiedzenia komisji. Komisja proceduje według ustalonego przez organizatora harmonogramu i zasadniczo w pierwszej kolejności powinna dokonać analizy złożonych dokumentów przez kandydatów na dyrektora. Może to nastąpić już na 1. posiedzeniu komisji, ale w przypadku, gdy o stanowisko ubiega się kilku kandydatów, może zaistnieć konieczność odbycia nawet kilku posiedzeń w tej kwestii. Kolejne posiedzenia mogą być przeznaczone na rozmowy z kandydatami. Obowiązuje zasada, że posiedzenie komisji, na którym są przeprowadzane rozmowy z uczestnikami konkursu, może się odbyć nie wcześniej niż po upływie 7 dni od dnia posiedzenia komisji, na którym nastąpiło ustalenie spełnienia warunków określonych w ogłoszeniu o konkursie przez uczestników konkursu lub stwierdzenie uchybień lub braków w złożonych ofertach.

W razie stwierdzenia braków formalnych w ofertach kandydatów komisja, na zasadach określonych w regulaminie, może wyznaczyć termin do uzupełnienia tych braków przez kandydata, pod rygorem odrzucenia oferty.

Zasady prowadzenia posiedzeń określa § 9 rozporządzenia w sprawie konkursu. Zgodnie z nimi:

Przepisy rozporządzenia w sprawie konkursu nie regulują kwestii formuły posiedzeń, jednakże można przyjąć, że jeśli regulamin prac komisji to przewiduje, dopuszczalne jest prowadzenie posiedzeń w formie zdalnej, za pośrednictwem środków komunikacji elektronicznej. W takim wypadku regulamin prac komisji musi szczegółowo określać, w jaki sposób są organizowane posiedzenia zdalne, z jakiej platformy telekomunikacyjnej członkowie mogą korzystać, sposób potwierdzania obecności i sposób głosowania oraz liczenia głosów.

Komisja wybiera kandydata na dyrektora spośród tych uczestników konkursu, których oferty spełniły warunki określone w ogłoszeniu. Wybór następuje w drodze głosowania.

Kandydata na dyrektora wybiera się bezwzględną większością głosów członków komisji obecnych na posiedzeniu (w praktyce co najmniej 2/3 członków, których obecność pozwala na zwołanie posiedzenia).

Możliwe jest głosowanie w kilku turach. Zgodnie bowiem z § 10 ust. 2 RKDN, jeżeli pierwsze głosowanie nie wyłoni kandydata na dyrektora, a oferty co najmniej dwóch uczestników konkursu spełniły warunki określone w ogłoszeniu o konkursie, przeprowadza się drugie głosowanie.

Do drugiego głosowania dopuszcza się dwóch uczestników konkursu, którzy uzyskali najwięcej głosów.

Jeżeli drugie głosowanie nie wyłoni kandydata, możliwe jest przeprowadzenie 3. tury głosowania, według powyższych reguł.

Każde posiedzenie komisji ma być protokołowane. Ostatnie posiedzenie komisji, rozstrzygające konkurs, ma szczególny charakter, gdyż po głosowaniu i wyłonieniu kandydata, komisja, zgodnie z art. 16 ust. 5a pkt 3 uodk, sporządza z niego protokół końcowy i przekazuje organizatorowi wyniki konkursu wraz z jego dokumentacją.

Protokół końcowy (pokonkursowy) powinien zawierać co najmniej:

1) imiona i nazwiska przewodniczącego komisji oraz pozostałych członków komisji,

2) imiona i nazwiska uczestników konkursu,

3) informację o liczbie głosów uzyskanych przez poszczególnych uczestników konkursu w kolejnych głosowaniach,

4) informację o wyniku postępowania konkursowego, tj.:

Ponadto do protokołu końcowego obowiązkowo załącza się dokumenty określające spełnienie kryteriów oceny uczestników konkursu. Załączniki te nie podlegają opublikowaniu, jednakże mogą stanowić informację publiczną, którą komisja powinna udostępnić na wniosek zgodnie z przepisami ustawy z 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej (tekst jedn.: Dz.U. z 2022 r. poz. 902).

Opublikowaniu podlega protokół końcowy w całości.

Protokół jako wyniki konkursu jest udostępniany w BIP organizatora instytucji kultury. Powinien on być dostępny do czasu powołania dyrektora instytucji kultury, jednak nie krócej niż przez okres 30 dni od daty publikacji. Maksymalny okres dostępności protokołu w BIP to 2 lata.

Jeżeli konkurs zakończył się fiaskiem, protokół również powinien zostać opublikowany, z tym że wówczas wskazać należy w treści protokołu końcowego przyczyny braku wyboru kandydata na dyrektora. W takim wypadku protokół powinien być dostępny w BIP najpóźniej do dnia ogłoszenia kolejnego konkursu zgodnie z art. 16 ust. 13 uodk.

Należy pamiętać, że podmiotem powołującym dyrektora danej instytucji kultury jest organizator i to on ostatecznie decyduje, czy dany kandydat, wybrany przez komisję konkursową, będzie powołany. Zgodnie z art. 16 ust. 5a pkt 3 uodk komisja konkursowa, po zakończeniu postępowania, przekazuje organizatorowi wyniki konkursu wraz z jego dokumentacją. Przepisy uodk nie nakładają jednak obowiązku na organizatora powołania wyłonionego w konkursie kandydata. Wydaje się jednak, że wyniki konkursu są wiążące dla niego w tym sensie, że odmowa powołania wybranego przez komisję kandydata może nastąpić tylko w wyjątkowych, szczególnie uzasadnionych wypadkach.

Należy jednak wskazać, że akt taki – powołanie lub odmowa powołania przez organizatora – mogą podlegać kontroli sądowo-administracyjnej. Dopuścił to WSA w Gorzowie Wielkopolskim, który w wyroku z 18 grudnia 2008 r. (sygn. akt II SA/Go 564/08) stwierdził m.in., że w toku konkursu na funkcję dyrektora jednostki (instytucji) kultury podejmowane są przez organ administracji publicznej, a także z ich umocowania przez powołane w tym celu komisje konkursowe, akty i czynności dotyczące uprawnień uczestników konkursu wynikających z przepisu prawa, na które może być wniesiona skarga do sądu administracyjnego. Uprawniony do wniesienia skargi jest każdy, kto ma w tym interes prawny, a więc uczestnik konkursu, którego uprawnień dotyczą taki akt lub czynność.

Rozdział 2.

Powołanie dyrektora instytucji kultury

poza konkursem

Powołanie dyrektora instytucji kultury może nastąpić bez konkursu, gdyż jest on fakultatywny. Organizator w takim wypadku musi jednak zasięgnąć opinii związków zawodowych i organizacji zawodowych lub twórczych o kandydacie. Jest to jego obowiązek przez powołaniem dyrektora Ustawa z 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej ustanawia dwa tryby powoływania dyrektora instytucji kultury:

Pierwszy z nich, uregulowany w art. 15 ust. 1 uodk, może być zastosowany praktycznie we wszystkich instytucjach – tryb konkursowy jest bowiem wyłącznie fakultatywny, z tym że istnieją wyjątki od tej zasady. Mianowicie zgodnie z art. 16 ust. 2 uodk w samorządowych instytucjach kultury znajdujących się w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z 30 lipca 2015 r. w sprawie wykazu samorządowych instytucji kultury, w których wyłonienie kandydata na stanowisko dyrektora następuje w drodze konkursu (Dz.U. poz. 1298), w przypadku tych instytucji powołanie dyrektora następuje wyłącznie w trybie konkursowym, chyba że minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego wyrazi zgodę na powołanie na stanowisko dyrektora, bez przeprowadzania konkursu, kandydata wskazanego przez organizatora. Drugi, konkursowy, ma charakter fakultatywny, gdyż zgodnie z art. 16 ust. 1 uodk kandydata na stanowisko dyrektora instytucji kultury można wyłonić w drodze konkursu. Tym samym decyzja, który tryb powołania dyrektora należy wybrać, jest w zasadzie (poza wskazanymi wyżej wyjątkami) w gestii organizatora instytucji kultury.

Warunkiem powołania danej osoby na stanowisko dyrektora instytucji kultury jest w pierwszej kolejności uzyskanie opinii podmiotów wskazanych w art. 15 ust. 1 uodk. Są nimi:

Wyrażenie opinii dotyczy wszystkich związków zawodowych, jakie działają w danej instytucji kultury, niezależnie od tego, czy są one reprezentatywne, czy nie.

Wynika to ze sformułowania art. 15 ust. 1 uodk, w którym mowa jest o związkach zawodowych ogólnie, bez rozróżnienia, czy chodzi o organizacje reprezentatywne, czy nie. Tym samym do obowiązków organizatora należeć zatem będzie dokładne ustalenie, jakie związki zawodowe oraz stowarzyszenia zawodowe i twórcze działają na terenie działania danej instytucji kultury (np. miasta lub gminy). W dalszej kolejności powinien on zasięgnąć ich opinii w zakresie osoby odwoływanego dyrektora instytucji kultury. Pominięcie wspomnianych działań konsultacyjnych stanowi istotne naruszenie prawa (wyrok NSA z 12 stycznia 2012 r., sygn. akt II OSK 2545/11).

Jak już wyżej wskazano, organizator ma obowiązek zasięgnięcia opinii – w pierwszej kolejności – związków zawodowych. Podmioty uprawnione do wyrażenia opinii po stronie związków zawodowych to te organizacje, które działają w danej instytucji.

Czy dana organizacja ma przymiot organizacji związkowej, decydują o tym przepisy ustawy z 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (tekst jedn.: Dz.U. z 2022 r. poz. 854); dalej: UZZ. Związek zawodowy powstaje zatem na mocy uchwały podjętej przez podjętej przez co najmniej 10 osób uprawnionych do tworzenia związków zawodowych (art. 12 ust. 1 UZZ). Tylko organizacja związkowa zarejestrowana w Krajowym Rejestrze Sądowym (KRS) korzysta z uprawnień związkowych, wynika to z art. 14 ust. 1 UZZ. Ponadto liczba członków danego związku, aby mógł on funkcjonować, nie może być niższa niż 10 – jeżeli liczba członków przez 3 miesiące utrzymuje się poniżej tej granicy, to organizacja związkowa podlega wykreśleniu z rejestru.

Uprawnienia zakładowej organizacji związkowej przysługują – zgodnie z art. 25[1] ust. 1 UZZ – tylko organizacji zrzeszającej co najmniej 10 członków będących:

1) pracownikami u pracodawcy objętego działaniem tej organizacji lub

2) innymi niż pracownicy osobami wykonującymi pracę zarobkową, które świadczą pracę przez co najmniej 6 miesięcy na rzecz pracodawcy objętego działaniem tej organizacji.

Z uprawnień związkowych – a więc i z prawa do opiniowania kandydata na dyrektora instytucji kultury – może korzystać zasadniczo tylko ta organizacja związkowa, która ma 10 członków i więcej w danej instytucji.

Oznacza to, że w przypadku mniejszych organizacji związkowych nie mają one uprawnień wynikających z UZZ, co oznacza, że mogą one być pominięte w opiniowaniu kandydata na dyrektora danej instytucji.

Liczba członków danej organizacji związkowej jest znana pracodawcy – w myśl bowiem art. 25[1] ust. 2 UZZ związek zawodowy jest obowiązany przedstawiać co 6 miesięcy – według stanu na dzień 30 czerwca i 31 grudnia – w terminie do 10. dnia miesiąca następującego po tym okresie – informację o liczbie członków. Co więcej, jeżeli organizacja ta nie wypełniła wskazanego obowiązku informacyjnego w terminie, traci ona prawa zakładowej organizacji związkowej do czasu wykonania tych obowiązków (art. 25[1] ust. 6 UZZ).

Przykład

W Muzeum Miejskim w M. organizator (miasto M.) powołuje nowego dyrektora. Kandydat został przedstawiony organizacjom związkowym. W Muzeum działają 3 związki zawodowe: A., B. i C. Związek A. ma 12 członków, B. – 6 członków, C. – według ostatniego sprawozdania (na 30 czerwca 2023 r.) – liczy 10 członków, ale do 31 grudnia 2023 r. nie przedłożył informacji o liczbie członków związku.

W tej sytuacji burmistrz miasta M. jako reprezentant organizatora obowiązany jest do zasięgnięcia opinii tylko związku A.

Związek B. ma zbyt mało członków do wykonywania uprawnień, a związek C. utracił uprawnienia wskutek uchybienia terminowi złożenia informacji o liczbie członków.

Wprawdzie uodk nie określa terminu, w jakim związki zawodowe powinny wyrazić swoją opinię, ale zgodnie z art. 30 ust. 3 UZZ w indywidualnych sprawach ze stosunku pracy, w których przepisy prawa pracy zobowiązują pracodawcę do współdziałania z zakładową organizacją związkową, pracodawca jest obowiązany zwrócić się do tej organizacji o informację o pracownikach. Wydaje się, że w tym wypadku możliwe jest zastosowanie odpowiednio tego przepisu także w przypadku opiniowania kandydata na pracownika, którym też jest dyrektor. Zgodnie z cyt. wyżej przepisem nieudzielenie tej informacji w ciągu 5 dni zwalnia pracodawcę od obowiązku współdziałania z zakładową organizacją związkową w sprawach dotyczących tych pracowników.

W praktyce oznacza to, że nieudzielenie opinii przez związek zawodowy w terminie wskazanym w art. 30 ust. 3 UZZ, tj. 5 dni od daty doręczenia wniosku o opinię, powoduje, że związek niejako zwalnia się z prawa do wyrażenia opinii, co tym samym można uznać za przychylenie się do wniosku organizatora o powołanie danej osoby na stanowisko dyrektora.

Związki zawodowe powinny wyrazić swoją opinię o kandydacie na dyrektora w ciągu 5 dni od daty doręczenia wniosku organizatora o opinię. Termin ten może być dłuższy.

Drugą grupą podmiotów, od których organizator musi zasięgnąć opinii o przyszłym dyrektorze, są stowarzyszenia zawodowe i twórcze. Ustawa stosuje tu dość ogólne określenie, nie definiując tych stowarzyszeń. W orzecznictwie przyjmuje się, że należy je rozumieć szeroko. Obowiązek zasięgania opinii obejmuje zarówno stowarzyszenia zrzeszające twórców, jak i prowadzące oraz inspirujące działalność twórczą. Wobec braku konkretnych definicji, do obowiązków organizatora należeć zatem będzie dokładne ustalenie, jakie związki zawodowe oraz stowarzyszenia zawodowe i twórcze działają na terenie działania danej instytucji kultury (np. miasta lub gminy). W dalszej kolejności powinien on zasięgnąć ich opinii w zakresie osoby odwoływanego dyrektora instytucji kultury. Pominięcie wspomnianych działań konsultacyjnych stanowi istotne naruszenie prawa (wyrok NSA z 12 stycznia 2012 r., sygn. akt II OSK 2545/11).

Z kolei WSA w Warszawie w wyroku z 21 września 2011 r. (sygn. akt II SA/Wa 1447/11) wskazał, że w pojęciu „stowarzyszeń zawodowych i twórczych”, o których mowa w art. 15 ust. 1 uodk mieszczą się nie tylko stowarzyszenia, które funkcjonują w danej instytucji kultury, lecz także stowarzyszenia działające na terenie organizatora. Brak jest podstaw do zawężającej wykładni analizowanego przepisu i przyjmowania, że chodzi w nim jedynie o stowarzyszenia, do których należy dyrektor.

Zdaniem WSA ratio legis powołanego przepisu było, aby opinię zarówno w sprawie powołania, jak i odwołania dyrektora instytucji kultury mogły wyrazić stowarzyszenia zawodowe i twórcze, funkcjonujące na terenie działania tej instytucji kultury, które z racji przedmiotu i celu swojej działalności współpracują czy też winny współpracować z daną instytucją kultury. Obowiązek zasięgnięcia opinii określonych organizacji przy powoływaniu i odwoływaniu kierowników gminnych instytucji jest wyjątkowym rozwiązaniem, wynikającym ze szczególnego charakteru instytucji kultury i wykonywanych przez nie zadań. Opinia taka ma przy tym inny charakter niż opinia wyrażona przez związki zawodowe.

Ponadto WSA w Gliwicach w wyroku z 10 stycznia 2013 r. (sygn. akt IV SA/Gl 1044/12) stwierdził, iż za stowarzyszenia twórcze uznać należy stowarzyszenia zrzeszające twórców bądź też stowarzyszenia o celach twórczych.

Organizator musi zatem podjąć następujące kroki w odniesieniu do stowarzyszeń zawodowych i twórczych:

1) ustalić, jakie stowarzyszenia działają w danej instytucji, a jakie na terenie funkcjonowania tej instytucji, obydwie grupy stowarzyszeń są bowiem uprawnione do opiniowania kandydata na dyrektora,

2) skierować do ustalonych wyżej stowarzyszeń wniosek o wyrażenie opinii o kandydacie na dyrektora.

Źródłem informacji o stowarzyszeniach, do których należy wystąpić o opinię, może być sam kandydat (jeżeli należy do takiego stowarzyszenia, organizator powinien wystąpić do niego o opinię) albo KRS, w którym stowarzyszenia muszą być zarejestrowane.

W przypadku stowarzyszeń zawodowych i twórczych nie obowiązuje żaden konkretny termin wyrażenia opinii. Jednakże należy w takim wypadku uznać, że organizator może wyznaczyć stowarzyszeniu termin do złożenia stosownej opinii. Możliwość taką wskazał WSA w Szczecinie, który w uzasadnieniu wyroku z 12 marca 2008 r. (sygn. akt II SA/Sz 1160/07) stwierdził m.in., że przepis art. 15 ust. 1 uodk stanowi samoistną podstawę prawną do powołania lub odwołania dyrektora instytucji kultury i podjęcie decyzji w tym zakresie przez organizatora – zgodnie z literalnym brzmieniem przepisu – winno poprzedzić zasięgnięcie opinii właściwych związków zawodowych działających w tej instytucji kultury. Ustawodawca nie określił przy tym w powołanym wyżej przepisie terminu, w którym uprawnione związki zawodowe oraz związki i stowarzyszenia twórcze mają prawo przedstawić organizatorowi opinię w przedmiocie powołania lub odwołania dyrektora instytucji kultury.

Zdaniem WSA, tak jak obowiązkiem organizatora jest zasięgnięcie opinii związków i stowarzyszeń wymienionych w art. 15 ust. 1 uodk, tak podmioty te mają prawo do wyrażenia opinii w sprawie powołania lub odwołania dyrektora instytucji kultury. W tej sprawie organizator wyznaczył związkom zawodowym i organizacjom twórczym termin 5-dniowy do złożenia opinii. Zdaniem WSA termin do złożenia opinii powinien być terminem rozsądnym. W przekonaniu Sądu termin 5-dniowy zaproponowany przez organizatora odpowiadał temu kryterium.

We wniosku o opinię do stowarzyszenia zawodowego lub twórczego organizator ma prawo wyznaczyć termin na odpowiedź, termin ten powinien wynosić minimum 5 dni.

Zarówno związki zawodowe, jak i stowarzyszenia zawodowe oraz twórcze wyrażają opinię – a nie zgodę – co do powołania konkretnego kandydata na stanowisko dyrektora.

Wydana przez nie negatywna opinia nie tamuje bezpośrednio powołania na stanowisko negatywnie zaopiniowanego kandydata. Jednak wskazane negatywne opinie mogą znacząco utrudnić wykonywanie obowiązków dyrektora. Powoływanie negatywnie zaopiniowanego kandydata na stanowisko dyrektora generalnie nie powinno jednak mieć miejsca, z punktu widzenia późniejszego, prawidłowego i efektywnego zarządzania instytucją kultury.

Negatywna opinia o kandydacie nie wyklucza jego powołania przez organizatora na stanowisko dyrektora. O tym decyduje organizator.

O ile w przypadku samorządowych instytucji kultury opinie związków zawodowych i stowarzyszeń zawodowych lub twórczych wystarczają do powołania dyrektora, to organizatorzy państwowych instytucji kultury mają jeszcze – zgodnie z art. 15 ust. 3 uodk – obowiązek uzyskania zgody ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego na powołanie danej osoby.

Brak zgody ministra na powołanie dyrektora państwowej instytucji kultury wyklucza powołanie danej osoby.

Od tej zasady jest wyjątek – dotyczy on sytuacji, w której ta sama osoba jest powoływana na stanowisko dyrektora państwowej instytucji kultury na kolejny okres pełnienia funkcji. W takim wypadku organizator jedynie zasięga opinii ministra właściwego do spraw kultury.

Po uzyskaniu pozytywnych opinii o kandydacie po przeprowadzeniu konsultacji ze związkami zawodowymi i stowarzyszeniami zawodowymi oraz twórczymi, względnie po doręczeniu decyzji ministra właściwego ds. kultury o zgodzie na powołanie wyznaczonego kandydata, organizator sporządza akt powołania dyrektora i wręcza go kandydatowi. Pamiętać należy także o obowiązku zawarcia z kandydatem umowy w przedmiocie warunków działania i programu instytucji przed powołaniem go na dyrektora.

Rozdział 3.

Zatrudnianie dyrektora instytucji kultury

Instytucje kultury jako specyficzne jednostki zajmujące się działalnością kulturalną i artystyczną muszą funkcjonować pod określonym kierownictwem. Z uwagi na rodzaj działalności wskazany w art. 1 ust. 1 ustawy z 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r. poz. 87 ze zm.) – dalej: uodk, tj. tworzenie, upowszechnianie i ochrona kultury, konieczne jest określenie ram, w jakich kierownik instytucji kultury ma się poruszać, oraz w jaki sposób ma to kierownictwo być wykonywane. Ponieważ instytucje kultury są jednostkami wyposażonymi w osobowość prawną (wyraźnie wskazuje na to art. 14 ust. 1 uodk), mającymi odrębne podstawy prawne działania, stąd i zasady zatrudniania i wynagradzania kierowników instytucji kultury są także odrębnie uregulowane w przepisach uodk. Jest to regulacja kompletna, a do zasad zatrudniania i wynagradzania nie należy stosować przepisów szczególnych, regulujących funkcjonowanie zarówno podmiotów prywatnych (np. spółek) albo publicznych (jednostek państwowych lub samorządowych). Do zasad zatrudniania i wynagradzania kierownictwa instytucji kultury nie można więc stosować przepisów o urzędnikach państwowych, służbie cywilnej czy dotyczących pracowników samorządowych.

Jedynie w zakresie nieuregulowanym w uodk stosowane są ogólne zasady uregulowane w ustawie z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz.U. z 2025 r. poz. 277 ze zm.; dalej: kp, zgodnie z art. 26a ust. 1 uodk.

Przepisy kodeksowe, zwłaszcza art. 3[1] § 1 kp, rozróżniają dwie metody zarządzania zakładem pracy: jednoosobowy i wieloosobowy (oparty na organie kolegialnym, zazwyczaj wieloosobowym, zwykle nazywanym zarządem).

W pierwszym przypadku – jednoosobowego kierownictwa – mamy do czynienia z jedną osobą, zajmującą główne stanowisko zarządzające. Taka osoba skupia w swoich rękach wszystkie czynności z zakresu zarządu daną jednostką organizacyjną, ma kompetencje do wykonywania wszystkich czynności z zakresu prawa pracy w stosunku do pracowników, reprezentuje także jednostkę na zewnątrz we wszystkich sprawach i postępowaniach.

Ten model kierownictwa przyjęto dla instytucji kultury, określając także charakterystyczną nomenklaturę stanowiskową. Kierownikiem instytucji kultury jest więc jej dyrektor, który – zgodnie z art. 17 uodk – zarządza daną instytucją i reprezentuje ją na zewnątrz. Tym samym w instytucjach kultury nie mamy do czynienia z jakimkolwiek organem kolegialnym o charakterze zarządzającym.

Zarządzanie instytucją kultury ma charakter wyłącznie jednoosobowy – osobą zarządzającą i reprezentującą instytucję jest wyłącznie jej dyrektor.

Przepisy uodk przewidują co prawda możliwość ustanowienia zastępców dyrektora, ale – co wynika wprost z art. 15 ust. 8 uodk – są to osoby (w praktyce – pracownicy), którzy podlegają służbowo dyrektorowi, dyrektor bowiem ich powołuje na te stanowiska, ma również prawo ich odwoływania, zgodnie z postanowieniami statutu. W dodatku stanowiska zastępców dyrektora mają charakter fakultatywny, przepis art. 15 ust. 8 uodk stanowi, że statut „może przewidywać” utworzenie takich stanowisk, co oznacza, że instytucja kultury może funkcjonować bez zastępców dyrektora.

Zastępcy dyrektora instytucji kultury są pracownikami podległymi służbowo dyrektorowi, tj. są jego podwładnymi. Przepisy uodk nie przewidują bowiem kolegialnego zarządu.

Zgodnie z wcześniej już cytowanym art. 17 uodk dyrektor instytucji kultury zarządza nią i reprezentuje instytucję na zewnątrz. Zarządzanie jest zatem ściśle jednoosobowe. To dyrektor ma wyłączną kompetencję do działania w imieniu danej instytucji, w tym do składania oświadczeń woli (np. zawierania umów, w tym umów o pracę). Ma to czynić jednoosobowo, wszelkie inne regulacje statutowe, przewidujące np. łączną reprezentację dyrektora z jednym z zastępców czy z głównym księgowym instytucji, są sprzeczne z cyt. przepisem uodk (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 24 marca 2010 r., sygn. akt II SA/Łd 62/10, Legalis nr 407836). Wszelkie regulacje statutowe, zawierające odrębne i inne niż ustawowe zasady zarządzania lub reprezentacji instytucji kultury są niezgodne z ustawą i podlegają unieważnieniu (rozstrzygnięcie nadzorcze Wojewody Lubelskiego z 25 czerwca 2013 r., nr PN-II.4131.234.2013, Dz.Urz.Woj.Lubel. 2013, poz. 3209).

W zakresie reprezentowania przez dyrektora instytucji kultury jako pracodawcy art. 17 uodk koresponduje z art. 3[1] § 1 kp, zgodnie z którym za pracodawcę będącego jednostką organizacyjną czynności w sprawach z zakresu prawa pracy dokonuje osoba lub organ zarządzający tą jednostką albo inna wyznaczona do tego osoba. Wobec jednoznacznej regulacji art. 17 uodk osobą zarządzającą jest w tym wypadku dyrektor i to on wykonuje w pełni uprawnienia pracodawcy w stosunku do wszystkich pracowników danej instytucji, począwszy od swoich zastępców.

Dyrektor instytucji kultury może jednoosobowo wykonywać wszelkie czynności związane z kierowaniem instytucją kultury, w tym także czynności pracodawcy – może zwłaszcza nawiązywać i rozwiązywać stosunki pracy, a także umowy cywilnoprawne z każdym z zatrudnionych w danej instytucji.

Dyrektor instytucji kultury jest pracownikiem zatrudnionym na podstawie powołania w rozumieniu art. 68 i nast. Kodeksu pracy. Stanowi o tym wyraźnie art. 15 ust. 1 uodk. Zarazem charakterystyczną cechą zatrudnienia dyrektora jest to, że powoływany jest on na czas określony. Minimalne i maksymalne okresy powołania wskazuje art. 15 ust. 2 uodk, i tak:

Powyższe oznacza zatem niedopuszczalność powoływania dyrektora na okresy krótsze (np. roczny, 2-letni), a zarazem na okresy przekraczające 5 sezonów lub 7 lat (np. na okres 10-letni). Sprzeczne z uodk jest także powoływanie dyrektora na czas nieokreślony.

Przepisy uodk nie przewidują z kolei ograniczenia w powoływaniu dyrektora na kolejne okresy pełnienia funkcji, a to oznacza, że dyrektor może być powoływany wielokrotnie na to samo stanowisko w tej samej instytucji – pod warunkiem że okresy powołania mieszczą się w ramach określonych przepisami uodk.

Przykład

Maciej M. został w 2017 r. powołany na stanowisko dyrektora Miejskiego Centrum Promocji Kultury w N. na okres 3 lat, tj. do 2020 r.

Po zakończeniu pełnienia funkcji burmistrz miasta N. uznał, że sprawdził się on na stanowisku dyrektora, a ponieważ opinie związków zawodowych i stowarzyszeń twórczych były pozytywne, zdecydował się powołać go na stanowisko na kolejny okres, tym razem 5-letni, tj. do 2025 r.

Po zakończeniu „kadencji” w 2025 r. władze miasta stwierdziły, że może on dalej pełnić swoją funkcję. Nie sprzeciwił się temu sam zainteresowany (zastrzegł jednak, że po zakończeniu pełnienia funkcji po raz trzeci nie zamierza ubiegać się o to stanowisko ponownie), ze strony związków i stowarzyszeń również nie było sprzeciwów, a jedna z organizacji oceniła bardzo wysoko jego działalność.

Wobec powyższego burmistrz miasta N. powołał Macieja M. na stanowisko dyrektora MCPK na kolejny okres, tym razem 7-letni, tj. do 2032 r.

Jeżeli dyrektor M. nie zostanie odwołany lub nie zrezygnuje przed terminem, pełnić będzie swoją funkcję przez łączny okres 15 lat, przy czym jest on 3-krotnie powoływany na okresy dozwolone przepisami uodk.

Liczba „kadencji” dyrektora, tj. okresów, na jakie jest on powoływany, nie jest ograniczona ustawowo, toteż istnieje możliwość, aby ten sam dyrektor pełnił swoją funkcję nawet przez kilkanaście lub wręcz kilkadziesiąt lat, będąc powoływanym na kolejne okresy następujące po sobie.

Artykuł 68 § 1 kp stanowi, że stosunek pracy nawiązuje się na podstawie powołania w przypadkach określonych w odrębnych przepisach. Tym samym musi istnieć wyraźna podstawa nawiązania stosunku pracy na mocy powołania, wskazana w przepisach rangi ustawowej. Ponadto przepis odrębny w rozumieniu art. 68 § 1 kp musi wyraźnie przewidywać nie tylko, że określone stanowisko powierza się pracownikowi na podstawie powołania, ale także że na tej podstawie nawiązuje się stosunek pracy (zob. K. Paczoska „Glosa do wyroku SN z 12 lipca 2007 r., I PK 45/07” Gdańskie Studia Prawnicze-Przegląd Orz. nr 2/2009 poz. 111).

W tym zakresie przepisy uodk nie pozostawiają żadnych wątpliwości. W art. 15 ust. 1 zd. 1 przyjmuje się bowiem, że dyrektora instytucji kultury powołuje organizator na czas określony, zasadniczo po zasięgnięciu opinii związków zawodowych działających w tej instytucji kultury oraz stowarzyszeń zawodowych i twórczych właściwych ze względu na rodzaj działalności prowadzonej przez instytucję. Odwołanie również następuje w