Skarga do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu - wybrane zagadnienia praktyczne ebook

Wykaz skrótów

ETPCZ – Europejski Trybunał Praw Człowieka

EKPCZ – Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności

ETS – Europejski Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

KC – Kodeks cywilny

KPK – Kodeks postępowania karnego

KPC – Kodeks postępowania cywilnego

KPA – Kodeks postępowania administracyjnego

K – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r.

MPPOIP – Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych

NSA – Naczelny Sąd Administracyjny

PDPCZ – Powszechna Deklaracja Praw Człowieka

PG – Prokurator Generalny

RPO – Rzecznik Praw Obywatelskich

SK – skarga konstytucyjna

SN – Sąd Najwyższy

TK – Trybunał Konstytucyjny

USNP – Ustawa o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki

WSA – Wojewódzki Sąd Administracyjny

Wstęp

Skarga do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka jest już opisana w literaturze, dlatego niniejsza publikacja nie ma charakteru pionierskiego. Jednakże nie oznacza to, że jej wartość naukowa jest niska, a wręcz przeciwnie. W książce omówiono zagadnienia, które są najistotniejsze dla domniemanych pokrzywdzonych naruszeniem Konwencji i jej Protokołów, mając na uwadze aspekt praktyczny w kontekście prawa polskiego. Ponadto w wyniku protokołów dodatkowych część z napisanych już pozycji książkowych straciła na aktualności. Prezentowana książka zawiera skompilowany zasób wiedzy, w który powinien być uzbrojony każdy potencjalny skarżący.

Autor wyraża nadzieję, że książka ta okaże się pomocna dla praktyków, a także będzie interesującą pozycją dla osób zainteresowanych prawami człowieka.

Adam Kańtoch

Warszawa, dnia 16 lipca 2014 r.

 1. Europejska Konwencja Praw Człowieka i Podstawowych Wolności

Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności1 została sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. i weszła w życie 3 września 1953 r. Jest to podstawa prawna dla skarg indywidualnych, dlatego należy przynajmniej w ogólnych zarysach ją opisać. Warto podkreślić, że jest ona uznawana za najbardziej efektywną umowę międzynarodową w zakresie ochrony praw człowieka, która jednocześnie jest najważniejszą z konwencji Rady Europy2. Konwencja w preambule odwołuje się do Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka oraz do Statutu Rady Europy: zważywszyna Powszechną Deklaracje Praw Człowieka (…) zważywszy, że celemRady Europy jest (…), co wymaga małego komentarza. O ile przyczyna odwołania się do celów Rady Europy jest oczywista, gdyż tylko jej członkowie mogą przystąpić do EKPCZ (umowa międzynarodowa półotwarta)3, o tyle przywołanie Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka z 1948 można próbować uzasadniać jej niewiążącym wówczas charakterem (obecnie można mówić, że jest prawem zwyczajowym)4. Członkowie Rady Europy traktowali Konwencję jako pierwszy krok do wprowadzenia w życie niektórych praw zawartych w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka5.

Źródeł powstania EKPCZ można szukać zarówno w doświadczeniach drugiej wojny światowej, jak również w próbie traktowania jej jako jednej z dróg wiodących do integracji europejskiej6. Po zakończeniu wojny przez Europę przetoczyła się fala ruchówfederacyjnych, których punktem kulminacyjnym był Kongres Europejskiw Hadze7, na którym wydano „Odezwę do Europejczyków”. Stwierdzała ona między innymi, że: Pragniemy opracowania KartyPraw Człowieka, gwarantującej wolność myśli, zrzeszania sięi wyrażania opinii oraz prawo tworzenia opozycji politycznej8. EKPCZ ma więc źródła, jak się wydaje, głównie w skutkach drugiej wojny światowej i miała być w pewnym sensie wyrazem woli Europejczyków do zaakcentowania wrażliwości na gruncie praw człowieka, co wydawało się konieczne, biorąc pod uwagę niewiążący charakter PDPCZ. Rada Europy z czasem zaczęła być utożsamiana z prawami człowieka, właśnie dzięki przyjęciu EKPCZ. Po roku 1989 państwa byłego bloku sowieckiego przystępowały kolejno do EKPCZ, co miało być również wyrazem chęci integracji z Europą. Rola, jaką spełnia Konwencja, jest zatem istotna, i nie tylko ze względu na zagwarantowanie w niej prawa człowieka, ale również dzięki jej znaczeniu politycznemu, w tym w procesie integracji europejskiej.

Europejska Konwencja składa się z 59 artykułów, podzielonych na trzy rozdziały: „Prawa i wolności”, „Europejski Trybunał Praw Człowieka”, „Postanowienia różne”. Przed pierwszym rozdziałem umieszczono art. 1, w którym państwa zobowiązują się do: (…)zapewniają każdemu człowiekowi, podlegającemu ich jurysdykcji, prawai wolności określone w rozdziale I (…). Problem jurysdykcji państwa zostanie omówiony w osobnym rozdziale. Natomiast między innymi z artykułu tego wynika, że Konwencja składa się z dwóch różnych części: materialnej (prawa zagwarantowane) oraz dotyczącej organu, do którego występuje się ze skargą i postępowania przed nim. Można dla porównania zauważyć, że podobną konstrukcję ma np. Afrykańska Konwencja Praw Człowieka i Ludów9 (AfricanCharter on Human and Peoples’ Rights) z 1981 roku, gdzie art. 1-29 zawierają prawa nią zagwarantowane, a art. 30-59 dotyczą organu (Afrykańska Komisja Praw Człowieka i Ludów, African Commission on Human and Peoples’ Right10) oraz procedury.

Rozdział pierwszy w artykułach 2-17, z wyjątkiem artykułu 15, wymienia prawa i wolności, które są gwarantowane przez Konwencję, są to:

prawo do życia;

zakaz tortur;

zakaz niewolnictwa i pracy przymusowej;

prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego;

prawo do rzetelnego procesu sądowego;

zakaz karania bez podstawy prawnej;

prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego;

wolność myśli, sumienia i wyznania;

wolność wyrażania opinii;

wolność zgromadzania się i stowarzyszania się;

prawo do skutecznego środka odwoławczego;

zakaz dyskryminacji;

ograniczenie działalności politycznej cudzoziemców;

zakaz nadużycia praw.

Katalog praw jest więc obszerny, jednak nie wyczerpujący. Po 4 listopada 1950 roku przyjmowano protokoły dodatkowe, które poszerzyły zakres zagwarantowanych praw. Protokół 1 przewiduje: prawo do własności, prawo do nauki, prawo do wolnych wyborów. Protokół 4: zakaz pozbawiania wolności za długi, prawo do swobodnego poruszania się, zakaz wydalania obywateli, zakaz zbiorowego wydalania cudzoziemców. Protokół 6: zniesienie kary śmierci. Protokół 7: zawiera gwarancje proceduralne dotyczące cudzoziemców, prawo do odwołania w sprawach karnych, prawo do odszkodowania za bezprawne skazanie, zakaz podwójnego sądzenia lub karania, równość małżonków. Protokół 12 zakaz dyskryminacji. Protokół 13 bezwzględny zakaz kary śmierci. Podałem tylko te Protokoły dodatkowe, które wprowadzały nowe prawa i wolności zagwarantowane, natomiast pozostałe zmieniały tylko postanowienia Konwencji, np. Protokół 2. Katalog praw jest więc obszerny, choć np. nie zawiera prawa do humanitarnego traktowania więźniów czy praw do nazwiska (art. 10 ust. 1 MPPOiP, oraz art. 18 Amerykańskiej Konwencji Praw Człowieka). System zagwarantowanych praw w Konwencji ma charakter unikatowy i został skonstruowany jako międzynarodowe common law11. Orzeczenia wydawane przez ETPCZ na podstawie Konwencji, jak stwierdza się w piśmiennictwie: należy więc uznać za jednoze źródeł prawa. Jest to wyraźny objaw tendencji właściwejszeroko rozumianemu prawu europejskiemu do zwiększania roliorzecznictwa (…)12. Należy również zauważyć, że ewentualne naruszenia praw zagwarantowanych w Konwencji mogą wynikać bądź z niezgodności jej treści z legislacją wewnętrzną (prawidłowoaplikowaną przez organy stosujące prawo), czy też – przy zgodnymz Konwencją ustawodawstwie wewnętrznym – z nieprawidłowejpraktyki administracji czy sądów13.

Opisując EKPCZ, należy także wspomnieć o Europejskiej Karcie Społecznej, która została przyjęta również pod auspicjami Rady Europy i jest odpowiednikiem EKPCZ w zakresie praw społecznych i ekonomicznych, co uzasadnia niezamieszczenie ich w samej Konwencji. Stosowanie jej jest monitorowane przez Europejską Komisję Praw Społecznych, składającą się z 13 niezależnych i bezstronnych ekspertów.

Państwa mogą w pewnych sytuacjach uchylić niektóre zobowiązania przyjęte na podstawie Konwencji. Art. 15 stwierdza, że: 1. W przypadku wojny lub innego niebezpieczeństwa publicznegozagrażającego życiu narodu, każda z Wysokich układających się Stronmoże podjąć środki uchylające stosowanie zobowiązań z niniejszejkonwencji (…). Nie dotyczy to jednak wszystkich zobowiązań, mianowicie: art. 2 (prawo do życia), art. 3 (zakaz tortur lub innego nieludzkiego lub poniżającego traktowania i karania), art. 4 ust.1 (zakaz niewolnictwa i poddaństwa) i art. 7 EKPCZ (zakaz karania bez podstawy prawnej)14, nie podlegają pod ten przepis. Natomiast ocena, czy zachodzą okoliczności uprawniające do zawieszenia praw, należy do Państwa Strony Konwencji, które chce je wprowadzić. Wynika to z orzecznictwa Trybunału15. Należy jednak zwrócić uwagę, że do zadań Trybunału należy ocena czy Państwo wyszło poza „zakres ściśle odpowiadający wymogom sytuacji”. Uznaniowość Stron Konwencji w tym zakresie podlega więc ograniczeniu.

Druga część Konwencji dotyczy Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i procedury w zakresie skarg, wniesionych wskutek naruszenia praw zawartych w rozdziale pierwszym i Protokołach dodatkowych. Struktura ETPCZ oraz procedura w zakresie skarg indywidualnych zostanie omówiona w rozdziałach następnych.

Ważną rolę w procesie ewolucji EKPCZ odegrał Protokół nr 11 z 11 maja 1994 roku, który wszedł życie 1 listopada 1998 roku. Wprowadził on w miejsce rozdziału II-IV (art. 19-56), rozdział II (art. 19-51) Konwencji, reformując istotnie procedurę. Do 1 listopada 1998 roku system kontroli opierał się na dwóch organach: Europejskiej Komisji Praw Człowieka oraz na Europejskim Trybunale Praw Człowieka. Od tej daty został on zastąpiony jednym organem, mianowicie Europejskim Trybunałem Praw Człowieka. Najistotniejszą chyba zmianą było wykreślenie klauzuli fakultatywnej, dotyczącej skarg indywidualnych (dawny art. 25) i zastąpienie jej obligatoryjną właściwością Trybunału, w zakresie możliwości przyjmowania takich skarg. Do chwili wejścia w życie Protokołu 11 uprawnienie Komisji oraz Trybunału odnośnie przyjmowania skarg indywidualnych było uzależnione od uprzedniej zgody zainteresowanego państwa. Ponadto Protokół 11 uprościł system i wzmocnił sądowy charakter postępowania, jednak jak pokazała praktyka, postępowanie przed Trybunałem wciąż wymagało reformy, która została wprowadzona Protokołem 14. Istotne zmiany z punktu widzenia skarżących wprowadza Protokół 16, dlatego zostanie on omówiony w odrębnym rozdziale.

Zakres zobowiązań wynikających z Konwencji nie jest oparty na zasadzie wzajemności, co oznacza, że nawet w przypadku naruszenia jej przez jedną z Wysokich Układających się Stron nie upoważnia to innych do zawieszenia stosowania przepisów Konwencji w stosunkachwzajemnych ani do stwierdzenia wygaśnięcia zobowiązań z KE inter se(…)16.

Należy jeszcze poruszyć problem wykładni przepisów Konwencji. Zaznaczyć trzeba, że od chwili jej przyjęcia minęło ponad 50 lat, a więc może pojawić się problem, jak w konkretnej sprawie zinterpretować dany przepis, by nadać mu właściwe znaczenie, biorąc pod uwagę postępujący rozwój społeczny, ekonomiczny i ogólnie cywilizacyjny. Trzeba podkreślić, że: podczas rozważania konkretnychspraw Konwencja jest interpretowana wświetle aktualnych warunków,dzięki temu wciąż ewoluuje samo orzecznictwo17. Konwencja jest więc aktem, który umożliwia elastyczne ustosunkowywanie się do istniejącej sytuacji, jednak jak sądzę – próbując się odwołać do wykładni pozajęzykowej – tylko w granicach, które mają służyć wypełnieniu jej podstawowej funkcji, a więc ochrony praw człowieka. Wymieniony wcześniej katalog praw najprawdopodobniej nie został jeszcze zamknięty. Może on ulec rozszerzeniu w drodze kolejnych Protokołów dodatkowych, jeżeli państwa członkowskie uznają to za konieczne.

Konwencję podpisało 47 Państw, które jednocześnie zobowiązały się do przestrzegania praw w niej zawartych. Obszar ratione loci dla Konwencji jest więc znaczny. Ostatnim z państw, które ją ratyfikowało, jest Monako. Polska podpisała Konwencję 26 listopada 1991 roku i następnie po ratyfikacji oraz wejściu w życie w dniu 1 stycznia 1993 stała się jej stroną.

 2. Europejski Trybunał Praw Człowieka, struktura i funkcje18

Jak już wspomniałem w poprzednim rozdziale, EKPCZ odgrywa bardzo istotną rolę w zakresie ochrony praw człowieka, a w szczególności dla 47 państw (zamieszkałych przez blisko 800 mln ludzi), które ją ratyfikowały. Jednak EKPCZ nie mogłaby spełniać swojej funkcji, gdyby nie przyjęty system kontroli, mający weryfikować wykonywanie zobowiązań nałożonych przez Konwencję. Należy przytoczyć, że przecież: samo proklamowanie praw jednostki w akcienormatywnym nie przesądza o tym, że prawa te będą przestrzeganeoraz że zainteresowana jednostka będzie mogła dochodzić ich realizacji.Potrzebne są odpowiednie mechanizmy oraz środki chroniącejednostki przed ograniczeniem przysługujących jej praw (…)19. Organem mającym badać kwestie, czy doszło do naruszenia praw zagwarantowanych, zgodnie z art. 19 EKPCZ jest Europejski Trybunał Praw Człowieka, który, co warte podkreślenia, działa w sposób stały (zresztą wymaga tego ilość wnoszonych skarg). Skargi od osób, które sądzą, że są pokrzywdzonymi w rozumieniu Konwencji, są wnoszone do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu20, dlatego ważne jest przybliżenie jego struktury i zasad funkcjonowania.

Na podstawie Protokołu 11 ETPCZ zastąpił Europejską Komisję Praw Człowieka i Europejski Trybunał Praw Człowieka. Przed reformą toczyła się dyskusja na temat dwóch propozycji: pierwszazakładała powołanie jednego organu sądowego, do którego bezpośredniokierowano by skargi. Według drugiej koncepcji system miałbybyć dwuinstancyjny. Komisja miała przekształcić się w organsądowy I instancji, od którego orzeczeń przysługiwałaby apelacji doTrybunału jako II instancji21, ostatecznie zdecydowano się na pierwsze rozwiązanie. Potrzeba zmian była natomiast spowodowana znacznym wzrostem skarg wnoszonych do Trybunału, co wynikało z przystąpienia do Konwencji nowych państw22, i tak w 1992 zarejestrowano 1861 spraw, a już w 1996 aż 4758. W okresie poprzedzającym sytuacja wyglądała odmiennie, mianowicie: Przez długi okres czasu, to jest od momentu ukonstytuowaniasię Trybunału do pierwszej dekady lat 80., nic nie wskazywałona potrzebę zasadniczej reformy reguł rządzących działalnościąTrybunału23. Jednak zmiany polityczne w państwach Europy środkowo-wschodniej, które doprowadziły do przystąpienia EKPCZ, wymusiły zmiany, ponieważ taki wzrost wnoszonych spraw był poważnym zagrożeniem dla możliwości skutecznego funkcjonowania Trybunału w przyszłości, dlatego zreformowano system kontroli Protokołem 11.

Europejski Trybunał Praw Człowieka jest właściwy dla:

skarg wnoszonych przez Państwa Strony Konwencji przeciw innym Państwom Stronom Konwencji24,

skarg wnoszonych przez osoby pokrzywdzone25,

opinii doradczych wydawanych na wniosek Komitetu Ministrów26.

Skargi wnoszone przez Państwa Strony nie są objęte niniejszym opracowaniem, dlatego nie zostaną omówione. Wspomnę tylko, że dotychczas ETPCZ zajmował się 17 takimi sprawami, a tylko trzy zostały rozstrzygnięte merytorycznie (Irlandia przeciwko Wielkiej Brytanii w 1978 r., Cypr przeciw Turcji w 2001 r. oraz Gruzja przeciw Federacji Rosyjskiej w 2014 r.27).

Natomiast opinie doradcze wydawane są na wniosek Komitetu Ministrów Rady Europy, w którym decyzja odnośnie tej kwestii ma zapaść większością głosów przedstawicieli uprawnionych do zasiadania w nim. Mogą one dotyczyć wykładni Konwencji i jej Protokołów, jednak nie mogą obejmować swym zakresem treści oraz zakresu praw i wolności określonych w rozdziale pierwszym EKPCZ i jej Protokołach, ani jakichkolwiek innych zagadnień, które Trybunał lub Komitet Ministrów mogłyby rozpatrywać w wyniku postępowania podjętego na podstawie Konwencji.

Problem skarg indywidualnych w zakresie indywidualnych pokrzywdzonych oraz procedury przed Trybunałem zostanie omówiony w kolejnych rozdziałach. Natomiast teraz spróbuję przybliżyć nieco wewnętrzną strukturę Trybunału.

Z chwilą wejścia w życie Protokołu 11 system dwustopniowej kontroli zastąpiony został jednym Trybunałem, którego pracami kieruje Prezes (President), wybierany przez posiedzenie plenarne ETPCZ na okres trzech lat. Prezes korzysta z pomocy Biura, składającego się z: Prezesa Trybunału, dwóch Wiceprezesów Trybunału, Prezesów Sekcji. Biuro ma wspomagać Prezesa w zakresie administracji i kierowania Trybunałem oraz ma również ułatwiać koordynację między Sekcjami Trybunału28. Istotną kompetencją Prezesa jest możliwość wydawania na podstawie art. 32 Regulaminu instrukcji dotyczących praktyki (Practice directions), które mogą dotyczyć przykładowo takich kwestii jak obecność na rozprawach i przedstawianie argumentów na piśmie. Mają one zastosowanie podczas postępowania toczącego się przed Trybunałem. Podkreśla to również znaczenie Prezesa i wskazuje na jego realny wpływ na prace Trybunału. Prezes przewodniczy: plenarnym posiedzeniom Trybunału, posiedzeniom Wielkiej Izby oraz posiedzeniom Zespołu Pięciu Sędziów. Sędzia, który pełni funkcję Prezesa, nie bierze udziału w rozprawach29 toczących się w Izbach, z wyjątkiem sytuacji, gdy rozpatrywana jest sprawa przeciwko państwu, z ramienia którego został wybrany. Ponadto Prezes odpowiada również za kontakt z organami Rady Europy. W razie niemożności dalszego sprawowania urzędu albo w przypadku rezygnacji z funkcji Prezesa Trybunał plenarny dokonuje wyboru następcy na okres pozostały do końca kadencji30.

W Trybunale działa również Kancelaria (the Registry), którą kieruje Kanclerz (the Registrar) wybierany na okres pięciu lat przez Trybunał plenarny i może zostać wybrany ponownie. Kanclerz powinien posiadać najwyższe kwalifikacje moralne i umiejętności prawne, administracyjne i językowe, co wynika z Regulaminu Trybunału. Z upoważnienia Prezesa Trybunału jest on odpowiedzialny za organizację i działalność Kancelarii, która składa się z Kancelarii Sekcji (ich liczba odpowiada ilości Sekcji Trybunału). Jednak głównym zadaniem Kanclerza jest pomoc Trybunałowi w zakresie wykonywania jego funkcji, poza tym sprawuje on również pieczę nad archiwum oraz odpowiada na zapytania prasy. Natomiast Kancelaria składa się z Sekcji (obecnie pięciu) i wydziałów niezbędnych ze względu na potrzeby prawne i administracyjne Trybunału. Głównym jej zadaniem jest przygotowywanie do rozstrzygnięcia wniesionych skarg. Należy zaznaczyć, że skargi mogą być wnoszone w języku urzędowym państwa, które ratyfikowało Konwencję, jest więc konieczne np. przetłumaczenie stanu faktycznego na jeden z języków urzędowych Trybunału. Kancelaria dzieli się na 20 wydziałów i  pracują w niej urzędnicy, którzy są powoływani przez Sekretarza Generalnego RE31. Urzędnicy Kancelarii przygotowują również analizy i inne dokumenty dla sędziów. Trzeba podkreślić, że wszystkie dokumenty, które są sporządzane dla Trybunału, muszą być przetłumaczone na angielski lub francuski.

Warto również zwrócić uwagę na art. 14 Regulaminu Trybunału, który stwierdza, że przy powoływaniu do pełnienia funkcji m.in. Prezesa, Wiceprezesów, Kanclerza Trybunał realizuje politykęzmierzającą do zapewnienia zrównoważonej reprezentacji płci, choć obecnie żadna kobieta takowej nie wykonuje.

Trybunał tworzą sędziowie wybierani większością głosów przez Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy z listy trzech kandydatów przedstawionej przez Układającą się Stronę Komitetowi Ministrów Rady Europy. Przykładowo 03.10.2007 wybrano sześciu nowych sędziów między innymi z: Cypru, Hiszpanii, Albanii, Węgier. Kadencja sędziów trwa dziewięć lat i nie mogą być oni wybrani ponownie32. Wydłużenie kadencji z sześciu do dziewięciu lat, przez Protokół 14, miało zapewne na celu zwiększenie niezależności sędziów. Państwa mogą swobodnie wybierać kandydatów na sędziów, według własnej wewnętrznej procedury, jednak powinni to być kandydaci spełniający kryteria określone w art. 21 ust. 1, tj. najwyższy poziom moralny oraz posiadanie kwalifikacji do sprawowania wysokiego urzędu sędziowskiego albo uznana kompetencja. W Polsce kandydatów, którzy zostaną wpisani na listę, wybiera w konkursie zespół, którego obsługą zajmuje się Ministerstwo Spraw Zagranicznych.

Kadencja upływa jednak z chwilą osiągnięcia przez nich wieku 70 lat. Sędziowie sprawują swój urząd do czasu ich zastąpienia. EKPCZ przewiduje możliwość odwołania sędziego, jednak tylko w przypadku, gdy sędzia ten przestał spełniać stawiane mu wymogi (zob. art. 21 ust. 1), a jednocześnie postanowi tak większość 2/3 pozostałych sędziów. Jeżeli chodzi o kwestię sędziów wybranych z ramienia Polski, to należy zaznaczyć, że pierwszym, który sprawował tę funkcję, był prof. Jerzy Makarczyk33.

Sędziowie w okresie swojej kadencji nie mogą prowadzić żadnej działalności politycznej lub administracyjnej34, a także zawodowej, która nie dałaby się pogodzić z niezawisłością, bezstronnością albo z wymaganiami sprawowania funkcji w pełnym wymiarze czasu. Należy też podkreślić, że sędziowie są hierarchicznie uszeregowani według daty ich wyboru. Jeśli długość sprawowania urzędu sędziego jest jednakowa, to wtedy zajmują miejsce w hierarchii według swojego wieku. Ma to również znaczenie praktyczne, gdyż np. na podstawie art. 9A Regulaminu Trybunału sędzia mający pierwszeństwo w hierarchii może w pewnych okolicznościach wejść w skład Biura.

Jeżeli przeciwko Układającej się Stronie zostanie wniesiona skarga indywidualna, to w składzie orzekającym zasiada sędzia wybrany z jej ramienia lub w przypadku braku takiego sędziego albo gdy nie może on pełnić swojej funkcji, inna osoba wybrana przez zainteresowane Państwo do pełnienia funkcji35 sędziego. Istotne jest również, że nawet jeśli w trakcie rozpatrywania sprawy skończy się jego kadencja, bierze on nadal w niej udział, jeśli uczestniczył wcześniej w jej merytorycznym rozpoznaniu36.

W celu rozpatrzenia wniesionych spraw Trybunał zasiada w składzie jednego sędziego, Komitetów (Committees) trzech sędziów, Izb (Chambers) siedmiu sędziów oraz Wielkiej Izby (Grand Chamber) siedemnastu sędziów37. Komitety powoływane są przez Izby na czas określony. Trybunał plenarny tworzy również Sekcje, które zgodnie z art. 1 Regulaminu Trybunału oznaczają Izby powołane na czas określony. Członkostwo sędziego w określonej Sekcji ma znaczenie, ponieważ do niej będą (w przeważającym stopniu) kierowane skargi indywidualne wniesione przeciw państwu, które zaproponowało jego kandydaturę.

Możliwość orzekania przez jednego sędziego została wprowadzona przez Protokół 14. Protokół ten przewidział reformę w zakresie postępowania przed Trybunałem, a także w zakresie kryteriów dopuszczalności skargi indywidualnej. Do wejścia w życie Protokołu 14 wymagany był skład minimum trzech sędziów zasiadających jako Komitet. Innowacja ta wynikała z konieczności uproszczenia postępowania, co było konieczne w związku ze stale zwiększającą się liczba skarg kierowanych do Trybunału. Protokół przewidział także możliwość orzekania do co meritum przez Komitety (art. 8 Protokołu 14 nowelizujący art. 28 EKPCZ). Komitety uzyskały więc uprawnienie w zakresie orzekania co do spraw, w zakresie których orzecznictwo Trybunału jest już ustalone (well-established caselaw38).

Działalność Europejskiego Trybunału Praw Człowieka jest finansowana przez Radę Europy. Trybunał nie posiada odrębnego budżetu i koszty jego funkcjonowania obciążają budżet generalny Rady Europy. Dla przykładu, na rok 2014 budżet Trybunału wynosi około 67,6 miliona euro39.

Od grudnia 1994 roku Trybunał40 mieści się w nowym budynku projektu Sir Richarda Rogersa (UK); Architects Consortium: Richard Rogers Partnership Ltd London, and Claude Bucher, Strasbourg. Koszty jego budowy wyniosły 455 milionów FRF w przeliczeniu z 1994 roku i zostały pokryte przez państwa członkowskie Rady Europy.

Siedzibą Trybunału jest, jak już wspomniałem Strasburg.

Przypisy

1Dz. U.93.61.284

2Hołda Joanna, Hołda Zbigniew, Ostrowska Dorota, Rybczyńska JulitaAgnieszka, „Prawa Człowieka zarys wykładu”, Zakamycze 2004, s.69.

3Art. 59 EKPCZ: 1. Niniejsza konwencja jest otwarta do podpisu dlaCzłonków Rady Europy.

4Bierzanek Remigiusz, Simonides Janusz, „Prawo międzynarodowepubliczne”, Lexis Nexis Warszawa, 2002, s.271.

5Nowicki Marek Antoni, „Szkoła Praw Człowieka. Teksty Wykładów”, HF1996.

6Kużmiar Roman „Prawa Człowieka”, Wydawnictwo Naukowe „Scholar’2000, s.166

7Kużmiar Roman „Prawa Człowieka”, Wydawnictwo Naukowe „Scholar”2000, s.166

8Nowicki Marek Antoni ”Szkoła Praw Człowieka. Teksty Wykładów”, HF1996

9Jabłoński Mariusz, Jarosz-Żukowska Sylwia, „Prawa człowieka i systemyich ochrony”, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego 2004, s. 294-296

10Na mocy protokołu 11 z 1998 roku działa również Afrykański TrybunałPraw Człowieka (African Court on Human and Peoples’ Rights).

11Gomiem Donna, Hariss David, Zwaak Leo, „Law and practice of EuropeanConvention on Human Rights and the Social Charper”, Council of EuropePublishing 1996, s.18

12Potulski Jacek, Glosa do postanowienia SN z dnia 22 czerwca 2004 r.,V KK 70/04, LEX 48385/1

13Łętowska Ewa, „Konwencja Europejska w Polsce i nasze myślenieo prawie”, Kwartalnik Prawa Publicznego z 1992/1-4/147.

14Hofmański Piotr, „Europejska konwencja Praw Człowieka i jej znaczeniedla prawa karnego”, Temida 2 Białystok 1993, s.148-149

15Brannigan i McBride v. Wielka Brytania, skarga nr 14553/89

16Mik Cezary, „Charakter, struktura i zakres zobowiązań z EuropejskiejKonwencji Praw Człowieka”, Państwo i Prawo z 1992/4/5

17Kowalski Michał, z referatu wygłoszonego na konferencji „EuropejskiTrybunał Praw Człowieka-działalność i przyszłość”, 20 czerwca 2007 roku.

18Zob. stronę internetową ETPCZ tj. http://www.echr.coe.int, orazdokumenty wewnętrzne ETPCZ, w szczególności Regulamin Trybunału.

19B. Banaszak, A. Bisztyga, K. Complak, M. Jabłoński, R. Wieruszewski,K. Wójtowicz „System ochrony praw człowieka”, Zakamycze 2005, s. 17

20Art. 19 Regulaminu Trybunału

21Nowicki Marek Antoni, „Szkoła Praw Człowieka. Teksty Wykładów”HFPCZ, 1996

22Finlandia 10.05.90, Bułgaria 07.09.92, Węgry 05.11.92,Czechy 01.01.93,Słowacja 01.01.93, Polska 19.01.93, Rumunia 20.06.94, Słowenia 28.06.94,Litwa 20.06 95

23Bisztyga Andrzej, „Europejski Trybunał Praw Człowieka”, Bukowno:Apeiron 1997, s.114

24Art.33 EKPCZ

25Art. 34 EKPCZ

26Art.47 EKPCZ

27http://hudoc.echr.coe.int

28Art. 9a Regulaminu Trybunału

29Art. 9 Regulaminu Trybunału

30Art. 8 Regulaminu Trybunału

31Art. 18 Regulaminu Trybunału

32Przed wejściem wżycie Protokołu 14 sędziowie byli wybierania na okressześciu lat z możliwością reelekcji, jednakże połowa z nich była wybieranatylko na trzy lata.

33Został wybrany 26 czerwca 2002 r., uzyskując 66 głosów na 127 biorącychudział w głosowaniu.

34Art. 4 Regulaminu Trybunału

35Art. 27 EKPCZ

36Art. 26 pkt 3 Regulaminu Trybunału

37Stosownie do art. 25 ust. 2 EKPCZ na wniosek Zgromadzenia plenarnegoTrybunału, Komitet Rady Ministrów może, na zasadnie jednomyślnej decyzjii na czas wyznaczony, zmniejszyć do pięciu liczbę sędziów w Izbach.

38art. 8 Protokołu 14

39http://www.echr.coe.int/ECHR/EN/Header/The+Court/The+Budget/Budget/

40Ciekawostki: ma powierzchnię 28 000 m2, na budowę zużyto 490 km kablielektrycznych, 10 km rur, wewnątrz mieści się 180 kawiarni.

Spis treści - fragment

Strona tytułowa

Wykaz skrótów

Wstęp

1. Europejska Konwencja Praw Człowieka i Podstawowych Wolności

2. Europejski Trybunał Praw Człowieka, struktura i funkcje18

Przypisy