Złota księga wierszy polskich ebook

ZŁOTA KSIĘGA WIERSZY POLSKICH

Wydawnictwo Dolnośląskie

■

ZŁOTA KSIĘGA WIERSZY POLSKICH

ZŁOTA KSIĘGA WIERSZY POLSKICH

Sebastian Grabowiecki

Mikołaj Sęp Szarzyński

Kasper Miaskowski

Szymon Szymonowie

Daniel Naborowski

Hieronim (Jarosz) Morsztyn

Maciej Kazimierz Sarbiewski

Józef Bartłomiej Zimorowic

Samuel ze Skrzypny Twardowski

Samuel Przypkowski

Szymon Zimorowic

Jan Andrzej Morsztyn

Wacław Potocki

Zbigniew Morsztyn

Wespazjan Kochowski

Jan Żabczyc

Stanisław Herakliusz Lubomirski

Elżbieta Drużbacka

Adam Naruszewicz

Ignacy Krasicki

Stanisław Trembecki

Franciszek Kaipiński

Józef Wybicki

Franciszek Zabłocki

Kajetan Węgierski

Jan Paweł Woronicz

Julian Ursyn Niemcewicz

Jakub Jasiński

Cyprian Godebski

Kajetan Koźmian

Alojzy Feliński

Aleksander Fredro

Antoni Malczewski

Adam Mickiewicz

Seweryn Goszczyński

Józef Bohdan Zaleski

Józef Przerwa Tetmajer

Aleksander Chodźko

Lucjan Siemieński

Szymon Konarski

Józef Dunin Borkowski

Gustaw Zieliński

Juliusz Słowacki

Tomasz August Olizarowski

Zygmunt Krasiński

Cyprian Kamil Norwid

Teofil Lenartowicz

Roman Zmorski

Władysław Syrokomla

Kornel Ujejski

Mieczysław Romanowski

Jan Zachariasiewicz

Feliqan Faleński

Adam Asnyk

Maria Konopnicka

Kazimierz Przerwa Tetmajer

Wacław Rolicz-Lieder

Stanisław Wyspiański

Kazimiera Zawistowska

Edward Słoński

Tadeusz Miciński

Maryla Wolska

Maria Komornicka

Stanisław Korab Brzozowski

Wincenty Korab Brzozowski

Bolesław Leśmian

Leopold Staff

Bronisława Ostrowska

Tytus Czyżewski

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska

Tadeusz Peiper

Kazimiera Iłłakowiczówna

Julian Tuwim

Jarosław Iwaszkiewicz

Kazimierz Wierzyński

Antoni Słonimski

Józef Wittlin

Władysław Broniewski

Jan Lechoń

Aleksander Wat

Bruno Jasieński

Julian Przyboś

Władysław Sebyła

Jan Brzękowski

Mieczysław Jastrun

Jerzy Liebert

Józef Czechowicz

Konstanty Ddefons Gałczyński

Jan Śpiewak

Stanisław Jerzy Lec

Anna Świrszczyńska

Czesław Miłosz

Krystyna Krahelska

Zbigniew Bieńkowski

Jan Twardowski

Witold Wirpsza

Stanisław Swen Czachorowski

Anna Kamieńska

Krzysztof Kamil Baczyński

Tadeusz Różewicz

Tymoteusz Karpowicz

Tadeusz Gajcy

Tadeusz Borowski

Miron Białoszewski

Wisława Szymborska

Zbigniew Herbert

Tadeusz Nowak

Stanisław Czycz

Urszula Kozioł

Bogdan Czaykowski

Andrzej Bursa

Jerzy Harasymowicz

Stanisław Grochowiak

Jarosław Marek Rymkiewicz

Janusz Styczeń

Barbara Sadowska

Ryszard Krynicki

SPIS TREŚCI

ZŁ OT KS I Ę G

POLSKICH

ZŁOTA KSIĘGA WIERSZY POLSKICH

ułożył Jacek Łukasiewicz

WYDAWNICTWO DOLNOŚLĄSKIE

A?/

1071

■^c H-I

MBP Stupsk Centrala

191

Wstęp

Księga ta mieści w sobie wiersze które - Czytelniku - znasz i lubisz oraz takie, które możesz poznać i polubić. Są tu utwory, które spotykasz po długiej przerwie, gdy już i Ty jesteś inny i one dla Ciebie się zmieniły. Czasem któryś z nich pozostał za Tobą, przeczytany pospiesznie jako szkolna lektura, niezrozumiany. Czasem go minąłeś, jak mijamy co dzień dziesiątki, setki, tysiące osób, nie wiedząc, ile tracimy. A może napotkasz utwór niegdyś bliski komuś Tobie drogiemu, krewnemu lub przyjacielowi, nasiąkł jego i Twoim wzruszeniem - a teraz wzruszenie to odzywa się echem, choć widzisz wady wiersza. Albo taki, co zachwycił Cię od razu, natychmiast, a zachwyt ten utwierdzał się w każdej kolejnej lekturze.

Piszę to w drugiej osobie, a należałoby pisać w pierwszej. Układając antologię, bywałem w takich właśnie sytuacjach. Dlatego, po wielu latach prywatnego i zawodowego obcowania z poezją, nie mógłbym z ręką na sercu powiedzieć, że są to wszystko wiersze „naj": najlepsze czy najbardziej charakterystyczne lub najczcigodniejsze. Zawsze ktoś może powiedzieć, że któryś inny z wierszy Kochanowskiego albo Mickiewicza, albo Słowackiego, albo Norwida, albo Leśmiana jest lepszy, i będzie miał rację. Można sobie wyobrazić antologię poetycką o takim samym zakresie chronologicznym i takiej samej objętości, w której osiemdziesiąt procent utworów będzie zupełnie innych. I czy ona także mogłaby się nazywać Złotą księgą? Pewnie tak. Układając tę antologię, dość długo wybierając w bogactwie polskich wierszy z sześciu stuleci, zestawiając teksty - coraz bardziej zdawałem sobie z tego sprawę. Byłem też jednak coraz mocniej pewny kierunku postępowania.

Zdecydowałem się na układ chronologiczny według dat urodzenia, najczęstszy w antologiach. Mógł być też układ tematyczny albo alfabetyczny. Chronologia kieruje ku historii. Ale i tak wkraczamy wprost w gwar wierszy - jakby rozmawiały ze sobą, wykrzykiwały, kłóciły się, wzywały i wyzywały. Jak w życiu. W każdym jednak dobrym wierszu obok rozmowności jest cisza. Ta cisza ginie w pośpiechu, w naszym codziennym hałasie, a współbrzmi z Twoją ciszą.

Była jeszcze i taka możliwość: zacząć od współczesności, od utworów napisanych dziś, w ostatnim roku, a potem odwijać taśmę przeszłości, aż do Bogurodzicy... Taki sposób czytania też jest możliwy, a nawet - choć nie zdajemy sobie z tego sprawy -konieczny. W ten sposób odczytujemy bowiem przeszłość jako tradycję, wybieramy w niej, cofając się przez kolejne kręgi, słoje; niektóre cenimy, inne lekceważymy. (Ach, ci dziewiętnastowieczni cierpiętnicy - ktoś powie, albo: ci barokowi dewoci...) Dochodzimy do źródeł. A źródła te - czasem małe, niepozorne, a mające szczególne właściwości źródełka naszej współczesności - biją w różnych epokach i na różnych obszarach poezji. Czasem trzeba zatrzymać się dłużej, przeczytać więcej niż jeden tekst, by je rozpoznać i docenić. Układając antologię niezbyt obszerną, nie zawsze miałem takie możliwości. Zostawiałem znak: jeszcze tu powrócę.

Rygor chronologii nie jest ścisły. Jest to tylko rygor dat narodzin. Często gdy jeden poeta młodo umierał, jak Baczyński, jego rówieśnik - jak Różewicz - dopiero przygotowywał się do debiutu. Poeci pisywali ważne wiersze w młodości, ale częściej ważniejsze w wieku średnim, a niektórzy - zwłaszcza w ostatnich dziesięcioleciach - w starości, a nawet w późnej starości. Dlatego sąsiedztwa w tej antologii nie pokazują chronologii tekstów. Obok futurystycznych, prowokacyjnych i radosnych wierszy Jasieńskiego, pisanych na początku lat dwudziestych, znalazły się wiersze byłego futurysty, Aleksandra Wata, pochodzące z końca lat pięćdziesiątych. A więc w dwadzieścia lat po zamordowaniu Jasieńskiego, gdy futuryzmu już nie było, gdy dla wszystkich, a dla Wata może szczególnie, przestał być możliwy.

Chronologia pokazuje zmiany w języku. Wszystkie te wiersze napisane zostały po polsku, ale nie wszystkie jednakowo dobrze dzisiaj rozumiemy. Jedne słowa zanikły, inne zmieniły swoje znaczenie. Rozmawiając z tamtymi tekstami, nie starajmy się naśladować ich języka, myślmy i mówmy własnym. Słuchajmy tylko dawnej mowy, rozbrzmiewającej w tych wierszach. Wtedy pojmiemy, że to, co dawne, jest ukryte w teraźniejszym, jest jego cząstką - ożywiającą i w istocie nieusuwalną.

Gwar tych wierszy przywołuje dawne sytuacje, minione obyczaje. Przecież były nie tylko (i nie zawsze) ekspresją uczuć. Pisano je po coś. Przeznaczone były nieraz dla obrzędu: psalmy dla nieszporów, epitafia dla uczczenia umarłych i uświetnienia żałoby ich rodzin, pieśni weselne na obrzędy zaślubin. Wiersze miłosne pisano dla zjednania sobie kochanych kobiet. Fraszki, ballady - dla rozrywki, na spotkania rodzinne, towarzyskie. Czytano je przyjaciołom, gościom... Czasem reakcje przedstawione w tych doraźnych wierszach rozumiemy, ale bywa, że budzą one uśmiech, jak owo zdenerwowanie Wacława Potockiego, gdy mu dano jeść na wytwornym, fajansowym zapewne talerzu, bał się, że krojąc mięso, stłucze naczynie, żądał więc urażony talerza cynowego albo drewnianego, do których przywykł od dzieciństwa.

Są wiersze zagrzewające do walki. Wiersze-we-zwania, pobudki, tak liczne i ważne w wieku dziewiętnastym czy w czasie obu dwudziestowiecznych wojen światowych. Nie można ich odrzucić, tak jak nie należy bezkrytycznie ulegać ich czarom.

To wszystko - potoczność i odświętność, pokój i wojna - wchodzi do wierszy, w ich miąższ. Poezja nie jest oderwana od życia. Na pewno nie była oderwana poezja staropolska. Także dziewiętnastowieczna, odpowiadająca raczej na wielkie okoliczności historii niż na drobne dnia codziennego. Poezja towarzyszyła wyborom życia, potwierdzała je, także świadectwami krwi lub śmierci przez uduszenie. Tak Szymon Konarski przed samą egzekucją napisał swój wiersz: Pożegnanie, kończył go dosłownie w cieniu szubienicy. To też był wiersz okolicznościowy.

Można wiersze okolicznościowe, te związane ze zdarzeniami małymi, nieraz wydobywające je humorem z przeciętności, i te spowodowane okolicznościami wielkimi - gromadzić, cieszyć się nimi. Wiele takich tekstów zapomniano, choć kiedyś były sławne... Ale pamiętajmy: także w wierszach związanych z powszedniością, w małych dialogach, strzępach rozmów, opowiadankach - jest ich cisza.

Słyszymy ją zwłaszcza, gdy poezja wyrasta z kontemplacji lub zbliża się do niej. Kiedy zatrzymuje chwilę, a więc osiąga coś niemożliwego, to czego chciał umierający Faust Goethego i o czym pisała Szymborska w Ludziach na moście. Wiersz jest tej ciszy wyrazem i owocem. Dlatego potrzebny jest kunszt - by tej ciszy nie zagłuszyć, nie zagadać. Wybierając teksty, starałem się o to.

Decydując się na fragmenty, kierowałem się różnymi względami. Albo utwór był zbyt obszerny, by go w całości umieścić w antologii (np. poematy Malczewskiego, Słowackiego). Albo kierował mną wzgląd kompozycyjny (np. wiersze średniowieczne mające w tej książce stanowić zwartą introdukcję) albo też wzgląd artystyczny. Żałować można na przykład, że Kasprowicz - pisząc swój zawierający parę najpiękniejszych strof wiersz Krzak dzikiej róży w Ciemnych Smreczynach - nie zatrzymał w niektórych miejscach pióra. Ale nie zatrzymał, wybrałem więc tylko część pierwszą tego utworu.

Gorsze jednak od rozgadanych bywają wiersze udające (fałszujące) skupienie, te się, ufam, tu nie znalazły.

Wiersze potwierdzają istnienie, po swojemu więc bronią przed śmiercią, chcą przekroczyć to, co nieprzekraczalne. Dążą ku temu, co ostateczne. Poezja otwiera, uwewnętrznia - czy swoiście problematy-zuje - wartości takie, jak patriotyzm, religia, Bóg. Nawet gdy w życiu ginie się dla nich, wiara w nie -jak wszelka rzeczywista wiara - pozostaje pytaniem i nadzieją. Poezja może jednak w tej sferze działać, pamiętajmy, dwojako. Albo konwencjonalizuje, nadaje znany rytm przywołujący znane sytuacje, jak majowe nabożeństwo czy ułański patrol. Tego zresztą oczekujemy od wielu z ulubionych wierszy, chcemy poprzez nie znaleźć się w obrzędzie, poczuć łagodną wspólnotę. Szukamy w wierszach otuchy, tak jak szukano jej w nich wielokrotnie. (Me opuści ciebie, żołnierzu, tylko poezja polska - pisał Broniewski, gdy w 1945 roku zdradzili alianci). Ale także poezją wchodzimy odważnie w głąb myśli, sumień, wzruszeń, gdzie nikt inny wprowadzić nie zdoła, gdzie jest się samotnym i gdzie prawdziwy, także burzliwy wiersz przynosi pokój spełnienia.

Wstęp do antologii nie ma być jednak traktatem o poezji. Pytanie (i próby odpowiedzi na nie), czym jest i czym ma być poezja, odnajdziesz, Czytelniku, w samych wierszach - u Kochanowskiego, Potockiego, Słowackiego, Norwida, Staffa, Peipera, Słonimskiego, Wojaczka, Różewicza, Leśmiana... Pytając o swój wiersz, o poezję, o siebie-poetę, pytali o to, czym jest poetyckie słowo, o związek tego słowa z realnością fizyczną i metafizyczną. Dobre wiersze o wierszach wcale nie wynikają z zadowolonego egotyzmu.

Od ponad stu lat poezję utożsamia się z liryką. Ale nie zawsze tak było. Jak wyobrazić sobie polską poezję bez Pana Tadeusza, Wojny chocimskiej, bez Dziadów, Kordiana, Snu srebrnego Salomei...? W tej księdze fragmenty poematów są, jak wspomniałem, bardzo nieliczne. Wyimków z dramatów - także z tych pisanych najpiękniejszym polskim wierszem

- nie ma wcale: ani Odprawy posłów greckich, ani Księdza Marka, ani Wesela... Ale przecież czytając tę antologię, pamiętasz, Czytelniku, choć niejasno, tamte rytmy i rymy. Będziesz więc nieuchronnie dopełniał własną pamięcią ten zbiór o wiersze dla Ciebie drogie, których tutaj Tobie brakuje. I choćbyśmy obaj mieli dobre, gwarantujące wysoki stopień obiektywizmu rozeznanie w polskiej poezji

- musimy się różnić. Będziesz zżymał się na anto-logistę, mającego przecież własne upodobania, gusty, umiłowania, doświadczenia - słowem własne życie. Ono jest jedno, w zetknięciu zaś z dobrą poezją - a przecież ta Złota księga ją zawiera - każdy z nas, tak antologista, jak i ty, Czytelniku, czuje się - powinien czuć się - sobą jedynym i pełnym, nierozdartym, niepodzielonym na role prywatne i zawodowe.

Zestawiając taką jak ta antologię, winien jestem wraz z Wydawcą wdzięczność Autorom lub spadkobiercom praw autorskich, którzy zgodzili się na druk tekstów w tej księdze. Winienem też wdzięczność moim poprzednikom, z których doświadczeń korzystałem - Wacławowi Borowemu za zbiór Od Kochanowskiego do Staffa, Stanisławowi Grocho-wiakowi i Januszowi Maciejewskiemu za ich Poezję polską, Piotrowi Matywieckiemu za Od początku, a również autorom wielu cennych antologii poezji z poszczególnych epok i antologii tematycznych. Uczyłem się od nich sporo: szerokości spojrzenia, obiektywizmu, a także - spodziewam się - wyrazistości wyborów, tego indywidualnego krwiobiegu, dzięki któremu dobra antologia żyje własnym życiem, a zawarte w niej wiersze rozmawiają ze sobą, konfrontując swe sensy, konfrontując i potęgując wyrażane uczucia. Żałuję, że nie znalazły się w tej antologii wiersze Adama Ważyka: Pożegnanie Inki-po, Rzeka, fragmenty Poematu dla dorosłych, Zerwanie. Nie uzykano bowiem zgody spadkobierców poety.

Nie zawsze rozumiemy dawne słowa, nie zawsze jasne są dla nas konteksty historyczne. Sięgamy wtedy po słowniki i kompendia, wydania komentowane, oparte na innych zasadach niż wybór, dla którego ta antologia została przygotowana. A jeśli,

Czytelniku, żyjesz poezją sobie współczesną, ją cenisz, pisaną przez autorów młodych nie tylko duchem... Tu jej raczej nie znajdziesz. Wierszy autorów urodzonych po roku 1950 jest tu zaledwie parę, potrzebne mi były dla dopełnienia komponowanego obrazu. Obfita i bogata twórczość młodszych generacji to materiał do innych antologii.

Spotykamy więc poetów żyjących i innych, umarłych dawno, przed wiekami, lub tak niedawno, że mogło się zdarzyć, iż zetknęliśmy się z nimi osobiście. Mówią oni rzeczy ważne dla siebie, często najgłębsze, najważniejsze. Cóż, że nieraz jednym tylko utworem. Spotykają się z nami i spotykają się ze sobą w tej Złotej księdze.

Złotej księdze - dlaczego? Przede wszystkim dlatego, iż właściwie ułożona antologia poezji działać może szczególnie; ma być podobna temu złotemu kubkowi, złotemu kielichowi, o których opowiadają radosne, pradawne u swych źródeł ludowe pieśni umieszczone pod koniec niniejszego tomu, czy złotym piankom na morzu z kończącej antologię średniowiecznej modlitwy-zaklęcia.

Jacek Łukasiewicz

Poezja średniowieczna

[Bogurodzica]

(fragment)

Bogurodzica dziewica, Bogiem sławiena Maryja, U twego syna Gospodzina matko zwolena, Maryja! Zyszczy nam, spuści nam.

Kyrieleison.

Twego dzieła Krzciciela, bożycze,

Usłysz głosy, napełni myśli człowiecze.

Słysz modlitwę, jąż nosimy,

Oddać raczy, jegoż prosimy:

A na świecie zbożny pobyt,

Po żywocie rajski przebyt.

Kyrieleison.

[Chrystus z martwych wstał je]

Chrystus z martwych wstał je,

Ludu przykład dał je,

Eż nam z martwych wstaci Z Bogiem krolewaci. Kyrie [eleison].

XV wiek

[Posłuchajcie, bracia miła]

(fragment)

[ ]

Synku, bych cię nisko miała,

Niecoć bych ci wspomagała.

Twoja główka krzywo wisa, tęć bych ja podparła,

Krew po tobie płynie, tęć bych ja utarła,

Picia wołasz, picia-ć bych ci dała,

Ale nie łza dosiąc twego świętego ciała.

O anjele Gabryjele,

Gdzie jest ono twe wesele,

Cożeś mi go obiecował tak barzo wiele

A rzekący: „Panno, pełna jeś miłości!"

A ja pełna smutku i żałości.

Sprochniało we mnie ciało i moje wszytki kości.

[•

[Dusza z ciała wyleciała]

Dusza z ciała wyleciała,

Na zielone łące stała —

Stawszy silno, barzo rzewno zapłakała.

K nie przyszedł święty Piotr arzeknący: „Czemu, duszo, rzewno płaczesz?" —

Ona rzekła:

„Nie wola mi rzewno płakać,

A ja nie wiem, kam się podzieć".

Rzekł święty Piotr jej:

„Pojdzi, duszo moja miła!"

Powiedę cię do rajskiego,

Do królestwa niebieskiego".

Mikołaj Rej

(1505-1569)

Wizerunk własny żywota człowieka poczciwego

(fragment)

[ ]

Azaż nie hojnie ziemia nam dawa pożytki,

A sowito nagradza nam roboty wszytki?

Patrzaj na ogrodniczkę w maluczkim ogrodzie,

Jako ona z daleka zabiega przygodzie:

Uźrzysz na małym miejscu a na każdej grzędzie

Ano i troje piętro czasem na niej będzie.

Roście z ziemi korzenie, a na wirzchu szczepy,

A pod nimi podziała przedsię z chróstu sklepy, Na których różne zioła stoją z dunicami,

A drugie tak po bruzdach rostą na nich samy. Więc róże podle płotów, więc tu włoskie grochy,

Owa próżnego miejsca nie najdziesz ni trochy. Bo gdzie rozum z pilnością, na maluczkiej

[rzeczy

Więcej może uczynić, kto to ma na pieczy, Pożytków, niż onemu chłopu leniwemu,

Byś też dał i trzy mile ogród na dłuż jemu,

Bo tam rychlej pokrzywy, jeżyny a łopian Najdziesz, niżli rozmaryn, gdzie się

[przechadza pan. Nuż też jako owieczka drugiego bogaci,

Bo ta kilka do roku zawżdy czyńszów płaci: Wełna, nabiał, jagniątko, a za dwoje sama

Stanie, kiedy potrzeba przydzie na jej pana. Pczółka też to mały koszt, jedno jej dać pniaczek, Zawżdy też ten na mistrza pilnie robi żaczek. A kto by sie naliczył, co nam lichwy ziemia

Wydawa hojnie wszytkim z każdego plemienia, Bychmy jedno na pieczy boskie dary mieli,

Jako świnie w barłogu darmo nie leżeli.

Azaż nam nie wydawa przysmaków rozlicznych, Onych wdzięcznych korzonków, onych ziółek

[ślicznych,

K temu dziwnych przypadków, jako to przyprawić,

Iż sobie każdy, by pan, może gody sprawić, Oprócz pychy nadętej a obżarstwa złego,

Które czyni z mądrego snadnie szalonego, Bo i rozum, i zdrowie razem przy tym ginie, Przedsię to nas nie rusza, choć to dawno

[słynie.

A tak, mój miły bracie, daj wszytkiemu pokój,

Radszej o wolnym stanie z poczciwością rokuj, A nie daj sie uwodzić świeckiej omylności,

Która wszytki przywodzi na dziwne chciwości. Uważywszy mierny stan, siądźże na swobodzie, Wziąwszy żonkę poczciwą, bo w każdej

[przygodzie

Już będziesz towarzysza miał zawżdy wiernego,

A życzliwie ratuje już jeden drugiego,

Gdyż i nieme źwirzątka tę powinność mają,

Ze więc jedno przy drugim czasem gardła dają. —

[•

Jan Kochanowski

(1530-1585)

Z ksiąg pierwszych

Pieśń X

Kto mi dał skrzydła, kto mię odział pióry I tak wysoko postawił, że z góry Wszystek świat widzę, a sam, jako trzeba, Tykam się nieba?

To li jest ogień on nieugaszony Złotego słońca, które, nieskończony Bieg bieżąc, wrotne od początku świata Prowadzi lata?

To li jest on krąg odmiennej światłości,

Wódz gwiazd rozlicznych i sprawca żyzności? Słyszę głos wdzięczny: prze Bóg, a na jawi, Czy mię sen bawi?

Tu, widzę, ani ciemne mgły dochodzą, Ani śnieg, ani zimne grady szkodzą;

Wieczna pogoda, dzień na wszystki strony Trwa nieskończony.

Godne pałace Twojej wielmożności,

Panie, a jakiej cnota dostojności,

Widzę na oko, bowiem wedle Ciebie Ma miejsce w niebie.

Kto by cię nie znał, Lechu Słowianinie, Któryś najpierwej zasiadł w tej krainie I opanował męstwem swoim mocne Brzegi północne?

Kroka patrz, jako siedząc tak wysoko, Przedsię ku miastu swemu skłania oko; Wandę wydawa ubiór, bo z postawy Zda się mąż prawy.

Tu i fortelny Przemysł jest wniesiony, I ten, co dostał trefunkiem korony, Doźrzawszy zdrady, gdzie koń prędkonogi Biegł zawód drogi.

Bóg fałszu nie chce; a jako miłuje Sprawiedliwego, Piast i dziś to czuje, Bo mieszka w niebie, a jego cne plemię Rządziło ziemię.

Zemowit stoi wedla ojca prawie, Z drugimi równo: ty wysszej, Miecławie, Którego sprawą chrześcijański zakon Podań Polakom.

Tuż po nim widzę mężne Bolesławy,

Prze których dzielność i stateczne sprawy Polska szeroko swych granic pomknęła I serce wzięła.

W tejże jest liczbie on zakonnik święty, Z cieniów klasztornych na królestwo wzięty Są dwa Lesczkowie; jest król wzrostem mały, Ale mąż śmiały

Widzę Jagiełła i dwu Kazimierzu,

Dobrych tak w boju, jako i w przymierzu; Widzę i ciebie, gwiaździe równym prawie, Cny Władysławie.

Tu też jest Olbracht, król serca wielkiego; Tuż z Aleksandrem Zygmunt, za którego Polska zakwitła, a po długim boju Wytchła w pokoju.

Szlachetne dusze, które swej dzielności Macie zapłatę niebieskie radości,

Życzcie ojczyźnie, aby wam rodziła Podobnych siła!

A ten, co po was dziś państwo sprawuje, Niechaj fortunnie i zdrów nam panuje; A zwierzonego nie wzdawa opieku,

Aż pełen wieku!

Z ksiąg wtórych

Pieśń VII

Słońce pali, a ziemia idzie w popiół prawie, Świata nie znać w kurzawie;

Rzeki dnem uciekają,

A zagorzałe zioła dżdża z nieba wołają.

Dzieci z flaszą do studniej; a stół w cień lipowy, Gdzie gospodarskiej głowy Od gorącego lata Broni list, za wsadzenie przyjemna zapłata.

Lutni moja, ty ze mną; bo twe wdzięczne strony Cieszą umysł trapiony,

A troski nieuspione Prędkim wiatrom podają za morze czerwone.

Pieśń XXIV

Niezwykłym i nie leda piórem opatrzony Polecę precz, poeta, ze dwojej złożony Natury: ani ja już przebywać na ziemi Więcej będę; a więtszy nad zazdrość, ludnemi

Miasty wzgardzę. On, w równym szczęściu u/ś On ja, jako mię zowiesz, wielce ulubiony fj*/

Mój Myszkowski, nie umrę ani mię czarnymi Styks niewesoła zamknie odnogami swymi.

Już mi skóra chropawa padnie na goleni,

Już mi w ptaka białego wierzch się głowy mieni; Po palcach wszędy nowe piórka się puszczają, A z ramion sążeniste skrzydła wyrastają.

Terazże, nad Ikara prędszy przeważnego,

Puste brzegi nawiedzę Bosfora hucznego I Syrty Cyrynejskie, Muzom poświęcony Ptak, i pola zabiegłe za zimne Tryjony.

0 mnie Moskwa i będą wiedzieć Tatarowie,

1 różnego mieszkańcy świata Anglikowie;

Mnie Niemiec i waleczny Hiszpan, mnie poznają, Którzy głęboki strumień Tybrowy pijają.

Niech przy próżnym pogrzebie żadne narzekanie, Żaden lament nie będzie ani uskarżanie:

Świec i dzwonów zaniechaj, i mar drogo słanych, I głosem żałobliwym żołtarzów śpiewanych!

Pieśń XXV

Czego chcesz od nas, Panie, za Twe hojne dary? Czego za dobrodziejstwa, którym nie masz miary? Kościół Cię nie ogarnie, wszędy pełno Ciebie, I w otchłaniach, i w morzu, na ziemi, na niebie.

Złota też, wiem, nie pragniesz, bo to wszystko Twoje, Cokolwiek na tym świecie człowiek mieni swoje. Wdzięcznym Cię tedy sercem, Panie, wyznawamy, Bo nad to przystojniejszej ofiary nie mamy.

Tyś pan wszystkiego świata, Tyś niebo zbudował I złotymi gwiazdami ślicznieś uhaftował; Tyś fundament założył nieobeszłej ziemi I przykryłeś jej nagość zioły rozlicznemi.

Za Twoim rozkazaniem w brzegach morze stoi, A zamierzonych granic przeskoczyć się boi;

Rzeki wód nieprzebranych wielką hojność mają. Biały dzień, a noc ciemna swoje czasy znają.

Tobie k'woli rozliczne kwiatki Wiosna rodzi,

Tobie k'woli w kłosianym wieńcu Lato chodzi.

Wino Jesień i jabłka rozmaite dawa,

Potym do gotowego gnuśna Zima wstawa.

Z Twej łaski nocna rosa na mdłe zioła padnie, A zagorzałe zboża deszcz ożywia snadnie;

Z Twoich rąk wszelkie źwierzę patrza swej żywności, A Ty każdego żywisz z Twej szczodrobliwości.

Bądź na wieki pochwalon, nieśmiertelny Panie! Twoja łaska, Twa dobroć nigdy nie ustanie.

Chowaj nas, póki raczysz, na tej niskiej ziemi; Jedno za wżdy niech będziem pod skrzydłami Twemi!

Pieśń świętojańska o sobótce

Panna XI

Skrzypku, by w tej pięknej rocie Usłyszeć co o Dorocie,

Weźmi gęśle, jakoć miła, A zagraj nie myśląc siła!

Nieprzepłacona Doroto, Co między pieniędzmi złoto, Co miesiąc między gwiazdami, Toś ty jest miedzy dziewkami!

Twoja kosa rozczosana Jako brzoza przyodziana;

Twarz jako kwiatki mieszane Lelijowe i różane.

Nos jako sznur upleciony,

Czoło jak marmor gładzony; Brwi wyniosłe i czarnawe, A oczy dwa węgla prawe.

Usta twoje koralowe,

A zęby szczere perłowe;

Szyja pełna, okazała,

Piersi jawne, ręka biała.

Serce mi zakwitnie prawie Przy twej przyjemnej rozprawie; A kiedy cię pocałuję,

Trzy dni w gębie cukier czuję.

W tańcuś jak jedna bogini, A co cię skutniejszą czyni: Nie masz w tobie nic hardości, Co więc rzadko przy gładkości.

Tymeś ludziom wszytkim miła I mnieś wiecznie zniewoliła; Przeto cię me głośne strony Będą sławić na wsze strony.

[Z ksiąg pierwszych „fraszek"]

0 żywocie ludzkim

Fraszki to wszytko, cokolwiek myślemy, Fraszki to wszytko, cokolwiek czyniemy; Nie masz na świecie żadnej pewnej rzeczy, Próżno tu człowiek ma co mieć na pieczy. Zacność, uroda, moc, pieniądze, sława, Wszystko to minie jako polna trawa; Naśmiawszy się nam i naszym porządkom, Wemkną nas w mieszek, jako czynią łątkom,

O Kachnie

Kachna się każe w łaźni przypatrować, Jeslibych ją chciał nago wymalować; A ja powiadam: gdzie nas dwoje siędzie, Tam pewna łaźnia, mówię, łaźnia będzie.

Do paniej

Imię twe, pani, które rad mianuję, Najdziesz w mych rymiech często

[napisane, A kiedy będzie od ludzi czytane,

Masz przed inszymi, jeśli ja co czuję.

Bych cię z drogiego marmoru postawił, Bych cię dał ulać i z szczerego złota (Czego uroda i twa godna cnota),

Jeszcze bych cię czci trwałej nie nabawił.

I mauzolea, i egiptskie grody Ostatniej śmierci próżne być nie mogą; Albo je ogień, albo nagle wody,

Albo je lata zazdrościwe zmogą;

Sława z dowcipu sama wiecznie stoi, Ta gwałtu nie zna, ta się lat nie boi.

O miłości

Próżno uciec, próżno się przed miłością schronić, Bo jako lotny nie ma pieszego dogonić?

[Z ksiąg wtórych „fraszek"]

Nagrobek Pawłowi Chmielowskiemu

Wiatry z północnym morzem na mię się zmówiły, Aby mię, niewinnego, gardła pozbawiły, I na koniec dowiodły swego, bo, stargawszy Białe żagle i okręt w kęsy zdruzgotawszy, Przybiły mię do brzegu pustego na desce; Tamżem został, bo wyszcia nie dawało miesce. A ty, co tędy płyniesz po głębokiej wodzie,

Umiej o Chmielowskiego powiedzieć przygodzie!

[Z ksiąg trzecich „fraszek"]

Do gór i lasów

Wysokie góry i odziane lasy!

Jako rad na was patrzę, a swe czasy

Młodsze wspominam, które tu zostały,

Kiedy na statek człowiek mało dbały.

Gdziem potym nie był? Czegom nie skosztował?

Jażem przez morze głębokie żeglował,

Jażem Francuzy, ja Niemce, ja Włochy,

Jażem nawiedził Sybilline lochy.

Dziś żak spokojny, jutro przypasany

Do miecza rycerz; dziś miedzy dworzany

W pańskim pałacu, jutro zasię cichy

Ksiądz w kapitule, tylko że nie z mnichy

W szarej kapicy a z dwojakim płatem;

I to czemu nic, jesliże opatem?

Taki był Proteus, mieniąc się to w smoka,

To w deszcz, to w ogień, to w barwę obłoka.

Dalej co będzie? Srebrne w głowie nici,

A ja z tym trzymam, kto co w czas uchwyci.

Do dziewki

Nie uciekaj przede mną, dziewko urodziwa, Z twoją rumianą twarzą moja broda siwa Zgodzi się znamienicie; patrz, gdy wieniec wiją, Ze pospolicie sadzą przy różej leliją.

Nie uciekaj przede mną, dziewko urodziwa, Serceć jeszcze niestare, chocia broda siwa; Choć u mnie broda siwa, jeszczem niezganiony, Czosnek ma głowę białą, a ogon zielony.

Nie uciekaj, ma rada; wszak wiesz: im kot starszy, Tym, pospolicie mówią, ogon jego twarszy;

I dąb, choć mieścy przeschnie, choć list na nim płowy, Przedsię stoi potężnie, bo ma korzeń zdrowy.

Na zdrowie

Slachetne zdrowie, Nikt się nie dowie, Jako smakujesz, Aż się zepsujesz. Tam człowiek prawie Widzi na jawie I sam to powie, Ze nic nad zdrowie Ani lepszego, Ani droższego; Bo dobre mienie, Perły, kamienie, Także wiek młody I dar urody,

Mieśca wysokie, Władze szerokie Dobre są, ale — Gdy zdrowie w cale. Gdzie nie masz siły, I świat niemiły. Klinocie drogi,

Mój dom ubogi Oddany tobie Ulubuj sobie!

Do gościa

Gościu, tak jakoś począł, już do końca czytaj, A jeśli nie rozumiesz, i mnie się nie pytaj! Onać to część kazania, część niepospolita, Słuchaczom niepojęta, kaznodziei skryta.

Treny Tren VI

Ucieszna moja śpiewaczko! Safo słowieńska! Na którą nie tylko moja cząstka ziemieńska,

Ale i lutnia dziedzicznym prawem spaść miała! Tęś nadzieję już po sobie okazowała,

Nowe piosnki sobie tworząc, nie zamykając Ustek nigdy, ale cały dzień przyśpiewając,

Jako więc lichy słowiczek w krzaku zielonym Całą noc prześpiewa gardłkiem swym ucieszonym. Prędkoś mi nazbyt umilkła! Nagle cię sroga Śmierć spłoszyła, moja wdzięczna szczebiotko droga. Nie nasyciłaś mych uszu swymi piosnkami,

I tę trochę teraz płacę sowicie łzami.

A tyś ani umierając śpiewać przestała,

Lecz matkę, ucałowawszy, takeś żegnała:

„Już ja tobie, moja matko, służyć nie będę Ani za twym wdzięcznym stołem miejsca zasiędę; Przyjdzie mi klucze położyć, samej precz jechać, Domu rodziców swych miłych wiecznie zaniechać". To i czego żal ojcowski nie da serdeczny Przypominać więcej, był jej głos ostateczny. A matce, słysząc żegnanie tak żałościwe,

Dobre serce, że od żalu zostało żywe.

Tren VII

Nieszczęsne ochędóstwo, żałosne ubiory Mojej namilszej cory!

Po co me smutne oczy za sobą ciągniecie,

Żalu mi przydajecie?

Już ona członeczków swych wami nie odzieje — Nie masz, nie masz nadzieje!

Ujął ją sen żelazny, twardy, nieprzespany... Już letniczek pisany

I uploteczki wniwecz, i paski złocone,

Matczyne dary płonę.

Nie do takiej łożnice, moja dziewko droga,

Miała cię mać uboga

Doprowadzić! Nie takąć dać obiecowała Wyprawę, jakąć dała!

Giezłeczkoć tylko dała a lichą tkaneczkę;

Ociec ziemie bryłeczkę W główki włożył. — Niestetyż, i posag, i ona W jednej skrzynce zamkniona!

Tren VIII

Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim,

Moja droga Orszulo, tym zniknieniem swoim! Pełno nas, a jakoby nikogo nie było:

Jedną maluczką duszą tak wiele ubyło.

Tyś za wszystki mówiła, za wszystki śpiewała, Wszytkiś w domu kąciki zawżdy pobiegała. Nie dopuściłaś nigdy matce się frasować Ani ojcu myśleniem zbytnim głowy psować, To tego, to owego wdzięcznie obłapiając I onym swym uciesznym śmiechem zabawiając. Teraz wszytko umilkło, szczyre pustki w domu, Nie masz zabawki, nie masz rośmiać się nikomu. Z każdego kąta żałość człowieka ujmuje,

A serce swej pociechy darmo upatruje.

Tren IX

Kupić by cię, Mądrości, za drogie pieniądze! Która, jeśli prawdziwie mienią, wszytki żądze,

Wszytki ludzkie frasunki umiesz wykorzenić, A człowieka tylko nie w anioła odmienić,

Który nie wie, co boleść, frasunku nie czuje,

Złym przygodam nie podległ, strachom nie hołduje. Ty wszytki rzeczy ludzkie masz za fraszkę sobie, Jednaką myśl tak w szczęściu, jako i w żałobie Zawżdy niesiesz. Ty śmierci namniej się nie boisz, Bezpieczna, nieodmienna, niepożyta stoisz. Ty bogactwa nie złotem, nie skarby wielkimi, Ale dosytem mierzysz i przyrodzonymi Potrzebami. Ty okiem swym nieuchronionym Nędznika upatrujesz pod dachem złoconym, A uboższym nie zajźrzysz szczęśliwego mienia, Kto by jedno chciał słuchać twego upomnienia. Nieszczęśliwy ja człowiek, którym lata swoje Na tym strawił, żebych był ujźrzał progi twoje! Terazem nagle z stopniów ostatnich zrzucony I miedzy insze, jeden z wiela, policzony.

Tren X

Orszulo moja wdzięczna, gdzieś mi się podziała? W którą stronę, w którąś się krainę udała?

Czyś ty nad wszytki nieba wysoko wniesiona I tam w liczbę aniołków małych policzona? Czyliś do raju wzięta? Czyliś na szczęśliwe Wyspy zaprowadzona? Czy cię przez teskliwe Charon jeziora wiezie i napawa zdrojem

Niepomnym, że ty nie wiesz nic o płaczu mojem? Czy, człowieka zrzuciwszy i myśli dziewicze, Wzięłaś na się postawę i piórka słowicze?

Czyli się w czyścu czyścisz, jeśli z strony ciała Jakakolwiek zmazeczka na tobie została?

Czyś po śmierci tam poszła, kędyś pierwej była, Niżeś się na mą ciężką żałość urodziła? Gdzieśkolwiek jest, jeśliś jest, lituj mej żałości, A nie możesz li w onej dawnej swej całości, Pociesz mię, jako możesz, a staw się przede mną Lubo snem, lubo cieniem, lub marą nikczemną!

Psalm 91

Qui habitat in adiutońo Altissimi

Kto się w opiekę poda Panu swemu A całym prawie sercem ufa Jemu,

Smiele rzec może: „Mam obrońcę Boga, Nie będzie u mnie straszna żadna trwoga".

Ciebie on z łowczych obierzy wyzuje I w zaraźliwym powietrzu ratuje;

W cieniu swych skrzydeł zachowa cię wiecznie, Pod Jego pióry ulężesz bezpiecznie.

Stateczność Jego tarcz i puklerz mocny Za którym stojąc na żaden strach nocny,

Na żadną trwogę ani dbaj na strzały,

Którymi sieje przygoda w dzień biały.

Stąd wedla ciebie tysiąc głów polęże,

Stąd drugi tysiąc; ciebie nie dosięże Miecz nieuchronny, a ty przedsię swymi Oczyma ujźrzysz pomstę nad grzesznymi.

Iżeś rzekł Panu: „Tyś nadzieja moja",

Iż Bóg nawysszy jest ucieczka twoja — Nie dostąpi cię żadna zła przygoda Ani się najdzie w domu twoim szkoda.

Aniołom swoim każe cię pilnować, Gdziekolwiek stąpisz którzy cię piastować Na ręku będą, abyś idąc drogą Na ostry krzemień nie ugodził nogą.

Będziesz po żmijach bezpiecznie gniewliwych I po padalcach deptał niecierpliwych;

Na lwa srogiego bez obrazy wsiędziesz I na ogromnym smoku jeździć będziesz.

Słuchaj, co mówi Pan: „Iż mię miłuje, A przeciwko mnie szczerze postępuje — Ja go też także w jego każdą trwogę Nie zapamiętam i owszem wspomogę.

Głos jego u mnie nie będzie wzgardzony, Ja z nim w przygodzie; ode mnie obrony Niech pewien będzie, pewien i zacności, I lat szedziwych, i mej życzliwości!"

Sebastian Grabowiecki

(1540-1607)

[Z twej śmierci, Jezu, dochodziem żywota]

Z twej śmierci, Jezu, dochodziem żywota;

Śmierć podejmując dla nas, władzą śmierci Bierzesz, a z twej k'nam miłości tej śmierci Moc dawasz, co nas wpuszcza do żywota.

Śmierci, ty godność przechodzisz żywota, Bo tobą człek ujść może wiecznej śmierci; Nie ma nic nad cię, świętą, wieczna śmierci, Droższego ten skarb zmiennego żywota.

Przeto i mnie zbrzydł żywot, pragnąc śmierci, Gdyż śmierć tylko wwieść może do żywota; Tak wielka waga w mych zmysłach tej śmierci.

Tak ja mrąc żyję, konam tak, żywota Dochodzę i tak pożądam tej śmierci,

Że w niej jest rozkosz mojego żywota.

Mikołaj Sęp Szarzyński

(ok. 1550-1581)

Sonet I

0 krótkości i niepewności na świecie żywota człowieczego

Ehej, jak gwałtem obrotne obłoki

1 Tytan prędki lotne czasy pędzą,

A chciwa może odciąć rozkosz nędzą Śmierć — tuż za nami spore czyni kroki!

A ja, co dalej, lepiej cień głęboki Błędów mych widzę, które gęsto jędzą Strwożone serce ustawiczną nędzą,

I z płaczem ganię młodości mej skoki.

O moc, o rozkosz, o skarby pilności,

Choćby nie darmo były, przedsie szkodzą, Bo naszę chciwość od swej szczęśliwości Własnej, co Bogiem zowiemy, odwodzą.

Niestałe dobra! O stokroć szczęśliwy,

Który tych cieniów w czas zna kształt prawdziwy.

Sonet II

Na one słowa Jopowe:

„Homo natus de muliere, brevi vivens tempore" etc.

Z wstydem poczęty człowiek, urodzony Z boleścią, krótko tu na świecie żywię, I to odmiennie, nędznie, bojaźliwie;

Ginie od słońca jak cień opuszczony.