Ocena ryzyka zawodowego w pigułce ebook

Redakcja: Anna Jagodzińska

Redakcja merytoryczna: Bartosz Łukasiak

Menedżer produktu: Agnieszka Śliwińska

Koordynator projektów wydawniczych: Anna Jagodzińska

Zastępca dyrektora: Head of B2B Market: Szymon Danowski

Zdjęcie na okładce: Freepick

Korekta: Zespół

Koordynator produkcji: Mariusz Jezierski

Projekt graficzny okładki: Agnieszka Makowska

Skład i łamanie: Agnieszka Makowska

ISBN: 978-83-8409-302-3

Numer produktu: UOH86

© Copyright by Wiedza i Praktyka sp. z o.o.

Warszawa 2025

WYDANIE I

Wiedza i Praktyka sp. z o.o.

ul. Łotewska 9a, 03-918 Warszawa,

tel. 22 518 29 29, faks 22 617 60 10

e-mail: [email protected]

NIP: 526-19-92-256

Numer KRS: 0000098264 – Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy, XIII Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego Wysokość kapitału zakładowego: 200.000 zł

Druk: KRM Druk sp. z o.o

Publikacja „Ocena ryzyka zawodowego w pigułce” chroniona jest prawem autorskim. Przedruk i sprzedaż tych materiałów bez zgody wydawcy są zabronione. Zakaz nie dotyczy cytowania publikacji z powołaniem się na źródło. Publikacja „Ocena ryzyka zawodowego w pigułce” została przygotowana z zachowaniem najwyższej staranności i wykorzystaniem wysokich kwalifikacji, wiedzy i doświadczenia autorów i konsultantów. Zaproponowane w publikacji „Ocena ryzyka zawodowego w pigułce” wskazówki, porady i interpretacje nie mają charakteru porady prawnej i dotyczą sytuacji typowych. Ewentualne zastosowanie się do nich powinno być skonsultowane z wykwalifikowanym specjalistą lub ekspertem, w celu uwzględnienia indywidualnych okoliczności związanych z daną sprawą, w związku z czym zastosowanie lub wykorzystanie w jakikolwiek sposób informacji zawartych w tych materiałach następuje na własne ryzyko i odpowiedzialność osoby tego dokonującej. Publikowane rozwiązania nie mogą być traktowane jako oficjalne stanowiska organów i urzędów państwowych.

Oddajemy w Twoje ręce publikację, która powstała z myślą o wszystkich, którzy na co dzień mierzą się z wyzwaniem zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. „Ocena ryzyka zawodowego w pigułce” nie jest kolejnym suchym opracowaniem prawnym, lecz praktycznym przewodnikiem, który w prosty i klarowny sposób tłumaczy, czym jest ocena ryzyka.

Połączyliśmy obowiązujące przepisy z praktyką zakładową i przedstawiliśmy temat oceny ryzyka w sposób przystępny zarówno dla specjalistów BHP, jak i dla pracodawców, menedżerów oraz pracowników, którzy chcą świadomie uczestniczyć w budowaniu bezpiecznego środowiska pracy. Dzięki przejrzystym wyjaśnieniom, przykładom i wskazówkom ta publikacja może stać się codziennym narzędziem w pracy osób odpowiedzialnych za bezpieczeństwo.

Wierzymy, że ta książka pomoże Ci nie tylko spełnić wymogi prawa, ale przede wszystkim lepiej zrozumieć znaczenie oceny ryzyka zawodowego – jako fundamentu kultury bezpieczeństwa w każdej firmie.

Życzymy miłej lektury

Redakcja

Ten e-book jest zgodny z wymogami Europejskiego Aktu o Dostępności (EAA)

• skąd pochodzi,

• jakie są albo mogą być jego skutki zdrowotne dla pracownika i osób postronnych,

• jakie są możliwości uniknięcia wystąpienia niekorzystnych skutków,

• jakie czynniki środowiska pracy sprzyjają wystąpieniu skutków, czyli jakie jest prawdopodobieństwo wystąpienia skutków.

Identyfikując zagrożenia, stwierdza się, jaki jest stan środowiska pracy mogący spowodować wypadek, chorobę lub inną szkodę.

Drugim etapem jest oszacowanie ryzyka zawodowego będącego kombinacją:

• określonych możliwych strat – niekorzystnych skutków zdrowotnych,

• prawdopodobieństwa wystąpienia strat.

Natomiast trzecim etapem jest wartościowanie ryzyka zawodowego, czyli formułowanie opinii o nim, polegające na określaniu wartości takiego ryzyka wg przyjętych kryteriów.

Identyfikacja zagrożeń

Identyfikacja zagrożeń jest podstawowym elementem oceny ryzyka zawodowego i od niej zależeć będzie poprawność całego procesu oceny. Aby usystematyzować działania zespołu oceniającego, wskazane jest sporządzenie na wstępie karty informacyjnej identyfikacji zagrożeń do oceny ryzyka zawodowego. Można ją sporządzić wg zaproponowanego poniżej wzoru.

Wzór 1. Wzór karty informacyjnej identyfikacji zagrożeń do oceny ryzyka zawodowego

Karta informacyjna identyfikacji zagrożeń do oceny ryzyka zawodowego

Lista stanowisk pracy

Identyfikację zagrożeń należy rozpocząć od sporządzenia listy wszystkich stanowisk pracy występujących w firmie i następnie dokonania ich analizy:

• opisując:

wykonywane czynności oraz sposób i czas ich wykonywania,

stosowane środki techniczne (maszyny, urządzenia, narzędzia),

stosowane materiały podstawowe, pomocnicze i ich skład chemiczny,

stosowaną technologię prac,

używane czynniki energetyczne (energia elektryczna, energia cieplna, sprężone powietrze, inne media pod ciśnieniem różnym od ciśnienia atmosferycznego),

sposób organizacji prac (praca pod nadzorem, praca samodzielna, praca w zespole),

wyrób końcowy, co na danym stanowisku wytwarzają pracownicy – bezpieczeństwo wyrobu,

warunki środowiska pracy, w jakich pracują pracownicy, czyli zapylenie, hałas, oświetlenie, czynniki chemiczne, czynniki biologiczne, temperaturę, wilgotność powietrza,

stan techniczny obiektu, w którym jest wykonywana praca: posadzki, przejścia, dojścia, wejścia, schody, stropy, ściany,

czy praca jest wykonywana na poziomie otoczenia czy na wysokości,

wymagania kwalifikacyjne i zdrowotne pracowników,

osoby zatrudnione: kobiety, mężczyźni, młodociani, niepełnosprawni,

stosowane zabezpieczenia techniczne, organizacyjne, ochrony zbiorowe i indywidualne, zabezpieczenia proceduralne (instrukcje) przy poszczególnych maszynach, urządzeniach, sieciach oraz wykonywanych czynnościach, warunki zachowania ergonomii,

oznakowania, sygnalizację;

• zapoznając się z dokumentacją:

dotyczącą przepisów ogólnych i szczegółowych oraz obowiązujących norm odnoszących się do procesu pracy na danym stanowisku pracy,

dotyczącą przeglądów i remontów maszyn, urządzeń, sieci, obiektów budowlanych,

dotyczącą instrukcji producenta poszczególnych maszyn, urządzeń, narzędzi i sprawdzając, jakie zagrożenia są tam opisane,

ruchową i instrukcjami obsługi, bezpiecznego wykonywania prac oraz procedurami organizacji i wykonywania prac,

wyników kontroli organów zewnętrznych (np. Państwowej Inspekcji Pracy),

statystyk wypadkowych i chorobowych, a także zdarzeń potencjalnie wypadkowych oraz innych szkodliwych dla zdrowia skutków występujących w przeszłości na analizowanym stanowisku pracy w ciągu ostatnich 5 lat, jak również takimi statystykami w podobnych Waszemu zakładach pracy;

• przeprowadzając, na każdym stanowisku pracy, wywiad z pracownikami, z którego można dowiedzieć się, jakie oni widzą zagrożenia i niedogodności w wykonywanej pracy.

Źródła informacji o zagrożeniach

Identyfikując zagrożenia, należy odnosić się do ich przyczyn (źródła), co jest szczególnie pomocne na etapie podejmowania działań zapobiegawczych.

Przykład 17

Jeżeli ustalone zostanie, że źródłem poparzenia termicznego są wytypowane gorące powierzchnie, to podejmując działania zapobiegawcze, można zastosować bariery ukierunkowane bezpośrednio na to źródło – osłona powierzchni.

Źródłami informacji o zagrożeniach są:

• dane techniczne o stosowanych na stanowisku pracy maszynach i urządzeniach,

• dokumentacje techniczno-ruchowe i instrukcje stanowiskowe,

• wyniki pomiarów czynników szkodliwych, niebezpiecznych i uciążliwych występujących na stanowisku pracy,

• odpowiednie przepisy i normy,

• literatura naukowo-techniczna,

• obserwacja środowiska pracy,

• obserwacja zadań wykonywanych na stanowisku pracy,

• obserwacja zadań, czynności wykonywanych poza stanowiskiem pracy,

• wywiady z pracownikami,

• obserwacja czynników zewnętrznych, które mogą wpłynąć na bezpieczeństwo na stanowisku pracy,

• statystyki wypadków i chorób zawodowych oraz zdarzeń potencjalnie wypadkowych (ilościowe i przyczynowe),

• analiza organizacji i skuteczności dotychczasowych działań, których celem jest zapewnienie właściwych warunków pracy.

W celu prawidłowego zidentyfikowania zagrożeń i poprawnego przeprowadzenia oceny ryzyka zawodowego należy przeanalizować istniejącą oraz opracować brakującą dokumentację, w szczególności:

• listę zagrożeń z możliwymi ich skutkami zdrowotnymi dla pracowników,

• wykaz prac szczególnie niebezpiecznych,

• wykaz prac wymagających wykonywania przez co najmniej 2 osoby,

• wykaz prac wymagających szczególnych kwalifikacji,

• wykaz miejsc i stanowisk wymagających opracowania instrukcji obsługi i bezpiecznego wykonywania prac,

• wykaz występujących, na danym stanowisku pracy, szkodliwych czynników biologicznych,

• wykaz stosowanych materiałów szkodliwych i niebezpiecznych,

• karty charakterystyki stanowisk pracy,

• karty charakterystyki stosowanych substancji chemicznych,

• potwierdzenia zatrudniania pracowników o wymaganych kwalifikacjach zawodowych i zdrowotnych,

• dokumentację szkolenia w zakresie bhp,

• listę stosowanych ochron, zabezpieczeń (zbiorowych i indywidualnych).

Analiza stanowiska pracy

Rozpoczynając analizę stanowiska pracy, warto wiedzieć, które z wymagań określonych przez przepisy i normy nie zostały spełnione na owym stanowisku pracy, a następnie przystąpić do identyfikowania wszystkich zagrożeń, których źródłem są występujące czynniki niebezpieczne, szkodliwe i uciążliwe.

UWAGA

Niespełnienie wymagań prawnych dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy zawsze będzie czynnikiem zwiększającym ryzyko zawodowe (np. nieaktualne badania lekarskie, braki w szkoleniu bhp, niedostateczne kwalifikacje, brak odzieży roboczej i ochronnej, brak instrukcji bhp itp.).

Identyfikacja zagrożeń powinna obejmować historię stanu środowiska pracy na danym stanowisku pracy, a zatem zagrożenia, które przyczyniły się w przeszłości do powstania:

• wypadków przy pracy,

• chorób zawodowych,

• awarii,

• zdarzeń potencjalnie wypadkowych.

W tym miejscu trzeba zastanowić się nad skutecznością podjętych działań korygujących:

• Czy były podjęte i były adekwatne do przyczyn danego zdarzenia?

• Czy zostały w pełni wdrożone?

• Czy zlikwidowały lub ograniczyły zagrożenie?

Jeżeli trzeci warunek nie został spełniony, to zagrożenie nadal istnieje i w każdej chwili może ujawnić się w postaci wypadku czy choroby.

Analizując stanowisko pracy pod kątem występowania określonych zagrożeń, należy zwrócić uwagę na: stosowane wyposażenie, czyli czy:

• stosowane jest wyposażenie właściwe dla rodzaju pracy,

wyposażenie jest poprawnie stosowane,

stan wyposażenia zapewnia bezpieczeństwo;

• pozycję przy pracy, czyli czy pracownik narażony jest na:

uderzenie, pochwycenie, przygniecenie itp.,

upadek na ten sam poziom,

upadek z wysokości,

kontakt z energią elektryczną,

kontakt z substancją chemiczną lub jej mieszaniną,

kontakt z materiałem gorącym lub zimnym,

przeciążenie podczas podnoszenia, pchania, toczenia czy sięgania;

• metody pracy, czyli czy:

realizowane zadania należy wykonywać za pomocą ustalonych, przyjętych i powtarzalnych metod,

stosowane metody są odpowiednie do zadania,

stosowane metody są bezpieczne;

• środki ochrony zbiorowej, czyli czy:

na stanowisku pracy wymagane są środki ochrony zbiorowej,

wymagane środki ochrony zbiorowej są sprawne i stosowane,

stosowane środki ochrony zbiorowej spełniają swoje zadania;

• środki ochrony indywidualnej, czyli czy:

w obserwowanej pracy wymagane jest stosowanie środków ochrony indywidualnej,

wymagane środki ochrony indywidualnej są stosowane,

stosowane środki ochrony indywidualnej spełniają swoją rolę i nie stwarzają dodatkowych zagrożeń.

Dla pewnego ułatwienia procesu identyfikacji zagrożeń można je podzielić na:

• naturalne, którymi jest energia zlokalizowana w naturalnym środowisku parcy (np. wyładowania atmosferyczne, osunięcia się ziemi, tąpnięcie w kopalni, burza, gwałtowne opady atmosferyczne),

• techniczne, którymi jest energia zmagazynowana w środkach technicznych (np. uderzenie przez ruchomą część maszyny, oparzenie gorącym metalem, porażenie prądem elektrycznym),

• osobowe, którymi są niekontrolowane skutki siły mięśni i ciążenia organizmu (np. potknięcie i upadek uderzenie się o coś lub czymś).

Lista kontrolna

Pomocą w ocenie ryzyka zawodowego jest sporządzenie tzw. listy kontrolnej obejmującej występujące zagrożenia, ich źródła, możliwe skutki i stosowane zabezpieczenia. Takie listy są ogólnie dostępne (np. na stronach CIOP lub PIP), ale można też opracować je we własnym zakresie, odzwierciedlając w nich typowe dla własnej firmy warunki pracy.

Listę kontrolną generalnie można sporządzić na 2 sposoby, mianowicie jako:

1) listę obejmującą wszystkie zagrożenia występujące w firmie,

2) listę obejmującą konkretne stanowisko pracy będące przedmiotem analizy.

W pierwszym przypadku należy sporządzić listę zagrożeń występujących na wszystkich stanowiskach pracy i, analizując kolejne z nich, dokonywać przyporządkowania danego zagrożenia do stanowiska pracy czy wykonywanej czynności.

Natomiast w drugim przypadku po dokonaniu opisu konkretnego stanowiska pracy i wyszczególnieniu zagrożenia występującego w całym procesie pracy realizowanym na tym stanowisku (od wejścia do zakładu pracy, przez szatnię, czynności przygotowawcze, czynności produkcyjne razem z pobraniem materiałów oraz narzędzi do czynności porządkowych i wyjścia z firmy).

W małej firmie, o jednorodnym charakterze stanowisk pracy, wygodniejszy jest pierwszy sposób postępowania, natomiast dla firm dużych, w których występują bardzo różne stanowiska pracy z różnorodnymi zagrożeniami, wygodniej będzie postępować wg drugiego sposobu.

I tak, pierwszy sposób to urzędy, banki, szpitale, sklepy – prawie wszyscy pracownicy narażeni są na te same czy podobne zagrożenia.

Z kolei drugi sposób to zakłady przemysłowe czy firmy budowlane o różnorodnej technologii wykonywanych prac, mające własne zaplecze administracyjne, magazynowe i transportowe.

Można jeszcze skorzystać z trzeciego sposobu postępowania polegającego na pogrupowaniu poszczególnych stanowisk pracy wg kryteriów występowania zagrożeń i sporządzić dla nich oddzielne listy kontrolne.

Na przykład w firmie, spośród poszczególnych stanowisk pracy, można wyodrębnić, z uwagi na występujące zagrożenia, następujące grupy stanowisk pracy:

• pracowników administracyjno-biurowych,

• pracowników nadzoru,

• operatorów maszyn i urządzeń transportowych,

• operatorów maszyn produkcyjnych,

• pracowników służb konserwacyjno-remontowych,

• magazynierów,

• porządkowych, i dla każdej z nich, wg struktury stanowisk pracy, sporządzić odpowiednią listę kontrolną.

Przykłady list kontrolnych

Przedstawiamy przykłady list kontrolnych zagrożeń, wg których można sporządzić właśnie listy, w zależności od potrzeb i sytuacji występujących w firmach.

Tabela 1. Przykładowa lista kontrolna zagrożeń wg Centralnego Instytutu Ochrony Pracy – Państwowego Instytutu Badawczego

Tabela 2. Przykładowa lista kontrolna zagrożeń ogólnych

Tabela 3. Przykładowa lista kontrolna zagrożeń maszynami

Korzystając z przykładowych list kontrolnych zagrożeń, trzeba je uszczegółowić i dostosować do warunków lokalnych, czyli uwzględnić te zagrożenia, które występują na stanowiskach pracy w firmie.

Sytuacje i czynniki a zagrożenia

Analizując zagrożenia występujące w firmie, należy wziąć pod uwagę sytuacje i czynniki, które same w sobie nie stanowią zagrożeń, ale mogą potęgować występujące zagrożenia lub sprzyjać popełnianiu błędów przez pracowników. Wśród takich czynników i sytuacji wyróżnia się:

• czynniki psychologiczne, czyli:

uciążliwość pracy (duże natężenie, monotonia),

zamknięcie, wyizolowanie stanowiska pracy, odosobnienie,

niejasność sytuacji, konflikty,

udział w podejmowaniu decyzji mających wpływ na pracę,

wysokie wymagania, słaba kontrola,

reakcje w sytuacjach awaryjnych;

• wzajemne oddziaływanie między miejscem pracy a czynnikiem, na przykład:

zależność poziomu bezpieczeństwa od dokładności odbioru i przetwarzania informacji,

zależność poziomu bezpieczeństwa od wiedzy i możliwości pracowników,

zależność poziomu bezpieczeństwa od norm zachowania,

zależność poziomu bezpieczeństwa od prawidłowego komunikowania się i właściwie wydawanych instrukcji w sprawie zasad postępowania w zmieniających się warunkach,

wpływ możliwych do przewidzenia odstępstw od zasad bezpieczeństwa,

dobór środków ochrony indywidualnej,

ergonomiczne czynniki stanowiska pracy;

• organizację pracy, w której występują:

określone czynniki uwarunkowane procesem pracy (np. praca bez przerw, praca zmianowa, praca w dni świąteczne, praca w nadgodzinach itp.),

systemy zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy, planowanie, monitorowanie,

zadania związane z konserwacją maszyn, urządzeń, narzędzi i wyposażenia,

określone sposoby postępowania w sytuacjach awaryjnych i wypadkowych,

niezgodności z obowiązującymi odpowiednimi przepisami i normami.

Ergonomia i pracownicy

Kolejnymi istotnymi elementami, jakie należy brać pod uwagę, analizując zagrożenia mogące wystąpić w firmie, są ergonomia oraz sami pracownicy.

Identyfikując zagrożenie i biorąc pod uwagę ergonomię stanowiska pracy, należy ustalić:

• czy stanowisko pracy, z wyposażeniem, jest ergonomiczne,

• czy niespełnienie wymagań ergonomii sprzyja popełnianiu błędów mogących być przyczyną wypadku.

Zwracając uwagę na pracowników, należy zidentyfikować te ich grupy, którym grozi większe ryzyko. Zazwyczaj są to pracownicy:

• młodsi i starsi,

• niepełnosprawni,

• kobiety ciężarne i matki karmiące,

• niedoświadczeni lub o niskich kwalifikacjach,

• po przebytych chorobach,

• biorący leki, na przykład psychotropowe lub te, które mogą zwiększać podatność na działanie czynników szkodliwych.

Identyfikując zagrożenia, trzeba także uwzględnić możliwość narażenia na nie osób trzecich, którymi mogą być na przykład:

• osoby kontrolujące, niebędące pracownikami firmy,

• osoby dokonujące czynności badawczych, pomiarowych,

• praktykanci, uczniowie i osoby szkolone,

• osoby niosące pomoc w nagłych przypadkach,

• osoby odwiedzające (np. kontrahenci).

Analiza zagrożeń po ich identyfikacji

Po przeprowadzeniu identyfikacji zagrożeń należy dokonać ich analizy, czyli określić:

• możliwe straty spowodowane każdym z zagrożeń,

• prawdopodobieństwo zaistnienia straty – przy każdorazowym sprawdzaniu skuteczności dotychczas stosowanych zabezpieczeń.

Może się okazać, że niektóre ze zidentyfikowanych zagrożeń nie będą rozpatrywane przy ocenie ryzyka zawodowego z powodu niewielkich strat lub bardzo niskiego prawdopodobieństwa ich zaistnienia, nawet w sytuacji niepełnego stosowania dodatkowych zabezpieczeń.

Przykład 18

1. Upadek na pracownika poprawnie zamocowanej na suficie lampy – bardzo niski stopień prawdopodobieństwa.

2. Zakłucie spinaczem biurowym – bardzo małe straty przy niskim stopniu prawdopodobieństwa.

3. Zachorowanie z powodu częstego używania telefonu komórkowego – brak miarodajnych podstaw do takiego stwierdzenia.

Szacowanie i ocena ryzyka zawodowego

Parametry oceny ryzyka zawodowego

Oceniając ryzyko zawodowe na badanym stanowisku pracy, trzeba brać pod uwagę następujące parametry:

• stopień możliwej straty wynikającej ze zdarzenia (skutki, konsekwencje zdrowotne),

• prawdopodobieństwo wystąpienia zdarzenia niebezpiecznego powodującego określone skutki.

Przed przystąpieniem do szacowania i wartościowania ryzyka należy wybrać jedną ze znanych metod oceny ryzyka zawodowego.

Parametry ryzyka zawodowego trzeba szacować oddzielnie dla każdego zidentyfikowanego zagrożenia na konkretnym stanowisku pracy (np. upadek na niższy poziom, hałas, pył itp.), uwzględniając przy tym:

• określone wcześniej ich charakterystyki,

• czynniki środowiska pracy zwiększające możliwość wystąpienia zdarzenia lub choroby (praca zmianowa, wymuszony rytm pracy, oświetlenie, temperatura, stres, czas przebywania w narażeniu),

• osoby, które wykonując pracę, wpływają na zaistnienie zdarzenia powodującego uraz lub chorobę (przez swoje doświadczenie zawodowe czy stan zdrowia).

Stopień możliwej straty

Szacując stopień (wielkość) możliwej straty spowodowanej wystąpieniem zdarzenia niebezpiecznego, powinno się brać pod uwagę:

• postępowanie pracownika zgodne z obowiązującym prawem dotyczącym ochrony przed zagrożeniami,

• rozległość, wielkość fizycznego uszkodzenia ciała pracownika lub utraty jego zdrowia,

• rozmiar strat, na przykład liczbę pracowników, a w niektórych metodach oceny ryzyka zawodowego również stopień zniszczenia maszyn, urządzeń, materiałów itp.

Wystąpienia zdarzenia niebezpiecznego

Szacując prawdopodobieństwo wystąpienia zdarzenia niebezpiecznego o określonej stracie, nazywane prawdopodobieństwem straty, trzeba uwzględnić następujące czynniki:

• prawdopodobieństwo wystąpienia zdarzenia wywołującego zagrożenie,

• częstotliwość i czas narażenia (ekspozycję) na działanie zagrożeń,

• możliwości uniknięcia lub ograniczenia strat.

Prawdopodobieństwo wystąpienia zdarzenia

Prawdopodobieństwo wystąpienia zdarzenia jest miarą, która określa, jak często może wystąpić dane zdarzenie będące skutkiem konkretnego zagrożenia. Szacując je, należy mieć na uwadze, że zdarzenie może mieć miejsce, przy czym powstała w wyniku jego strata nie musi być największa. Jednakże przy ocenie ryzyka zawodowego zawsze należy brać pod uwagę właśnie te największe skutki zdarzenia.

Przykład 19

Jeżeli pracownik może spaść z wysokości, to upadek nie musi się zakończyć śmiercią. Ocena prawdopodobieństwa dotyczy samego faktu upadku (zdarzenia), ale do oceny ryzyka zawodowego trzeba i tak przyjąć skutek najbardziej niekorzystny dla pracownika, w tym wypadku śmierć poszkodowanego.

Prawdopodobieństwo zaistnienia zdarzenia niebezpiecznego czy wystąpienia choroby zawodowej zależeć będzie od:

• częstotliwości przebywania w sytuacji narażenia i czasu narażenia na zagrożenie,

• możliwość uniknięcia lub ograniczenia strat,

• skuteczności stosowanych zabezpieczeń.

Z kolei prawdopodobieństwo wystąpienia niekorzystnych skutków zdrowotnych dla pracownika podlegającego działaniu czynników szkodliwych (choroba) lub niebezpiecznych (wypadek) zależeć będzie od:

• częstotliwości i czasu narażenia (ekspozycji) pracowników na działanie zagrożeń,

• sposobu ujawnienia się zagrożenia: szybko czy powoli,

• występowania sygnałów pojawienia się zagrożenia,

• technicznych i ludzkich możliwości uniknięcia lub ograniczenia skutków (np. przez zmniejszenie prędkości urządzenia, działanie zgodne z wymaganiami bezpieczeństwa, natychmiastową reakcję człowieka w celu uniknięcia skutków zagrożenia).

UWAGA

Informacje na temat prawdopodobieństwa zaistnienia zdarzenia czy jego skutków można uzyskać z:

• własnych doświadczeń,

• opisów wypadków zaistniałych w przeszłości w Waszej firmie i zakładach stosujących takie same maszyny, urządzenia, technologie, dysponujących taką samą organizacją pracy, zatrudniających pracowników o podobnym doświadczeniu zawodowym itp., w których występują takie same warunki środowiska pracy,

• literatury,

• danych statystycznych.

Natomiast prawdopodobieństwo zaistnienia konkretnych ujemnych skutków zdrowotnych od poszczególnych zagrożeń określane jest jako:

• mało prawdopodobne, to takie, które nie powinno wystąpić podczas całego okresu aktywności zawodowej pracownika,

• prawdopodobne, to takie, które może wystąpić nie częściej niż kilkakrotnie podczas całego okresu aktywności zawodowej pracownika,

• wysoce prawdopodobne, to takie, które może wystąpić wielokrotnie podczas całego okresu aktywności zawodowej pracownika.

Inaczej prawdopodobieństwo można określić jako możliwość ujawnienia się niekorzystnych skutków od istniejących w środowisku pracy zagrożeń.

Określając maksymalne skutki i prawdopodobieństwo ich wystąpienia, należy kierować się zdrowym rozsądkiem.

Częstość i czas narażenia na zagrożenie

Szacowanie częstotliwości i czasu narażenia na zagrożenie obejmuje:

• organizację pracy,

• sposób eksploatacji maszyn i urządzeń,

• wszystkie możliwe metody pracy,

• ekspozycję na poszczególne rodzaje zidentyfikowanych zagrożeń.

Ważny jest tu rodzaj wykonywanych czynności oraz częstotliwość i czas, w którym pracownik je wykonuje.

Przykład 20

• Pracownik wykonujący różne prace konserwacyjne może tylko okresowo wykonywać je na wysokości.

• Pracownik wykonujący prace konserwacyjne konstrukcji stalowych, polegające na czyszczeniu szczotką mechaniczną i malowaniu farbą chlorokauczukową, raz będzie narażony na hałas i zapylenie, a innym razem na szkodliwe substancje chemiczne.

Możliwość uniknięcia lub ograniczenia strat

Analizując szanse uniknięcia lub ograniczenia strat, należy brać pod uwagę następujące czynniki:

• sposób obsługi urządzenia (automatyczny, ręczny);

• prędkość, z jaką narasta zagrożenie:

nagle (np. wybuch),

szybko (np. pożar),

powoli (np. rozszczelnienie instalacji z powolnym wypływem niebezpiecznego gazu o charakterystycznym zapachu czy kolorze);

• sposób, w jaki pracownik nabył świadomość ryzyka zawodowego:

na szkoleniu teoretycznym,

na szkoleniach praktycznych (np. brał udział w symulacjach zdarzeń niebezpiecznych czy nawet był naocznym świadkiem wypadku);

• możliwości wyeliminowania lub ograniczenia zagrożeń:

możliwe – łatwe do zidentyfikowania zagrożenia i dostępne oraz skuteczne środki zabezpieczające,

niemożliwe – bardzo trudne do zidentyfikowania zagrożenia i niedostępne lub nieskuteczne środki zabezpieczające,

możliwe pod pewnymi warunkami – jeżeli zadziała sygnalizacja ostrzegawcza, jeżeli będzie osoba asekurująca;

• wiedzę i doświadczenie pracownika:

wiedza niedostateczna, co jest wynikiem na przykład braku szkoleń czy kwalifikacji,

wiedza dostateczna – spełnione zostały minimalne wymagania szkoleniowe i kwalifikacyjne,

brak doświadczenia zawodowego, na przykład pracownik jest młody, sezonowy,

duże doświadczenie – długoletni staż na wielu podobnych stanowiskach pracy czy w różnych warunkach środowiska pracy.

Wartościowanie ryzyka zawodowego

Wartościowanie (ocena) ryzyka zawodowego jest formułowaniem opinii o nim. Polega ono na określaniu wartości takiego ryzyka wg kryteriów wynikających z przyjętej metody jego oceny.

Po oszacowaniu wartości elementów ryzyka (określonych na podstawie wybranej metody) podejmuje się decyzję dotyczącą akceptacji poziomu ryzyka albo podjęcia kroków koniecznych do jego zmniejszenia lub zapewnienia, że ryzyko pozostanie na akceptowanym poziomie.

Poziom akceptowalny powinien wynikać z prowadzonej polityki bezpieczeństwa i higieny pracy obowiązującej w firmie. Nie może on być jednak rozbieżny z wymaganiami wynikającymi z odpowiednich przepisów prawa pracy bhp i norm.

UWAGA

Zawsze można ustalić dla poszczególnych zagrożeń poziom niższy niż wynikający z przyjętej metody oceny ryzyka czy z odpowiednich przepisów i norm. Ustalenie odpowiednio niskiego poziomu powinno być uzależnione od możliwości:

• technicznych,

• organizacyjnych,

• finansowych, firmy i przede wszystkim powinno wynikać ze skutków zagrożeń.

Przykłady kart oceny ryzyka zawodowego

Poniżej przedstawione zostały przykłady kart oceny ryzyka zawodowego na robotniczych stanowiskach pracy wg Polskiej Normy PN-N-18002:2011 Systemy zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy – Ogólne wytyczne do oceny ryzyka zawodowego, w skali trzystopniowej.

Tabela 4. Przykładowa karta oceny ryzyka zawodowego na stanowisku pracy murarza wg Polskiej Normy PN-N-18002:2011, w skali trzystopniowej

Tabela 5. Przykładowa karta oceny ryzyka zawodowego na stanowisku pracy ślusarza wg Polskiej Normy PN-N-18002:2011, w skali trzystopniowej

Tabela 6. Przykładowa karta oceny ryzyka zawodowego na stanowisku pracy tokarza wg Polskiej Normy PN-N-18002:2011, w skali trzystopniowej

Ten e-book jest zgodny z wymogami Europejskiego Aktu o Dostępności (EAA)

Nawet najlepiej przeprowadzona ocena ryzyka nie zapewni pracownikom pełnego bezpieczeństwa, a tak zwane ryzyko resztkowe, które pozostaje po zastosowaniu środków ochronnych, będzie uzależnione między innymi od charakteru działalności firmy i przygotowania pracowników na możliwość wystąpienia zagrożeń. Zawsze będzie ono większe na placu budowy czy w kopalni niż w sklepie lub szwalni.

Podstawowym celem oceny ryzyka zawodowego jest ograniczenie ryzyka do poziomu najniższego, jaki można osiągnąć. Ocena ryzyka zawodowego polega na przewidywaniu, jakie szkody (np. urazy, schorzenia) mogą spotkać pracownika zatrudnionego na danym stanowisku pracy, i zaplanowaniu, co trzeba zrobić, aby tego uniknąć.

UWAGA

Celem oceny ryzyka zawodowego jest poprawa bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracowników.

Efekty oceny ryzyka zawodowego

Ocena ryzyka zawodowego powinna być przeprowadzona, tak aby:

• zidentyfikować wszystkie istotne zagrożenia związane z pracą,

• ocenić, jakie ryzyko związane jest z tymi zagrożeniami,

• sprawdzić, czy istniejące środki bezpieczeństwa są wystarczające,

• przebadać różne możliwości usunięcia lub ograniczenia ryzyka zawodowego,

• ustalić priorytety działania,

• zastosować zaplanowane środki bezpieczeństwa,

• czuwać nad tym, aby stosowane środki bezpieczeństwa były skuteczne.

Oznacza to, że po przeprowadzeniu oceny ryzyka zawodowego trzeba przeanalizować możliwość poprawy warunków pracy w firmie i zastosować odpowiednie działania profilaktyczne.

Bardzo małe ryzyko zawodowe

Zdarza się, że ryzyko zawodowe związane z pracą jest bardzo małe (nie większe niż w życiu codziennym) i nie ma potrzeby wprowadzania zmian w celu poprawy warunków pracy. Dotyczy to firm czy stanowisk pracy, gdzie nie występują znaczące zagrożenia, a organizacja pracy stoi na wysokim poziomie.

Jeżeli w takich przypadkach istniejące środki bezpieczeństwa są wystarczające, to należy jedynie zapewnić ich stosowanie. Wtedy pkt 4, 5 i 6 z efektów oceny ryzyka zawodowego nie będą dotyczyły zakładu lub stanowiska pracy. Jednakże, biorąc pod uwagę obowiązek stałej poprawy warunków pracy oraz fakt, że nie ma zakładów ani stanowisk pracy doskonale bezpiecznych – należy zawsze doskonalić działalność w dziedzinie bhp.

Ocena istniejących środków bezpieczeństwa

Często po zidentyfikowaniu zagrożeń i ocenie istniejących środków bezpieczeństwa okazuje się, że nie ma pewności, czy ryzyko zawodowe można zaakceptować. Oszacowanie, że ryzyko zawodowe jest małe, opiera się zazwyczaj na założeniu niskiego lub bardzo niskiego prawdopodobieństwa wystąpienia wypadku lub choroby zawodowej.

Trzeba jednak pamiętać, że ocena prawdopodobieństwa jakiegoś zdarzenia jest zawsze bardzo indywidualna. Do takiej oceny należy mieć ograniczone zaufanie, zwłaszcza jeżeli opiera się głównie na założeniu prawidłowego postępowania pracowników.

Dlatego zawsze po dokonaniu oceny ryzyka zawodowego warto jeszcze raz przejrzeć swoje ustalenia i zwrócić szczególną uwagę na potrzebę obniżenia takiego ryzyka. Sytuacja taka wystąpi na przykład w firmie, gdzie:

• stosowane są niebezpieczne technologie (np. toksyczne preparaty, prace wykonywane w kanałach lub zbiornikach),

• eksploatowane są maszyny zaliczane do szczególnie niebezpiecznych (np. prasy, maszyny do obróbki drewna),

• wykonywane są prace wymagające szczególnej sprawności psychofizycznej (np. transport suwnicami, żurawiami, prace na wysokości),

• miały już miejsce ciężkie lub śmiertelne wypadki,

• zdarzały się wypadki powtarzalne,

• występują choroby zawodowe (np. w branży przetwórstwa gumy, obróbki metali, kopalniach),

• pracownicy zgłaszają problemy ze zdrowiem lub bezpieczeństwem.

Zminimalizowanie ryzyka zawodowego

Zminimalizowanie ryzyka zawodowego pozwoli na ograniczenie kosztów w firmie związanych z wypadkami, chorobami przykładającymi się na przestoje czy podejmowanie działań naprawczych. Nawet jeżeli istniejące środki bezpieczeństwa są wystarczające, to należy rozważyć możliwość zwiększenia poziomu bezpieczeństwa. Jeżeli poprawa istniejącego stanu wymaga minimalnych nakładów finansowych, to trzeba ją wdrożyć.

Działania korygujące i zapobiegawcze

Poprawa bezpieczeństwa pracy może opierać się na wprowadzeniu działań korygujących, w celu zmniejszenia ryzyka zawodowego, lub zapobiegawczych, w celu utrzymania takiego ryzyka na niskim poziomie.

Działania korygujące mają na celu wprowadzenie zmian w procesie pracy. Natomiast działania zapobiegawcze polegają głównie na zapewnieniu kontroli stosowania istniejących środków bezpieczeństwa w zakładzie pracy.

UWAGA

Warto przedyskutować w zespole oceniającym ryzyko zawodowe potrzebę poprawy bezpieczeństwa dla każdego stanowiska pracy i zapisać ustalenia. Jeżeli istniejące środki bezpieczeństwa będą wymagały poprawy, to trzeba podjąć działania zmierzające do obniżenia ryzyka zawodowego pochodzącego od konkretnych zagrożeń.

Rodzaje działań profilaktycznych

Jeżeli w wyniku przeprowadzanych ocen ryzyka zawodowego na poszczególnych stanowiskach pracy okaże się, że potrzebne jest podjęcie działań profilaktycznych, to najpierw należy rozważyć 2 kwestie:

1) Czy można całkowicie wyeliminować ryzyko zawodowe?

2) Jeżeli nie, to jak je zmniejszyć?

Eliminacja zagrożenia

Najskuteczniejszym działaniem korygującym jest eliminacja ryzyka przez zlikwidowanie zagrożenia. Nie zawsze jest to wykonalne, ale zawsze trzeba rozważyć możliwość wyeliminowania zagrożenia, czyli ryzyka zawodowego. Można to osiągnąć przez odpowiedni dobór:

• maszyny,

• urządzenia,

• narzędzi,

• technologii,

• stosowanych materiałów.

Przykład 21

• Zastosowanie maszyny, która emituje hałas 82 dB zamiast 88 dB, pozwoli na wyeliminowanie ryzyka uszkodzenia słuchu u pracowników.

• Zastosowanie bezpiecznego napięcia zasilania lampy przenośnej wykluczy możliwość śmiertelnego porażenia prądem.

• Zamiast usprawniania wentylacji można zastosować farby wodne niezawierające rozpuszczalników. Zmniejszy to zagrożenie zatrucia się pracowników.

• Do ciężkich prac transportowych należy dobierać pracowników o odpowiednich predyspozycjach fizycznych.

Możliwość wyeliminowania ryzyka zawodowego

Ryzyko można wyeliminować przez rezygnację z prowadzenia prac, które nie muszą być wykonywane w zakładzie pracy. Często wypadki spowodowane są tym, że pracownikom zleca się wykonywanie prac, które powinny wykonać specjalistyczne firmy. Pracownicy takich firm są lepiej przygotowani do bezpiecznego prowadzenia prac, mają odpowiednie umiejętności, sprzęt i narzędzia – na pewno wykonają te prace bezpieczniej. Dotyczy to szczególnie prac remontowo-budowlanych, napraw maszyn oraz instalacji energetycznych itp.

Ograniczanie ryzyka zawodowego

Jeżeli w zakładzie pracy nie ma możliwości uniknięcia ryzyka zawodowego, to należy je ograniczyć do możliwie niskiego poziomu.

O wielkości ryzyka zawodowego decydują 2 czynniki:

1) możliwe straty,

2) ich prawdopodobieństwo.

Możliwość obniżenia poziomu ryzyka zawodowego

Poziom ryzyka zawodowego można obniżyć przez ograniczenie jego możliwych skutków lub zmniejszenie prawdopodobieństwa niebezpiecznego zdarzenia.

Przykład 22

Zastosowanie środków ochrony indywidualnej chroniących przed skutkami upadku z wysokości nie zmniejszy prawdopodobieństwa samego upadku z wysokości, ale zmniejszy prawdopodobieństwo wystąpienia skutków śmiertelnych zdarzenia. Oznacza to, że ryzyko związane z tą pracą stanie się akceptowalnie mniejsze – nawet akceptowalne. Jednak znacznie częściej działania profilaktyczne polegają na zmniejszeniu prawdopodobieństwa niebezpiecznego zdarzenia. Mogą to być działania nakierowane na technikę, organizację i samych pracowników.

Przykład 23

W magazynie – hurtowni ograniczanie prawdopodobieństwa wypadku przy pracy za pomocą działań nakierowanych na technikę, organizację i samych pracowników polega między innymi na:

• wyznaczeniu dróg transportowych, o odpowiednich szerokościach,

• usunięciu wszelkich nierówności na tych drogach,

• poprawieniu oświetlenia,