Bogowie łakną krwi ebook

Tytuł oryginalny: Les dieux ont soif

Przekład: Justyna Nowakowska

Redakcja: Dorota Marcinkowska

Korekta: Małgorzata Ablewska

Skład i łamanie: Amadeusz Targoński | targonski.pl

Opracowanie e-wydania: Karolina Kaiser |

Projekt okładki: Sebastian Cabaj

Copyright © 2026 for this edition MT Biznes Sp. z o.o.

All rights reserved.

Copyright © for this Polish translation by Justyna Nowakowska, 2026

All rights reserved.

Wydanie pierwsze

Warszawa 2026

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym.

Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Więcej o prawie autorskim na www.legalnakultura.pl

Zezwalamy na udostępnianie okładki książki w internecie.

MT Biznes Sp. z o.o.

wydawnictwoprzeswity.pl

[email protected]

ISBN 978-83-8175-844-4 (epub)

ISBN 978-83-8175-845-1 (mobi)

Dwie prawdy niezmienne – bogowie łakną krwi, a rewolucja pożera własne dzieci

Rewolucja francuska, czy nam się to podoba, czy nie, jest jednym z najważniejszych wydarzeń w historii i na pewno momentem przełomowym – wielki mediewista francuski Jacques Le Goff twierdził nawet, że „rewolucja przemysłowa w Anglii, następnie Wielka Rewolucja Francuska w dziedzinie politycznej, społecznej i umysłowej przypieczętowały koniec okresu średniowiecza”[1]. Nic zatem dziwnego, że zdarzenia z 1789 roku i późniejsze związane z wprowadzaniem porządku republikańskiego często stawały się tłem powieści, ale utwór Anatola France’a był w momencie jego opublikowania dość niezwykły – do tej pory szeroko rozumiana lewica w zasadzie albo terror pomijała, albo uznawała za konieczny, lub traktowała jako „wypadek przy pracy” w myśl zasady, że gdzie drwa rąbią, tam wióry lecą.

Autor Wyspy pingwinów był jednak bowiem człowiekiem lewicy, nie żadnym reakcjonistą, tylko zadeklarowanym republikaninem, sympatykiem socjalizmu, generalnie człowiekiem bardzo bliskim kręgom, które mitologizowały rewolucję i przyjmowały jej dziedzictwo w całości. Tym bardziej cenić trzeba France’a za tę powieść, bo tak otwarte, bezkompromisowe ukazanie terroru jako fanatycznej religii, która zamienia dobrych ludzi w potwory, było po lewej stronie sporu politycznego rzadkie i niewygodne. Nic zatem dziwnego, że lewica przyjęła książkę z rezerwą i zakłopotaniem, a jako „swoją” z kolei przyjęła ją prawica, choć dla samego autora było to zupełnie nieistotne – dla niego ważne było co innego.

Tę istotę motywacji France’a dobrze chyba uchwycił Joseph Conrad, wielki miłośnik twórczości Francuza, który w recenzji opowiadania Crainquebille z 1904 roku, zamieszczonej później w zbiorze Notes on Life and Letters, tak napisał: „Jest świetnym analitykiem iluzji. Przenika i bada ich najskrytsze zakamarki, jakby były rzeczywistościami zbudowanymi z wiecznych substancji. I na tym polega jego człowieczeństwo: jest wyrazem głębokiego i niezmiennego współczucia”.Tak właśnie jest z powieścią Bogowie łakną krwi – ukazując codzienne troski i sprawy kilku postaci, autor maluje tragiczne mechanizmy absolutnej władzy splamionej krwią. Czasem także, jakby przy okazji, ale z niepokojącym oddaniem szczegółów, ujawnia prawdziwą perwersję ludzkich instynktów.

France pokazuje zatem rewolucję, lub raczej jej efekty, nie jako triumf rozumu, lecz jako nową formę sacrum, w której gilotyna zastępuje ołtarz, a abstrakcyjne ideały domagają się ofiar. Sporo tu scen, które dobrze korespondują z XX-wiecznym szaleństwem totalizmu, jak choćby aresztowanie pewnego człowieka, bo kukiełki, które sprzedawał, przypominają karykatury wielkich wodzów rewolucji. Pod tym względem to także książka w pewien sposób przełomowa, bo jej przesłanie to jakby zapowiedź i przestroga przed czymś, co za chwilę na arenę historii wkroczy z jeszcze większą siłą i fanatyzmem – przed komunizmem i nazizmem.

Powieść ma oczywiście kilka innych wyjątkowych cech, bo przecież wyróżnia ją to, że mimo tematyki wcale nie jest wielką panoramą historyczną, pełną głośnych nazwisk i spektakularnych wydarzeń, choć akcja rozgrywa się w Paryżu lat 1793–1794, w samym centrum Wielkiego Terroru. Nie, pisarz wybrał perspektywę bliską, niemal kameralną, bo interesuje go coś innego niż „wielka historia”, choć ta dzieje się obok, coś chyba głębszego, co tę „wielką historię” lepiej oddaje, a może także tłumaczy: łatwość, z jaką człowiek o dobrych intencjach staje się narzędziem terroru, oraz cykliczność przemocy, która po jednym terrorze rodzi nowy, a potem kolejne i kolejne.

Głównym bohaterem swojej opowieści uczynił France nie żadnego Robespierre’a czy Dantona, ale postać poboczną – śledzimy losy młodego, niespełnionego malarza Évariste’a Gamelina, idealisty i żarliwego republikanina, który z czasem staje się sędzią Trybunału Rewolucyjnego. Jego droga od naiwnej wiary w cnotę do bezwzględnego egzekwowania „sprawiedliwości” jest niemal wzorcowym studium psychologicznym i uniwersalną parabolą, dla późniejszych tragicznych w sumie postaci, które w innych mundurach i pod innym sztandarem „jedynie wykonywały rozkazy” czy „tylko pilnowały porządku”.

Powieść, rzecz jasna, ma więcej swoich bohaterów, którzy najczęściej równoważą narracyjnie losy Gamelina, a są wśród nich sceptyczny epikurejczyk Brotteaux, zmysłowa Élodie czy intrygantka madame de Rochemaure. Każda z tych postaci wnosi inny głos do wielogłosowego chóru epoki, każda też jest ciekawie i pieczołowicie sportretowana. To skupienie się na postaciach i ich przeżyciach, czasem nawet zupełnie błahych, jest na pewno jedną z większych zalet książki.

Tytuł powieści został zaczerpnięty z artykułu Camille’a Desmoulinsa, protestującego przeciwko rządom krwi rewolucjonisty, który został ścięty w 1794 roku, brzmi zatem jak diagnoza i przestroga zarazem. Ciekawy był też moment jej opublikowania – ukazała się w 1912 roku, w momencie, gdy Europa żyła jeszcze w złudzeniu stabilności Belle Époque, gdy okropności wszelkiego rodzaju wojen i rewolucji były jedynie dawnym, odległym echem. My wiemy, że był to ostatni moment na takie myślenie, a utwór France’a nie tylko stał się niemal od razu jednym z najmocniejszych literackich świadectw o Rewolucji Francuskiej, ale szybko zyskał na aktualności, a to dla dzieła literackiego rzecz wielka. Szkoda zatem, że nie tylko ten utwór, ale właściwie cały dorobek literacki francuskiego noblisty z 1922 roku jest właściwie zapomniany, a jego książki są albo pokryte kurzem, albo się ich nie wydaje.

Jeszcze raz odwołam się do Josepha Conrada, który określił France’a mianem „the most eloquent and just of French prose-writers” („najbardziej elokwentnego i sprawiedliwego z francuskich prozaików”). Trudno obok takiej rekomendacji przejść obojętnie, myślę więc, że bardzo dobrze się stało, że w naszej serii „Przełomy” przypominamy tak ważną powieść w nowym przekładzie Justyny Nowakowskiej. Przekładzie, który pozbywając się naturalnych i oczywistych anachronizmów starego tłumaczenia Jana Stena, pozostawia klasyczną klarowność i ironiczną elegancję prozy wielkiego francuskiego pisarza, którą wciąż warto przypominać i czytać.

Grzegorz Jarosiński

redaktor prowadzący serii „Przełomy”

I

Wczesnym rankiem Évariste Gamelin, malarz, uczeń Davida, członek sekcji[2] Pont-Neuf, zwanej wcześniej sekcją Henryka IV, udał się do dawnego kościoła barnabitów, w którym od trzech lat, od 21 maja 1790 roku, odbywały się zgromadzenia ogólne sekcji. Kościół wznosił się na wąskim i ciemnym placu, nieopodal ogrodzenia Palais de Justice[3]. Na fasadzie, zbudowanej w dwóch odmianach stylu klasycznego, ozdobionej odwróconymi konsolami i wazami płomienistymi[4], nadgryzionej przez ząb czasu i wyszczerbionej przez ludzi, którzy strącili symbole religijne, wypisano nad wejściem czarnymi literami republikańskie hasło: „Wolność, Równość, Braterstwo albo Śmierć”. Évariste Gamelin wszedł do nawy – pod sklepieniami pamiętającymi nabożne śpiewy barnabitów odzianych w rokiety[5] stali patrioci w czerwonych czapkach, którzy zebrali się, by wybrać urzędników magistratu i omówić sprawy okręgu. W niszach, z których usunięto figury świętych, stały popiersia Brutusa, Jeana-Jacques’a Rousseau i Lepeletiera[6]. Na ogołoconym ołtarzu spoczywała tablica z Prawami Człowieka.

W tej nawie dwa razy w tygodniu, od piątej po południu do jedenastej w nocy, odbywały się zgromadzenia publiczne. Ambona, ozdobiona flagą w barwach narodowych, pełniła funkcję mównicy. Naprzeciwko wznosiła się prosta drewniana trybuna, przeznaczona dla kobiet i dzieci, które licznie przybywały na te zebrania. Tego ranka przed biurkiem u stóp ambony stał stolarz z Place de Thionville, obywatel Dupont starszy, jeden z dwunastu członków Komitetu Nadzoru, ubrany w czerwoną czapkę i karmaniolę[7]. Na blacie stały szklanki i butelka wina, a obok kałamarza leżał plik kartek zawierający tekst petycji, w której wzywano Konwent do wykluczenia ze swego składu dwudziestu dwóch niegodnych członków.

Évariste Gamelin wziął pióro i podpisał petycję.

 – Wiedziałem, że przyjdziesz ją podpisać, obywatelu Gamelin – rzekł urzędnik i rzemieślnik w jednej osobie. – Jesteś bez skazy. Wielu innych straciło zapał, brakuje im cnót obywatelskich. Zaproponowałem Komitetowi Nadzoru, by nie wydawał świadectw obywatelskości tym, którzy nie podpiszą petycji.

– Jestem gotów podpisać własną krwią dokument wykluczający zdrajców federalistów – odparł Gamelin. – Chcieli śmierci Marata, niech zginą.

– Gubi nas indyferentyzm – stwierdził Dupont starszy. – W okręgu, który liczy dziewięciuset obywateli uprawnionych do głosowania, na zebranie przychodzi co najwyżej pięćdziesięciu. Wczoraj było nas dwudziestu ośmiu.

– Należy więc pod groźbą grzywny zmusić obywateli do przychodzenia – rzekł Gamelin.

– He, he! – skwitował to stolarz, marszcząc brwi. – Nawet gdyby wszyscy przyszli, patrioci i tak stanowiliby mniejszość… Obywatelu Gamelin, wychylisz szklaneczkę wina za zdrowie porządnych sankiulotów[8]?

Na ścianie po lewej stronie nawy, obok czarnej ręki, której palec wskazujący zwrócony był ku przejściu prowadzącemu do klasztoru, widniały napisy: Komitet Cywilny, Komitet Nadzoru, Komitet Dobroczynności. Kilka kroków dalej znajdowały się drzwi dawnej zakrystii, nad którymi wypisano: Komitet Wojskowy. Gamelin pchnął je i zastał sekretarza Komitetu siedzącego przy dużym stole zawalonym księgami, papierami, sztabkami stali, nabojami i próbkami ziemi zawierającej saletrę.

– Witajcie, obywatelu Trubert, jak się macie?

– Ja?… Mam się doskonale.

Sekretarz Komitetu Wojskowego, Fortuné Trubert, udzielał tej odpowiedzi wszystkim, którzy dopytywali o jego zdrowie, nie tyle po to, by poinformować ich o swoim stanie, ile uciąć rozmowę na ten temat. W wieku dwudziestu ośmiu lat miał suchą skórę, przerzedzone włosy, zaognione policzki i zgarbione plecy. Swego czasu miał zakład optyczny na Quai des Orfèvres i wiekowy dom, który w 1791 roku sprzedał leciwemu subiektowi, by poświęcić się pracy urzędniczej. Po swej uroczej matce, zmarłej w wieku dwudziestu lat i miło wspominanej przez kilku starszych mieszkańców dzielnicy, odziedziczył piękne, łagodne, a jednocześnie płomienne spojrzenie, bladość i nieśmiałość. Zaś po ojcu, którego choroba zabrała przed trzydziestym rokiem życia, inżynierze optyku i królewskim dostawcy – sumienność i pracowitość.

– A ty, obywatelu, jak się masz? – zapytał, nie przerywając pisania.

– Dobrze. Co nowego?

– Nic, nic. Sam przecie widzisz, spokojnie tu.

– A jak sytuacja?

– Nie uległa zmianie.

Sytuacja była straszna. Najlepsza armia Republiki zajęta walkami w Moguncji; Valenciennes oblężone; Fontenay zdobyte przez Wandejczyków; Lyon zbuntowany; Cévennes ogarnięte powstaniem, granica otwarta dla Hiszpanów; dwie trzecie departamentów zajętych lub zbuntowanych; Paryż pod ostrzałem austriackim, bez pieniędzy, bez chleba.

Fortuné Trubert spokojnie pisał dalej. Zarządzeniem Komuny okręgi miały wysłać dwanaście tysięcy ludzi do Wandei, więc sporządzał instrukcje dotyczące zaciągu i uzbrojenia kontyngentu, który miała wystawić sekcja Pont-Neuf, wcześniej zwana sekcją Henryka IV. Zaciągniętym należało wydać strzelby, a gwardzistów uzbroić w strzelby myśliwskie i piki.

– Przynoszę ci wykaz dzwonów, które mają być wysłane do Luksemburga i przetopione na armaty – rzekł Gamelin.

Évariste Gamelin był co prawda biedny jak mysz kościelna, ale cieszył się statusem aktywnego członka okręgu – prawo przyznawało tę prerogatywę tylko tym obywatelom, których stać było na opłacenie składki w wysokości odpowiadającej wartości trzech dni pracy; prawo wybieralności przysługiwało zaś temu, kto opłacił składkę w wysokości dziesięciu dniówek. Jednak sekcja Pont-Neuf, miłująca równość i zazdrośnie strzegąca swojej niezależności, uznawała za wyborcę i osobę uprawnioną do kandydowania każdego obywatela, który z własnych środków sprawił sobie mundur gwardzisty. Tak było w przypadku Gamelina, aktywnego członka okręgu i członka Komitetu Wojskowego.

Fortuné Trubert odłożył pióro.

– Obywatelu Évariście, udaj się zatem do Konwentu i zażądaj przesłania nam instrukcji dotyczących przekopywania piwnic, przepłukiwania ziemi i gruzu oraz zbierania saletry. Armaty nie wystarczą, potrzeba również prochu.

Do dawnej zakrystii wszedł niewysoki garbus, z piórem za uchem i papierami w ręku. Był to obywatel Beauvisage z Komitetu Nadzoru.

– Obywatele – powiedział – otrzymaliśmy złe wieści: Custine ewakuował Landau.

– Custine jest zdrajcą! – wykrzyknął Gamelin.

– Pójdzie pod gilotynę – rzekł Beauvisage.

Trubert, nieco zdyszanym głosem, odparł z typowym dla siebie spokojem:

– Konwent nie powołał Komitetu Ocalenia Publicznego dla zabawy. Przyjrzą się tam postępowaniu Custine’a. Nieudacznik czy zdrajca, zostanie zastąpiony przez generała zdecydowanego na zwycięstwo i wtedy ça ira[9]!

Przełożył papiery i powiódł po nich zmęczonym wzrokiem.

– By nasi żołnierze wykonywali swoje obowiązki sprawnie i niezawodnie, muszą mieć pewność, że przyszłość tych, których pozostawili w domach, jest zabezpieczona. Jeśli podzielasz tę opinię, obywatelu Gamelin, to na następnym zgromadzeniu zażądaj wraz ze mną, aby Komitet Dobroczynności porozumiał się z Komitetem Wojskowym w sprawie wsparcia ubogich rodzin, których członkowie służą w wojsku.

Uśmiechnął się i zanucił:

– Ça ira! ça ira!…

Ten skromny sekretarz komitetu sekcji, pracujący przy tym białym drewnianym stole od dwunastu do czternastu godzin dziennie na rzecz obrony ojczyzny, która znalazła się w niebezpieczeństwie, zupełnie nie dostrzegał dysproporcji między ogromem zadania, jakie mu powierzono, a niedostatkiem środków, jakimi dysponował, tak bardzo był zaangażowany we wspólny wysiłek wszystkich patriotów, tak bardzo czuł się częścią narodu, tak bardzo jego życie zlewało się w jedno z życiem wielkiego ludu. Należał do grona tych, którzy po każdej porażce z zapałem i cierpliwością przygotowywali niemożliwe, choć w ich mniemaniu pewne zwycięstwo. Musieli przecież zwyciężyć. Ci maluczcy, którzy znieśli rządy królów i obalili stary porządek, ten Trubert, nikczemnej postury optyk, ten Évariste Gamelin, nieznany nikomu malarz, nie oczekiwali litości od swoich wrogów. Wybór był prosty – zwycięstwo albo śmierć. Stąd ich zapał i spokój ducha.

II

Wyszedłszy od Barnabitów, Évariste Gamelin udał się na Place Dauphine, przemianowany na Place de Thionville na cześć niezdobytego miasta.

Blisko sto lat temu plac, położony w najbardziej ruchliwej dzielnicy Paryża, stracił swój piękny układ – za czasów Henryka IV z trzech stron okalały go kamienice z czerwonej cegły z boniowaniem z białego kamienia, zamieszkałe przez ważnych członków magistratu. Z czasem w miejscu wspaniałych dachów z łupku wyrosły dwu- lub trzykondygnacyjne nadbudówki z gruzu rozbiórkowego, niektóre budynki zrównano z ziemią i zastąpiono niedbale bielonymi domami, z nieregularnymi, skromnymi, brudnymi fasadami, usianymi wielką liczbą nierównych, wąskich okien, ozdobionych doniczkami z kwiatami, klatkami dla ptaków i sznurami z praniem. Mieszkali tam przeróżni ludzie – rzemieślnicy, jubilerzy, cyzelerzy, zegarmistrzowie, optycy, drukarze, kobiety szyjące bieliznę, modystki, praczki, a także kilku starych prawników ocalałych z zawieruchy dziejowej, która zmiotła królewski wymiar sprawiedliwości.

Był wiosenny poranek. Pierwsze promienie słońca, upajające jak słodkie wino, tańczyły na ścianach i wesoło wpychały się do mansard. Spod podniesionych ram okien wystawały rozczochrane głowy gospodyń. Sekretarz Trybunału Rewolucyjnego, który właśnie wyszedł z domu, aby udać się do pracy, gładził policzki dzieci bawiących się pod drzewami. Na Pont-Neuf słychać było okrzyki potępiające zdradę nikczemnego Dumourieza.

Évariste Gamelin mieszkał od strony Quai de l’Horloge, w budynku z czasów Henryka IV, który nadal prezentowałby się całkiem nieźle, gdyby nie kryty dachówką stryszek dobudowany za rządów przedostatniego tyrana. Aby dostosować mieszkania dawnych oficjeli do potrzeb obecnie gnieżdżących się w kamienicy rodzin mieszczańskich i rzemieślniczych, wzniesiono liczne ścianki działowe i zaadaptowano poddasza. Obywatel Remacle, dozorca i krawiec w jednej osobie, mieszkał w ciasnym lokum na dość niewysokiej antresoli. Przez przeszklone drzwi widać było, jak siedzi ze skrzyżowanymi nogami i głową opartą o powałę przy stole warsztatowym i szyje mundur gwardzisty. Obywatelka Remacle, której klatka schodowa służyła za komin wentylacyjny, truła lokatorów dymem z paleniska, na którym gotowała i smażyła. Na progu drzwi ich córka, mała Joséphine, umazana melasą, z buzią jak z obrazka, bawiła się z Moutonem, psem stolarza. Krążyły plotki, że obywatelka Remacle, kobieta o otwartym sercu, obfitym biuście i krągłych biodrach, obdarza swoimi wdziękami sąsiada, obywatela Duponta starszego, jednego z dwunastu członków Komitetu Nadzoru. Mąż otwarcie ją o to posądzał, więc małżonkowie Remacle wypełniali dom naprzemiennymi odgłosami kłótni i pojednań. Wyższe piętra zajmowali: obywatel Chaperon, złotnik prowadzący sklep na Quai de l’Horloge, pewien urzędnik służby zdrowia, prawnik, wytwórca płatków złota i kilku pracowników sądu.

Évariste Gamelin wszedł po starych schodach na czwarte, ostatnie piętro, gdzie miał pracownię z osobnym pokojem dla matki. Na tym poziomie kończyły się obłożone płytkami drewniane schody, dobudowane do dużych kamiennych stopni niższych pięter. Przystawiona do ściany drabina prowadziła na strych, z którego schodził właśnie dość stary, tęgi mężczyzna o pogodnej, rumianej twarzy. Taszczył ogromny pakunek, podśpiewując pod nosem:

„Zapodział mi się sługa[10].”

Przestał nucić i uprzejmie przywitał się z Gamelinem, który odpowiedział mu przyjaźnie i pomógł znieść pakunek, za co starzec mu podziękował.

– Widzisz – rzekł, odbierając pudło – to są pajace. Właśnie idę je zanieść do sklepu z zabawkami przy rue de la Loi. Jest ich tu mnóstwo – to moje stworzenia, dałem im nietrwałe ciała, wolne od radości i cierpienia. Nie obdarzyłem ich rozumem, bo dobry ze mnie Bóg.

Był to obywatel Maurice Brotteaux, niegdyś poborca podatkowy, do niedawna szlachcic; jego ojciec kupił sobie tytuł, kiedy się wzbogacił. W dawnych, dobrych czasach Maurice Brotteaux zwał się panem des Ilettes i w swoim pałacyku przy rue de la Chaise wydawał wykwintne kolacje, które rozświetlała blaskiem swego spojrzenia piękna madame de Rochemaure, żona prokuratora, kobieta spełniona, dająca dowody niezachwianej lojalności dopóty, dopóki Rewolucja nie pozbawiła Maurice’a Brotteaux des Ilettes urzędów, dochodów, pałacu, dóbr ziemskich i nazwiska. Rewolucja mu je zabrała. Odtąd zarabiał na życie, malując portrety pod bramami, smażąc naleśniki i pączki na Quai de la Mégisserie, pisząc przemówienia dla przedstawicieli ludu i udzielając lekcji tańca młodym obywatelkom. Obecnie w swoim lokum na strychu, na który wchodziło się po drabinie i na którym nie sposób było się wyprostować, Maurice Brotteaux, wyposażony w słoik kleju, paczkę sznurków, pudełko akwareli i kilka skrawków papieru, robił pajace, które dostarczał hurtownikom zabawek, a ci z kolei odsprzedawali je handlarzom, którzy roznosili je przywiązane do kija po Polach Elizejskich, gdzie stanowiły błyszczące przedmioty pożądania małych dzieci. Mimo niepokojów społecznych i wielkiej niedoli, którą przyszło mu znosić, zachował pogodę ducha, dla rozrywki czytywał Lukrecjusza, którego nosił zawsze w rozpiętej kieszeni swojego brunatnego redingotu[11].

Évariste Gamelin pchnął drzwi mieszkania, które od razu ustąpiły. Ubóstwo czyniło troskę o zamki zbytecznym trudem, a kiedy jego matka, z przyzwyczajenia, zamykała drzwi na zasuwkę, mówił jej: „Po cóż to robisz? Nikt nie kradnie pajęczyn… tym bardziej moich”. W pracowni piętrzyły się pokryte grubą warstwą kurzu lub odwrócone do ściany wprawki malarskie z czasów, kiedy zgodnie z ówczesną modą uwieczniał wytworne zabawy[12], gładkimi i lekkimi pociągnięciami pędzla dopieszczał opróżnione kołczany, odlatujące ptaki, niebezpieczne igraszki, marzenia o szczęściu, gęsiarki w podkasanych spódnicach i przyozdobione różami piersi pasterek.

Ten sposób malowania zupełnie nie pasował do jego temperamentu. Owe sceny, przedstawione w sposób chłodny, świadczyły o tym, że malarz jest człowiekiem nieuleczalnie cnotliwym. Miłośnicy sztuki zawczasu poznali się na jego malarstwie, a Gamelin nigdy nie uchodził za twórcę erotyków. Dziś, mając na karku niespełna trzydzieści lat, widział w tych tematach wspomnienie zamierzchłych czasów. Dostrzegał w nich toczące monarchię zepsucie i haniebny wpływ szerzącej się na dworach moralnej zgnilizny. Miał do siebie żal, że zdecydował się uprawiać ten nikczemny gatunek i ujawnił geniusz zhańbiony niewolnictwem. Teraz – jako obywatel wolnego ludu – rysował energicznymi pociągnięciami węgla Wolności, Prawa Człowieka, francuskie konstytucje, cnoty republikańskie, ludowych Herkulesów pokonujących Hydrę Tyranii i wkładał w te kompozycje całą żarliwość swojego patriotyzmu. Niestety, nie był w stanie zarobić w ten sposób na życie. Czasy nie sprzyjały artystom. Z pewnością nie był temu winny Konwent, który rzucał armie we wszystkie strony przeciwko królom. Dumny, niewzruszony i stanowczy wobec Europy, która sprzysięgła się przeciw niemu, perfidny i okrutny wobec samego siebie, rozszarpywał się własnymi rękami, wprowadził terror do porządku dziennego, ustanowił bezlitosny trybunał sądzący spiskowców, któremu wkrótce rzucił na pożarcie własnych członków, a jednocześnie – ze spokojem i namysłem, w duchu umiłowania nauki i piękna – reformował kalendarz, tworzył szkoły zawodowe, rozpisywał konkursy malarskie i rzeźbiarskie, ustanawiał nagrody dla artystów, organizował doroczne wystawy, otworzył Muzeum[13] i, na wzór Aten i Rzymu, dbał o podniosłą atmosferę podczas obchodów świąt i żałób narodowych. Jednak sztuka francuska, niegdyś tak rozchwytywana w Anglii, Niemczech, Rosji i Polsce, nie cieszyła się już popytem za granicą. Miłośnicy malarstwa, pasjonaci sztuki, wielcy panowie i finansiści byli zrujnowani, emigrowali lub się ukrywali. Ludzie, którzy wzbogacili się na Rewolucji – chłopi nabywający dobra narodowe, spekulanci, dostawcy armii, krupierzy z Palais-Royal – nie mieli śmiałości obnosić się ze swoim bogactwem, a poza tym w ogóle nie interesowali się malarstwem. By sprzedać obraz, trzeba było albo sławy Regnaulta, albo zręczności młodego Gérarda. Greuze, Fragonard i Houin wpadli w nędzę. Prud’hon z trudem utrzymywał żonę i dzieci, tworząc rysunki, z których Copia wykonywał miedzioryty metodą punktowania. Artyści uprawiający malarstwo patriotyczne, tacy jak Hennequin, Wicar i Topino-Lebrun, przymierali głodem. Gamelin, który nie mógł pokryć kosztów obrazu, nie miał bowiem środków ani na opłacenie modela, ani na zakup farb, poprzestał na wykonaniu szkicu ogromnego płótna zatytułowanego Tyran ścigany przez Erynie w drodze do piekieł. Zajmujący połowę pracowni obraz wypełniały nienaturalnie wielkie, niedokończone, przerażające postaci oraz niezliczone zielone węże, z których każdy wysuwał cienki, rozwidlony i zakrzywiony na końcu język. Na pierwszym planie, po lewej stronie, widać było chudego i nieokrzesanego Charona w łodzi. Było to potężne dzieło o pięknym rysunku, ale trąciło wyuczoną manierą. Znacznie więcej talentu i naturalności było w mniejszym, również niedokończonym płótnie, które wisiało w najlepiej oświetlonym miejscu pracowni. Przedstawiało Orestesa, któremu siostra Elektra pomaga wstać z łoża boleści. Dziewczyna czułym gestem odgarnia splątane włosy zasłaniające oczy brata. W tragicznym i pięknym obliczu Orestesa można było dostrzec podobieństwo do twarzy malarza.

Gamelin często spoglądał na ten obraz ze smutkiem; niekiedy jego ręce, drżąc z pragnienia malowania, wyciągały się w kierunku zarysowanej z grubsza postaci Elektry, by chwilę później opaść bezsilnie. Artysta był pełen zapału i w głębi duszy pragnął tworzyć rzeczy wielkie. Przyszło mu jednak malować obrazy na zamówienie, które wykonywał byle jak, ponieważ musiał zadowolić gust pospólstwa. Ponadto nie potrafił w takich drobnych rzeczach pokazać pełni swojego talentu. Rysował małe kompozycje alegoryczne, które jego kolega Desmahis dość zręcznie przerabiał na czarno-białe lub kolorowe ryciny i sprzedawał półdarmo handlarzowi z rue Honoré, obywatelowi Blaise. Handel rycinami szedł jednak coraz gorzej, jak twierdził Blaise, który od jakiegoś czasu nie chciał już nic kupować.

Tym razem jednak Gamelin, którego sytuacja zmusiła do wykazania się zmyślnością, wpadł na znakomity i nowatorski pomysł, mający – tak mu się przynajmniej wydawało – przynieść krocie handlarzowi rycin, rytownikowi i jemu samemu. Zaprojektował patriotyczną talię kart, w której miejsce królów, dam i waletów starego porządku zajęły postaci Geniuszów, Wolności i Równości. Naszkicował już wszystkie figury, kilka z nich ukończył i nie mógł się doczekać, by przekazać Desmahisowi te, które były gotowe do wyrytowania. Najlepiej wyszła mu figura przedstawiająca ochotnika w trójgraniastym kapeluszu, niebieskim mundurze z czerwonymi wyłogami, żółtych spodniach i czarnych getrach[14], siedzącego na skrzyni, z karabinem między nogami opartymi na stosie kul armatnich. Był to „obywatel kier”, który zastąpił waleta kier. Od ponad sześciu miesięcy Gamelin z lubością oddawał się rysowaniu ochotników. Kilka prac sprzedał pod wpływem chwili. Część zawisła na ścianach pracowni. Pięć czy sześć – wykonanych akwarelami, gwaszami lub kredkami w dwóch kolorach[15] – leżało porozrzucanych na stole i krzesłach. W lipcu 1792 roku, kiedy na wszystkich placach Paryża wznoszono trybuny do werbowania ochotników, a wszystkie przystrojone zielenią wyszynki rozbrzmiewały okrzykami: „Niech żyje naród! Żyć wolnym albo zginąć!”, Gamelin nie mógł przejść przez Pont-Neuf ani obok ratusza, by jego serce nie zabiło mocniej na widok ozdobionego flagami namiotu, w którym przepasani trójkolorowymi szarfami urzędnicy przy dźwiękach Marsylianki zapisywali nazwiska ochotników. Gdyby jednak zaciągnął się do wojska, jego matka nie miałaby za co żyć.

Odgłos z trudem łapanego oddechu poprzedził obywatelkę wdowę Gamelin, która weszła do pracowni spocona, czerwona na twarzy i zdyszana, z kokardą narodową przyczepioną do czepka tak niedbale, że wydawało się, że zaraz odpadnie. Postawiła koszyk na krześle i, zatrzymawszy się, by złapać oddech, zaczęła utyskiwać na wysokie ceny żywności.

Obywatelka Gamelin, która za życia męża prowadziła przy rue de Grenelle-Saint-Germain sklep z nożami pod szyldem „La Ville de Châtellerault”, a obecnie była ubogą gospodynią, mieszkała kątem u swojego syna, malarza. Był starszym z jej dwojga dzieci. Lepiej było nie wiedzieć, co się stało z jej córką Julie, która pracowała niegdyś jako modniarka przy rue Honoré, nie wypadało bowiem przyznawać, że wyemigrowała z jakimś arystokratą.

– O Boże! – westchnęła kobieta, pokazując synowi duży bochenek ciemnego chleba. – Chleb jest potwornie drogi, a do tego nawet nie jest z czystej pszenicy. Na targu nie ma ani jajek, ani warzyw, ani serów. Od ciągłego jedzenia kasztanów zamienimy się w kasztany.

Po długiej chwili ciszy znów zaczęła mówić:

– Widziałam na ulicy kobiety, które nie miały czym nakarmić swoich małych dzieci. Biedacy żyją w straszliwej nędzy. I tak będzie, dopóki sprawy nie wrócą do normy.

– Matko – rzekł Gamelin, marszcząc brwi – za niedostatek, który cierpimy, winę ponoszą spekulanci i giełdziarze, którzy głodzą lud i zmawiają się z zewnętrznymi wrogami, by zohydzić obywatelom Republikę i zniszczyć wolność. Oto do czego prowadzą spiski Brissota i jemu podobnych oraz zdrady ludzi pokroju Pétiona i Rolanda! Na całe szczęście uzbrojeni federaliści nie ściągnęli do Paryża, by wymordować patriotów, których głód jeszcze nie zabił! Nie ma czasu do stracenia – trzeba ustalić sztywną cenę mąki i skazać na gilotynę każdego, kto spekuluje żywnością przeznaczoną dla ludu, podżega do buntu lub paktuje z obcymi. Konwent właśnie powołał do życia nadzwyczajny trybunał do osądzania konspiratorów. Składa się on z patriotów, ale czy jego członkowie będą mieli dość energii, by bronić ojczyzny przed wszystkimi wrogami? Cała nadzieja w Robespierze, który posiada cnoty obywatelskie. Cała nadzieja w Maracie. Ten bowiem kocha lud, dostrzega jego prawdziwe interesy i im służy. Zawsze przodował w demaskowaniu zdrajców i udaremnianiu spisków. Jest nieprzekupny i nieustraszony. Tylko on jeden jest w stanie ocalić zagrożoną Republikę.

Obywatelka Gamelin potrząsnęła głową, przez co z czepka spadła jej niedbale przypięta kokarda.

– Daj już spokój, Évariście, twój Marat jest takim samym człowiekiem jak każdy inny, nie jest lepszy od innych. Jesteś młody, karmisz się złudzeniami. To, co dziś mówisz o Maracie, mówiłeś kiedyś o Mirabeau, La Fayetcie, Pétionie i Brissocie.

– Skądże znowu! – wykrzyknął Gamelin, jakby zupełnie o tym zapomniał.

Uprzątnąwszy kraniec białego drewnianego stołu z papierów, książek, pędzli i ołówków, obywatelka postawiła na nim fajansową wazę, dwie cynowe miseczki, dwa żelazne widelce, bochenek ciemnego chleba i dzban taniego wina.

Syn i matka zjedli zupę w milczeniu, a po posiłku wzięli sobie po trochu roztopionej słoniny. Matka, rozsmarowawszy smalec na chlebie, z powagą podnosiła na koniuszku scyzoryka każdą kostkę do swoich bezzębnych ust i z namaszczeniem przeżuwała jedzenie, które tak dużo kosztowało.

Najlepszą część zostawiła dla syna, który siedział zamyślony i rozkojarzony.

– Jedz, Évariście, jedz – powtarzała mu co chwilę.

I to wychodzące z jej ust słowo brzmiało niczym przykazanie.

Po chwili znów zaczęła narzekać na wysokie ceny żywności. Gamelin ponownie stwierdził, że ustalenie sztywnych cen stanowi jedyne remedium na te bolączki.

– Nie ma już pieniędzy – odparła. – Emigranci zabrali wszystko. Nie ma już zaufania. Nic, tylko zwątpić we wszystko.

– Zamilcz, matko, zamilcz! – krzyknął Gamelin. – Cóż znaczą nasze chwilowe niedostatki i cierpienia! Rewolucja zapewni ludzkości szczęście na wieki.

Poczciwa kobiecina zamoczyła chleb w winie – humor się jej poprawił i z uśmiechem wspominała czasy swojej młodości, kiedy tańczyła na trawie podczas Święta Króla[16]. Przypomniała sobie również dzień, w którym Joseph Gamelin, z zawodu nożownik, poprosił ją o rękę. I opowiedziała szczegółowo, jak to wszystko się stało. Matka rzekła jej: „Ubierz się. Idziemy na Place de Grève, do sklepu pana Bienassisa, złotnika, zobaczyć, jak rozrywają Damiensa[17]”. Z trudem przedarły się przez tłum gapiów. W sklepie pana Bienassisa dziewczyna natknęła się na Josepha Gamelina, ubranego w piękny różowy frak, i od razu zrozumiała, o co chodzi. Przez cały czas, gdy stała przy oknie, przyglądając się, jak torturują królobójcę szczypcami, polewają go roztopionym ołowiem, rozrywają jego ciało czwórką koni, a na koniec wrzucają je do ognia, pan Joseph Gamelin, stojący za nią, nie przestawał komplementować jej cery, fryzury i kibici.

Wychyliła szklankę do dna i dalej wspominała swoje życie.

– Wydałam cię na świat, Évariście, wcześniej niż się spodziewałam, pod wpływem strachu, jaki ogarnął mnie, gdy brzemienna znalazłam się na Pont-Neuf, gdzie omal nie stratował mnie tłum gapiów pędzących na egzekucję pana de Lally. Po urodzeniu byłeś taki malutki, że medyk sądził, iż nie przeżyjesz. Ale ja dobrze wiedziałam, że Bóg udzieli mi łaski i zachowa cię przy życiu. Wychowywałam cię najlepiej, jak umiałam, nie szczędząc ani wysiłków, ani wydatków. Trzeba przyznać, Évariście, że mi się za to odwdzięczyłeś i od dziecka w miarę możliwości wynagradzałeś mi te trudy. Byłeś z natury czuły i łagodny. Twoja siostra nie miała niedobrego serca, ale była samolubna i porywcza. Miałeś więcej współczucia dla nieszczęśników niż ona. Kiedy łobuzy z dzielnicy znajdowały gniazda na drzewach, próbowałeś wyrwać im z rąk pisklęta, by zwrócić je matkom, i często dawałeś za wygraną dopiero po tym, jak cię skopali i stłukli na kwaśne jabłko. W wieku siedmiu lat, zamiast wdawać się w sprzeczki z chuliganami, spokojnie szedłeś ulicą, powtarzając katechizm, a wszystkich napotkanych po drodze biedaków sprowadzałeś do domu, żeby im pomóc, aż w końcu musiałam spuścić ci cięgi, inaczej nie szło ci wybić tego z głowy. Cierpienie drugiego człowieka zawsze doprowadzało cię do łez. Wyrosłeś na bardzo przystojnego młodzieńca. Ku mojemu wielkiemu zaskoczeniu zupełnie nie zdawałeś sobie z tego sprawy, co bardzo odróżniało cię od większości urodziwych chłopców, którzy się wdzięczą i pysznią swoją urodą.

Stara matka miała rację. W wieku dwudziestu lat Évariste miał dostojną, piękną twarz, ujmującą surowym, a jednocześnie kobiecym pięknem, rysy Minerwy. Teraz jego zasępione spojrzenie i blade policzki były zwierciadłem przepełnionej smutkiem duszy, targanej namiętnościami. Lecz kiedy spojrzał na matkę, w jego oczach pojawiła się na chwilę młodzieńcza łagodność.

Kobiecina ciągnęła dalej:

– Mogłeś wykorzystać swe atuty, by uganiać się za dziewczynami, ale wolałeś siedzieć ze mną w sklepie. Nieraz mówiłam ci, żebyś przestał się trzymać matczynej spódnicy i wyszedł zabawić się z kolegami. Évariście, nawet na łożu śmierci zaświadczę, że jesteś dobrym synem. Po śmierci ojca bez wahania się mną zaopiekowałeś. Mimo że nie zarabiasz za wiele, nigdy nie pozwoliłeś, by czegokolwiek mi brakowało, a jeśli dziś oboje nie mamy nic i cierpimy nędzę, nie mogę mieć ci tego za złe – wszystkiemu winna jest Rewolucja.

Évariste pokiwał głową z wyrzutem, ale ona wzruszyła ramionami i mówiła dalej:

– Nie jestem arystokratką. Znałam wielmożów korzystających ze swej potęgi i mogę powiedzieć, że nadużywali swoich przywilejów. Widziałam, jak twojego ojca obili lokaje diuka de Canaleilles, ponieważ nie dość szybko ustąpił z drogi ich panu. Nie lubiłam Austriaczki; była wyniosła i rozrzutna. Co do króla, uważałam go za dobrego człowieka, zmieniłam zdanie dopiero po tym, jak go osądzono i skazano. W każdym razie nie tęsknię za dawnym porządkiem, choć przeżyłam wówczas kilka miłych chwil. Nie mów mi jednak, że Rewolucja zapewni nam równość, bo ludzie nigdy nie będą równi. To niemożliwe, choćbyśmy nie wiem jak wywracali ten kraj do góry nogami, zawsze będą wielcy i mali, grubi i chudzi.

Tak rozprawiając, sprzątała naczynia. Malarz już jej nie słuchał. Rysował w wyobraźni sylwetkę sankiulota w czerwonej czapce i karmanioli, który w jego grze w karty miał zastąpić skazanego na unicestwienie waleta pikowego.

Ktoś zastukał do drzwi. W progu stanęła dziewczyna, wieśniaczka, szersza niż wyższa, ruda, koślawa, z bielmem na lewym oku i z prawym okiem tak bladoniebieskim, że zdawało się białe, z ogromnymi wargami i wystającymi zębami.

Zapytała Gamelina, czy to on jest malarzem i czy mógłby namalować portret jej narzeczonego, Julesa Ferranda, ochotnika w Armii Ardenów.

Gamelin odparł, że po powrocie dzielnego wojaka chętnie namaluje ten portret. Dziewczyna poprosiła łagodnym, ale stanowczym tonem, by uczynił to natychmiast. Malarz, uśmiechając się mimowolnie, odparł, że bez modela nic nie zdziała. Biedna dziewczyna nie odpowiedziała – nie spodziewała się takiej trudności. Stała nieruchoma i milcząca, z głową przechyloną ku lewemu ramieniu i rękami splecionymi na brzuchu, jakby przytłoczona smutkiem. Poruszony i rozbawiony tą wielką naiwnością malarz postanowił rozweselić nieszczęśliwą kochankę i wetknął jej do ręki rysunek jednego z ochotników, który namalował akwarelami, i zapytał, czy tak właśnie wygląda jej narzeczony z Armii Ardenów. Dziewczyna utkwiła smutne spojrzenie w kartce, lecz po chwili jej oczy się ożywiły, a później zabłysły i zajaśniały, a na jej szerokiej twarzy pojawił się promienny uśmiech.

– Uderzające podobieństwo – powiedziała wreszcie. – Toć to mój Jules Ferrand, to Jules Ferrand jak żywy.

Zanim malarz zdążył pomyśleć, by wyrwać jej kartkę z rąk, złożyła ją starannie swoimi grubymi, czerwonymi palcami w kwadrat i, wsunąwszy ją pod suknię, między gorset a koszulę, wręczyła artyście asygnatę[18] o nominale pięciu liwrów, pożyczyła wszystkim dobrej nocy i cała w skowronkach pokuśtykała do wyjścia.

[1] J. Le Goff Długie średniowiecze, tłum. Maria Żurowska, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007, s. 11

[2]Section révolutionnaire de Paris – jednostka administracyjna Paryża w czasie rewolucji francuskiej. Podział na 48 sekcji rewolucyjnych wprowadzono 21 maja 1790 r. Początkowo pełniły one funkcję okręgów wyborczych. Od 1792 r. zgromadzenia członków sekcji obradowały stale w sprawach politycznych i odgrywały rolę organu politycznego sankiulotów. Każda sekcja posiadała komitet cywilny, ochotniczy oddział zbrojny, a od 1793 r. również komitet rewolucyjny. Podział miasta na sekcje zniesiono w 1795 r., w czasach Dyrektoriatu [jeśli nie zaznaczono inaczej, wszystkie przypisy pochodzą od tłumaczki].

[3] Pałac Sprawiedliwości (fr. Palais de Justice) – trójskrzydłowy, wielokondygnacyjny zespół budynków na Île de la Cité w Paryżu, stanowiący siedzibę najważniejszych organów wymiaru sprawiedliwości we Francji. W okresie od 6 kwietnia 1793 do 31 maja 1795 w budynku działał Trybunał Rewolucyjny.

[4] Dekoracyjny element architektoniczny i rzeźbiarski w kształcie naczynia (urny) zwieńczony u góry stylizowanym płomieniem.

[5] Element stroju chórowego.

[6] Louis-Michel Lepeletier de Saint-Fargeau (1760–1793) – francuski polityk uchodzący za pierwszego męczennika rewolucji francuskiej. Jako deputowany zagłosował za karą śmierci dla Ludwika XVI, a w przeddzień egzekucji króla został zasztyletowany przez rojalistę.

[7] Krótka kurtka z dużym kołnierzem noszona przez mężczyzn we Francji w okresie rewolucji.

[8] Sankiuloci (z fr. sans-culottes, dosłownie „bez krótkich spodni”) – pogardliwa nazwa grupy najbiedniejszych i najbardziej radykalnych uczestników rewolucji francuskiej, wyróżniających się ubiorem: zamiast krótkich bufiastych spodni modnych wśród arystokracji nosili długie pantalony i charakterystyczne czerwone czapki frygijskie zwane czapkami wolności.

[9]Ça ira („powiedzie się”, „pójdzie”) – nawiązanie do słów pieśni Ah! ça ira, ça ira, ça ira z czasów rewolucji francuskiej, popularnej aż do powstania Marsylianki. Pieśń, napisana w maju 1790 roku przez niejakiego Ladré, do muzyki opartej na popularnym kontredansie Carillon national skrzypka Bécourta, była nieoficjalnym hymnem rewolucyjnej Francji.

[10] Znana przyśpiewka, pochodząca z jednoaktowej opery Le Devin du village (Wiejski wróżbita) autorstwa francuskiego filozofa Jeana-Jacques’a Rousseau.

[11] Redingot (redingota) (ang. riding coat) – okrycie męskie popularne w modzie zachodnioeuropejskiej w latach 1725–1914; początkowo szeroki płaszcz z kołnierzem służący do konnej jazdy i podróży, w latach 80. XVIII w. lżejsze okrycie z wydłużonym, podwójnym lub potrójnym kołnierzem, noszone na kamizelce.

[12]Fête galante (fr. „wytworna zabawa”) – rodzaj dzieł malarskich przedstawiających sceny wytwornych zabaw i koncertów dworskich, który zyskał popularność w okresie rokoka.

[13] Muzeum Historii Naturalnej w Paryżu (fr. Muséum national d’Histoire naturelle), założone 10 czerwca 1793 roku dekretem Konwentu na bazie zbiorów Królewskiego Ogrodu Roślin Leczniczych (fr. Jardin royal des plantes médicinales).

[14] Getry (kamasze, gamasze) [fr. gamaches, guêtres] – okrycia łydek, noszone od XVIII wieku, wykonane ze skóry, sukna lub płótna, zachodzące na cholewki trzewików.

[15] Technika rysunku określana we Francji mianem deux crayons, polegająca na tworzeniu szkiców i rysunków z użyciem dwóch kredek: czarnej oraz czerwonobrunatnej zwanej sangwiną.

[16] Święto Króla (fr. Fête du Roi) obchodzono we Francji 25 sierpnia, w dniu śmierci św. Ludwika, patrona królów Francji. Było to święto państwowe i religijne, podczas którego organizowano różne uroczystości, m.in. festyny na Polach Elizejskich.

[17] Robert-François Damiens, służący, który 5 stycznia 1757 roku dokonał nieudanego zamachu na życie Ludwika XV, skazany na śmierć poprzez rozerwanie końmi i poćwiartowanie.

[18] Rodzaj instrumentu finansowego używanego we Francji w latach 1789–1796 jako pieniądz papierowy.