Biografia Bogini ebook

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione. Wykonywanie kopii metodą kserograficzną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym lub innym powoduje naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji.

Dla źródła wszelkiego życia, wielkiej Matki Ziemi,

Dla tej, która zstąpiła w proch podziemnego świata,

Dla matki czarownic, która zwyciężyła światło,

Dla królowej sabatu, w wiecznej radości,

Dla łuku gwiazd i głębokiego kielicha pożądania,

Dla księżyca na falach oceanu nocą,

Dla pani śmierci, piękna i narodzin,

Dla najświętszego imienia, o którym nie wolno rozmawiać,

Dla orędowniczki sprawiedliwości, dobra i prawa,

Dla Bogini, bez której nigdy byśmy nie powstali:

Moja Pani, ofiarowuję Ci tę książkę.

ZASTRZEŻENIE

Niektóre z ćwiczeń przedstawionych w tej książce dotyczą pracy z ziołami, z których część jest potencjalnie trująca. Zawsze zachowuj szczególną ostrożność podczas używania toksycznych ziół. Podane tutaj przepisy zostały przetestowane pod kątem bezpieczeństwa, ale proszę, nie eksperymentuj na własną rękę, chyba że masz duże doświadczenie w zielarstwie. Jeśli nie znasz się na ziołach, mogą cię zabić. Podobnie, jeśli masz schorzenia, które są przeciwwskazane przy stosowaniu niektórych ziół, takie jak epilepsja lub jesteś w ciąży, skonsultuj się z lekarzem przed przystąpieniem do jakiejkolwiek eksploracji pracy z ziołami.

Znajdziesz tu również wzmianki o olejkach eterycznych. Olejki eteryczne są potężne, zachowaj ostrożność podczas obchodzenia się z nimi. Zawsze rozcieńczaj olejki eteryczne przed nałożeniem ich na skórę, a przed użyciem wykonaj test płatkowy.

PODZIĘKOWANIA

Wciąż nie mogę uwierzyć, że ta książka istnieje. Przez cały czas, kiedy ją pisałem, aż do chwili, gdy rękopis był już gotowy i zaakceptowany, nazywałem ją „książką, której nigdy nie napiszę”, ponieważ ten projekt wydawał się po prostu zbyt monumentalny, by go zrealizować. Jestem wdzięczny tak wielu osobom, które pomogły urzeczywistnić Królową wszelkiego czarownictwa. Po pierwsze, jak zawsze, dziękuję niesamowitemu zespołowi Llewellyn: Heather Greene, Terry’emu Lohmannowi, Nicole Borneman, Markusowi Ironwoodowi i wszystkim, z którymi nie miałem okazji bezpośrednio porozmawiać. Bez waszej pracy ta książka nigdy by nie powstała.

Chciałbym podziękować Katherine Palakovich i Williamowi Breeze z Ordo Templi Orientis za udzielenie pozwolenia na korzystanie z Mszy Gnostyckiej1 oraz za wnikliwy komentarz na temat thelemy i bogini Babalon. Jestem również winien podziękowania Julii Belham-Payne i pozostałym powiernikom Fundacji Doreen Valiente, którzy udzielili mi pozwolenia na wykorzystanie Pouczenia Bogini w całości2. Angela Z. jest niewyczerpanym źródłem mądrości i inspiracji, ale jestem szczególnie wdzięczny za jej wiedzę na temat thelemy i historycznych technik pieczenia. Silver Daniels podzielił się nieocenioną wiedzą na temat składu chemicznego maści czarownic. Deborah Lipp wprowadziła mnie w tajemnice Bogini, a Mab Borden nauczyła mnie pić do dna z Jej kielicha.

To wielkie błogosławieństwo, że mam wspólnotę religijną, która zechciała przyłączyć się do mnie w badaniu wielu tematów i tekstów omawianych w tej książce. Maggi Rohde i członkowie mojego gardneriańskiego klubu książki wykazali się niesamowitą cierpliwością, gdy zagłębialiśmy się w historię współczesnego ruchu Bogini, a ta książka nie byłaby tym, czym jest bez naszej wspólnej pracy. Na koniec dziękuję wszystkim kapłankom, prowadzącym rytuały, przyjaciołom, kochankom, siostrom i braciom z kowenu i nieznajomym, którzy pokazali mi nowe oblicze Bogini i pogłębili moją relację z nią. Jestem wam wszystkim bezgranicznie wdzięczny.

PRZEDMOWA

Praktyka czarownictwa3, wicca i oddawania czci Bogini rozwinęła się w ostatnich latach, co jest wspaniałe. Niestety, jednocześnie nastąpiła eksplozja dezinformacji i zacierania granic między faktami historycznymi a współczesnymi fikcyjnymi ideami.

Chociaż zawsze zachęcam tych, którzy są nowi na ścieżce, aby czytali wszystko, co wpadnie im w ręce, ostrzegam ich również, że nie wszystko, co można znaleźć w książkach lub w Internecie, jest, z braku lepszego słowa, ewangelią. Czytanie książek o czarach, wicca i bóstwach od narodzin współczesnej wicca aż po dziś jest bardzo użytecznym przedsięwzięciem. Musimy jednak pamiętać, że niektóre informacje mogą być zbyt pobieżne, nie do końca zbadane, albo wręcz wzięte z sufitu.

Mój własny styl Rzemiosła jest różnorodny, wybrałam elementy wielu tradycji i praktyk i połączyłam je, by stworzyć własną, niepowtarzalną ścieżkę, i wierzę, że jest to dobry sposób, dla osób, którym to odpowiada. Problem leży w osobach, które promują swoją wersję czczenia Bogini czy praktykowania czarownictwa jako starą, oryginalną lub jedyną słuszną — a nie odrobili pracy domowej. Do tego dochodzą media społecznościowe, w których żenujące memy pełne dezinformacji bywają udostępniane setki razy. Dobrze by było zrobić własne dochodzenie i sprawdzić fakty, zanim uzna się jakąś ideę, działanie czy praktykę za prastarą. Dla mnie tak naprawdę nie ma znaczenia czy sposoby praktykowania Rzemiosła lub czczenia Bogini pochodzą z dawnych, czy współczesnych czasów, o ile działają. Uważam jednak, że ważne jest, aby znać ich źródło i historię.

Sądzę też, że warto wiedzieć, dlaczego coś się robi. Dlaczego rytuał działa w ten sposób? Dlaczego wzywamy Boginię w tej czy innej sprawie? Dlaczego w takim celu używamy magicznych narzędzi? Pojawia się wiele pytań i warto mieć na nie jakieś odpowiedzi. Dlaczego? Ponieważ to pomaga nam zrozumieć, jak działa magia i jakie rzeczy mają przyczyny.

Chociaż zawsze ufam swojej intuicji, szczególnie w odniesieniu do pracy magicznej, zrozumienie „dlaczego” jest dla mnie bardzo pomocne. Wiele moich praktyk wywodzi się z czytania dokumentów historycznych i opowieści o magii ludowej. Jako nowicjuszka w Rzemiośle ponad trzydzieści lat temu przeczytałam wiele tekstów, do których Jack odwołuje się w tej książce, i we wszystkie uwierzyłam. Były podręcznikami, które należało traktować jako poprawne pod względem historycznym i faktycznym. Zajęło mi trochę czasu, zanim zdałam sobie sprawę, że niektóre informacje były nieco „nietrafne”. Lektura Królowej wszelkiego czarownictwa ukazała mi jeszcze więcej „nietrafnych” obszarów niż się spodziewałam! Nigdy nie przestajesz się uczyć, to pewne.

Pojawia się też wiele nieporozumień w tematach Rzemiosła i kultu Bogini. Dobrym przykładem jest Wiccańska Porada. Skąd się wzięła i jakie było jej pierwotne znaczenie i cel?

Wiele osób cytuje ją i używa jako zrzeczenia się odpowiedzialności lub wymówki, co jest dalekie od jej pierwotnego zastosowania i znaczenia. Jeśli używasz czegoś takiego jak Porada, czy nie byłoby dobrze rozumieć ją i znać jej pochodzenie?

„Stara ścieżka” nie musi być odpowiednią ścieżką dla wszystkich i podobnie jak we wszystkich dziedzinach życia, czas płynie i zachodzą zmiany. Badanie i czytanie o tym, jak kiedyś praktykowano, jest fascynujące, ale nie wszystko można łatwo przełożyć na czasy współczesne. Czasami trzeba coś dostosować i to jest w porządku, ale musimy przyznać, że te informacje zostały zaktualizowane i nie przedstawiać ich w fałszywym świetle jako „pradawnych”. Królowa wszelkiego czarownictwa zawiera kilka wspaniałych zaktualizowanych, nowoczesnych rytuałów.

Wydajemy się tak bardzo skupieni na tym, z którą Boginią pracujemy i ile przedmiotów możemy zmieścić na Jej ołtarzu, że zapominamy po prostu być — naprawdę odczuwać Jej energię i obecność we wszystkim. Możesz mieć największy ołtarz, najwięcej świec, dowolną mieszankę kadzideł i kryształów, ale jeśli nie otworzysz się i nie poczujesz Jej energii, to wszystko jest tylko bezsensowną dekoracją. Być może każdy z nas czasami potrzebuje przypomnienia o nawiązaniu tego połączenia i aby po prostu otworzyć się na energię dnia, miejsca i Bogini. Ona nie osądza, Ona nie dyskryminuje, Ona po prostu jest.

Jack Chanek zbadał, omówił i szczegółowo opisał wszystkie powyższe tematy i znacznie więcej, a także udzielił odpowiedzi na pytania, na które należało odpowiedzieć. Ta książka jest bardzo potrzebnym źródłem wiedzy dla każdego na ścieżce czarostwa, wicca czy też kultu Bogini. To fascynująca (i, co ważniejsze, pouczająca!) lektura. Wiedza to potęga.

Rachel Patterson

Arcykapłanka, czarownica i autorka wielu książek o Rzemiośle, takich jak Magia lecznicza. Uzdrawiające zaklęcia i rytuały4, The Triple Goddess (pol. „Potrójna Bogini”) i Witchcraft into the Wilds (pol. „Czarostwo w dziczy”).

PRZEDMOWA AUTORA

W 2016 roku w noc przesilenia letniego była pełnia księżyca. Takie połączenie to stosunkowo rzadkie zjawisko astronomiczne. Ostatni raz zdarzyło się to w 1948 roku i nie powtórzy się aż do roku 2062. W tamtym czasie byłem początkującym czarownikiem mieszkającym w Nowym Jorku. Zacząłem trening z grupą, która miała mnie później wprowadzić w gardneriańską tradycję wicca, ale nie byłem jeszcze w pełni zaangażowany w ścieżkę inicjacyjną. Niemniej jednak, chcąc uczcić tę okazję, odprawiłam krótki rytuał przed zachodem słońca: napełniłem kielich sokiem owocowym, udekorowałem go kwiatami i postawiłem na parapecie, by chłonął światło księżyca w pełni. Plan zakładał, że zostawię kielich na noc, a następnie wypiję sok następnego ranka, symbolicznie przejmując w siebie moc księżyca i przesilenia.

Tej nocy miałem doświadczenie, które na zawsze zmieniło moje życie. W Bryant Park odbywał się publiczny pokaz filmu Wolny dzień Ferrisa Buellera. Byłem wtedy studentem, pracowałem w Bronx Zoo, podczas gdy większość moich przyjaciół wyjechała z Nowego Jorku na wakacje, więc zdecydowałem, że sam pójdę do kina. Po zakończeniu mojego małego rytuału pojechałem metrem do centrum Manhattanu, znalazłem wolne miejsce na trawie i usiadłem, żeby obejrzeć film.

W miarę upływu nocy księżyc wznosił się nad panoramą Manhattanu. Gdy pojawił się ponad szczytami budynków za mną, cały park skąpany był w delikatnej srebrnej poświacie. Podniosłem wzrok, by dojrzeć księżyc nade mną…

I zobaczyłem Ją.

Postać nagiej kobiety rozciągała się po nocnym niebie. Jej skóra miała kolor świeżo przerzuconej ziemi. W Jej włosy wplecione były białe kwiaty i pachniała jaśminem i kopalem. Jej ręce, uniesione wysoko nad głową, obejmowały księżyc w pełni, a oczy błyszczały srebrem. Ogarnęła mnie nieopisana trwoga i zachwyt jednocześnie.

Ujrzawszy Ją tamtej nocy w Bryant Park, stwierdziłem z absolutną pewnością, że wicca jest dla mnie właściwą religią. Nic nie powiedziała. Nie spojrzała na mnie. Po prostu tam była, królewska i potężna, królowa niebios w całej okazałości. Gdy Ben Stein nucił „Bueller… Bueller…” na dużym ekranie, ogarnęła mnie religijna ekstaza, jakiej nigdy wcześniej nie doświadczyłem. Reszta świata zniknęła. Była tylko Ona. W tym momencie oddałem się Bogini i nigdy tego nie żałowałem.

WSTĘP

Jeśli spędzisz dużo czasu wśród pogan i czarownic, niezależnie od osobistych przekonań i praktyk, prędzej czy później usłyszysz, jak ludzie mówią o „Bogini”. Użycie liczby pojedynczej może być mylące, a nawet irytujące — czy poganie nie czczą wielu bogiń? — ale najczęściej ludzie używają tego terminu w odniesieniu do jednego konkretnego bóstwa. Niektórzy ludzie nazywają Ją „Boginią”, ponieważ uważają, że Jej prawdziwe imię jest nieznane. Inni znają Ją prywatnie pod tajnym imieniem, ale używają tego tytułu, aby opisać Ją publicznie. Jeszcze inni wierzą, że wszystkie boginie światowej mitologii to po prostu różne imiona i twarze jednej Wielkiej Bogini, która je wszystkie przewyższa, więc imię, którym jest nazywana, nie ma znaczenia.

Kim jest ta Bogini? Co ludzie o niej mówią? Często jest opisywana jako matka o wielu obliczach — Wielka Matka, matka wszechświata, Matka Ziemia lub matka nas wszystkich. Kojarzy się z cyklami życia: narodzinami, młodością, dorastaniem, dorosłością, starością, śmiercią i — dla wierzących — reinkarnacją. Uważa się, że czuwa, chroni i pielęgnuje ludzkość i obdarza ją bezgraniczną, bezwarunkową miłością. Jedna z autorek piszących w nurcie XX-wiecznego feministycznego ruchu duchowości Bogini, Carol P. Christ, opisuje Ją jako „inteligentną wcieloną miłość, która jest podstawą wszelkiego istnienia”5.

W tym duchu Bogini jest kojarzona z miłością wszelkiego rodzaju. Jest bóstwem nie tylko miłości macierzyńskiej, ale także miłości romantycznej, seksualnej, synowskiej, braterskiej, koleżeńskiej i przyjacielskiej. Wszelka miłość jest dla niej święta i, jak zauważa autorka z czasów początków wicca, Doreen Valiente, „wszystkie akty miłości i rozkoszy są rytuałami Bogini”6.

Seks i seksualność są czczone i celebrowane przez Boginię, a nie uznawane za grzeszne lub haniebne — ale wybór, by nie uprawiać seksu, jest tak samo święty, jak wybór, by go uprawiać. Ludzkie ciało jest często opisywane jako święte dla Bogini, a wszystko, co ludzie radośnie robią ze swoimi ciałami, może być postrzegane jako akt celebracji i czci.

To połączenie wykracza poza sferę miłości międzyludzkiej i dotyczy wszystkich form radości i piękna. Bogini rządzi sztuką, muzyką i poezją. Jest przewodniczką i inspiracją dla tych, którzy szukają połączenia z czymś wyższym, we wszystkich jego formach. Każdy przejaw ludzkiej kreatywności, czy to poprzez taniec, czy kowalstwo, jest dla Niej święty. Jest patronką gawędziarzy i rzemieślników, kreatywności i twórczości we wszystkich formach.

W naszym świecie, Bogini jest postrzegana jako immanentna siła natury. Ludzie opisują Ją jako boginię ziemi, morza lub gwiazd. Dzikie zwierzęta i dzikie miejsca są dla Niej święte, a Jej wyznawcy często decydują się na odprawianie rytuałów na świeżym powietrzu. Te nie są zaledwie Jej symbolami — pod wieloma względami są Boginią we własnej osobie. Ziemia jest ciałem Bogini, a oddając cześć ziemi, poganie czczą Boginię bezpośrednio. Ze względu na związek Bogini z naturą wielu Jej czcicieli to zagorzali obrońcy środowiska lub osoby, które starają się nawiązać z Nią więź poprzez ogrodnictwo, polowanie, zielarstwo lub podobne zajęcia.

Bogini ucieleśnia cykliczne, nieliniowe rozumienie czasu. Zamiast przechodzić od ścisłego punktu początkowego do punktu końcowego, czas przypływa i odpływa w cyklach wzrostu i spadku. Widać to na etapach życia człowieka, ale także w cyklach życia roślin i zwierząt, w pływach morskich i zmieniających się porach roku. Wszystkie rzeczy wznoszą się i opadają, przychodzą i odchodzą, bez początku i końca — po prostu uczestniczą w wielkim kosmicznym tańcu. Kwintesencją symbolu cykliczności Bogini jest Księżyc, którego przybywa i ubywa co miesiąc. Księżyc pojawia się jako półksiężyc, rośnie aż do pełni, a następnie ponownie ciemnieje, aż się odnowi, reprezentując wieczny cykl życia, śmierci i odrodzenia. Jest przez to kojarzony z cykliczną Boginią, która często jest przedstawiana w księżycowej koronie na czole.

Poprzez skojarzenia z transformacją i zmianą Bogini jest także patronką magii. Nie wszyscy poganie lub czciciele Bogini praktykują magię, ale wielu to robi. Bogini jest dla nich źródłem inspiracji i mocy, umożliwiając im zmianę siebie i otaczającego ich świata. Wielu czcicieli Bogini nazywa siebie czarownicami, a znaczna część z nich praktykuje religię wicca w takiej czy innej formie. Bogini jest zatem nie tylko bóstwem natury i ucieleśnionej miłości. Jest boską czarodziejką i królową czarownic.

Na koniec, Bogini nie zawsze jest przedstawiana w odosobnieniu. Niektórzy — zwłaszcza członkinie dwudziestowiecznego ruchu feministycznego Bogini — czczą wyłącznie Ją, ale dla innych ma też boskiego małżonka. Często wyobrażany jest jako Bóg słońca, który uzupełnia Boginię księżyca. Może być różnie kojarzony z polowaniem, rolnictwem, seksem, śmiercią i władza królewską. W wicca i pokrewnych tradycjach małżonek jest często przedstawiany z porożem.

Niektórzy odwołują się do sezonowego mitu Bogini i Boga. W tym micie Bogini rodzi Boga Słońca podczas przesilenia zimowego. Bóg dorasta przez wiosnę, osiąga dojrzałość latem, zostaje małżonkiem Bogini i płodzą dziecko. Następnie, wraz z nadejściem jesieni, Bóg umiera i zostaje wygnany do podziemi — tylko po to, by odrodzić się ponownie z Bogini w czasie przesilenia. Nie wszyscy lubią ten mit lub korzystają z niego, ale jest on na tyle rozpowszechniony, że prawdopodobnie trafisz na jakąś jego wersję w szerszej społeczności pogańskiej, więc warto o nim tutaj wspomnieć. Bogini ma wiele własnych cech, ale można Ją też zrozumieć poprzez Jej związek z boskim synem i/lub kochankiem.

Boginie i Bogini

Na tych kilku stronach namalowałem żywy, mam nadzieje, obraz tego, kim jest Bogini. Jest w tym pewna zagadka. Kult tej Bogini jest dość nowoczesnym zjawiskiem. Pojawia się wraz z rozwojem współczesnego pogaństwa w XX wieku, ale wcześniej trudno jest zidentyfikować jakiekolwiek bóstwo, które jest dokładnie takie, jak postać, którą właśnie opisałem, i które jest związane ze wszystkimi poniższymi tematami:

macierzyństwem,

miłością, nie tylko romantyczną,

świętym ciałem,

sztuką i twórczością,

immanencją w przyrodzie,

cyklicznością,

księżycem,

transformacją i magią,

rogatym lub słonecznym małżonkiem.

Nie oznacza to, że ta Bogini nie ma związku z boginiami czasów starożytnych, wręcz przeciwnie. W starożytnym świecie było mnóstwo bóstw, które mają z Nią cechy wspólne. Demeter to matka kukurydzy, Freyja to bogini magii, Brigid czuwa nad artystami i rzemieślnikami i tak dalej. Niemniej jednak żadne z tych bóstw nie jest takie samo jak Bogini, którą opisałem. Demeter ma niewiele wspólnego z czarami i magią, Freyję mało interesują cykle pór roku, a Brigid nie jest matką. Jeśli wybierzesz się do otwartego kręgu pogańskiego i ktoś tam przywoła „Boginię”, prawdopodobnie nie będzie miał na myśli żadnego z tych bóstw ani też żadnej innej konkretnej bogini ze światowej mitologii. I odwrotnie, jeśli zaprosisz wyznawcę Demeter, Freyji, Brygidy, Hekate, Amaterasu lub jakiejkolwiek innej bogini na rytuał ku czci tego konkretnego bóstwa i zamiast tego przyprowadzisz ich na rytuał dla „Bogini”, to prawdopodobnie wzbudzisz irytację.

Dlatego właśnie stosuję konwencję wielkich liter, aby odróżnić „Boginię” od bogiń w ogóle. Kiedy mówię o Wielkiej Bogini, której szczególną naturę i skojarzenia szczegółowo tutaj opisałem, piszę to słowo wielką literą. Kiedy jednak mówię o boginiach pogańskiej starożytności, zostawiam to słowo bez wielkiej litery. W książce o Bogini słowo na B jest dość często używane i myślę, że dokonanie tego typograficznego rozróżnienia wskaże, czy mówię o niej, czy o różnych pogańskich bóstwach, które zainspirowały współczesną koncepcję Bogini. Podobnie podchodzę do słowa „bóg”, będę je pisać wielką literą, mówiąc o tym Bogu, który jest małżonkiem Bogini i małą literą w pozostałych przypadkach. Wspomniałem wcześniej, że niektórzy ludzie postrzegają wszystkie boginie jako różne twarze lub aspekty jednej pojedynczej Bogini. Dla tych ludzi rozróżnienie, które próbuję tutaj zarysować, może wydawać się arbitralne, niepoprawne lub wymuszone. W końcu, jeśli wszystkie te boginie są różnymi przejawami tej samej energii Bogini, to Demeter jest po prostu Freyją, a Freyja jest po prostu Brygidą i tak dalej. Może być znana pod różnymi imionami w różnych okolicznościach (tak jak Katarzyna w pracy jest Kasią w domu), ale wszystkie te imiona, mity i rytuały, którymi jest czczona, wywodzą się z jednego źródła — jednej Bogini.

Jest to kwestia teologii i każdy będzie miał własne poglądy na ten temat. Niektórzy ludzie wierzą, że wszystkie boginie są jedną Boginią, a inni wierzą, że każda bogini w światowej mitologii jest wyjątkową osobą, która metafizycznie różni się od innych. Stanowiska te znane są odpowiednio jako „miękki” i „twardy” politeizm. Jeszcze inni ludzie zajmą stanowisko gdzieś pośrodku, postrzegając bóstwa jako odrębne istoty, które czasami mają podobną boską esencję. Przypuszczam, że można by nazwać to stanowisko „półtwardym” politeizmem, gdyby ktoś chciał je sklasyfikować.

W kwestii twardego i miękkiego politeizmu pozostanę, dla celów tej książki, agnostykiem. Moje poglądy na temat bóstw są zbliżone do „półtwardego” podejścia, ale jedną z cech charakterystycznych kultu Bogini i ogólnego pogaństwa jest ich intymny, osobisty i subiektywny charakter. Każdy wnosi swoje własne doświadczenie i nie ma autorytetów, które mogłyby dyktować innym, czego wolno im doświadczać. Nie zajmuję się mówieniem ludziom, co powinni, a czego nie powinni sądzić na temat natury bogów.

Mam nadzieję, że wszyscy, niezależnie od perspektywy teologicznej, możemy się zgodzić, że sposób, w jaki ludzie mówią dzisiaj o Bogini, jest wyjątkowy. Istnieją podobieństwa do starożytnego pogaństwa, ale znana dziś Bogini, nie jest identyczna z żadną postacią ze starożytnego świata. Kult Bogini w XX i XXI wieku nie jest jedynie kontynuacją kultu jednej bogini z czasów przedchrześcijańskich, ale jest czymś określonym, nowym i wyjątkowym. Język użyty do opisania Bogini, przypisywane Jej cechy i związane z Nią symbole nie istniały w taki sposób w żadnym momencie w przeszłości — chociaż podobne elementy są rozproszone po światowej mitologii. Sama Bogini może być starożytna i poza czasem, ale dzisiejszy kult Bogini jest właśnie taki: współczesny.

Bogini we współczesnej historii

W tej książce zamierzam zbadać współczesną mitologię Bogini. Przyjrzę się rozwojowi współczesnych idei na Jej temat, aby lepiej zrozumieć, w jaki sposób rozwinęła się forma kultu Bogini, jaką mamy w dzisiejszym pogaństwie. Po drodze omówię słynne czarownice, pogan i magów ceremonialnych, którzy ukształtowali rytuał i mitologię Bogini w XX wieku: postacie takie jak Aleister Crowley, Dion Fortune, Gerald Gardner, Doreen Valiente i Starhawk. Moje dochodzenie nie będzie ograniczone wyłącznie do praktyków, przedstawię także historyków, folklorystów i antropologów z XIX i XX wieku, których idee zmieniły sposób, w jaki ludzie dzisiaj myślą o pogaństwie, Bogini i świecie starożytnym.

W tej książce będę badał związek między teraźniejszością a pogańską starożytnością. Chcę pokazać, że ta relacja nie jest statyczna i stała, ale wiecznie ewoluuje, zmienia się tak, jak i my się zmieniamy. Współcześni praktycy widzą historię jak przez mgłę. Nasz pogląd na przeszłość nie jest ani autorytatywny, ani bezstronny. Przez większość czasu spoglądamy na historię i widzimy to, co chcemy zobaczyć lub czego oczekujemy. W związku z tym, gdy rozważamy kult Bogini, współcześni praktykujący muszą zadać sobie pytanie, co chciały zobaczyć i czego oczekiwały czarownice we wczesnych dniach ruchu. Ta książka przyjrzy się dziewiętnastowiecznym i dwudziestowiecznym narracjom o starożytnym pogaństwie, czarach i boginiach, ponieważ te narracje wpłynęły na inicjatorów i rewolucjonistów współczesnego odrodzenia kultu Bogini. Nie wystarczy, że zadam pytanie: „Jak naprawdę wyglądał starożytny kult Bogini?”, muszę zapytać też: „Jak ludzie wyobrażali sobie starożytny kult Bogini?”

To trudne pytanie i może prowadzić do niekomfortowych tematów. Wiele wpływowych postaci, które ukształtowały idee współczesnego kultu Bogini, to mężczyźni, co trudno jest pogodzić z tradycją religijną, tak bardzo skupioną na głosach i mocy kobiet. Co więcej, twierdzę, że wiele powszechnych wyobrażeń o Bogini — od Jej związku z naturą po mit o Jej umierającym i zmartwychwstającym małżonku — jest mniej starożytnych, niż nam się wydaje.

Duża część tego, kim jest dla nas Bogini i jak o Niej mówimy, jest głębiej zakorzeniona w postindustrialnych narracjach o starożytnym pogaństwie, niż w nim samym.

To może zabrzmieć jak zagrożenie dla tak głębokiego i świętego tematu, jakim jest Bogini. Jeśli powiem, że wiele idei związanych z tą ponadczasową postacią ma nowoczesne pochodzenie, to można to uznać za świętokradztwo. Umiejscowienie Bogini w konkretnym momencie historii może sprawiać wrażenie profanacji, jakbym próbował sprowadzić Ją do jakiegoś współczesnego tropu literackiego. Jeśli na tym etapie lektury czujesz, że ogarnia cię irytacja, to jest to całkowicie zrozumiała i ludzka reakcja. Zapewniam, że nie o to mi chodzi.

To jest coś, co powinienem wyjaśnić, zanim przejdę dalej: badanie historii Bogini we współczesnym świecie nie oznacza, że została po prostu wymyślona. To w żaden sposób nie umniejsza Jej realności ani boskości. Oznacza to raczej, że szukam głębszego zrozumienia, w jaki sposób ta Bogini stała się znana i czczona przez tych ludzi w tym czasie. Oznacza to, że patrzę na sposób, w jaki Bogini odnosi się do współczesnego społeczeństwa, a okazuje się, że bardzo się różni od sposobu, w jaki inne boginie odnosiły się do innych społeczeństw. Nie powinno nas to dziwić, wszak nasz dzisiejszy świat z całą pewnością nie jest taki sam, jak rejon Morza Śródziemnego w 1500 roku p.n.e. czy Bałtyku w 600 roku n.e. Dlaczego więc bogowie mieliby wyglądać tak samo, jak wtedy, skoro nasza cywilizacja jest tak uderzająco odmienna?

Ta książka nosi podtytuł Biografia Bogini i taki właśnie był mój projekt — napisanie biografii.

To nie jest książka o tytule Jak gromada wiktoriańskich kolonialistów wynalazła boginię, ani też Dziewięć powodów, dla których bogini jest fałszywa i powinieneś przestać w nią wierzyć. Jest to raczej osobista historia Bogini, opowieść o tym, jak znalazła się w miejscu, w którym jest dzisiaj.

Mój cel jest przeciwieństwem świętokradztwa. Szukam głębszego, bogatszego połączenia z boskością. Głęboko wierzę, że sposobem na poznanie Bogini jest opowiedzenie Jej historii — nie tylko w mitach, ale także o tym, w jaki sposób poznali Ją współcześni wyznawcy i jak wraz z przemianami społeczeństwa, zmieniał się nasz stosunek do Niej i jaki jest teraz. Nasze zrozumienie Bogini i tego, co robimy jako Jej czciciele, może zostać wzmocnione jedynie poprzez poznanie korzeni naszej praktyki.

Możesz mi towarzyszyć w tej eksploracji, zapraszam. W tej książce omówię rozwój współczesnej mitologii Bogini poprzez dziewięć głównych tekstów, począwszy od XIX wieku, aż do wczesnych lat siedemdziesiątych wieku XX. Przyjrzę się także kilku pokrewnym myślicielom, praktykom i książkom, które wywarły wpływ lub były pod wpływem tych dziewięciu podstawowych tekstów. Te książki to:

Matriarchat —

Johann Jakob Bachofen

Złota gałąź —

Sir James George Frazer

Aradia: Ewangelia czarownic —

Charles Godfrey Leland

Wiedźmi kult w Europie Zachodniej

—

Margaret A. Murray

Liber AL: Księga Prawa —

Aleister Crowley

The Sea Priestess

(„Kapłanka morza”)

—

Dion Fortune

Biała Bogini

—

Robert Graves

Współczesne czarownictwo —

Gerald B. Gardner

The First Sex

(„Pierwsza płeć”)

—

Elizabeth Gould Davis

Należy zauważyć, że historia ruchu Bogini jest złożona i wielowarstwowa. Skupiając się na współczesnym świecie, nie zaprzeczam, że kult Bogini jest zakorzeniony w starożytnym pogaństwie. Nie ma co do tego żadnych wątpliwości. Dzisiejsi czciciele Bogini spoglądają w pogańską przeszłość w poszukiwaniu głębszego zrozumienia boskości i istnieje niezaprzeczalny rezonans między tym, co poganie robią teraz, a tym, co robili w swoich świątyniach tysiące lat temu. Historia jednak nie jest statyczna, a sposób, w jaki rozumieją ją współcześni poganie, zawsze wynika ze współczesnego kontekstu. Rozumiejąc ten kontekst i sposób, w jaki rozwijał się związek Pogaństwa z pogańską starożytnością od XIX wieku, możemy uzyskać wgląd w kult Bogini, który nie byłby dla nas dostępny, gdybyśmy badali wyłącznie mitologię starożytną.

Współczesny kontekst kultu Bogini jest złożony. Decydując się na skupieniu się na tych dziewięciu tekstach, nie twierdzę, że to jedyne, które wpłynęły na kult Bogini, ani też jedyne, które mają znaczenie. Owszem, są ważne, ale to nie znaczy, że inni myśliciele, autorzy, książki czy idee takie nie są. Jest wiele spraw, których nie będę omawiał w tej książce — od Kościoła Wszystkich Światów po tantryczne pisma Sir Johna Woodroffe’a — które ukształtowały rozwój religii Bogini, jaką znamy obecnie. Idee omówione w tej książce nie są jedynymi, które mają znaczenie, ale zdecydowałem się je wysunąć na pierwszy plan, ponieważ najbardziej pomogły mi zrozumieć, kim jest Bogini. Mam nadzieję, że będą równie pomocne dla czytelników.

Każdy rozdział tej książki będzie zawierał rytuał inspirowany omówionym w nim materiałem, a także praktyczne ćwiczenie, które pomoże czytelnikom nawiązać kontakt z prezentowanymi przeze mnie ideami. Pamiętajcie, projekt tej książki to nie tylko opowiadanie o Bogini, ale także aktywne angażowaniu się w Jej kult. Każdy rytuał ma dwie wersje: dla grupy i jednej osoby. Wszystkie wersje grupowe mogą być wykonywane przez dowolną grupę liczącą od czterech do kilkunastu osób, a pozostałe są dla osoby praktykującej w pojedynkę.

Zachęcam do wykonywania wszystkich tych rytuałów w kolejności podczas lektury książki i skorzystanie z wersji odpowiedniej dla swojej sytuacji. Zostały zaprojektowane w taki sposób, żeby pomóc czytelnikowi w nawiązaniu kontaktu z Boginią w Jej różnych postaciach na przestrzeni dziejów, budując zrozumienie zarówno samej Bogini, jak i tła analitycznego i historycznego.

Wiele z podanych tu rytuałów obejmuje role związane z płcią, takie jak kapłanka lub ktoś odgrywający rolę Bogini. Są one elastyczne, a osoba dowolnej płci może odgrywać dowolną rolę we wszystkich rytuałach, które tutaj przedstawiłem. Tam, gdzie uwzględniam język związany z płcią, ma to na celu pomóc rytuałom dopasować się do okresu historycznego i idei omówionych w towarzyszących rozdziałach, ale czytelnik nie powinien czuć się zobowiązany do przestrzegania sztywnych genderowych norm podczas wykonywania tych rytuałów.

W tej książce przyjrzę się ewoluującym poglądom na temat Bogini na przestrzeni współczesnej historii, tego, jak te poglądy wpływają na sposób, w jaki mówimy o Bogini dzisiaj i jak można je wykorzystać, aby zapewnić sobie bogatsze i potężniejsze doświadczenie w rytuale i oddawaniu czci. Skończysz lekturę z silniejszym połączeniem z Boginią, wiedzą na temat historii współczesnego ruchu Bogini oraz, mam nadzieję, czymś więcej.

WYIMAGINOWANY MATRIARCHAT(1861)

Kiedy miałem 8 lat, zostałem ochrzczony w Serbskim Kościele Prawosławnym. Moi rodzice nigdy nie byli szczególnie religijni, mój ojciec był wręcz zagorzałym ateistą, ale moja prababcia — babcia mojej mamy, nazywaliśmy ją Babą — była pobożna. Była dzieckiem imigrantów z miasta Bosanska Gradiška w Cesarstwie Austro-Węgierskim, we współczesnej Bośni. Uciekając przed zawirowaniami politycznymi, jej rodzice osiedlili się w 1910 roku w Wisconsin. Tam znaleźli się w enklawie serbskich ortodoksów, budując z innymi imigrantami społeczność opartą na wspólnym języku, religii i kulturze. Baba dorastała w świecie, w którym kościół był wszystkim. To było jej źródło wspólnoty i tożsamości: miejsce, w którym nawiązała przyjaźnie, poznała tradycyjne serbskie zwyczaje i przepisy, a w końcu poznała swojego męża. Kościół był jej życiem.

Kiedy skończyłem osiem lat, Baba dobiegała dziewięćdziesiątki i podupadała na zdrowiu. Zarządziła: „On musi zostać ochrzczony, zanim umrę”. To, aby dożyć momentu, w którym wstąpię do kościoła, było dla niej sprawą najwyższej wagi. W tej kwestii nie można było się z nią spierać, więc po długich dyskusjach polecieliśmy na weekend do Milwaukee i zostałem ochrzczony w katedrze św. Sawy Serbskiego Kościoła Prawosławnego.

Wnętrze kościoła było imponujące, ze sklepionymi sufitami, złotymi żyrandolami i mozaikami przedstawiającymi życie i dzieła Chrystusa. Mosiężna kadzielnica na łańcuchach napełniła katedrę kadzidłem, a dym był tak gęsty, że ledwie widziałem księdza stojącego przede mną. Po serii modlitw i napomnień zostałem wezwany do wyrzeczenia się diabła, pobłogosławiony wodą święconą i namaszczony olejem. Następnie ksiądz nauczył mnie prawidłowego prawosławnego sposobu przeżegnania się i otrzymałem zestaw prezentów, w tym złoty krzyż na łańcuszku, który mam do dziś. Po nabożeństwie odbyła się uczta z tradycyjnymi serbskimi potrawami, w czasie której zostałem entuzjastycznie powitany w kościele przez całe grono przyjaciół Baby.

Może się to wydawać dziwne, aby w książce o duchowości Bogini zawrzeć historię chrześcijańskiego chrztu, ale to nabożeństwo było jednym z moich pierwszych spotkań z Boginią. Kiedy stałem w katedrze, przytłoczony ogromem sklepienia z lapisu nade mną i niemal zaczadzony dymem z kadzidła, ogarnęło mnie uczucie wszechogarniającego podziwu. Wiedziałem, że ta chwila była święta, nie z powodu Chrystusa czy diabła, ale z powodu samej Baby.

Ten chrzest stworzył głęboką więź między mną a moimi przodkami. Był to ten sam rytuał, który przeszła Baba, a przed nią jej matka i babcia. To połączyło mnie z linią przodków sięgającą setek lat wstecz. Co więcej, połączyło mnie to z Babą, a konkretnie: uczyniło mnie częścią jej świata, społeczności, która definiowała jej życie przez prawie sto lat.

Po raz pierwszy w życiu poczułem połączenie z czymś, co wykracza poza moją indywidualną tożsamość. Tej nocy, kiedy patrzyłem na Babę ponad stołem zastawionym potrawami z grillowanym mięsem, zobaczyłem, że nie była tylko moją prababką. Była archetypową matroną, głową rodziny i strażniczką tradycji, które łączyły mnie z tymi, którzy żyli przede mną. Była ucieleśnieniem czegoś starożytnego i potężnego, większego niż jakakolwiek osoba.

Była Boginią.

Wszystko zaczyna się od Matki

Historia Bogini zaczyna się dawno, dawno temu… w połowie XIX wieku. Zaczyna się od szwajcarskiego antropologa Johanna Jakoba Bachofena, który w 1861 roku opublikował książkę zatytułowaną Das Mutterrecht. W języku angielskim tytuł tej książki brzmi Mother Right, a polska wersja to Matriarchat7. Autor zasugerował, że wszystkie wczesne społeczeństwa ludzkie były matriarchalne w swojej strukturze. To znaczy, że władza społeczna i polityczna należała przede wszystkim do kobiet. Przyjrzał się starożytnym społecznościom pogańskim w całym basenie Morza Śródziemnego, w tym Atenom, Krecie i Egipcie, i doszedł do wniosku, że pierwotnie były one matriarchalne, a rządy zostały przejęte przez mężczyzn w późniejszym okresie historii. Zdaniem Bachofena kluczową cechą tych matriarchalnych społeczeństw była religia skoncentrowana na Bogini.

Trzeba od razu stwierdzić, że Bachofen mylił się co do istnienia starożytnego matriarchatu. Niektóre społeczności rozproszone na całym świecie wykazują pewne cechy, które Bachofen przypisywał matriarchatowi, ale nie ma rozstrzygających dowodów sugerujących, że ludzka cywilizacja miała powszechną matriarchalną fazę. Wizja starożytności wyczarowana w Matriarchacie była fantazją, wyimaginowaną historią zakorzenioną w koncepcji autora na temat tego, jak powinno się rozwijać ludzkie społeczeństwo. Historyczne teorie Bachofena zostały całkowicie obalone przez współczesnych historyków i archeologów8.

A jednak, jego wizja starożytnego matriarchatu okazała się pociągająca. Zakorzeniła się i rozrastała i wywarła dalekosiężny wpływ na sposób, w jaki myślano o roli kobiet, pogaństwie i boginiach w starożytnym świecie. Niemal każda postać historyczna lub ruch, który omówię w tej książce, opierał się na przekonaniu, że w pewnym momencie ludzka cywilizacja była matriarchalna — a ponadto, że zasadniczą cechą tego matriarchalnego społeczeństwa był kult wielkiej Bogini Matki. Jeśli otworzysz jakąkolwiek książkę o Bogini z XX wieku, a nawet wiele z wydanych całkiem niedawno, to natkniesz się na wyimaginowaną matriarchalną przeszłość z wizji Bachofena. Aby więc zrozumieć współczesny kult Bogini, musisz zrozumieć Bachofena i jego matriarchat.

Jak te matriarchalne społeczeństwa miały wyglądać? Pogląd Bachofena na temat matriarchatu i roli, jaką miały odgrywać w nim kobiety, ukształtowany był pod silnym wpływem norm płciowych i stereotypów z połowy XIX wieku na temat natury kobiet i mężczyzn. Autor wysnuł teorię, że w starożytności kobiety rodzące dzieci były postrzegane jako źródło wszelkiego życia. Dzieci rodziły się z łona matki, tak jak rośliny wyszły z łona ziemi, więc matka i ziemia były ze sobą utożsamiane i uważane za święte. Według Bachofena, z matriarchalnego punktu widzenia „matka jest zawsze ta sama; koniec końców jest nią zawsze ziemia reprezentowana przez śmiertelną niewiastę należącą do całego szeregu matek i córek”9. W związku z tym kobiety były postrzegane jako pierwotne dawczynie życia. Życie było święte i pełne mocy, dlatego kobiety były święte i potężne. Miały przez to zajmować główne role zarówno w polityce, jak i w religii, jako ucieleśnienie życiodajnej zasady.

Bachofen uważał także, że matriarchat kładł duży nacisk na tajemnice śmierci i na ideę odrodzenia: „Sama śmierć jest warunkiem wstępnym życia, które zanika, aby w wiecznej przemianie dwojga biegunów ród ludzki mógł pozostać nieprzemijalny”10. Był zdania, że kultura matriarchalna łagodzi nietrwałość indywidualnego życia ludzkiego, podkreślając trwałość macierzyństwa jako nadrzędnej zasady. Poszczególni ludzie umierają i rodzą się, ale pierwotna matka, z której wszyscy pochodzą, jest wieczna. Jest źródłem zarówno śmierci, jak i życia, a oddając cześć śmierci i zmarłym, ludy matriarchalne także jej oddają cześć.

Bachofen kojarzył wojnę, przemysł i intelekt z męskością i uważał, że były nieobecne w społeczeństwie matriarchalnym. Matriarchat wyobrażano sobie jako rodzaj prymitywnej utopii, w której spokojne, łagodne kobiety utrzymywały harmonię między sobą i ziemią. Myślał o kobietach jako wrażliwych, uczuciowych i zmysłowych — w przeciwieństwie do agresywnej, racjonalnej, pomysłowej natury, którą przypisywał mężczyznom: „Większej sile fizycznej mężczyzny kobieta przeciwstawia swe potężne wpływy w dziedzinie wtajemniczeń religijnych, zasadzie gwałtu przeciwstawia zasadę pokoju, krwawej wrogości przeciwstawia się pragnieniem jednania, nienawiści oponuje miłością”11. Wyobrażano sobie społeczeństwo matriarchalne jako ostoję rolnictwa i podstawowych rzemiosł domowych, ale bez rozwoju w innych kluczowych aspektach. Zajęcia intelektualne, nauka i filozofia były, jak sugerował Bachofen, cechami charakterystycznymi społeczeństwa patriarchalnego. Cywilizacja kierowana przez kobiety mogłaby być w harmonii z ziemią, ale brakowałoby jej również tego, co Bachofen uważał za zdecydowanie męski pęd do wyjścia poza sferę fizyczną.

W związku z tym wyobrażał sobie społeczeństwa matriarchalne jako zasadniczo materialistyczne, zajmujące się raczej ciałem niż nieśmiertelną duszą. Sugerował, że „W żadnej epoce nie kładziono tak niewielkiego nacisku na wygląd ciała, nigdy też nie przywiązywano takiego znaczenia do jego nienaruszalności, nigdy również nie przejmowano się tak niewiele wewnętrznym momentem duchowym, jak w epoce matriarchatu (…). Jednym słowem: istota bytu ginekokratycznego (z greckiego: gynē - „kobieta” i kratos - „władza, rządy”) sprowadza się do uporządkowanego naturalizmu, myśl jego kieruje się prawidłem naturalnym, jego rozwój jest w znacznej mierze fizyczny”12. Kultury matriarchalne były definiowane przez ścisły związek ze światem przyrody, ale Bachofen postrzegał ten związek jako coś ograniczającego i szkodliwego, tak jakby to świat natury rządził ludzką społecznością, a nie odwrotnie. W jego mniemaniu była to poważna wada.

Społeczeństwo, które wyobrażał sobie Bachofen, było matriarchalne nie tylko w tym sensie, że kobiety zajmowały stanowiska władzy w całym społeczeństwie. Było również matryfokalne, czyli, że głową rodziny była matka, a nie ojciec, jak to było wszechobecne w Europie z czasów Bachofena. Społeczeństwo miało być też matrylinearne, czyli rodowód rodziny byłby śledzony przez linię matczyną. Zamiast organizować struktury rodzinne wokół ojcostwa poprzez przeprowadzanie się kobiet do domu męża po ślubie lub przyjmowanie przez dzieci nazwiska ojca, społeczeństwo to zorganizowałoby rodzinę w podobny sposób, ale wokół macierzyństwa13.

Matriarchat i Bogini

Wszystkie te idee znalazły swoje miejsce w koncepcji matriarchalnej religii Bachofena. Społeczeństwu matriarchalnemu w naturalny sposób przyszłoby czczenie raczej Bogini niż Boga, a Bogini miałaby te same „kobiece” cechy, co cała społeczność, i przez to byłaby przede wszystkim bóstwem macierzyństwa. Bachofen wyobrażał sobie, że centralnym elementem kultury matriarchalnej był kult macierzyństwa i wyniesienie narodzin do pozycji najświętszej tajemnicy.

W tej wizji Bogini była również związana z ziemią i dzikością natury, czczona nie tylko jako dawczyni życia ludzkiego, ale także życia roślin i zwierząt. Ogólnie rzecz biorąc, Bogini była postacią spokojną, kochającą, przynoszącą harmonię i równowagę, ponieważ agresja i konflikty były obce społeczeństwu, które Ją czciło. Przywódczyniami Jej kultu były kobiety, które mogły być nawet uznawane za jej wcielenia14.

Bachofen zidentyfikował kilka innych kluczowych tematów, które uważał za istotne dla matriarchalnego światopoglądu: „Kultowe uprzywilejowanie Księżyca przed Słońcem, przyjmującej ziemi przed zapładniającym morzem, ciemnego aspektu śmierci przed życiem, żałoby przed radością”15. Religia matriarchalna według Bachofena skupiała się na kulcie księżyca, ziemi, nocy i chtonicznych duchów zmarłych, co kontrastowało z jego wizją dotyczącą ostatecznego powstania patriarchalnego społeczeństwa i religii. Postrzegał patriarchat jako skupiony na słońcu, które daje księżycowi jego światło, na morzu, które użyźnia ziemię, na dniu zrodzonym z nocy i na obietnicy życia wiecznego, a nie na posłudze dla zmarłych.

Wszystkie te idee dotyczące wyimaginowanej kultury historycznej położyły podwaliny pod sposób, w jaki Bogini była później czczona we współczesnym świecie. Niektóre z nich mają autentyczne odpowiedniki w starożytnym pogaństwie; z pewnością istniały boginie matki, boginie ziemi lub boginie księżyca. Jednak opowieść Bachofena o starożytnym matriarchacie była pierwszą, która zsyntetyzowała te różne wątki i połączyła je w jedną spójną, nadrzędną narrację. Po raz pierwszy pogańska przeszłość nie była zamieszkana przez różne boginie, tylko przez jedną Boginię. Ponadto ta Bogini była bardzo szczególnym rodzajem istoty, miała wyraźną, określoną osobowość, aspekty, z którymi była i nie była kojarzona, i te cechy miały przenieść się na późniejsze formy jej kultu w XX i XXI wieku.

Słoń w salonie

Pomysły Bachofena na temat płci były skrajnie upraszczające i nierozerwalnie związane z określonymi poglądami na temat związku między płcią i biologią. Bachofen postrzegał kobiety jako z natury uległe, spokojne, emocjonalne, a przede wszystkim jako płodne ciała, które mogą służyć jako inkubatory dla ludzkiej reprodukcji. Nie trzeba dodawać, że rok 1861 nie był postępowy według dzisiejszych standardów myślenia o płci biologicznej i kulturowej.