Dwie albo trzy Gracje ebook

DWIE

ALBO TRZY GRACJE

Aldous Huxley, niedawno zmarły wybitny pisarz angielski, urodził się w roku 1894. Początkowo, idąc śladami ojca, słynnego biologa, studiował biologię w Oxfordzie, ale na skutek utraty wzroku musiał przerwać studia. Częściowo odzyskawszy wzrok ukończył filologię angielską i całkowicie poświęcił się pracy pisarskiej.

Na przestrzeni czterdziestoletniej kariery literackiej pisywał recenzje muzyczne, teatralne i literackie, eseje, opowiadania i powieści.

Z jego utworów w Polsce najbardziej znane są: „Kontrapunkt" (Point Counter Point), „Niewidomy w Ghazie" (Eyeless in Gaza), „W cudacznym korowodzie" (Antic Hay) oraz wybór opowiadań „Uśmiech Giocondy".

Ukazująca się obecnie w nowym tłumaczeniu powieść „Dwie albo trzy Gracje", napisana w roku 1926, należy niewątpliwie do utworów literackich najbardziej charakterystycznych dla lat dwudziestych.

HUXLEY DWIE ALBO TRZY GRACJE

1

1000136649

ALDOUS HUXLEY

DWIE ALBO TRZY GRACJE tłumaczył Tadeusz Polanowski

19 6 4

CZYTELNIK

Tytuł oryginału angielskiego TWO OR THREE GRACES

Projekt obwoluty i tłoczeń JAN S. MIKLASZEWSKI

tymologia słowa bore (nudziarz) jest wątpliwa. Niektóre autorytety wywodzą bore od czasownika „borować". Nudziarz to człowiek, który boruje, wierci dziurę w brzuchu, przebija się niemiłosiernie przez twoją cierpliwość, przez wszystkie daremnie przeciwstawiane warstwy umyślnej głuchoty, nieuwagi, szorstkości — drąży na wskroś, aż dotrze do samego rdzenia. Ale inne autorytety, nie mniejsze albo i większe, wywodzą słowo bore od francuskiego bour-rer — napchać, nasycić. Jeśli przyjąć taki żródłosłów, nudziarz to osobnik, który na-pycha, nabija ci głowę gęstą, kleistą gadaniną, zatyka ci gardło swoim obłym ja, niby kluchami. A ty, jak to dziś mówią, masz go po dziurki w nosie. Wbrew oczywistości, skłonny byłbym mniemać, że oba źródłosło-wy są tu na miejscu; gdyż nudziarze zarazem wiercą i napychają. Są jak dentystyczne świdry, a jednocześnie jak zeschłe ciasto. Wszelako odznaczają się jeszcze jedną właściwością, której pozbawione są świdry

i czerstwe gnieciuchy: czepiają się ludzi jak rzep psiego ogona. Oto dlaczego — choć nie jestem językoznawcą — zaryzykuję jeszcze trzeci rodowód słowa borę: od burr (przysłowiowy rzep).

Uczepić się jak rzep, bourrer, borować — wszystkie przyczepne, zatykające i świdrowate cechy nudziarstwa zawarte są w tych trzech możliwych źródłosłowach. Każdy z nich jest w równym stopniu do przyjęcia.

Herbert Comfrey był przede wszystkim nudziarzem przyczepnym. Lgnął do każdego, kto miał pecha z nim się zetknąć, a kiedy przylgnął, nie sposób było się od niego odczepić. Nudziarz-rzep, wegetatywny i bierny. Nie z tych, którzy aktywnie wiercą dziurę w brzuchu. Bo Herbert, szczęśliwym zrządzeniem Opatrzności, nie należał do szczególnie rozmownych. Na to był zbyt leniwy i limfa-tyczny. Był po prostu niezmiernie towarzyski, jak wielki sentymentalny pies, który nie znosi, aby go zostawiać samego. Nie odstępował ludzi jak pies; kładł się, mówiąc obrazowo, u ich stóp. przed kominkiem. I jak pies nic nie mówił. Do szczęścia wystarczało mu czyjeś towarzystwo; był całkiem kon tent, jeśli mógł dreptać obok kogoś lub drzemać pod czyimś fotelem. Nie wymagał, aby mu poświęcać dużo uwagi; wszystko, czego oczekiwał od ludzi, to aby mu pozwolili cieszyć

się ich widokiem i wygrzewać w cieple ich obecności. Jeśli raz na tydzień przypadał mu w udziale jakiś ekwiwalent pogłaskania po głowie — „Herbert, poczciwe psisko..." — nie posiadał się ze szczęścia.

Niektórych moich przyjaciół — tych bystrych, niecierpliwych, zawsze napiętych jak struna — biedny wegetatywny Herbert doprowadzał niemal do szału. O wściekłość przyprawiały ich nawet jego zalety — ta jego dobroduszność, ten spokój, ta niewzruszona wierność. Sam wygląd Herberta działał im na nerwy. Widok jego szerokiej uśmiechniętej twarzy, zwalistej postaci i gnuśnych, niemrawych kończyn wprawiał ich w panikę. Znałem ludzi, którzy po trzech dniach spędzonych pod jednym dachem z Herbertem zrywali się nagle do lotu jak spłoszone ptactwo. Chyłkiem pakowali manatki, łapali pierwszy, lepszy pociąg i nie zostawiając żadnego adresu jechali setki mil, byle od niego uciec.

Co do mnie, biedny Herbert nudził mnie istotnie, ale nie do tego stopnia. Mam usposobienie cierpliwe, niełatwo zagrać mi na nerwach. W pewnym sensie lubiłem go nawet — takie poczciwe, wierne, łagodne psi-skp. Posiadłem też wkrótce w jego towarzystwie zdolność całkowitego ignorowania go; traktowałem go po prostu tak, jak gdyby

stanowił część umeblowania. Weszło mi to w krew tak dalece, że przyłapywałem się czasami na mimowolnej chęci odstawienia pustej filiżanki po kawie na głowę Herberta, który siedział obok mnie na podłodze (siadywał na podłodze, kiedy się tylko dało). Albo też niewiele brakowało, abym strząsnął popiół z papierosa w zapraszające wgłębienie pomiędzy jego karkiem a kołnierzem marynarki.

Byliśmy z Herbertem wychowankami tej samej szkoły. Ponieważ jednak mieszkaliśmy w różnych internatach, a on był ode mnie starszy o dwa lata (w tym okresie to ogromna różnica), nie wiem, czy kiedykolwiek zamieniliśmy ze sobą dwa słowa. Tym niemniej Herbert wkroczył ponownie w moje życie właśnie na zasadzie naszej'starej budy. Ten jego powrót był podwójną katastrofą. Nudna piła wcięła się w moją egzystencję, a przy tym odcięła od niej, przynajmniej na pewien czas, człowieka, który przy wszystkich swoich wadach stanowił prawdziwe przeciwieństwo nudziarstwa.

Zdarzyło się to w pewnej paryskiej kawiarence, w Passage du Panorama. Siedzieliśmy tam, Kingham i ja, z dobrą godzinę, gadając i popijając wermut. Było dla King-hama typowe, że przodował w obu tych czynnościach — w popijaniu i w gadaniu.

Typowe było również, że beształ mnie, między innymi, za marnowanie czasu i zdolności na te właśnie dwa zajęcia.

— Przesiadujesz tu — mówił — i każdą myśl, która ci zaświta, topisz w bezużytecznej gadaninie. Nie żebyś miał tak wiele tych myśli, bo ty się boisz myśleć. Robisz wszystko, byle tylko nie myśleć. Wynajdujesz sobie jakieś błahostki, uganiasz się po mieście za ludźmi, których nie cierpisz i którzy cię nic a nic nie obchodzą, włóczysz się z baru do baru, zapijasz się aż do zupełnego otępienia — wszystko dlatego, że drżysz przed myśleniem i nie potrafisz zmusić się do jakiegoś poważnego i rzetelnego wysiłku. Bierze się to po części z lenistwa, a po części z braku wiary, wiary w cokolwiek. Garęon!

Zamówił jeszcze jeden wermut.

— To właśnie grzech główny naszych czasów — ciągnął dalej — wielka pokusa dla młodych, tych inteligentnych i wrażliwych. Pociąga ich wszystko, co łatwe, co daje chwilową rozrywkę i zapomnienie — towarzystwo, flirty, ploteczki, alkohol. Wszystko, co wielkie i trudne, wszystko, co wymaga myśli i wysiłku, odstręcza. Spowodowała to wojna. Nie mówiąc już o pokoju. Ale tak czy owak stopniowo doszłoby do tego. Współczesne życie niesie to ze sobą nieuchronnie. Spójrz na młodzież, która nie miała

nic wspólnego z wojną — byli dziećmi, kiedy wybuchła — oni są teraz najgorsi. Czas coś uczynić, czas położyć temu kres. Czy nie pojmujesz, że musisz z tym skończyć? Nie pojmujesz?

Z gniewem pochylił się ku mnie przez stół. Nienawidził narowów, które mi przypisywał, nienawidził ich ze szczególną furią, bo tak się składało, że były to akurat jego własne narowy. Spowiadał się ze słabości, których nie cierpiał u samego siebie — nie cierpiał, a nie potrafił wykorzenić.

Kinghamowi było z gniewem do. twarzy. Miał ciemne oczy, piękne i bardzo błyszczące, włosy delikatne i bujne, o ciemno-kaszta-nowym odcieniu; krótko podstrzyżona bródka, bardziej ruda niż włosy, zasłaniała dolną część twarzy i zdawała się dziwnie kolido-Wać z jej bladą młodzieńczą gładkością. Była w tym człowieku jakaś błyskotliwość, żarliwość. Gdybym zapalał się łatwiej, musiał-bym płonąć od każdej jego iskry. Ale taki, jaki jestem, potrafiłem zawsze zachować chłodną, krytyczną powściągliwość, bez względu na jego płomienne wybuchy. Przypuszczam, że moja niezapalność fascynowała go w jakiś sposób. Doprowadzałem go do ostateczności, ale szukał nadal mojego towarzystwa — głównie po to, aby mnie besztać, aby mi prawić z pasją, jaki ze mnie bezna-

dziejny casus. Wzdragałem się przed tą wiwisekcją. Bo chociaż nieraz Kingham atakował na chybił-trafił (oskarżając mnie, jak teraz, o swoje własne słabostki, które go mierziły), jego analiza była często boleśnie celna i wnikliwa. Wzdragałem się na myśl o tym, ale mimo to przepadałem za jego towarzystwem. Dokuczaliśmy sobie nawzajem; byliśmy jednak przyjaciółmi.

Przypuszczam, że musiałem się uśmiechnąć, kiedy Kingham rzucił mi przez stół swoje pytanie. Bóg mi świadkiem, nie jestem abstynentem, nie mam nic przeciw trawieniu czasu na przyjemnych błahostkach, ale w porównaniu z Kinghamem — zwłaszcza z King-hamem z 1920 — mogę uchodzić za poriinik pracowitości, zrównoważenia, trzeźwości. Nie przypisuję sobie z tego tytułu żadnej zasługi; jestem po prostu mieszczuchem z usposobienia, to wszystko. Posiadam w równie małym stopniu zdolność prowadzenia życia doskonale rozwiązłego co, dajmy na to, napisania dobrej książki. Kingham oba te talenty miał wrodzone. Stąd absurdalność jego kaznodziejskiego pytania w odniesieniu do mnie. Mój uśmiech nie był zamierzony, ale widocznie dałem po sobie poznać, że mnie to ubawiło, bo gniew Kinghama stał się nagle jeszcze bardziej namiętny.

— Myślisz, że to żarty? — zawołał i wal-

nął pięścią w marmurowy blat stolika. — Powiadam ci, że to grzech przeciwko Duchowi Świętemu! To niewybaczalne. Grzebiesz swój talent. Do diabła z tą przeklętą Biblią! — dorzucił z furią. — 2e też musi się zawsze przyplątać, ilekroć mówi się serio o czymkolwiek!

— Tak się składa, że jest to książka pisana całkiem na serio...

— Dużo z tego rozumiesz! Powiadam ci... — ciągnął dalej podniecony Kingham. Ale w tym właśnie momencie Herbert pojawił się w moim życiu po raz wtóry.

Poczułem, że ktoś położył mi rękę na ramieniu, obejrzałem się i zobaczyłem nieznajomego.

— Serwus, Wilkes — powiedział nieznajomy. — Nie przypominasz sobie...

Przyjrzałem mu się bliżej i musiałem przyznać, że nie.

— Jestem Comfrey — wyjaśnił. — Herbert Comfrey. Byłem u Dunhilla, nie pamiętasz? A ty byłeś u Struthersa, prawda? Czy też u starego Lane'a?

Na dźwięk tych nauczycielskich nazwisk, które zajmowały tyle miejsca w moich latach chłopięcych, zamknięte od dawna zakamarki pamięci stanęły nagle otworem, jak pod wpływem magicznego zaklęcia. Wyłoniły się pogmatwane wizje zalanych atramentem ła-

wek, boiska piłki nożnej, dziedzińców do palanta, kaplicy szkolnej... A z otchłani sztubackiego chaosu wynurzyła się ofermowata postać Comfreya z klasy Dunhilla.

— Oczywiście — powiedziałem i chwyciłem go za ramię. Kącikiem oka dostrzegłem gniewny grymas Kinghama. — 2e też mnie zapamiętałeś...

— O, ja pamiętam wszystkich — odparł. Jak przekonałem się później, nie była to pusta przechwałka. Herbert rzeczywiście pamiętał. Pamiętał każdego, z kim się kiedykolwiek w życiu zetknął, i wszystkie nawet najbłahsze zdarzenia. Odznaczał się niebywałą pamięcią, jak królowie i-lokaje — jak ci, którzy nigdy nie czytają, nie rozumują, nie zastanawiają się nad niczym i mogą przeto z całą swobodą pogrążać się w re-trospekcji.

— Nie zapominam niczyjej twarzy — dodał i nieproszony usiadł przy naszym stoliku.

Kingham, z oburzeniem, opadł na swój fotel. Kopnął mnie pod stołem. Spojrzałem na niego z lekkim grymasem dając do zrozumienia moją bezradność.

Przedstawiłem ich sobie, mamrocząc coś zdawkowego. Kingham’ nie odezwał się ani słowem, tylko nachmurzył się jeszcze bardziej podając rękę Herbertowi. Ten ze swej strony również nie okazał większej serdecz-

ności. Co prawda uśmiechnął się ujmująco swoim mglistym uśmiechem, ale nie powiedział nic, zaledwie spojrzał na Kinghama. Zbyt spieszno mu było zwrócić się z powrotem do mnie, aby pogadać o kochanej starej budzie. Kochana stara buda — jedyny temat, który wyzwalał w Herbercie prawdziwego gadułę. Przeistaczał go ze zwykłego rzepio-wegetatywnego nudziarza w świder dentystyczny borujący na pełnych obrotach. Wspomnienia z tych lat były jego namiętnością i Herbert uważał, że wszyscy koledzy ze szkolnej ławy powinni podtrzymywać stałą przyjacielską zażyłość. Co do mnie, spostrzegłem, że na ogół biorąc ludziom o silniejszej indywidualności zdarza się to bardzo rzadko. To całkiem naturalne. Szansa znalezienia w ciasnym światku szkolnym takich przyjaciół, jacy będą nam odpowiadali kiedy dorośniemy — jest oczywiście niewielka. Koterie, których uczestnicy związani są ze sobą faktem przypadkowego zetknięcia się w tej samej szkole w tym samym czasie, należą do najbardziej ponurych. I nie może być inaczej: ludzie, którzy nie znajdują lepszych podstaw dla wzajemnego doboru, muszą być zaiste bezbarwni i tępi. Nieszczęsny Herbert, który przypadkową okoliczność, że nosiliśmy w latach chłopięcych podobnie prążkowane czapki i kurtki, uważał za wystarczający po-

wód nawiązania między nami poufałej przyjaźni, był tylko krańcowym przykładem tego zjawiska.

Przybrałem moje najchłodniejsze i jak najbardziej odpychające maniery. Ale na próżno. Herbert gadał i gadał. Czy pamiętam emocjonujący mecz z drużyną Winchester w 1910? A jakie psie figle płataliśmy temu staremu poczciwcowi Cutlerowi? Albo pamiętna historia z piegowatym Pye, który wdrapał się w nocy na dach szkolnej kaplicy i zawiesił nocnik na jednym z gotyckich pinakli? Spojrzałem na Kinghama z obawą. Z jego twarzy ustąpił wyraz gniewu, a pojawiła się pogarda. Z zamkniętymi oczami zagłębił się w fotelu, przechylając go do tyłu.

Kingham nigdy nie był w internacie. Nie miał szczęścia (czy też pecha) urodzić się dziedzicznym, profesjonalnym dżentelmenem. Szczycił się tym, niekiedy nawet chełpił się z tej racji. Ale nie zmieniło to jego chorobliwego uczulenia na wszystko, co mogłoby być poczytane za przytyk do jego pochodzenia. Zawsze dopatrywał się zniewag ze strony „dżentelmenów”. Zniewaga głęboko utajona, nawet mimowolna, nieumyślna, wypływająca z całkowitej nieświadomości rozmówcy — niewiele trzeba było, aby go przyprawić o dreszcz bólu i wściekłości. Niejeden raz

widziałem Kinghama dotkliwie urażonego słowami wypowiedzianymi w jak najlepszej intencji. Czy potraktuje teraz jako zniewagę smętne wspominki Herberta o kochanej starej budzie? Owszem, stać go było na to. Zdenerwowany oczekiwałem wybuchu i gwałtownego rozstania. Ale tym razem scena nie miała być odegrana publicznie. Kingham przysłuchiwał się przez parę minut opowiastkom Herberta, po czym wstał, usprawiedliwiając się z ironiczną uprzejmością i pożegnał nas. Położyłem mu- dłoń na ramieniu.

— Zostań.

— Ogromnie żałuję... — uśmiechnął się z ręką na sercu, skinął nam głową i poszedł, zostawiając mi (mogę nawiasem dodać, że leżało to w jego zwyczaju) uregulowanie rachunku. Nas, wychowanków ekskluzywnej szkoły, zostawił samym sobie.

Nazajutrz rano wylegiwałem się do późna. Około jedenastej Kingham wpadł do mojego pokoju. Scena, której mi oszczędził poprzedniego wieczoru, została obecnie odegrana ze zdwojoną pasją. Kto inny przespałby się z domniemaną obelgą, a po przebudzeniu uznał ją za śmiechu wartą. Ale nie Kingham. On przeżuwał swoje urazy, aż z igły robiły się widły. Bo w gruncie rzeczy Kingham lubił sceny. Uwielbiał nurzanie się w emocjach, własnych i cudzych. Te kąpiele orzeźwiały

go; czuł, że żyje, oddychał pełną piersią, pluskając się pod gorącym prysznicem namiętności. Było to uczucie tak rozkoszne, że pogrążał się w nim nie bacząc na konsekwencje — a może należałoby powiedzieć, że brał je pod uwagę (bo trudno o człowieka myślącego jaśniej niż Kingham), lecz świadomie ignorował.

Kiedy mówię, że sceny przychodziły mu z ogromną łatwością, nie chcę przez to powiedzieć, że kiedykolwiek symulował jakieś uczucia. Brał rzeczy do serca szczerze — szczerze i gwałtownie, ale zbyt pochopnie. I znajdował przyjemność w pielęgnowaniu i podsycaniu. swoich uczuć. Dla przykładu, to, co u kogoś innego sprowadziłoby się do przelotnej irytacji, utrzymanej w karbach przez panowanie nad sobą, aby ulec złagodzeniu pod wpływem późniejszych wrażeń, u Kinghama przybierało, niemal z rozmysłu, postać dzikiej furii, której uśmierzenie na drodze jakiejkolwiek refleksji było z góry wykluczone. Te wybuchy były często rezultatem zwykłych pomyłek ze strony tych, którzy je wywołali. Ale Kingham, skoro już zaangażował się emocjonalnie, nie przyznałby nigdy, że zaszła jakaś pomyłka — chyba że przypadkiem jego pasja samoupokorzenia byłaby w danej chwili silniejsza od pasji sa-moutwierdzenia. Często również przybierał

w stosunku do ludzi postawę emocjonalną, która nie ulegała już żadnej zmianie. Pozwalał jednemu przemożnemu wrażeniu dominować nad wszystkimi innymi. Zakładał sobie końskie okulary i ignorował najbardziej oczywiste fakty. I aż do odwołania dany osobnik wyzwalał w nim jeden określony łańcuch reakcji.

Kiedy tak zbliżał się do mojego łóżka, mogłem wyczytać z jego bladej twarzy, że czeka mnie niezgorszy kwadransik.

— I cóż? — powiedziałem, siląc się na beztroską serdeczność.

— Zawsze wiedziałem, że z ciebie snob intelektualny — Kingham zaczął niskim dobitnym głosem, i mówiąc przysunął spbie krzesło do mego łóżka. —'Ale doprawdy sądziłem, że pospolity, drobnomieszczański snobizm towarzyski jest poniżej twojej godności.

Zrobiłem minę, która we francuskich powieściach przedstawiana jest przy pomocy znaku „--?"

— Wiem, że mój ojciec był zwykłym monterem — kontynuował Kingham — że państwo łożyło na moją edukację i że korzystałem ze stypendiów dla uzdolnionych biedaków. Wiem, że mówię akcentem londyńskich przedmieść, a nie Oxfordu i Eton. Wiem, że nie mam manier, nie umiem się zachować

przy stole i nie dość starannie czyszczę sobie zęby. — (Nie miało to nic wspólnego z prawdą, ale Kinghamowi, w danej chwili, wygodnie było wierzyć w to wszystko. Chciał odczuwać poniżenie, aby móc reagować tym gwałtowniej. Sam sobie rzucał w twarz te dotkliwe zniewagi, aby móc je przypisać mnie i w ten sposób usprawiedliwić wywieraną na mnie złość.) — Wiem, że ze mnie kawał nieokrzesanego chama. — Delektował się każdym słowem, jak gdyby razy, które sobie zadawał, sprawiały mu prawdziwą satysfakcję. — Wiem, że jestem przybłędą, człowiekiem z zewnątrz, tolerowanym w towarzystwie tylko z racji swojej zmyślności; Czymś w rodzaju błazna czy tresowanej małpy dla uciechy wytwornych dżentelmenów. Wiem o tym yrszystkim i wiem, że ty zawsze o tym wiedziałeś. Ale doprawdy sądziłem, że nie masz nic przeciw temu, abyśmy się spotykali jako ludzie, a nie jako okazy wyższych i niższych klas. Wyobrażałem sobie, biedny głupiec, że lubisz mnie, pomimo wszystko. Myślałem nawet, że wolisz mnie od ludzi swego własnego pokroju. Dowodzi to tylko, jaki ze mnie prostaczek. Wystarczyło, aby nadszedł jakiś dżentelmen, stary kumpel ze szkolnej ławy, co? — Kingham przedrzeźniał wymowę ekskluzywnych szkół na sposób uprawiany w musićrhallach — a ty

już mu się rzucasz na szyję i odwracasz się plecami do małego, obdartego przybłędy. — Zaśmiał się szyderczo.

— Mój zacny Kinghamie — zacząłem — dlaczego uparłeś się, aby robić z siebie skończonego durnia?

Ale Kingham, który niewątpliwie wiedział równie dobrze jak ja, że robi z siebie durnia, podwoił tylko swoje wysiłki w tym kierunku. Zaangażował się w to i znajdował w tym przyjemność. Zmieniając nieco pole ostrzału, wziął na cel moje słabostki — tym razem trafiał w sedno. W końcu i ja się rozeźliłem.

— Bądź łaskaw wynieść się stąd — powiedziałem.

— O, jeszcze nie skończyłem.

— I nie wracaj, dopóki nie przejdzie ci ten atak histerii. Zachowujesz się jak panna, której trzeba męża.

— Jak mówiłem — Kingham kontynuował głosem ściszonym, złowrogo spokojnym, o tyle słodszym w swojej jadowitości, o ile mój ton podniósł się i zagstrzył — waszym przekleństwem jest duchowa bezsiła. Wasza moralność, wasza sztuka — to tylko bezsiła zorganizowana w systemy. Cały wasz światopogląd z niej się bierze. Z niej czerpiecie nawet to, co jest waszą jedyną siłą — ten okropny bierny opór.

— Co nie przeszkodzi mi w zrzuceniu cię ze wszystkich schodów, jeśli nie spłyniesz stąd natychmiast!

-Można znać prawdę o sobie, ale słyszeć ją z cudzych ust — to coś całkiem innego. Wiedziałem, że jestem urodzonym mieszczuchem. Ale kiedy mówił mi to Kingham — i to we właściwy sobie sposób — odnosiłem wrażenie, że dowiaduję się nowej i straszliwie nieprzyjemnej prawdy.

— Zaczekaj — Kingham ciągnął z irytującym spokojem — zaczekaj chwileczkę. Jeszcze jedno słowo, zanim sobie pójdę.

— Wynoś się — powiedziałem — wynoś się natychmiast. .

W tym momencie zastukano do drzwi. Ukazała się w nich wielka rumiana twarz Herberta.

— Mam nadzieję, że nie przeszkadzam — powiedział uśmiechając się do nas.

— O, ani trochę, ani trochę! — zawołał Kingham. Zerwał się i z przesadną uprzejmością zaofiarował swoje puste krzesło. — Właśnie zbierałem się do wyjścia. Niech pan siada. Wilkes oczekiwał pana z niecierpliwością. Proszę bardzo, niech pan siada.

Popychał Herberta w kierunku krzesła.

— Doprawdy... — zaczął Herbert, grzecznie protestując.

Ale Kingham nie dał mu dojść do słowa:

— A teraz zostawiam was, dwóch starych druhów, razem. Żegnam, żegnam. Przykro mi tylko, że nie będę miał sposobności powiedzenia tego ostatniego słowa, którą mi się cisnęło na usta.

Herbert, niezgrabnie, chciał się jakby podnieść.

— Pójdę — powiedział. — Nie miałem pojęcia... Strasznie mi przykro.

Ale Kingham położył mu ręce na ramionach i wepchnął go z powrotem w krzesło.

— Nie, nie — nalegał — niech pan zostanie. Ja wychodzę.

I zabierając swój kapelusz wybiegł z pokoju.

— Dziwny facet — powiedział Herbert. — Kto to taki?

— O, to mój przyjaciel — odparłem. Gniew opuścił mnie i zastanawiałem się ze smutkiem, czy nazywając Kinghama przyjacielem nie mijam się z prawdą. I pomyśleć, że jeśli przestał być moim przyjacielem, stało się to za sprawą tego ślamazary siedzącego przy moim łóżku! Spojrzałem na Herberta z zadumą. Uśmiechnął się do mnie, w uśmiechu tym była sama dobroduszność. Nie sposób żywić urazę do takiego człowieka.

Zerwanie było całkowite, przynajmniej na razie. Upłynęły dwa lata z górą, zanim spotkaliśmy się znowu z Kinghamem. Ale jeśli

utraciłem Kinghama, zyskałem Herberta Comfreya — aż nazbyt całkowicie. Od tej chwili moje życie w Paryżu przestało należeć do mnie: musiałem je dzielić z Herbertem. Będąc chwilowo zupełnie bez przydziału — jak bezpański pies — Herbert uczepił się mnie — przeświadczony w swojej naiwności, że będę w jego towarzystwie równie szczęśliwy jak on w moim. Zamieszkał w tym samym hotelu i przez resztę pobytu w Paryżu prawie nigdy nie byłem sam. Wiem, należało postąpić stanowczo z Herbertem; należało być twardym, posłać go do wszystkich diabłów, spuścić ze schodów. Ale nie miałem serca. Byłem zbyt miękki (jeszcze jeden objaw mojej duchowej bezsiły! Moja moralność — bezsiła usystematyzowana. Wiem, wiem...). Herbert żerował na mnie, a ja znosiłem to, niby bramin, który bez sprzeciwu daje się pożerać wszelakim krwiopijcom, od moskitów do tygrysów. Co najwyżej zdobywałem się od czasu do czasu na ucieczkę. Herbert był na szczęście śpiochem. Nawet trąby Sądu Ostatecznego nie wyciągnęłyby go z łóżka przed dziesiątą. Kiedy chciałem mieć dzień swobodny, zamawiałem śniadanie na ósmą i zanim . Herbert wstał, już mnie nie było. Wracając nocą z tych wywczasów, zastawałem go niezmiennie w moim pokoju, warującego jak pies. Nigdy

nie mogłem oprzeć się wrażeniu, że czekał tam cały dzień — od świtu (a raczej od tej pory, która dla niego była świtem — czyli mniej więcej od południa) do północy. Powrót mój cieszył go zawsze tak szczerze, że czułem się niemal zawstydzony, jak gdybym się dopuścił wiarołomstwa. Zaczynałem się usprawiedliwiać i gęsto tłumaczyć. Musiałem mianowicie wyjść wcześnie, aby zobaczyć się z kimś w pewnej pilnej sprawie. A tymczasem spotkałem kogoś innego, kto mnie zaprosił na lunch; po czym musiałem udać się na herbatkę do mojej drogiej starej znajomej madame Dubois; a potem wpadłem do tego Langlois, zjedliśmy razem kolację i poszliśmy na koncert. Koniec końców, jak z tego widać, nie mogłem wrócić ani o minutę wcześniej.

Usprawiedliwiałem się tak, aby uciszyć wyrzuty mego własnego sumienia. Bo biedny Herbert nigdy się nie uskarżał. To, że widział mnie znowu, wystarczało mu w zupełności do szczęścia. Nie mogłem się oprzeć uczuciu, że jego kurczowa wierność daje mu w stosunku do mnie jakieś prawa, że jestem za niego poniekąd odpowiedzialny. Było to oczywiście absurdalne uczucie, nierozsądne i śmieszne. Czemuż to ja, ofiara, miałbym litować się nad swoim prześladowcą? Śmieszne I Nie zmieniało to jednak faktu, że lito-

wałem się nad nim. Zawsze miałem zbyt miękkie serce.

Nadszedł czas mojego powrotu do Londynu. Herbert, który miał akurat tyle pieniędzy, ile trzeba, aby sobie pozwolić na nierobienie niczego, wszystko jedno — gdzie i kiedy, spakował swoje walizy i wsiadł do tego samego pociągu. Była to podróż bardzo nieprzyjemna: przepełniony pociąg, morze dostatecznie rozhuśtane, aby mnie przyprawić o morską chorobę. Kiedy nasz statek wchodził do portu w Dover, znalazłem Herberta na pokładzie, w irytująco dobrej formie. Gdyby nie moje fatalne samopoczucie, rozejrzałbym się szybko za pretekstem, aby się z nim pokłócić. Ale brakowało mi niezbędnej energii. Tymczasem Herbert, trzeba przyznać, bardzo skutecznie zajmował się bagażem.

Miałem wkrótce otrzymać nauczkę, że zamiast zżymać się na tego poczciwca, powinienem był dziękować Bogu, że nie pokarał mnie straszliwszym nudziarzem. Bo ostatecznie Herbert, bierny i wegetatywny, przyczepiał się tylko jak rzep. A mogłem się dostać w ręce nudziarza, który, uczepiwszy się, wierciłby mi zarazem dziurę w brzuchu. Herbert mógł być na przykład podobny do swego szwagra Johna Peddleya. A wówczas miałbym do wyboru tylko trzy wyjścia: morderstwo, samobójstwo, emigrację. Nieodstępny

Herbert mierził mnie, kiedy posuwaliśmy się z wolna wzdłuż nabrzeża Dover. Parę godzin później uświadomiłem sobie, że powinienem błogosławić swój los. W porcie spotkaliśmy Johna Peddleya.

Peddley to nudziarz aktywny, chyba najaktywniejszy ze spotkanych przeze mnie kiedykolwiek; niezmordowanie borujący, bez ustanku plombujący, zatykający. Usta mu się nie zamykały, a dysponował zaiste imponującym zasobem nieciekawych wiadomości. Peddleyowi zawdzięczam całą moją wiedzę o szwajcarskiej bankowości, o sztucznych naL wozach, o ustawodawstwie ubezpieczeniowym, o hodowli nierogacizny, o tureckim ex--sułtanie, o racjonowaniu cukru podczas'wojny i o stu innych tym podobnych sprawach. To przerażający osobnik, doprawdy przerażający; nie ma na to innego słowa. Nie znam człowieka, którego towarzystwo byłoby trudniejsze do zniesienia, choćby przez godzinę.

A jednak był to człowiek niezwykle uprzejmy i pełen zalet. Miał dobre serce, mnóstwo energii i zaradności. Nie był przy tym pozbawiony inteligencji. Słuchając jego wykładów o towarzystwach ubezpieczeniowych czy o sztucznych nawozach nabierało się przekonania, że ma te sprawy w małym palcu. Zresztą jako wzięty adwokat Peddley nie mógł być głupcem; w każdym razie jesteśmy

skłonni w to wierzyć, my, którzy nie nosimy togi. Co go czyniło tak nieznośnym? Istny talent do nudziarstwa; szkolarska pewność siebie? timbre głosu; silnie rozwinięty instynkt towarzyski; i wreszcie zupełny brak wrażliwości.

Jego talent do nudziarstwa sprawiał, że Peddley orientował się nieomylnie na zagadnienia, które nie interesowały nikogo poza nim. I jeśli nawet, przez pomyłkę, dobierał się do jakiegoś tematu bardziej obiecującego niż szwajcarski system bankowy, miał dar przeistaczania rzeczy fascynujących w potworną nudę. Dzięki jakiejś odwrotnej alchemii przemieniał najczystsze złoto w ołów.

Jego zarozumialstwo i pewna żyłka pedagogiczna budziły w nim ambicje pouczania bliźnich. Delektował się brzmieniem swego mentorskiego głosu. Cóż to był za głos! Nie pozbawiony dźwięczności, ale donośny, wibrujący, natarczywy. Słuchając go, czuło się pod czaszką jakieś dziwne, wręcz niebezpieczne drgania. Wystarczyło mi paru minut, aby doznać oszołomienia i zawrotu głowy. Gdybym miał słuchać go stale, sądzę, że zacząłbym pewnego dnia kręcić się w kółko, jak owe japońskie myszy, wirujące bez przerwy w takt walca. Głos Peddleya naruszał równowagę błędnika.