Kotan, czyli dom ebook

hokuto iboshi

Kotan,

czyli dom

tłumaczenie Jakub Gad-Ślusarz

Nota od tłumacza

Zebrane wiersze Hokuto Iboshiego ukazały się w dwóch edycjach: w 1954 roku jako Iboshi Hokuto ikō-shū (Zebrane rękopisy Hokuto Iboshiego) i w 2021 roku jako Iboshi Hokuto ka-shū (Zebrane tanki Hokuto Iboshiego). Wybrałxm wiersze z obu tomów, aby jak najpełniej zaprezentować jego dorobek. W trakcie lektury zauważyłxm, że przez tanki poety przewijały się trzy powtarzające się motywy, więc postanowiłxm ułożyć je w sekcje tematyczne: „Ajnu za Ajnów się wstawi” – zawierającą wiersze obnażające obecną sytuację Ajnów, „Wielka Niedźwiedzica” – składającą się z wierszy autobiograficznych, nazwanych tak od pseudonimu poety (hokuto oznacza gwiazdozbiór Wielkiej Niedźwiedzicy) oraz „Kotan, czyli dom”, którą stanowią obrazy tradycyjnego ajnuskiego życia.

W posłowiu stanxłxm przed przytłaczającym zadaniem podsumowania lat dyskryminacji i wymiany pomiędzy kulturami Japończyków i Ajnów. Nie jestem specjalistą, opieram się na pracach badaczy kultury i historii Ajnów, takich jak Susumu Emori, Richard Siddle czy Tessa Morris-Suzuki, i proszę o wyrozumiałość wobec uproszczeń, których nie udało mi się uniknąć.

Do zapisu języka ajnuskiego posługiwałxm się romanizacją opracowaną przez Narodowe Muzeum Ajnów w ich archiwum języka ajnuskiego Kokuritsu Ainu minzoku hakubutsukan Ainu-go ākaibu (国立アイヌ民族博物館アイヌ語アーカイブ), z dwoma wyjątkami: słowami gaćciaki (hemoroidy) i śamo (Japończyk). Tego pierwszego nie mogłxm znaleźć w ich bazie danych, więc zdecydowałxm się zapisać je w sposób najłatwiejszy do wymówienia dla polskiego czytelnika. Na to samo pokusiłxm się w przypadku słowa śamo, ponieważ wedle romanizacji Narodowego Muzeum Ajnów powinnxm zapisać je samo, jednak taki zapis sprawia, że dla polskiego czytelnika wymowa pierwszej spółgłoski jest niejednoznaczna.

W języku polskim istnieją również dwa warianty słowa oznaczającego jednego Ajna: Ajnos albo Ajnus. W tej książce zdecydowałxm się pisać Ajnu, ponieważ jest to wariant najbliższy ajnuskiemu słowu Ainu, który nie wydaje mi się kłopotliwy dla Polaków czy języka polskiego. Co więcej, forma przymiotnikowa również występuje w dwóch wersjach: ajnoski oraz ajnuski. Znów postanowiłxm używać tej z samogłoską „u”, ponieważ po ajnusku słowo Ainu kończy się na „u”.

Chciałxbym zakończyć notą na temat notacji. W tłumaczeniach wierszy tanka na języki europejskie przyjęło się dzielenie ich na pięć wersów, podążając za podziałem na 5–7–5–7–7 sylab w wersie. Jednakże po japońsku wiersze te zapisywane są zazwyczaj w jednej ciągłej linijce. Hokuto Iboshi nie podążał za japońską tradycją i swoje tanki świadomie dzielił na dwa wersy, więc i ja również w moim tłumaczeniu tak je zapisuję. Natomiast, według tradycyjnego sposobu tłumaczenia tych wierszy na języki europejskie, skreślone przez Hokuto haiku zapisuję w trzech wersach rozpoczynających się od małych liter.

Nota o czytaniu japońskich nazw

Przy zapisie japońskich słów alfabetem łacińskim użyłxm systemu romanizacji Hepburna. Według niego:

Wszystkie nazwiska japońskie zapisuję według tradycji polskiej: najpierw imię, później nazwisko, a gdy piszę o określonym poecie, wedle japońskiej tradycji używam imienia twórcy, a więc piszę „Hokuto Iboshi” i „wiersze Hokuto”.

Moje wiersze

Swoje wiersze zapisuję zawsze w dwóch, trzech linijkach, przypominających raczej suchy komentarz niż poezję. Rzadko opisuję scenerię. Nie wiem dlaczego…

Choć zawsze staram się być bezstronny i opisywać rzeczy takimi, jakie są, to w wierszach często krzewię kulturę Ajnów i bronię jej. Istnieje ku temu wiele przyczyn osobistych, ale ostatecznie jest to wynik wad współczesnego społeczeństwa. Ponieważ zależy mi na tym, aby Hokkaido stało się przyjaznym i bezkonfliktowym miejscem do życia, nie chcę w swoich wierszach głosić kłamstw, które tuszują odrębność jego mieszkańców, a których jedynym celem byłoby stworzenie sztucznego obrazu rzeczywistości.

Ajnu za Ajnów się wstawi

Choć jestem zaledwie Ajnem bez ogłady,

Wiem, że miałem szczęście przyjść na świat w Japonii

はしたないアイヌだけれど日の本に

生れ合せた幸福を知る

Zawsze, gdy w gazecie czytam artykuł o Ajnach,

Moje myśli przyćmiewa cierpienie

新聞でアイヌの記事を読む毎に

切に苦しき我が思かな

Gdy mrok się pogłębia, o północy, w sa­­mot­ności,

Myślę o mych utari1i nie mogę przestać płakać

深々と更け行く夜半は我はしも

ウタリー思いて泣いてありけり

Czy te wątłe głosy owadów to nie przypadkiem

Mój głos, który płacze na myśl o mych utari?

ほろ／＼と鳴く虫の音はウタリーを

思いて泣ける我にしあらぬか

„Ajnu!” – niby tylko słowo, lecz to największa

Zniewaga, która wzburza gromki gniew

アイヌッ！　とただ一言が何よりの

侮辱となって燃える憤怒だ

Chciałbym Japończykom dać

Nowe, lepsze pojęcie o tym, kim są Ajnowie

アイヌと云う新しくよい概念を

内地の人に与えたく思う

Śamo2 zamykają się w swych muszlach

I na Ajnów spoglądają ze skostniałym poczuciem wyższości

シャモと云ふ小さな殻で化石した

優越感でアイヌ見た来る

Te dzikusy, które przyszły żerować na Ajnach,

Ach, to przecież śamo, którzy splajtowali w swoich stronach

アイヌを食ひものにした野蕃人

あはれ内地で食いつめたシャモ

Są Ajnowie, którzy są wykorzystywani,

Są śamo, którzy wykorzystują – obu jest mi żal

利用されるアイヌもあり

利用するシャモもあるんだ共に憫れむ

Choć wybrzeża są wypełniane, a na rzekach budują mosty,

Domy Ajnów czezną

岸は埋め川には橋がかかるとも

アイヌの家の朽ちるがいたまし

Kiedy rozrastają się sklepy Ajnów prowadzone tylko dla zarobku,

Kotany3 znikają…

アイヌ相手に金儲けする店だけが

大きくなってコタンさびれた

Fakt, że ta dziewczynka, choć z cudzego łoża,

Tak bardzo chce stać się śamo, rozdziera mi serce

不義の子でもシャモでありたい〇〇子の

心のそこに泣かされるなり

Cieszyć się, że w naszych czasach

Ajnom rodzą się malutcy śamo…

アイヌの中に隔世遺伝のシャモの子が

生まれたことをよろこぶ時代

Bez poczucia winy i bez żalu, tak po prostu

Zostać śamo to coś, co rozdziera serce

罪もなく憾もなくて只たんに

シャモになること悲痛なことよ

Nim zostaniesz śamo, musisz wpierw unieść swoje żelazne ramię

I śmiało powiedzieć: „Jestem Ajnem!”

シャモになる前にひとまづ堂々と

アイヌであれと鉄腕を振る

Zawołanie pełną piersią: „Jestem Ajnem!”,

To jedna z radości, jaką niesie bycie sprawiedliwym wobec siebie

堂々と「俺はアイヌだ」とさけぶのも

正義の前に立ったよろこび

Płaczę teraz nad ich zdemoralizowaniem–

Dzieci, które szydzą z żebrzącego Ajna

淪落の姿に今は泣いて居る

アイヌ乞食にからかう子供

Posłuchajcie, utari! Czy to dobrze,

By Ajnowie innych Ajnów truli?

聴けウタリー　アイヌの中からアイヌをば

毒する者が出てもよいのか

Nie wystarczy, by Ajnowie stali się Ja­poń­czy­kami,

Powinni podążać ścieżką bogów!

アイヌは単なる日本人になるじゃない

神ながらの道に出て立て！

Żebrający Ajnu, którego dziecięce drwiny doprowadziły do płaczu,

Chowa twarz

子供等にからかわれては泣いて居る

アイヌ乞食に顔をそむける

Ajnów cechowało to, że nie było wśród nas żebraków

Czy jednak żyjemy teraz w świecie, który ich produkuje?

アイヌには乞食ないのが特徴だ

それを出す様な世にはなったか

Bardziej haniebne niż brak luminarzy pośród Ajnów

Jest to, że pojawił się wśród nich choć jeden żebrak

アイヌから偉人の出ない事よりも

一人の乞食出したが恥だ

Z Ajnów z Shiraoi znowuż robią widowisko

Zrobiono z nich ekspozycję. Hańba! Hańba!

白老のアイヌはまたも見せ物に

博覧会へ行った　咄！　咄！!

Szkoła dla aborygenów w Shiraoi4 jest już sławna

To źródło, z którego czerpią artykuły o Ajnach

白老は土人学校が名物で

アイヌの記事の種の出どころ

Pozbawione artystycznej dostojności oraz religijnej

Podniosłości widowisko o Ajnach

芸術の誇りも持たず宗教の

厳粛もないアイヌの見せ物

Właśnie ci Ajnowie wystawieni na widowisko

Mają zdychać, bo nazywa się ich „wymierającym ludem”5

見せ物に出る様なアイヌ彼等こそ

亡びるものの名によりて死ね

We śnie rozważałem, czemuż utari mają wyginąć

Kiedy się przebudziłem, płakałem całą noc

ウタリーは何故滅び行く空想の

夢より覚めて泣いた一宵

Czyż Ajnowie nie są zwycięzcami, bo uczciwie wymierają,

A nie prosperują dzięki oszukańczym środkom?

悪辣で栄えるよりは正直で

亡びるアイヌ勝利者なるか

Czy to przez pijactwo? Czy to przez niewiedzę? – Nie wiem,

Ale ludzie robią z Ajnów widowisko

酒故か無智な為かは知らねども

見せ物として出されるアイヌ

„Od picia? – nie ma nic przyjemniejszego

Dlatego Hokkaido tak mi sprzyja”, mówi śamo

のむ？ ことが何よりのたのしみで

北海道がよいと云ふシャモ

Chciałbym chociaż mym rodakom, których zbliża sake,

Dać pić tyle, ile by zechcieli!

いとせめて酒に親しむ同族に

この上とても酒呑ませたい

Och, Ajnowie, jakiż to haniebny lud

Wódkę kocha niczym własną matkę

あゝアイヌはやっぱり恥しい民族だ

酒にうつつをぬかす其の態

Nawet w najbardziej odludnych kotanach zaszytych pośród gór

Można znaleźć piętrzące się puste butelki po sake

山中のどんな淋しいコタンにも

酒の空瓶たんと見出した

Kiedy widzę schlanego Ajnu,

Moje słuszne oburzenie zmienia się w nienawiść

泥酔のアイヌを見れば我ながら

義憤も消えて憎しみの湧く

Gdy pomaga ci zapomnieć o dzisiejszych smutkach, zestruguje z ciebie duszę

Choć wydaje się tak boska, sake to Lucyfer!

現実の苦と引き替へに魂を削る

たからに似ても酒は悪魔だ！

Gdzież są ci Ajnowie?! Ci Ajnowie, którzy

Wiedzą, co to honor i współczucie

勇敢を好み悲哀を愛してた

アイヌよアイヌ今何処に居る

Pod żadnym warunkiem nie można pozwolić ludzkiej dumie sczeznąć!

Nadszedł czas, aby wysłuchać głosów Ajnów!

人間の誇は如何で枯るべき

今こそアイヌの此の声をきけ

„Mocarz” – kiedyś takim słowem nazywano Ajna

Wstydźcie się swego zwątpienia! Zbudźcie się! Moi utari!

「強いもの！」それはアイヌの名であった

昔に恥じよ　覚めよ　ウタリー

Pośród Ajnów jest zapewne chociaż paru, którzy uprawialiby

Zapasy z niedźwiedziami

アイヌには熊と角力を取る様な

者もあるだろ数の中には

Śamo