Dzieje niezwykłej talii kart ebook

Rafał T. Prinke

Tarot. Dzieje niezwykłej talii kart

Copyright © Rafał T. Prinke

Redakcja: Joanna Górska-Milewska

Korekta: Wiktoria Zacharz

Skład i oprawa graficzna: Damian Velkan Mełgieś

Wydanie II

ISBN 978-1-995773-26-1

Wydawnictwo Fosforos

www.fosforos.pl

Lydney 2026

Ilustracje na okładce: Karta Rydwan ©Cliché MFCJ/François Doury udostępniona dzięki uprzejmości francuskiego Musée français de la carte à jouer w Issy-les-Moulineaux Karta Królowa Pucharów z kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie, domena publiczna

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione. Wykonywanie kopii metodą kserograficzną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym lub innym powoduje naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji.

Stuartowi R. Kaplanowi,bez pomocy którego książka ta nie mogłaby powstać.

Seria „Taroteka XXIII”:

Alfred Douglas

Tarot. Początki, znaczenie i zastosowanie kart

Rafał T. Prinke

Tarot. Dzieje niezwykłej talii kart

Jan Witold Suliga

Tarot. Karty, które wróżą

Biblia Szatana

Tarot. Arkana Wielkie

Tarot. Arkana Małe

Tarot. Systemy wróżebne

Tarot magów (w przygotowaniu)

Arthur Edward Waite

Obrazkowy klucz do Tarota

Spis treści

Wstęp do drugiego wydania

Wstęp

Rozdział 1 Diabelskie obrazki, czyli wstęp do historii kart

Rozdział 2 Księga Tota, czyli tarot w tradycji okultystycznej

Rozdział 3 Ślubny prezent, czyli o pradziadkach królowej Bony

Rozdział 4 Sacrum czy profanum, czyli symbolika kart atutowych

0. GŁUPIEC

I. MAG

II. PAPIEŻYCA

III. CESARZOWA

IV. CESARZ

V. PAPIEŻ

VI. KOCHANKOWIE

VII. RYDWAN

VIII. SPRAWIEDLIWOŚĆ

IX. PUSTELNIK

X. KOŁO FORTUNY

XI. MĘSTWO (SIŁA)

XII. WISIELEC

XIII. ŚMIERĆ

XIV. UMIARKOWANIE

XV. DIABEŁ

XVI. WIEŻA

XVII. GWIAZDA

XVIII. KSIĘŻYC

XIX. SŁOŃCE

XX. SĄD

XXI. ŚWIAT

Rozdział 5 Inicjacja i medytacja, czyli tarot współczesny

Rozdział 6 W kręgu sztuki, czyli tarot jako temat artystyczny

Rozdział 7 Homo divinans, czyli rzecz o wróżeniu

Rozdział 8 Rozkłady i układy, czyli każdy może wróżyć

Rozdział 9 Karta prawdę ci powie, czyli znaczenia dywinacyjne kart tarota

0. GŁUPIEC

I. MAG

II. PAPIEŻYCA

III. CESARZOWA

IV. CESARZ

V. PAPIEŻ

VI. KOCHANKOWIE

VII. RYDWAN

VIII. SPRAWIEDLIWOŚĆ

IX. PUSTELNIK

X. KOŁO FORTUNY

XI. SIŁA

XII. WISIELEC

XIII. ŚMIERĆ

XIV. UMIARKOWANIE

XV. DIABEŁ

XVI. WIEŻA

XVII. GWIAZDA

XVIII. KSIĘŻYC

XIX. SŁOŃCE

XX. SĄD OSTATECZNY

XXI. ŚWIAT

Małe Arkana:

Miecze

KRÓL MIECZY

KRÓLOWA MIECZY

RYCERZ MIECZY

PAŹ MIECZY

DZIESIĘĆ MIECZY

DZIEWIĘĆ MIECZY

OSIEM MIECZY

SIEDEM MIECZY

SZEŚĆ MIECZY

PIĘĆ MIECZY

CZTERY MIECZE

TRZY MIECZE

DWA MIECZE

AS MIECZY

Pałki

KRÓL PAŁEK

KRÓLOWA PAŁEK

RYCERZ PAŁEK

PAŹ PAŁEK

DZIESIĘĆ PAŁEK

DZIEWIĘĆ PAŁEK

OSIEM PAŁEK

SIEDEM PAŁEK

SZEŚĆ PAŁEK

PIĘĆ PAŁEK

CZTERY PAŁKI

TRZY PAŁKI

DWIE PAŁKI

AS PAŁEK

Puchary

KRÓL PUCHARÓW

KRÓLOWA PUCHARÓW

RYCERZ PUCHARÓW

PAŹ PUCHARÓW

DZIESIĘĆ PUCHARÓW

DZIEWIĘĆ PUCHARÓW

OSIEM PUCHARÓW

SIEDEM PUCHARÓW

SZEŚĆ PUCHARÓW

PIĘĆ PUCHARÓW

CZTERY PUCHARY

TRZY PUCHARY

DWA PUCHARY

AS PUCHARÓW

Monety

KRÓL MONET

KRÓLOWA MONET

RYCERZ MONET

PAŹ MONET

DZIESIĘĆ MONET

DZIEWIĘĆ MONET

OSIEM MONET

SIEDEM MONET

SZEŚĆ MONET

PIĘĆ MONET

CZTERY MONETY

TRZY MONETY

DWIE MONETY

AS MONET

Rozdział 10 Powrót do źródeł, czyli coś dla hazardzistów

Aneks I Korespondencje liter alfabetu hebrajskiego i dróg mistycznych na kabalistycznym Drzewie Życia według różnych autorów

Aneks II Korespondencje astrologiczne kart atutowych tarota według różnych autorów

Aneks III Najpopularniejsze korespondencje magiczne kart atutowych tarota (wg Aleistera Crowleya, 777)

Aneks IV Kolejność kart atutowych we wczesnych taliach

Aneks V Rytuał medytacyjny z użyciem kart tarota

Aneks VI Piśmiennictwo na temat kart tarota w języku polskim

Aneks VII Polskie talie tarota

O autorze

Taroteka XXIII

Nawigacja

Okładka

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Spis treści

Początek książki

Strony wydania źródłowego

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

43

44

45

46

47

48

49

51

52

53

54

55

56

57

58

59

60

61

62

63

64

65

66

67

69

71

72

73

74

75

76

77

78

79

80

81

82

84

85

86

87

88

89

90

91

92

93

94

95

96

97

98

99

100

101

102

103

104

105

106

107

108

109

110

111

112

113

114

115

116

117

118

119

120

121

122

123

124

125

126

127

128

129

130

131

132

133

134

135

136

137

138

139

140

141

142

143

144

145

146

147

148

149

151

152

154

155

156

157

159

160

161

162

163

164

165

166

167

168

169

170

171

173

174

175

176

177

178

179

180

181

182

183

184

185

186

187

188

189

190

191

192

193

194

195

196

197

198

199

200

201

202

203

204

205

207

208

209

210

211

212

213

214

215

216

217

218

219

220

221

222

223

225

226

227

228

229

230

231

232

233

234

235

236

237

238

239

240

241

242

243

244

245

246

247

248

249

251

252

253

254

255

256

257

258

259

260

261

262

263

265

266

267

269

271

273

274

275

277

279

280

281

283

285

286

287

289

290

291

292

293

294

295

296

297

298

299

300

301

302

303

304

305

306

307

308

309

311

313

314

318

Wstęp do drugiego wydania

[Wynalazca kart tarota] chciał zilustrować za pomocą swych figurwiele nauk moralnych [...] i tym sposobem dowiódł, że był nie tylko dobrymi lojalnym wyznawcą wiary katolickiej i chrześcijańskiej, ale też prawdziwymznawcą i ekspertem obyczajów życia świeckiego, albowiem wśród dwudziestudwóch figur, jakie zamieścił i wybrał, nie ma ani jednej, która — jeśli rozważana z uwagą — nie niesie ze sobą największych i najgłębszych znaczeńi nie jest warta szczegółowego zbadania.

Francesco Piscina, Discorso sopra l’ordine delle figure de’Tarocchi (Mondovi 1565)

Ostatnią figurą jest Świat, który [Bóg] stworzył z niczego. Ponieważobejmuje on wszystko, to obejmuje również tę grę, która jest prawdziwymobrazem i portretem natury wszystkiego, co zawiera się w człowieku, a ten[z kolei] jest małym światem.

Anonim,

Discorso perche fosse trovato il giuoco et particolarmente quello del Tarocco (ok. 1570)

Od czasu napisania tej książki minęło trzydzieści sześć lat, a od jej pierwszego wydania trzydzieści trzy. Była owocem kilkunastoletniej fascynacji kartami tarota, rozpoczętej w 1973 r., kiedy to przypadkiem natrafiłem w poznańskim antykwariacie na niewielką książeczkę ilustrowaną dziwnymi, stylizowanymi na egipskie, rysunkami kart1. Był to podręcznik do wróżenia za ich pomocą, ale zawierał też we wstępie opowieść o starożytnym pochodzeniu i tajemnej wiedzy ezoterycznej w owych kartach ukrytej przez egipskich kapłanów, jak również informację, iż talię takich kart można nabyć w Kościele Światła (The Church of Light) z siedzibą w Kalifornii. W czasach panującego wówczas w Polsce komunizmu nie można było nie tylko kupować niczego z Zachodu, ale nawet posiadać dolarów, żeby je ewentualnie wysłać w kopercie (co oczywiście byłoby nielegalne). Napisałem więc uprzejmy list do wydawcy kart, wyjaśniłem sytuację i po jakiś miesiącu przyszła przesyłka z moją pierwszą talią tarota.

Rok albo dwa później znajoma z USA przysłała mi w prezencie drugą talię, tym razem już nie egipską czarnobiałą, ale intensywnie kolorową, utrzymaną w stylistyce art deco i bardzo pięknie wykonaną (Aquarian Tarot Deck). To nadal jedna z moich ulubionych.

Przez kolejne lata starałem się dowiedzieć czegoś więcej o tych kartach. Zdobywanie publikacji zagranicznych było bardzo utrudnione i ograniczało się do tanich wydań kieszonkowych. Kwerendy w polskich bibliotekach przyniosły nieco informacji z międzywojennych publikacji ezoterycznych, głównie artykułów, a także z wydawanych w ówczesnym NRD (i sprzedawanych w Polsce w dostępnych cenach) wartościowych pozycji dotyczących ogólnej historii kart do gry.

W 1979 r. namówiłem Andrzeja Wielgosza (dziś profesora Uniwersytetu Artystycznego w Poznaniu) na wykonanie talii kart atutowych Tarota Sarmackiego według mojego projektu. Prace postępowały dość wolno, ale wspomniałem o tym projekcie kilku moim korespondentom i najwyraźniej informacja rozeszła się po świecie (a nie było wówczas Internetu), bo w kwietniu 1980 r. dostałem — ku memu zaskoczeniu i radości — list od Stuarta Kaplana, jednego z największych badaczy, kolekcjonerów i wydawców kart tarota, założyciela wydawnictwa U.S. Games Systems, z zapytaniem o stan zaawansowania prac nad naszą talią. Tak rozpoczęła się trwająca kilkanaście lat moja korespondencja z Kaplanem. Nie tylko podarował mi wydaną dwa lata wcześniej Encyklopedię tarota jego autorstwa, ale był bardzo zainteresowany moimi skromnymi jeszcze wówczas ustaleniami o polskim piśmiennictwie na temat kart tarota. W zamian za kserokopie (kiepskiej jakości) tych publikacji wysyłał mi w kolejnych latach książki o tarocie i talie kart, które inaczej byłyby całkowicie poza moim zasięgiem. Z czasem dotarłem też do wydawnictw rosyjskojęzycznych, przedrewolucyjnych i emigracyjnych, a także informacji o wydawanych w Warszawie w XVIII w. kartach tarokowych. Rezultaty moich żmudnych poszukiwań w polskich bibliotekach okazały się na tyle cenne, że Kaplan zamieścił moje nazwisko wśród swoich współpracowników w wydanym w 1986 r. drugim tomie Encyklopedii, jak również w tomie trzecim z roku 1990.

Dysponując już sporą biblioteczką książek ezoterycznych i historycznych o kartach tarota, a także reprezentatywną kolekcją samych talii, mogłem pomyśleć o napisaniu własnej książki na ich temat. Powstawała z przerwami w latach 1987-1988, a po jej ukończeniu pojawił się problem ze znalezieniem wydawcy. Ponieważ napisana przeze mnie wraz z Leszkiem Weresem książka o astrologii, wydana w 1983 r. Mandala życia spotkała się z niezwykle ostrą krytyką ze strony najwyższych władz PZPR, państwowe wydawnictwa miały najpewniej tzw. „zapis” na nasze nazwiska i nie chciały ze mną rozmawiać. Sytuacja była o tyle ironiczna, że Mandalę wydała należąca do partii Krajowa Agencja Wydawnicza i to w gigantycznym nakładzie 170 tysięcy egzemplarzy. Jednak w tym ostatnim roku istnienia PRL pojawiły się już oficyny prywatne i za sugestią Tadeusza Zyska (dziś jednego z największych wydawców w Polsce) przesłałem maszynopis do firmy Elliot w Bydgoszczy, z którą wówczas współpracował i gdzie później wydał wspólnie z Jackiem Krygiem polskie tłumaczenie I Ching z komentarzami. Jednak sprawa się przeciągała, potencjalny wydawca nie odpisywał na ponawiane zapytania o decyzję i w końcu chyba zbankrutował.

Te pozorne niepowodzenia okazały się wszakże szczęśliwymi zbiegami okoliczności, bo w 1990 r. zgłosiło się do mnie Wydawnictwo Głodnych Duchów (a konkretnie Wojciech Jóźwiak i Elżbieta Bazgier) i wkrótce wydało książkę z wielką pieczołowitością, wnikliwą redakcją i pięknym opracowaniem graficznym. Zadedykowanie jej Stuartowi Kaplanowi było czymś oczywistym, bo bez jego nieocenionej pomocy w dostępie do najważniejszych publikacji moja wiedza o tarocie pozostałaby bardzo powierzchowna.

Trzydzieści sześć lat to wręcz cała epoka w badaniach historycznych nad kartami tarota, powstawaniu nowych interpretacji okultystycznych, ewolucji metod dywinacyjnych czy kreatywnych inwencjach artystów tworzących nowe talie. Mimo to nie będzie chyba przejawem mojej próżności stwierdzenie, że niniejsza książka wytrzymała próbę czasu i nadal może służyć jako wyważone wprowadzenie do tematu. Nie zmienił się ogólny obraz dla omawianych w poszczególnych rozdziałach zagadnień, choć oczywiście pojawiło się wiele nowych odkryć historycznych, liczne publikacje okultystyczne, a przede wszystkim olbrzymia liczba nowych talii tarota. Poniżej jedynie zasygnalizuję niektóre z najciekawszych, moim zdaniem, nowych ustaleń historycznych i przejawów stale rosnącego zainteresowania tarotem w różnych kręgach.

Chińskie pochodzenie kart do gry nadal nie budzi wątpliwości, podobnie jak ich wprowadzenie do Europy ze świata islamu krótko przed 1377 r. Pośrednikiem nie były raczej Indie, jak uważano wcześniej, ale Persja. Choć nie są znane żadne zachowane karty z tego kraju ani pisane świadectwa ich używania, to analizy filologiczne terminologii karcianej w Indiach potwierdzają jej perskie pochodzenie. Tym samym jest dużo bardziej prawdopodobne, że panujący od VII w. nad Persami Arabowie przejęli od nich, poza osiągnięciami nauki i kultury, również grę w karty, a ekspansja na Półwysep Indyjski była osobną linią jej ewolucji2.

Obaj najważniejsi historycy kart tarota starszego pokolenia pozostawali aktywni po 1991 r. Wspomniany już Stuart R. Kaplan (1932-2021) opublikował kolejne dwa tomy swojej encyklopedii, w której opisał i zilustrował łącznie około 2 000 talii. Z kolei Michael Dummett (1925-2011), profesor Oksfordu i jeden z wybitniejszych filozofów angielskich minionego stulecia, wydał drugie monumentalne dzieło o historii kart tarota (tym razem po włosku)3, a także zamieszczał recenzje i komentarze w kwartalniku International Playing-Card Society, którego był współzałożycielem i prezesem w latach 1981-1983.4 W 2004 r. ukazała się jego dwutomowa publikacja (ponad 1300 stron), napisana wspólnie z Johnem McLeodem, szczegółowo opisująca wszystkie znane gry przy użyciu kart tarota5.

Dummett chętnie przekazywał swą ogromną wiedzę o dziejach tarota kolejnemu pokoleniu badaczy, takim jak Andrea Vitali i Giordano Berti z Bolonii, z którymi współorganizował wystawy6, a także Thierry Depaulis, jeden z czołowych obecnie ekspertów w zakresie historii kart do gry7. Najważniejsze wszakże i najbardziej owocne badania nad powstaniem kart tarota prowadził w latach 1990. i 2000. Franco Pratesi z Florencji, profesor materiałoznawstwa i wybitny historyk gier. W archiwach florenckich odkrył olbrzymią liczbę wczesnych źródeł sugerujących, że w najwcześniejszym okresie tarot był tam bardziej popularny niż w Ferrarze, Mediolanie czy Bolonii8. Jego hipotezy potwierdziło przełomowe odkrycie, jakiego dokonał Thierry Depaulis w 2012 r. Otóż odnalazł on w źródłach z Florencji wzmiankę o talii kart tarota (paio di naibi a trionfi) z 1440 r., czyli o dwa lata wcześniejszą niż znana już od ponad stu lat i uchodząca do tamtej pory za najstarszą wzmianka z Ferrary.

Franco Pratesi przyczynił się też do ustalenia, że informacje o wczesnych kartach autorstwa Michelina da Besozzo i Marziana da Tortona w rzeczywistości odnoszą się do tej samej talii, zaprojektowanej przez tego drugiego, a wykonanej przez pierwszego dla młodego księcia Filippa Marii Viscontiego, niewątpliwie przed rokiem 1425. Traktat Marziana O deifikacjiszesnastu bohaterów wydali, wraz z angielskim tłumaczeniem i cennymi aneksami źródłowymi, Ross Caldwell i Marco Ponzi9, a znany projektant kart tarota Robert Place opublikował swoją rekonstrukcję tej talii jako „najstarszego przodka tarota”10. Nie ma oczywiście pewności, czy talia Marziana rzeczywiście poprzedzała powstanie tarota i tym samym jego korzenie tkwiłyby jednak w Mediolanie, czy też może sama była zainspirowana już wcześniej istniejącymi kartami z Florencji. Związek między nimi musiał niewątpliwie istnieć, bo pomysł wprowadzenia do talii stałych kart atutowych (zamiast ustalania koloru atutowego w trakcie gry) nie tylko burzył logiczną strukturę standardowych kart, ale też nikt wcześniej ani później na taki pomysł nie wpadł. Nie można wszakże wykluczyć, że pierwotna koncepcja talii tarota powstała nie w kręgach intelektualno-artystycznych na jednym z dworów książęcych, ale wśród mieszczan i plebsu, którzy już od pół wieku namiętnie grywali w standardowe karty. Może na to wskazywać raczej chaotyczna i nieprzemyślana sekwencja znajdujących się na kartach wyobrażeń, w przeciwieństwie do wspomnianych kart Marziana albo tzw. tarocchi Andrei Mantegni.

Z wieków XVI i XVII nie zachowały się prawie żadne źródła literackie traktujące o kartach tarota, z których można by wnioskować, jak wyobrażenia na kartach atutowych były ówcześnie interpretowane i czy przypisywano im jakieś konotacje ezoteryczne. Tym cenniejsze są dwa teksty z drugiej połowy XVI w., odkryte przez Franca Pratesi, które niezależnie od siebie, ale w podobnym duchu, analizują karty tarota w kontekście filozofii, poezji, religii, nauki i samych reguł gry. W rezultacie dochodzą do wniosku, że symbolika kart i ich kolejność zawierają nauki moralne i stanowią przewodnik dla dobrego życia i osiągania jego celu, którym jest poszukiwanie Boga. Oba traktaty wraz z angielskim tłumaczeniem opublikowali Caldwell, Depaulis i Ponzi w 2010 r., a w 2018 r. ukazała się edycja uzupełniona o nowe odkrycia11. Z tych dwóch tekstów pochodzi motto do niniejszego wstępu.

Innym cennym znaleziskiem Franca Pratesi jest pojedyncza kartka z pierwszej połowy XVIII w., zabłąkana wśród innych rękopisów Biblioteki Uniwersytetu w Bolonii, na której ktoś zanotował znaczenia dywinacyjne 35 kart z liczącej 62 karty talii tarota bolońskiego (pozostałe były zapewne na drugiej, zaginionej kartce)12. Choć są to tylko pojedyncze słowa, ich przeznaczenie do dywinacji z kart tarota jest ewidentne, bo w późniejszych poradnikach wróżenia z Bolonii znaczenia kart są analogiczne lub wręcz takie same. A zatem znane początki używania tarota w celach mantycznych cofnęły się o przynajmniej trzydzieści lat, a Francja straciła palmę pierwszeństwa na tym polu.

Podsumowaniem ostatniego trzydziestolecia badań nad początkami tarota była wspaniała wystawa zatytułowana „Tarots enluminés”, którą można było oglądać w latach 2021–2022 we Francuskim Muzeum Kart do Gry w Issy-les-Moulineaux. Poza oryginałami najbardziej znanych talii eksponowane były nowe znaleziska, m.in. przepiękna karta Rydwan zakupiona przez Muzeum w 1992 r. i najprawdopodobniej pochodząca z tej samej talii, wykonanej w Ferrarze, co dwie karty dworskie z Muzeum Narodowego w Warszawie (które też znalazły się na wystawie). Wydany z tej okazji katalog pod redakcją Thierry’ego Depaulisa prezentuje aktualny konsensus badaczy, nie rozstrzygając kwestii pierwszeństwa między trzema miastami kandydującymi do miana miejsca narodzin kart tarota — Mediolanem, Florencją i Ferrarą, ale podtrzymujący hipotezę Getrude Moakley z 1956 r. o bezpośrednim związku kart atutowych z Triumfami Petrarki i paradami triumfalnymi w renesansowych Włoszech (którym poświęcono jeden z siedmiu rozdziałów katalogu)13.

Zabytkowe karty z prywatnych kolekcji pojawiają się od czasu do czasu na aukcjach i niekiedy zmieniają wręcz radykalnie dotychczasowe ustalenia. Przykładem wspomniana karta Rydwan, a także Królowa Monet, czwarta karta z tej samej talii, sprzedana przez dom aukcyjny Christie w 2005 r. (podobno za 280 000 euro). Jeszcze bardziej zaskakujące było pojawienie się pełnej talii (wraz z opakowaniem!) z 1639 r., wykonanej przez nieznanego wcześniej kartownika marsylskiego Philippe’a Vachiera, na aukcji Giquello w 2023 r. i sprzedanej za 65 000 euro. Jest to najstarsza znana talia tzw. tarota marsylskiego, a do tej pory uważano, iż ten standardowy wzorzec pojawił się w Marsylii dopiero w XVIII w. Ponieważ właśnie do tarota marsylskiego jako nośnika wiedzy tajemnej Egiptu odwoływali się w XVIII i XIX w. twórcy i propagatorzy interpretacji ezoterycznych tych kart, owo odkrycie najstarszej talii tej tradycji ma niewątpliwie wielkie znaczenie dla dociekań współczesnych ezoteryków.

Michael Dummett po 1991 r. kontynuował również swoje wcześniejsze badania nad historią powiązania kart tarota z okultyzmem. Wraz z Thierrym Depaulisem i Ronaldem Deckerem napisali dwie solidne monografie na ten temat, obejmujące okresy od końca XVIII w. do 1870 r. i od 1870 do 1970 r.14 Później sam Decker opublikował też książkę z własną interpretacją tarota w duchu ezoterycznym, wywodząc symbolikę kart atutowych ze źródeł hermetycznych i kabalistycznych15. Wśród setek innych okultystycznych reinterpretacji tarota ostatnich trzech dekad ta godna jest wyróżnienia ze względu na dogłębną znajomość źródeł historycznych i ekspercką wiedzę jej autora, z zawodu historyka sztuki. Oczywiście ukazało się w tym okresie wiele intrygujących i ciekawych publikacji ezoterycznych prezentujących spekulacje o kartach tarota z różnych perspektyw, ale nie ma tu miejsca na ich choćby krótkie omówienie.

To samo dotyczy (nawet w większym stopniu) artystycznych realizacji talii kart tarota, których liczba jest nawet trudna do oszacowania. Wspomniane wcześniej 2000 talii udokumentowane przez Stuarta Kaplana w czterech tomach jego encyklopedii to z pewnością nie wszystkie wydane do 2005 r. Liczne muzea kart tarota na całym świecie (Belgia, Włochy, USA, Japonia, Wietnam i in.) posiadają spore zbiory, ale największe należą do prywatnych kolekcjonerów. Wybitny znawca historii współczesnego tarota, K. Frank Jensen (1933-2016), przekazał w 2012 r. swoją kolekcję 1200 talii do Biblioteki Uniwesytetu w Roskilde. Znany tłumacz i wydawca tekstów alchemicznych Adam McLean miał 2600 talii w roku 2015 (kiedy przestał kupować nowe), zaś autorka licznych książek o tarocie Mary K. Greer również posiada ich sporo ponad 2000. Oboje szacują liczbę talii wydanych w ciągu ostatnich stu lat na między 5000 i 6000. Biorąc pod uwagę liczne w ostatnich latach edycje bibliofilskie o niskich nakładach, a także eksplozję popularności tarota w krajach Dalekiego Wschodu, można się skłaniać raczej do górnej granicy tego szacunku.

Jednym z najciekawszych przejawów rynku niszowych edycji kart tarota ostatnich dwóch dekad jest szerzący się nurt restauracji talii historycznych, zwłaszcza drukowanych, zachowanych często we fragmentach niepociętych arkuszy. W ten sposób opublikowane były w niewielkich nakładach dwie najstarsze talie drukowane z końca XV w., tarot budapesztański i tarot Rosenwalda, a także liczne rekonstrukcje kart z XVII i XVIII w., szczególnie różnych wersji tarota marsylskiego, a nawet klasyków talii okultystycznych, jak Oswalda Wirtha16.

Nowe odkrycia nie dotyczą tylko kart z dawnych epok, ale również zapomnianych czy zagubionych projektów wybitnych artystów XX w. Najbardziej sensacyjne były w ostatnim czasie odnalezienia talii wielkiej malarki surrealistycznej Leonory Carrington (1917-2011) oraz brytyjskiego artysty magicznego Austina Osmana Spare’a (1886-1956). Obie zostały opublikowane jako karty i w formie książkowej17.

Tarot przyciągnął również uwagę historyków kultury i kulturoznawców18. Spośród wielu publikacji o takiej tematyce, szczególną uwagę warto zwrócić na dwutomowy zbiór artykułów (840 stron), który ukazał się w 2014 r. Listę autorów otwierał sam Michael Dummett, a wśród pozostałych byli zarówno specjaliści od literatury, filmu i sztuk wizualnych, jak i znani ezoterycy i kolekcjonerzy19. Innym obszarem poszukiwań i refleksji, na który wkroczył tarot, jest dyskurs postmodernistyczny, gdzie semiotyka łączy się na różne zaskakujące sposoby z fenomenologią, nową socjologią i starą psychologią głębi, a język staje się bardziej hermetyczny niż u samych ezoteryków20.

Omawiając różne przejawy popularności kart tarota w ostatnim trzydziestoleciu, trudno pominąć przemożny wpływ Internetu, szczególnie po roku 2000, kiedy stał się powszechnie dostępny. Zaczęły powstawać liczne grupy dyskusyjne i fora umożliwiające wymianę poglądów, informacji o nowych publikacjach i odkryciach historycznych21. Osobną kategorię stanowią dedykowane portale dokumentujące i recenzujące nowo wydawane talie, z których największe opisują ich ponad 200022. Wspomniany wcześniej Adam McLean również zamieścił bardzo szczegółowy katalog swojej kolekcji w Internecie23. Niezwykle cenna jest też strona poświęcona najwcześniejszym dziejom tarota, ze szczegółową dokumentacją, współtworzona przez znanych badaczy24. Bardzo przydatna była Tarotpedia, założona w 2007 r. i prowadzona przez Jeana-Michela Davida, ale niestety przestała działać w roku 2022 (kopia jest dostępna na stronie: http:/archive. org). Trudno oczywiście tu wymienić wszystkie godne odwiedzenia portale, bo jest ich tak wiele, ale wspomnieć wypada jeszcze o najlepszej chyba stronie poświęconej różnym aspektom kart do gry, w tym również kart tarota25.

Przywołane wyżej internetowe katalogi kart w pewnym sensie stanowią kontynuację encyklopedii Stuarta Kaplana, ale publikowane są też książkowe przeglądy różnych talii współczesnych. Choć nie tak szczegółowe i systematyczne, to często na bardzo wysokim poziomie edytorskim i ze znakomitymi reprodukcjami26. Wyjątkowa pod tym względem, bo nawiązująca do stworzonego przez Kaplana formatu, jest encyklopedia kart tarota wydawanych w Czechach27.

W Polsce ekspansja tarota po 1989 r. rozpoczęła się od wydania w kolejnym roku przez specjalistyczne Krakowskie Zakłady Wyrobów Papierowych (spadkobiercę Krakowskiej Fabryki Kart, obecnie Fabryka Kart Trefl) talii Polski Tarot, zaprojektowanej przez mieszkającą wówczas w USA Aleksandrę Jaśniak, a wykonanej w formie czarno-białych rysunków piórkiem przez Longina Szmyda. W 1991 r. ukazał się też jej podręcznik wróżenia28, a siedem lat później kolorowa talia jej projektu, ale już zupełnie inna, wykonana przez Annę Gałuszkę.

Również w 1990 r. wydany został pierwszy podręcznik Jana Witolda Suligi (1951-2023), późniejszego dyrektora Muzeum Etnograficznego w Warszawie i aktywnego ezoteryka29. Do książki była dołączona wkładka z kartami do wycięcia, autorstwa malarza Jana Opalińskiego (udało mi się ją jeszcze dopisać do bibliografii mojej książki na etapie redakcji). Później ten sam duet stworzył intrygującą talię Tarot Magów, wydaną w 1991 r. przez Wydawnictwo Głodnych Duchów, a trzy lata później wznowioną przez hiszpańskie wydawnictwo Fournier specjalizujące się w kartach tarota. Również w 1991 r. ukazała się druga książka Suligi, tym razem poświęcona historii tarota, pod niezbyt trafionym tytułem Biblia Szatana30.

Kolejne lata przyniosły istny zalew rynku książkami o tarocie, ale nie ma tu miejsca na ich wymienianie. Wystarczy powiedzieć, że katalog Biblioteki Narodowej notuje ponad 150 pozycji z tarotem w tytule, z czego około połowa to książki polskich autorów. Wśród tłumaczeń znalazły się dzieła najważniejszych okultystycznych klasyków, łącznie z przekładem ich pierwotnego źródła, czyli tekstu Courta de Gébelin (szkoda tylko, że nie z oryginału)31. Wspomnieć też trzeba o ukazującym się w latach 2009-2014 kwartalniku „Tarocista”, którego redaktorką naczelną była Anna Maria Woźniak, jak również o blogu Klub Tarota założonym w 2013 r. przez tłumaczkę i malarkę Magdalenę Walulik i znanego filozofa, tłumacza i astrologa Światosława Nowickiego (prywatnie małżonków). Jego aktywność przeniosła się później do grupy dyskusyjnej o tej samej nazwie na Facebooku, gdzie ma obecnie 2300 członków.

Poza wspomnianymi już wyżej taliami, polscy artyści i ezoterycy stworzyli w ciągu minionych trzech dekad ponad czterdzieści nowych talii, niektóre bardzo ciekawe. Pełen wykaz zamieszczam w nowym aneksie na końcu książki, a tutaj wspomnieć można o bardzo nietypowym i intrygującym TarocieApokalipsy, zaprojektowanym przez Światosława Nowickiego, a zrealizowanym przez Roberta Sobotę i Magdalenę Wakulik (wydany w 2013 r.). Unikatowy na skalę światową jest Tarot dlaniewidomych i słabowidzących Joanny Czerny (Wróżki Cesarii), wydany w 2020 r. i zawierający tylko karty atutowe z prostymi symbolami i tytułami w alfabecie Braille’a. Towarzysząca im książka ma duży druk i na nim również tekst w Braille’u.

Na koniec pozostaje mi wyrazić nadzieję, że miłośnicy tarota z przychylnością przyjmą nowe wydanie mojej książki, a powyższa aktualizacja ułatwi im dalszą eksplorację tajemnic tej niezwykłej talii kart. Pragnę też podziękować Wydawnictwu Fosforos za inicjatywę przygotowania nowej edycji i podjęcie ryzyka jej wprowadzenia na trudny dziś rynek książek o tarocie.

Wstęp

Madame Sosostris, słynna jasnowidząca,

Miała dzisiaj silny katar, niemniej jednak

Jest znana jako najmądrzejsza z kobiet w Europie,

Z tą chytrą talią kart. Tutaj, powiada,

Jest pańska karta, utopiony Żeglarz Fenicki,

(Gdzie były oczy, perła lśni, Patrz!)

Tutaj jest Belladonna, Dama Skał,

Dama okoliczności.

Tutaj jest człowiek z trzema pałkami, a tu Koło,

A tutaj jednooki handlarz, a ta karta,

Która jest pusta, oznacza coś, co niesie na plecach,

Czego mi widzieć nie wolno. Nie znajduję

Wisielca. Zagraża tobie śmierć w wodzie,

I widzę tłumy ludzi, jak chodzą w kółko, w kółko.

Dziękuję. Gdyby pan widział kochaną Eąuitone,

Proszę powiedzieć, że horoskop ja sama przyniosę:

Musimy być w tych czasach tak ostrożni.

T.S. Eliot, Jałowa ziemia, (tłum. Czesław Miłosz)

Nie ma chyba dziś w Europie i Ameryce Północnej osoby, która nigdy nie widziała talii kart do gry. Natomiast niewiele osób zadaje sobie pytanie o pochodzenie i historię kart, stąd też ich dzieje są mało znane i wciąż czekają na rzetelne opracowanie. Historią kart do gry interesowali się dziewiętnastowieczni badacze starożytności nieskrępowani negatywną presją środowiska naukowego — dysponując czasem i środkami finansowymi, publikowali swe drobiazgowe dociekania prywatnie w niewielkich nakładach (np: Researches into the history of playing cards Singera wydane w 1816 roku w nakładzie 250 egzemplarzy, a Jeux de cartestarot et de cartes numerales du XIV au XVIII siècle Duchesne’a w 1844 roku w nakładzie zaledwie 132 egzemplarzy), w związku z czym są one dostępne jedynie w największych bibliotekach. Prace te, choć mają istotną wartość źródłową, nie mogą sprostać wymaganiom współczesnej metodologii. Dopiero w ostatnim dwudziestoleciu zainteresowanie kartami, pielęgnowane dotąd przez kolekcjonerów i hobbystów, zaczęło powoli torować sobie drogę do warsztatów naukowych historyków i historyków sztuki. Szczególnie zasłużyły się na tym polu muzea kart w Niemczech, Austrii i Szwajcarii oraz brytyjskie Playing-Card Society publikujące cenne informacje na temat dziejów kart do gry.

Znane u nas karty brydżowe z francuskimi oznaczeniami kolorów nie są oczywiście jedynym rodzajem kart do gry: np. na Śląsku popularna jest gra w skata, do której używa się nieco innej talii, z oznaczeniami niemieckimi. Jeszcze innymi kartami grają Szwajcarzy, Hiszpanie czy Włosi, ale struktura talii jest zawsze taka sama: w każdym z czterech kolorów jest trzynaście kart, z których dziesięć jest ponumerowanych (karta numer 1 zwana jest Asem), a pozostałe trzy to Walet, Dama i Król, czyli figury. Natomiast gra w taroka — popularna m.in. w Austrii, Włoszech, Szwajcarii, na terenie ówczesnej Czechosłowacji i na Węgrzech — wymaga talii o odmiennej strukturze. Talia do taroka zawiera ten sam zestaw kart w czterech kolorach, co talia brydżowa (ale o innych oznaczeniach), z dodatkową figurą Jeźdźca lub Rycerza między Waletem a Damą, oraz dwadzieścia dwie karty atutowe, ponumerowane zwykle od zera do 21 i przedstawiające interesujące wyobrażenia alegoryczne. We Włoszech talia ta zwana jest tarocco lub tarocchi, we Francji i krajach anglosaskich — tarot, natomiast na obszarach niemieckojęzycznych — Tarock. Z tych ostatnich wywodzi się nazwa polska tarok, czeska taroty i węgierska tarokk. Wśród kolekcjonerów i historyków kart przyjęło się jednak rozróżnienie (niesłuszne z punktu widzenia etymologii) między taliami tarota, zawierającymi tradycyjne wyobrażenia alegoryczne na kartach atutowych, a taliami taroka, w których na tych kartach umieszczane są scenki rodzajowe lub inne ilustracje nienawiązujące do tradycji. Tak więc w dalszym tekście drugi z tych terminów stosowany będzie jedynie wyjątkowo, jako nazwa gry i kart do niej służących, bez opisu zamieszczonych na nich obrazków. Nazwy figur piszę wielką literą, a nazwy kart atutowych w całości dużymi literami.

Aby wejść w magiczny świat wyobrażeń kart atutowych tarota, zaczniemy od krótkiego ich opisu. Kolejność, numeracja i tytuły podane niżej pochodzą z tzw. tarota marsylskiego, uważanego za standard, do którego badacze odwołują się zwykle przy opisie innych talii.

0. GŁUPIEC — młody człowiek w poszarpanym odzieniu, z tobołkiem na kiju i psem chwytającym go za nogawkę; zwykle stoi nad przepaścią.

I. MAG — mężczyzna stojący przy stoliku, na którym leżą różne przedmioty; zwykle ma wzniesioną do góry rękę.

II. PAPIEŻYCA — kobieta w tiarze papieskiej siedząca na tronie, z księgą na kolanach.

III. CESARZOWA — monarchini na tronie, obok tarcza herbowa z orłem.

IV. CESARZ — monarcha na tronie z insygniami władzy i tarczą herbową z orłem.

V. PAPIEŻ — papież na tronie, przed którym klęczą dwie osoby.

VI. KOCHANKOWIE — młody mężczyzna stojący między dwiema kobietami, powyżej Amor napinający łuk.

VII. RYDWAN — mężczyzna w koronie stojący w wozie bojowym ciągniętym przez dwa konie.

VIII. SPRAWIEDLIWOŚĆ — konwencjonalne wyobrażenie kobiety z wagą w jednej ręce i mieczem w drugiej, ale bez przepaski na oczach.

IX. PUSTELNIK — starszy człowiek w habicie trzymający w ręce latarnię (czasem klepsydrę) i podpierający się kijem.

X. KOŁO FORTUNY — koło z korbą, na jego szczycie siedzi uskrzydlony sfinks w koronie i z mieczem, a z obu stron wyobrażenia małp.

XI. SIŁA lub MĘSTWO — kobieta lub mężczyzna trzymający paszczę lwa.

XII. WISIELEC — młody mężczyzna zawieszony za nogę głową w dół, drugą nogę ma zgiętą w kolanie.

XIII. ŚMIERĆ — szkielet z kosą, na ziemi poćwiartowane części ciała.

XIV. UMIARKOWANIE — anioł przelewający płyn z jednego naczynia do drugiego.

XV. DIABEŁ — konwencjonalny diabeł stojący na postumencie, do którego przykute są łańcuchem dwie mniejsze postacie (kobieta i mężczyzna).

XVI. WIEŻA lub DOM BOŻY — wieża uderzona piorunem, z której spadają ludzie.

XVII. GWIAZDA — w górnej części duża gwiazda otoczona siedmioma mniejszymi, poniżej naga kobieta klęcząca nad brzegiem wody i wylewająca płyn z dwóch naczyń.

XVIII. KSIĘŻYC — w górnej części półksiężyc, poniżej dwa psy wyjące w jego kierunku, w tle dwie wieże, a w dolnej części staw z rakiem.

XIX. SŁOŃCE — w górnej części słońce, poniżej dwoje małych dzieci trzymających się za ręce.

XX. SĄD OSTATECZNY — w górnej części anioł z trąbą, poniżej zmarli wstający z grobów.

XXI. ŚWIAT — naga kobieta przepasana szarfą i otoczona wieńcem, w rogach karty symbole seraficzne: orzeł, lew, byk, człowiek.

Nieznane pochodzenie tych alegorii, tajemniczość niektórych symboli i brak wyraźnej myśli przewodniej — przy jednoczesnej prostocie i wyrazistości samych rysunków — to niektóre z przyczyn fascynacji kartami tarota nie tylko wśród graczy, ale przede wszystkim wśród okultystów i artystów. W środowisku okultystów powstawały opasłe tomy objaśniające domniemane przekazy egipskich adeptów wiedzy tajemnej, które miały być zakodowane w formie hieroglificznych obrazków na kartach tarota. Artyści natomiast tworzyli coraz to nowsze talie, prezentując własne wizje interpretacyjne, niekiedy bardzo piękne, kiedy indziej znów nieudolne. Ponieważ jedni i drudzy mieli wielu odbiorców, tarot stał się integralną częścią europejskiego okultyzmu oraz popularnym tematem w sztuce.

Do Polski zainteresowanie tarotem dotarło dopiero niedawno, choć pojedyncze wzmianki i artykuły pojawiały się (zwłaszcza w periodykach okultystycznych) już w okresie międzywojennym. Brak rzetelnej informacji o tarocie sprzyja rozpowszechnianiu wiadomości pochodzących z podrzędnych publikacji zagranicznych, co, jak sądzę, nie pomaga ani okultystom, ani artystom, ani wreszcie historykom sztuki. Mając respekt dla badań naukowych, podziw dla dokonań artystycznych, sympatię dla spekulacji okultystycznych i tolerancję dla wróżenia, starałem się w niniejszej książce powiązać wszystkie te aspekty zainteresowania kartami tarota, nie zapominając oczywiście o ich podstawowym przeznaczeniu — grze w karty. Pozostaje mi zatem wyrazić nadzieję, że książka ta będzie dobrze przyjęta przez Czytelników.

Poznań, styczeń 1989

Rozdział 1Diabelskie obrazki, czyli wstęp do historii kart

Gra w karty jest wynalazkiem Diabła, który ją wymyślił,aby mógł łatwiej zaprowadzić bałwochwalstwo wśród ludzi.Albowiem Królowie i Karty Dworskie, jakich dzisiaj używamy,Były w dawnych czasach wyobrażeniami idoli i fałszywych bożków,a później, by wydawały się chrześcijańskie, zmienione byłyna Karola Wielkiego, Lancelota, Hektora i tym podobne imiona,ponieważ w ten sposób zdawały się nie imitować ich bałwochwalstwa,a utrzymywały samą grę.

H. Bynneman, A treatise wherein dicing, daunting, vaine playes,and enterludes, with other idle pastimes, commonly used on the Sabbathday, are reproved by the authoritie of the Word of God and auntientwriters (XVI wiek)

Pochodzenie większości dawnych gier nie jest w pełni wyjaśnione, ponieważ kronikarze rzadko odnotowywali fakt pojawienia się nowej rozrywki dla władcy lub, tym bardziej, dla ludu. Autorami gier byli zarówno uczeni, jak i prości ludzie, zaś wiele wymyślanych przez nich sposobów przyjemnego spędzania czasu (lub mniej przyjemnego tracenia pieniędzy w hazardzie) cieszyło się jedynie efemeryczną popularnością, podobnie jak to bywa dzisiaj z przebojami rynku gier towarzyskich. Kiedy gra stawała się szeroko znana i popularna, nikt już nie pamiętał kto i kiedy ją wprowadził, szczególnie jeżeli (tak, jak w przypadku kart) była zakazywana i tępiona.

Dzieje szachów, uważanych za najszlachetniejszą ze wszystkich gier, zostały bardzo drobiazgowo zbadane i nie stanowią problemu. Wiemy, że szachy wynalezione zostały w Indiach ok. VI wieku naszej ery, skąd pod koniec tego wieku przeniknęły do Persji. Na obszarze Cesarstwa Bizantyjskiego pojawiły się przed 800 r.n.e. Po podbiciu Persji przez Arabów rozprzestrzeniły się w świecie muzułmańskim, a stamtąd, poprzez Półwysep Iberyjski, dotarły do Europy zachodniej w IX lub X wieku32.

Znacznie uboższa jest nasza wiedza na temat historii kart — nadal wiele jest w niej znaków zapytania i wątpliwości, mimo że badacze wciąż odkrywają nowe fakty. W wyniku dokładnej analizy tekstów uważanych za najstarsze źródła informacji o kartach okazało się, że wiele z nich zostało błędnie odczytanych lub niewłaściwie zinterpretowanych. W rezultacie można uznać, że do roku 1377 nie ma autentycznych wzmianek o kartach, natomiast po tej dacie są one liczne i pochodzą z dużego obszaru Europy. Oto krótka lista miast, w których pojawiają się najwcześniejsze wzmianki o kartach: Florencja (1377), Paryż (1377), Bazylea (1377), Siena (1377), Ratyzbona (1378), Viterbo (1379), Brabant (1379), St. Gallen (1379), Berno (około 1379), Konstancja (1379), Barcelona (1380), Norymberga (1380), Perpignan (1380), Marsylia (1381), Lille (1382), Walencja (1384), Sycylia (między 1377 a 1391), Zurych (1389), Wenecja (1390), hrabstwo Holandii (1390), Augsburg (1391), Frankfurt nad Menem (1392), Ulm (1397), Lejda (1397)33