Małpa i Duch ebook

Małpa i M

1000041386

Aldous Huxley

MAŁPA I DUCH

Przełożył

Iwo Gabriel Jackowski

PHANTOM PRESS INTERNATIONAL Gdańsk 1991

Tytuł oryginału

Ape and Essence

Redaktor

Olaf Szewczyk

© Copyright by Aldous Huxley

© Copyright for the Polish edition

by PHANTOM PRESS INTERNATIONAL

Gdańsk 1991

Wydanie I

ISBN 83-85276-11-4

Drukarnia Wydawnicza im. W. L. Anczyca w Krakowie.

Druk z gotowych diapozytywów. Zam. 3473/91.

OD TŁUMACZA

Wydawnictwo PHANTOM PRESS INTERNATIONAL, przystępując do opublikowania pierwszego polskiego tłumaczenia powieści Aldousa Huxleya — Małpa i Duch, zaproponowało mi napisanie przedmowy, względnie posłowia, z myślą zapewne o tych nowych czytelnikach, którym być może nazwisko autora nie powie zbyt wiele, jako że jego twórczość w ciągu ostatnich bez mała trzydziestu lat nie była reprezentowana na półkach naszych księgarń, a także i o tych, którym wprawdzie nieobcy jest dorobek pisarski Huxleya, ale nie znają tej pozycji, noszącej w dodatku tytuł tak osobliwy.

Dla tych pierwszych przydatna może się okazać garść informacji ogólnych o samym pisarzu i jego twórczości, ci drudzy ograniczą się zapewne do przeczytania tylko komentarza na temat tej, uprzedźmy od razu, bardzo dziwnej książki.

A więc: Aldous Huxley, jeden z najwybitniejszych pisarzy angielskich drugiej ćwierci naszego stulecia (urodzony w 1894 r.), był synem lekarza Leonarda, wnukiem słynnego uczonego, darwinisty Tomasza Huxleya, młodszym bratem wybitnego biologa Juliana Huxleya i siostrzeńcem znanego krytyka literackiego Matthew Arnolda. Wychowanek elitarnej szkoły w Eton, studiował w Oxfordzie, gdzie ukończył fakultet filologii klasycznej. Mimo ciężkiej choroby oczu, jaka z nawrotami dręczyła go całe życie, czytał ogromną ilość dzieł z literatury światowej. Zgłębiał tajniki filozofii, historii, nauk społecznych i przyrodniczych. Stał się erudytą wszechstronnym i zdumiewającym. Był niezwykle wrażliwy na muzykę, która stanowiła pociechę w czasie długich miesięcy rozpaczy, kiedy choroba oczu pogłębiała się. W latach dwudziestych dużo podróżował, m.in. do Indii i Ameryki Środkowej. Znał świetnie Italię. Plonem tych podróży stały się zarówno błyskotliwe obserwacje zawarte w kilku wspomnieniach książko-

wych, jak i wnikliwe uwagi i refleksje na temat dawnego malarstwa włoskiego rozsiane na kartach licznych esejów.

Zakres tematyczny twórczości pisarskiej Huxleya jest ogromny. Pisał powieści, krótkie opowiadania, eseje, wiersze, sztuki teatralne, recenzje, tłumaczył. Ilość opublikowanych prac obejmuje około sześćdziesięciu tytułów od pierwszego tomu opowiadań Limbo z r. 1920, po ostatnią bodaj jego ważną pozycję, jaką jest właśnie Małpa i Duch z r. 1948. Zmarł w r. 1963.

W latach międzywojennych, w okresie największych triumfów twórczości Huxleya ukazało się w Polsce kilka jego, znaczących dzieł, a mianowicie: powieści — Dwie albo trzy gracje (Two or three Graces, 1930), Ostrze na ostrze (Point counter Point, 1928), Nowy wspaniały świat (Brave New World, 1932), wybór esejów — Muzyka nocą (Music at Night, 1931), oraz obserwacje z podróży — Drwiący Piłat (Jesting Pilate) i Nad Zatoką Meksykańską (Beyond the Mexione Bay).

Po wojnie pierwszym}, tłumaczeniami Huxleya, jakie uka-zyły się na naszym rynku wydawniczym, były: Po wielą latach (After many a Summer, 1939) i Czas musi stanąć (Time must have a Stop, 1944).

W 1957 opublikowano następne książki: Niewidomy w Ga-Zie (Eyeless in Gbaza, 1936) i wznowiono tłumaczenie Point counter Point pod zmienionym tytułem Kontrapunkt, a więc dwie najgłośniejsze, obok Nowego wspaniałego świata, powieści Huxleya.

W 1959 wydano natomiast jedną z pierwszych i słabszych pozycji — W cudacznym korowodzie (Antic Hay, 1923), ukazało się też kilka Wznowień oraz zbiór opowiadań Uśmiech Giocon-dy (The Gioconda Smile), i powieść Geniusz i bogini, przerobiona również na słuchowisko radiowe.

Od 1961 do 1989 r., a więc w okresie bez mała trzydziestu lat, nie ukazało się żadne nowe tłumaczenie polskie Huxleya. Dopiero w 1989 staraniem Wydawnictwa Pusty Obłok została udostępiona polskiemu czytelnikowi trudna, ale ważka w dorobku pisarskim Aldousa Huxleya pozycja, a mianowicie Filozofia Wieczysta (The Perennial Philosophy, 1946). Jest

to swoista antologia tekstów metafizycznych i teozoficznych myślicieli i świętych mężów wszystkich epok i krajów, tekstów uzupełnionych odautorskimi komentarzami. W dorobku Huxleya jest to pozycja specjalna, istotna przy rozstrzyganiu nieporozumień, jakie narosły wokół interpretacji jego poglądów filozoficznych, a również wspierająca poznanie i zrozumienie osobowości autora. Wiele wszak ocen dokonywanych przez powierzchownych i pospiesznych recenzentów, zbyt pochopnie, moim zdaniem, utrwaliły miano pisarza-mistyka. Nadano je angielskiemu intelektualiście, historykowi i filozofowi, pisarzowi dysponującemu umysłem sceptycznym, ale jednocześnie posiadającym wielką wrażliwość moralną.

Pogłębione zainteresowania problemami filozoficznymi i sferą doznań duchowych znalazły odbicie w późniejszych powieściach Huxleya. Wczesne utwory były właściwie satyrami opisującymi towarzyską elitę zamożnego mieszczaństwa angielskiego, często więc drażniły manieryzmem pseudo-intelek-tualnych aspiracji, snobizmem literackim, egoizmem i zarozumialstwem. To właśnie dało asumpt historykom literatury do posłużenia się terminem „druga faza mistyczna” w odniesieniu do powieści i niektórych esejów powstałych w późnych latach trzydziestych.

Stanisław Helsztyński w rozdziale XV szkiców literackich Od Fieldinga do Stehibecka (1948), zatytułowanym „Druga faza twórczości Aldousa Huxleya”, po wyliczeniu krajów, w których mieszkał lub które zwiedził pisarz, zauważa: „Kres temu ruchliwemu życiu, pełnemu obserwacji i studiów, poświęconych kulturze duchowej zwiedzanych krajów, położył rok 1938, kiedy Aldous Huxley, powtórnie zagrożony utratą wzroku, osiadł na stałe w Kalifornii”. Przytacza też słowa samego pisarza, który tak wyjaśnia powody swojej decyzji: „Zamieszkałem obecnie w południowej Kalifornii, ponieważ istnieją tutaj doskonałe możliwości stosowania metody leczniczej dr Batesa..., Najważniejszym w ogóle wydarzeniem w moim życiu były bez wątpienia moje kłopoty z oczami. One to skazały mnie w młodości na odosobnienie i nauczyły sztuki wypełniania sobie pustki bogactwem własnego życia wew-

nętrznego. Toteż wynalezienie metody, w której za pomocą stałego, świadomego wysiłku może człowiek wziąć górę nad swoimi dolegliwościami i nie dać się im pokonać, było dla mnie prawdziwą rewelacją. Zrozumiałem, że problem wolności — mam na myśli dziedzinę psychologiczną, nie polityczną — zależy w dużej mierze od warunków zewnętrznych i technicznych. Nie wystarczy pragnąć, nie wystarczy nawet pracować usilnie nad wyzwoleniem się spod władzy materii. Pierwszym warunkiem zwycięstwa jest dokładna znajomość środków czy kuracji, które do zwycięstwa prowadzą. (...) Każdy może z nich korzystać i zdobyć poczucie niezależnoś-1 ci. Wszystkie te środki jednak to rzecz drugorzędna w stosunku do sprawy centralnej, do wiedzy, która nas uczy, jak wyzwolić się spod więzów najgorszej niewoli człowieka, mianowicie jego egotyzmu. Tę zaś naukę przekazali nam w ciągu wieków w swoich pismach święci i mistycy wszystkich krajów, kultur i religii. Największym zainteresowaniem darzę właśnie teraz ten problem wyzwolenia się człowieka psychologicznie (chyba błąd w tłumaczeniu, powinno być' „psychicznie” — przyp. tłum.) — we własnej jaźni — od zależności ziemi i świata”.

„Nie trudno w słowach tych — pisze dalej Helsztyński — dopatrzeć się istoty drugiej fazy, mistycznej fazy, w twórczości Aldousa Huxleya. Rzeczywistość, fakty zewnętrzne, podróże, przestały istnieć dla poety. Obserwacje nad społeczeństwem przyniosły mu gorzkie rozczarowanie. Minął okres błyskotliwych esejów tryskających dowcipem, wnikliwych krytyk z dziedziny muzyki, sztuki i literatury. Nadszedł okres dociekań metafizycznych i teozoficznych. Zwątpiwszy o przemianie ludzkości drogą rozwoju społecznego, wszedł na drogę kontemplacji i przemiany własnego grzesznego ja. Świadczą o tym poblikacje tej drugiej fazy. Już Niewidomy w Ga^ie pobrzmiewał takimi nutami. Diariusz Antoniego Beaviusa zdradza purytanistyczne tendencje...”

W dalszym ciągu szkicu poświęconego Huxleyowi prof;'Helsztyński korzysta z Wypowiedzi krytyka angielskiego W.J. Turpcra, zamieszczonej w tłumaczeniu ze „Spectato-

ra” w Nowinach Literackich, 1948, nr 5, której fragment warto być może tutaj też przytoczyć:

„Mr Aldous Huxley zawsze należał do ludzi niezadowolonych ze świata. Zdaje się, że źródło tego niezadowolenia tkwi raczej wewnątrz człowieka, a nie w otaczającym go świecie. To właśnie wynika z nauki mistyków, których Mr Huxley przez tyle lat studiował i których mądrość —iku naszemu zbudowaniu - zebrał w swej antologii (mowa o cytowanej wcześniej Filozofii wieczystej — przyp. tłum.). Nie potrzeba chyba podkreślać oczytania autora, zarówno we własnym jak i obcych językach. Niewątpliwie jest on jednym z największych erudytów pośród żyjących pisarzy, jakkolwiek nie jest uczonym, który poświęcił swoje życie studiom akademickim, lub specjalistą oddanym jednej tylko gałęzi wiedzy. Stał się przez to tym bardziej interesujący jako literat, który zawsze starał się być człowiekiem wszechstronnym i któremu żadne osiągnięcia ludzkiego intelektu z jakiegokolwiek zakresu wiedzy nie wydawały się obojętne lub nieważne.

Jego wcześniejsze utwory świadczą przede wszystkim o ogromnym oczytaniu, a przyjemność towarzysząca ich lekturze jest wynikiem żywego i subtelnego sposobu rozumienia wszelkich sprzeczności. To właśnie było źródłem najbardziej komicznych i godnych podziwu efektów jego przeszywającej satyry. Lecz bardzo prędko czytelnik odczuwał, że ta satyra, ta komedia, nie była ani oderwana, ani czysta. Nie wyglądało na to, ażeby sam Mr Huxley przy tym się bawił. Dydaktyczna powaga, jaką odczuwa człowiek, któremu nic absolutnie nie przypada do gustu, coraz więcej stawała się oczywista, aż w końcu niezadowolenie ze świata doszło do takiego punktu, że Mr Huxley znalazł się w sytuacji zmuszającej go poniekąd do udzielenia nam rad...”

I tak dalej. W.J. Turner rozprawia się w tonie iście nonszalanckim, tak. charakterystycznym dla londyńskich recenzentów literackich i z ironią tak powszechnie zresztą cenioną przez Anglików, nie tylko ze „zniecierpliwieniem i złym humorem Mr Huxleya”, krytykując równocześnie jego podejrzany mistycyzm, ale również z tematem najistotniejszym,

którego albo nie rozumie, albo nie docenia. Chodzi oczywiście o odpowiedzialność człowieka za losy własne widziane w skali makro, skali ogólnoludzkiej.

Wniosek krytyka o endogennym niejako charakterze niezadowolenia Huxleya z otaczającego go świata, jaki ujawnił się szczególnie w ostatnich dziełach, wzbudza przykre zdziwienie.

Zauważmy bowiem, że krytyczny stosunek do działalności bliźnich w dziedzinie politycznej, socjalnej, ekonomicznej, a przede wszystkim w sferze życia duchowego i moralności wzmógł się u Huxleya wyraźnie w latach bezpośrednio poprzedzających wybuch drugiej wojny, w okresie narastającego terroru systemów totalitarnych, a osiągnął swoje apogeum pod koniec wojny i po jej zakończeniu, gdy był już znany straszliwy bilans.

Głębokie niezadowolenie ze świata, wnikliwą analizę rze-czywistoścr odnajdujemy w dziełach wielu wielkich twórców i myślicieli, a rozterki moralne i ponure rozmyślania o przyszłości naszej planety, jakimi dzieli się Huxley z czytelnikami to sprawa zbyt istotna, by można ją było kwitować ironicznym komentarzem. Niefortunna ta recenzja ukazała się w 1948, a więc już po opublikowaniu w Stanach Zjednoczonych ostatniej książki Huxleya, owej dziwnej powieści--nie-powieści pod zagadkowym tytułem — Małpa i Duch — książki, którą teraz oddajemy do rąk polskich czytelników.

Angielski wydawca — znana londyńska firma Chatto and Windus — tak anonsował tę pozycję:

„APE and ESSENCE” jest to powieść-ostrzeżenie, satyra i proroczy koszmar senny — przestroga dla ludzkości, ukazująca to, co się stanie, jeśli trwać będziemy w naszym obecnym szaleństwie. Skomponowana jest w formie wyimaginowanego, odnalezionego przypadkowo wśród makulatury w Hollywood scenariusza filmowego, którego autor pragnie przekazać wizję Kalifornii, jaką mogłaby się stać za lat dwieście, po trzeciej wojnie światowej. Oglądamy, oczami nowozelandzkiego naukowca, członka ekspedycji wysłanej dla ponownego odkrycia Ameryki, przerażające dziedzictwo wojny

atomowej i bakteriologicznej. Jej okropne skutki fizyczne bledną nawet w porównaniu z horrorem katastrofy moralnej, do jakiej doprowadził się człowiek: nie wierzy on już w zasady ustanowione przez Boga, oddaje cześć Szatanowi — Złu, które wygrało ostatnią bitwę w jego duszy. Jest tak, jakby ludzie zostali „opętani przez jakąś obcą świadomość moralną pragnącą ich zguby, i to silniejszą niż ich własna zdolność pragnienia dla siebie szczęścia i przetrwania”. Mr btuxley uważa postęp oraz nacjonalizm za dwie zgubne idee, które doprowadziły człowieka do zniszczenia równowagi w przyrodzie i stały się przyczyną ruiny również jego — człowieka, który

...pełen pychy, choć obdarzony potęgą Niewielką i dość krótkotrwałą, Najbardziej nieświadom tego 0 czym najmocniej bywa przekonany — Niepomny swej kruchej jak szkło istoty Niczym gniewna małpa tak dziwne Na oczach niebios popełnia wybryki IŻ Zt}lusZa ^° ^aczu nawet anioły.

Do tego tematu Mr Huxley podchodzi z głębokim moralnym wzburzeniem, angażuje swą rozległą wiedzę oraz niezwykłą, twórczą wyobraźnię”.

Ukazanie się tej książki na Zachodzie odbiło się dużym echem. Pojawiło się wiele recenzji i arykułów, w większości bardzo pozytywnie oceniających intencje autora i oryginalną formę. W dodatku literackim do londyńskiego Timesa nazwano tę powieść „ostanim słowem światłej myśli XX wieku”.

Z mniej przychylnym przyjęciem, czego można było się spodziewać, spotkała się ta książka w kręgach lewicowych zachodniej Europy. Najostrzejszy jednak atak przypuściła moskiewska „Literatura Radziecka" (w nr 1 z r. 195.0) piórem niejakiego L. Skorina. Dla przykładu zacytujemy tylko kilka znamiennych fragmentów:

„Aldous Huxley, angielski wojujący dekadent i kosmopolita, który podczas wojny wyrzekł się ojczyzny i wyemigro-

wał z Anglii pod skrzydła Wall Streetu, stał się po wojnie żarliwym ideologiem imperializmu amerykańskiego. Krytyka burżuazyjna okrzyknęła Huxleya jednym z „wybitnych myślicieli” i najbardziej utalentowanych „filozofów polityki” naszych czasów. Fakt, że Huxley cieszył się taką oto reputacją, uda się z łatwością wytłumaczyć: służy gorliwie swym nowym gospodarzom, którzy dążą do rozpętania trzeciej wojny światowej... Małpa i istota r^ec^)', która w prasie burżuazyjnej po obu stronach Atlantyku narobiła ogromnie dużo hałasu, to typowy przykład jadowitej propagandy antydemokratycznej, fabrykowanej przez tych, którzy zatruwają opinię publiczną — przez podżegaczy wojennych. (...) Przemyślane zbrodnicze bredzenie Aldousa Huxleya stanowi integralną część programu reakcyjnej propagandy szerzącej niewiarę w zdolność narodów do działalności politycznej, niewiarę'we wzrastające siły oporu stawianego reakcji imperialistycznej”.

Albo:...; „W krzywym zwierciadle schyłkowej plugawej powieści Aldousa Huxleya odbija się nie przyszłość ludzkości, która ku ich wielkiemu żalowi i oburzeniu wyślizgujd się spod kontroli gospodarzy Wall Streetu i ich literackich zauszników; Potworne „małpie” brednie huxleyowskie ukazują’w zatysie istotne oblicze tego ujarzmienia gospodarczego, tudzież społecznego i politycznego, na które wodzireje imperialistycznej Ameryki pragnęliby skazać narody całego świata...” I tak dalej.

. Trudno zaiste się dziwić, że po takiej „rekomendacji” polski czytelnik nie miał żadnych szans bezpośredniego zapoznania się z tą niezwykle ciekawą pozycją dorobku pisarskiego Huxleya.

Znamiennym dla naszych czasów jest fakt, że na jej opublikowanie musieliśmy czekać aż ponad czterdzieści lat! Wypełnienie tej luki nie jest jednak tak całkiem spóźnione, gdyż mimo upływu czasu powieść nie straciła — na szczęście, ale również i... niestety — aktualności, a w ostatnich miesiącach nawet nabrała jej na nowo.

Apokaliptyczne wizje katastrofy nuklearnej, mającej zagrozić istnieniu naszej planety przybladły nieco w ostatnich

latach w wyniku narastającej wśród polityków i ekspertów wojskowych świadomości o obosiecznym charakterze tej straszliwej broni, o konieczności dokonania redukcji arsenałów, a z czasem i całkowitej eliminacji. W latach osiemdziesiątych na przykład, gdy wydawać się mogło, że świat (świat „wielkiej polityki”), po gorzkich doświadczeniach wojny koreańskiej, a przede wszystkim wietnamskiej, jakby opamjętał się, zmądrzał, scenariusz Wiliama Tallisa z wizją trzeciej woj-.ny światowej prowadzonej przy pomocy broni atomowej, gazów trujących i rozpylanych bakterii pozornie przybladł. Ale czy rzeczywiście?

I jeszcze kilka słów wyjaśnienia odnośnie tytułu książki. Czytelnicy polscy mogli zetknąć się, co prawda w kilku tylko bardzo krótkich wzmiankach, z inaczej brzmiącym tytułem, a mianowicie — Małpa i istota r^ec:y. Wprawdzie na skutek nieporozumienia wynikłego z faktu, że książki tej nie miał w ręku, Stanisław Helsztyński w swoim zbiorze szkiców z literatury anglosaskiej pt. Od Fieldinga do Steinbecka, zapowiadał w 1948 roku, że... po 12 latach pobytu za granicą Aldous Huxley powraca do rodzinnej Anglii i wiezie ze sobą powieść pt. Małpy i bemyna (sic!), w której podobno przedstawia ruinę Hollywoodu spowodowaną wybuchem nowej wojny światowej...”• — przypuszczając, że wieloznaczne słowo „essence” oznacza, jak np. we Francji, benzynę samochodową. Ale już później — zarówno Henryk Zbierski, w notabe-' ne znakomitym opracowaniu literatury angielskiej w t. 2 Dziejów literatur europejskich, na str. 558 wspomina o „powieści Mapła i istota r^ecty (Ape and Essence)” jak i Przemysław Mroczkowski, używa tego samego tytułu, pisząc na str. 520: „Do śatyryczno-ostrzegawczego -powieściopisarstwa powrócił w jeszcze bardziej ponurej tonacji w Ape and Essence (Małpa i istota rsycsyY gdzie do innych zagrożeń świata doszło już zagrożenie atomowe. Tym razem w formie scenariusza filmowego ukazuje, jak kataklizm nuklearny przeżyli najprymitywniejsi przedstawiciele gatunku homo sapiens”.

Pozostaje wyjaśnić genezę zagadkowego tytułu (który wywołuje również zdziwienie bohaterów w pierwszej części

powieści — {Tallis — vide scena znalezienia skryptu). Otóż Aldous Huxley przywiązywał dużą wagę do tytułów swoich książek, traktując je jako symboliczne skróty myślowe. Szczególnie chętnie cytował, również w tekstach powieści i esejów, fragmenty sztuk Szekspira, a w partiach bardziej lirycznych — ukochanego Shelleya. Źródłem inspiracji do tytułu Ape and Essence stał się fragment monologu wypowiadanego przez Izabelę w scenie drugiej aktu II sztuki Szekspira Miarka ^a miarką cytowany w przytoczonej przeze mnie wcześniej wypowiedzi angielskiego wydawcy anonsującego książkę.

Owa enigmatyczna „glassy Essence” (w brzmieniu oryginału) i całkiem jednoznaczna „angry Ape” to przecież oba człony obecnego tytułu. Hasło „ape” w warstwie znaczeniowej nie nasuwa żadnych wątpliwości — nie chodzi tu oczywiście o żadną konkretną małpę, gdyż występujące w liczbie mnogiej w tekście scenariusza {Script cz. II) pawiany i mand-ryle funkcjonują wyłącznie w charakterze symboli Zła. Autor posługuje się tu znaną od dawna, a rozpowszechnioną głównie w ikonografii chrześcijańskiej okresu średniowiecza symboliką, według której małpa jest nośnikiem Zła, symbolem lubieżnej rozwiązłości, a niekiedy nawet personifikacją samego Szatana.

Zestawienie obu haseł w konfrontacji z tekstem nie pozostawia wątpliwości, że Huxley zamierzał scharakteryzować w symboliczny sposób Zło i Dobro. Ową ESSENCE, zgodnie zresztą z jednym z jej wariantów znaczeniowych, oddaje najpełniej słowo DUCH, funkcjonujące jako odpowiednik chrześcijańskiej DUSZY. Pierwiastek duchowy przeciwstawiony zostaje materialnej, animalno-cielesnej, a nawet diabo-licznej stronic życia.

Tak więc adekwatnym tłumaczeniem angielskiej .Ape and Essence jest w moim przekonaniu — MAŁPA I DUCH. Dodatkowo uprawomocnia taki wybór następujący cytat z głośu narratora na jednej z ostatnich stronic książki, gdzie został postawiony znak równości między słowami „essence” i „spirit”. Brzmi on: ,

„Love, Joy and Peace — these are the fruits of the spirit that is your essence and the essence of the world”, czyli: „Miłość, radość oraz pokój — oto są owoce ducha, który jest waszą, a także i świata, treścią istotną”.

Zakończmy tę przedmowę kilkoma refleksjami ogólnymi o pisarstwie Aldousa Huxleya. Z całą pewnością nie był on wielkim powieściopisarzem. Sam zresztą nie uważał się za takiego. Charakterystyczna była w tym względzie jego wypowiedź dla radia BBC z 1949 roku å propos właśnie Małpy i Ducha: „Nie uważam się za prawdziwego powieściopisarza; w tym, że niby to coś wyrażam w formie beletrystycznej, jest zdaje się niewielkie oszustwo...”

Istotnie, fabuła jego powieści to tylko pretekst do snucia rozważań na „tematy istotne”, jakby określił problem Witkacy. „W powieściach Huxleya nic się nie dzieje, tylko ciągle dyskutują”, wyraził się złośliwie któryś z jego kolegów po piórze. Wysoko cenionych opisów przyrody również nie wiele można by znaleźć u autora Małpy i Ducha. Strona opisowa zredukowana jest do koniecznego minimum, odwrotnie niż np. u Tomasza Manna, który z lubością opisywał kształt surduta i kolor guzików członka rodziny Buddenbroków. Nie naśladuje pod tym względem wzorców klasycznej prozy XIX i początku XX wieku. Nawet nie odwołując się do porównań z wielkimi tytanami literatury ubiegłego wieku, czy z bliższymi nam czasowo wielkimi artystami początków XX stulecia — Conradem, Proustem czy Joycem — nawet wśród współczesnych Huxleyowi pisarzy angielskich znaleźć można bez trudu również lepszych stylistów, jak choćby D.H. Law-rance czy Graham Greene. Natomiast jako intelektualista o niezwykle szerokich zainteresowanich i głębokiej wiedzy, przede wszystkim zaś jako wnikliwy krytyk współczesnej cy-

wilizacji i ironista, kontynuujący wielką linię zapoczątkowaną przez Swifta, przewyższa nieomal wszystkich.

W zakresie tematyki książek futurologicznych autor Nowego wspaniałego świata i powieści-scenariusza Małpa i Duch, słusznie kojarzyć się może czytelnikowi z twórcą innej antyu-topii, Georgem Orwellem, autorem Folwarku zwierzęcego {Animal Farm, 1945) i głośnej powieści Ro^ 1984 {Nineteen Eighty—Four, 1949), będącej, jak to sformułował Przemysław Mroczkowski „upiorną wizją totalizmu” w „superHuxleyow-skim” świecie, w którym wszechwładza systemu dławi wszelkie manifestacje jednostkowego rozwoju.

■Powieść ta, znana już czytelnikowi polskiemu, spotkała się z ogromnym zainteresowaniem. Miejmy nadzieję, że Małpa i Duch Aldousa Huxleya zdobędzie również szeroki krąg czytelników.

Z całą pewnością na to zasługuje.

Gdańsk, marzec 1991 Iwo Gabriel Jackowski

TALLIS

Był to dzień, kiedy został zamordowany Gandhi, lecz na Calvary wycieczkowicze bardziej interesowali się zawartością swoich koszyczków z jedzeniem niż znaczehiem, jakie mogło mieć owo bądź co bądź raczej banalne wydarzenie. Bez względu na to, co sądzą astronomowie, Ptolemeusz miał absolutną rację: centrum wszechświata znajduje się tu, a nie tam. Gandhi mógł być martwy, ale Bob Briggs siedząc przy swoim biurku w studio czy przy stole w czasie obiadu, zajęty był mówieniem wyłącznie o sobie.

—    Zawsze byłeś dla mnie taką pomocą — zapewnił mnie Bob w chwili, gdy miał zacząć, nie bez widocznego zadowolenia, opowiadać ó tym, jak się ostatnio ułożyły jego sprawy.

Lecz w gruncie rzeczy, jak o tym dobrze wiedziałem, a sam Bob wiedział o tym nawet lepiej ode mnie, ani nie oczekiwał, ani nie pragnął żadnej pomocy. Lubił znajdować się w tarapatach, co więcej — lubił mówić o swoim przykrym położeniu. Kłopoty i ich udramatyzowana wersja słowna pozwalały mu widzieć się w roli Poety jednoczącego w sobie wszystkich Romantyków — Beddoesa popełniającego samobójstwo, Byrona popełniającego cudzołóstwo, Keatsa umierającego przez Fanny Brawne, Harriet umierającej przez Shelleya. A tylko widząc w sobie wszystkich poetów romantycznych mógł na chwilę zapomnieć o dwóch najistotniejszych źródłach swego nieszczęścia — o tym, że nie posiadał talentu żadnego z nich i bardzo niewiele ich seksualnej potencji.

—    Doszliśmy do takiego momentu — powiedział (tak tragicznie, iż wydało mi się, że lepiej by zrobił zostawszy aktorem niż autorem scenariuszy filmowych) — doszliś-

my do takiego punktu, Elaine i ja, że poczuliśmy się jak... jak Marcin Luter.

— Marcin Luter? — powtórzyłem z pewnym zdziwieniem.

— No wiesz — ich kann nicht anders. Myśmy właśnie nie mogli — ale to naprawdę nie mogli — uczynić nic innego, jak tylko pojechać razem do Acapulco.

„I Gandhi, pomyślałem, również nie mógł uczynić nic innego niż tylko stawiać bierny opór i iść do więzienia, i dać się w końcu zastrzelić”.

— Tak więc to było — ciągnął dalej. — Wsiedliśmy w samolot i polecieliśmy do Acapulco.

— Wreszcie.

— Co chcesz powiedzieć przez to wreszcie?

— Dobrze więc, myśleliście' o tym już od dłuższego czasu, czyż tak nie było?

Bob wyglądał na rozdrażnionego, ale mnie przypomniały się wszystkie poprzednie okazje, kiedy rozwodził się nad tym zagadnieniem: czy powinien uczynić Elaine swą panią, czy nie? (To był ten jego cudownie staromodny sposób wysławiania owego dylematu). Czy powinien, czy nie powinien prosić Miriam o rozwód?

Rozwód z kobietą, która w rzeczywistym tego słowa znaczeniu była nadal tym, czym była zawsze — jego jedyną miłością; ale w innym, znów bardzo realnym sensie, Elaine była także jego jedyną miłością — i stałaby się nią jeszcze bardziej, gdyby się ostatecznie zdecydował „uczynić ją swoją panią”, a to było znów powodem, że nie mógł się zdecydować. Być albo nie być — ten monolog trwał już dobre dwa lata i gdyby to od Boba zależało, trwałby jeszcze przez dalszych dziesięć. Lubił, gdy jego udręki stawały się chroniczne i głównie słowne, nigdy zaś tak dalece cielesne, aby był zmuszony poddawać swą niepewną męskość innym jeszcze upokarzającym próbom. Mimo pozostawania pod urokiem jego elokwencji, barokowej fasady jego profilu i owych przedwcześnie posiwiałych włosów, Elaine zaczynała być coraz wyraźniej znużona tymi chronicznymi i tylko platonicznymi udrękami.

Bob został postawiony wobec ultimatum: trzeba było wybierać — albo Acapulco, albo po prostu zerwanie.

W takiej oto był sytuacji, zdany i skazany na cudzołóstwo w sposób równie nieodwołalny, jak nieodwołalnie skazanym na nieuciekanie się do gwałtu, na więzienie i na zamordowanie był Gandhi, ale z tą różnicą, iż jak ipoże-my podejrzewać, udziałem Boba była silniejsza obawa i złe przeczucia. Złe przeczucia całkowicie usprawiedliwione tym, co się później stało. Bo jakkolwiek biedny Bob na razie nie powiedział jeszcze, co się wydarzyło w Acapulco, sam fakt, że jak się wyraził, Elaine „zachowywała się teraz dziwnie” i była widziana wielokrotnie w towarzystwie owego okropnego mołdawskiego barona, którego nazwisko na szczęście wyleciało mi z pamięci, fakt ten zdawał się wyjaśnić całą ową śmieszną, choć patetyczną historię. A tymczasem Miriam nie tylko, że nie zgodziła się na rozwód, ale skorzystała jeszcze z nieobecności Boba i posiadanego przez nią pełnomocnictwa do dysponowania folwarkiem, dwoma samochodami, czterema domami, placami w Palm Springs i wszystkie papiery wartościowe przepisała na swoje nazwisko. Tymczasem zaś on był winien rządowi trzydzieści trzy tysiące dolarów z tytułu zaległego podatku dochodowego. Kiedy zaś poprosił swego producenta o tych ekstra dwieście pięćdziesiąt dolarów tygodniowo, które były mu już jakby obiecane, zaległa tylko długa i brzemienna cisza.

- Co z tym słychać, Lou?

Odmierzając słowa z uroczystym namaszczeniem, Lou Lublin udzielił mu odpowiedzi.

— Bob — rzekł — w tym studio i w obecnym czasie nawet sam Jezus Chrystus nie mógłby otrzymać podwyżki.

Ton wypowiedzi był przyjacielski, lecz kiedy Bob próbował nalegać, Lou uderzył ręką w biurko i powiedział, że jego zachowanie jest nieamerykańśkie. To zakończyło sprawę.

Bob mówił dalej. A ja pomyślałem sobie: jakiż byłby to wspaniały temat do wielkiego malowidła religijnego! Chrystus stojący przed Lublinem, błagający o podwyżkę

zaledwie dwustu pięćdziesięciu dolarów tygodniowo i gładko odprawiony z kwitkiem. Byłby to jeden z ulubionych tematów Rembrandta, rysowany, sztychowany, malowany dziesiątki razy: Jezus pełen smutku, odwracający się ku mrokom nie zapłaconego podatku dochodowego, podczas gdy widoczny w strudze złotawego światła, błyskający klejnotami Lou w ogromnym turbanie nadal chichocze triumfująco z powodu tego, co uczynił Frasobliwemu.

Albo wersja Breughla na ten sam temat — panora-., miczny widok całego studia w trakcie produkcji monumentalnego filmowego musicalu w cenie trzech milionów dolarów; każdy szczegół techniczny wiernie odtworzony: dwa do trzech tysięcy postaci, wszystkie ucharakteryzo-wane bez zarzutu, a w prawym dolnym rogu, widoczny dopiero po dłuższych poszukiwaniach i nie większy od konika polnego, Lublin, obrzucający aroganckim, pogardliwym spojrzeniem jeszcze mniejszego niż on Jezusa.

—    Ale ja wpadłem na naprawdę rewelacyjny, na wskroś oryginalny pomysł scenariusza — mówił Bob z owym pełnym optymizmu entuzjazmem, który u ludzi zdesperowanych staje się alternatywą samobójstwa.

—    Mój agent dostał bzika na tym punkcie — jest zdania, iż mógłbym to sprzedać za 50 lub 60 tysięcy.

Zaczął opowiadać swą historię.

Ciągle rozmyślając o Chrystusie stojącym przed Lublinem, wyobraziłem sobie scenę, jaką by namalował Piero della Francesca — kompozycję przejrzystą i wyraźną, o równowadze wyważonej ciał i próżni, kontrastów barw i ich harmonii; figury spoczywałyby w diamentowej ciszy. Lou i jego asystenci mieliby na sobie owe nakrycia głowy noszone przez faraonów — ogromne stożki rozszerzające się ku górze, z białego lub kolorowego filcu, które w świecie Piera służą podwójnemu celowi: podkreśleniu geometrii ludzkiego ciała oraz egzotyki ludzi Wschodu. Gdyż ta ich jedwabista miękkość, fałdzistość szat miałaby coś z nieodpartej siły i ostateczności sylogizmów wykutych w porfirze, i czulibyśmy poprzez tę całość wszech przenikają-

cą obecność Boga Platona, przetwarzającego odwieczny chaos w porządek matematyki i piękno sztuki.