Zaszumi las ebook

Zaszumi lasZdjęcie na okładce: Shutterstock Copyright © 1899, 2020 Gabriela Zapolska i SAGA Egmont Wszystkie prawa zastrzeżone ISBN: 9788726426663

1. Wydanie w formie e-booka, 2020

Format: EPUB 2.0

Ta książka jest chroniona prawem autorskim. Kopiowanie do celów innych niż do użytku własnego jest dozwolone wyłącznie za zgodą SAGA Egmont oraz autora.

SAGA Egmont, spółka wydawnictwa Egmont

TOM PIERWSZY

I. Matwiej Iwanowicz Tagiejew.

Pan policmajster zaczął podskakiwać, przebierać nogami, tupać, a ostrogi dzwoniły u jego butów, jak dzwonki u szyi konia, wprzągniętego do telegi.

— Jej Bohu, nie wydierżu! — wołał rozpaczliwym głosem.

Stojąca przy drzwiach sługa, czternastoletnia dziewczyna, rozczochrana, z twarzą zepsutego ulicznika, zachychotała, zatykając sobie usta kułakiem.

— Czego ty... dura?... paszła won! — zakomenderował Matwiej Iwanowicz Tagiejew, policmajster pogranicznego miasteczka N., pan życia i śmierci kupy żydów i żydówek i miejscowej »inteligencyi«, stanowiącej ludność, zamieszkującą kilkaset domostw, sterczących samotnie nad brzegami wiecznie wyschniętej rzeczułki.

Sługa, steroryzowana wzrokiem naczelnika grodu, wypadła za drzwi — lecz ku wielkiej uciesze maszynistów i strażaków, zapełniających kulisy teatru, ocaliła honor owej ucieczki, pokazując za drzwiami język Matwiejowi Iwanowiczowi Tagiejewowi.

Jeden z maszynistów, krępy, rosły mężczyzna, z twarzą pokrajaną bliznami, zapytał, śmiejąc się ironicznie:

— Cóż to? znów uhażywa?

Władka parsknęła śmiechem.

— O jej! Krzyczy: nie wydierżu!... Jak Boga kocham! — odparła szeptem.

— A pani?...

Władka wzruszyła ramionami.

— Cóż — pani!... Ot — pani, jak pani. Jak zła, to gna won — jak w dobrym humorze, to śmieje się i mówi: jaki pan głupi!...

Maszynista filozoficznie dorzucił:

— Bo też i głupi!...

Gorąco szło straszne od pieca, który aż huczał pod podłogą; blacha rozpalonej do czerwoności rury, przebiegającej ku górze przez klatkę sceny, wydawała swąd duszący i przykry.

Lecz już nieco dalej od owego »kaloryferu«, jak zwano szumnie ten rozwalony zardzewiały i przepalony kocioł do węgli, zimno dawało się czuć we znaki nie na żarty; zimno straszne, zgniłe, fatalne — ziejące tyfusami, zapaleniem płuc, właściwe tylko budom, w których gnieżdżą się w Królestwie tak zwane teatra prowincyonalne.

Władka usiadła na ziemi, wyciągnęła nogi w zniszczonych trzewikach i rozkoszowała się ciepłem, płynącem z pod podłogi.

Ze sceny dolatywały głosy artystów, grających pierwszy akt Żołnierza królowej Madagaskaru.

Jedna z aktorek miała fatalny akcent galicyjski.

Władka chichotała i powtarzała cicho: »Ta cóż, ta co«... licząc równocześnie dziury w trzewikach, przeż które widać było zmoczone śniegiem pończochy.

Za kulisami, na które naciągnięto zniszczone płócienne płachty, z których farba dawno się wykruszyła, stała drobna figurka kobiety, odzianej w męski garnitur i kędzierzawą perukę. Obok niej żyd rekwizytor, oparłszy się o drabinkę, słuchał z najwyższem zaciekawieniem słów aktorów. Wreszcie zwrócił się do aktorki, przebranej w męskie ubranie.

— Uni dobrze grają! — wyrzekł z powagą długoletniego znawcy i krytyka.

W tej chwili przez ciasne drzwiczki, prowadzące z sali na scenę, weszło dwóch niemłodych mężczyzn w porządnych futrach, kaloszach, z parasolami w rękach. Mieli miny złapanych na gorącym uczynku jakiegoś niedozwolonego grzechu.

Podeszli prosto do Władki, która na ich widok odgarnęła spadającą na czoło grzywę i zachychotała, jakby ją kto załaskotał.

— Czy Pani już ubrana? — zapytało starsze i wspanialsze z dwóch futer.

— Już! — odparła Władka — ale tam nie można.

— Czemu?

— Bo tam je pan policmajster!...

Mężczyźni ustąpili cokolwiek na bok.

— A... tak!... to my poczekamy!...

Lecz za drzwiami garderoby zawrzało nagle jak w ulu.

Władka porwała się z miejsca.

— Oho!... Pani go zaraz gnać będzie!... — zawołała z radością.

Maszyniści i strażak wyciągnęli szyję.

Mężczyźni w wspaniałych futrach skierowali się ku wyjściu.

— Chodźmy... niech lepiej nas nie widzi!... Chodź mecenas!

Mecenas ociągał się jeszcze.

— Przejdźmy lepiej do męskiej garderoby i zaczekajmy...

Lecz tamten nie dał się namówić.

— E!... Po co mu włazić w drogę... Będzie nam potem awantury wyrabiał. Mecenas wie przecie, jaka to stupajka!

Mecenas wydął wargi.

— Ja się go nie boję!

— Ale ja się boję... a ja, miejski doktór, od niego zależę... może zrobić na mnie donos... ja idę!

Z garderoby tymczasem dolatywały podwyższone głosy.

— Jej Bogu, nie mogu!... — wołał Tagiejew — Czort znajet, czto wy wydumali!...

— To niech się pan wynosi! — dał się słyszeć gniewny kobiecy głosik.

— Gna! Jak Boga kocham, gna!... — szeptała Władka z uchem przyklejonem do przepierzenia z desek, które stanowiło ścianę garderoby.

— Mamzel Jabłońska... ja dla was wsio zdiełaju... no pomiłujtie, eto nie moje dieło, eto prynadleżyt żandarmskoj własti...

Za ścianą rozległo się tupanie nogami i uderzanie pięścią w stół, na którym zabrzęczały słoiki i buteleczki.

— Mnie nic do tego... ja się po żandarmach prosić nie będę...

— No to pust zajdiot wasz rodstwiennik sam...

Nastała chwila pauzy i nagle rozległ się rozkaz.

— Przynieś mi pan cukierków!...

W tej samej chwili zagrzmiało, zaszumiało, zadzwoniło, jakby cały pułk kawaleryi roznosił na szablach garderobę.

Władka odskoczyła i drzwi rozwarły się z impetem.

Z garderoby wypadł spocony, błyszczący, w wspaniałych lakierowanych butach sam Matwiej Iwanowicz Tagiejew i rzucił się ku wyjściu, wołając:

— Konfektow!... radi Boga! konfektow!

Z brzękiem znikł we drzwiach, prowadzących na kurytarz — i natychmiast we drzwiach garderoby stanęło czarujące urodą i pięknością kształtów kobiece zjawisko w baletowej różowej sukience.

— Władka!

Dziewczyna podbiegła trzymając się zdaleka, aby swemi przemokłemi od śniegu łachmanami nie zniszczyć świeżości tarlatanu.

— Słucham pani!

— Gdzie pan Leon?

— Jest w męskiej garderobie.

— Pobiegnij, tylko prędko... każ mu, niech natychmiast tu do mnie przyjdzie. Ty idż na kurytarz i skoro zobaczysz, że policmajster idzie z bufetu — przyleć tutaj i daj znać!...

— Dobrze, proszę pani!

Jak małe kocie, chude i zwinne, przemknęła Władka pomiędzy kulisami i znikła w drzwiach męskiej garderoby, z których buchnęło światło, gwar i dym papierosów i cygar.

Różowe zjawisko cofnęło się za drzwi i zaczęło systematycznie na pozór układać rozmaite drobiazgi, rozrzucone na haftowanej serwetce dokoła ładnego dużego zwierciadła, oświetlonego mnóstwem świeczek w rozmaitego rodzaju lichtarzach.

W lustrze tem przejrzała się raz i drugi młoda aktorka. Jasna blond peruka elegancko uczesana, nadawała dziwaczny wyraz jej oczom, które pomimo silnego, czarnego podkreślenia, łagodne były i poczciwe. Dołków na buzi było pełno, i na bródce i na policzkach lekko różem pociągniętych.

Dokoła tej szykownej, miłej osóbki unosiły się fale tarlatanu i zapach delikatnych perfum białej róży.

W ruchach młodej kobiety znać było wielkie zdenerwowanie i niepokój. Przekładała pudełeczka i stożki, strzepywała puszek, lecz czyniła to machinalnie, bez widocznej potrzeby.

Nagle odwróciła się.

We drzwiach stał młody człowiek średniego wzrostu, jasny blondyn z dużemi szaremi oczyma.

Baletniczka uniosła się na paluszkach i pochyliwszy się ku niemu, szeptać zaczęła.

— Bądź pan dobrej myśli!... on mi da tę przepustkę!

Młody człowiek wyciągnął ku aktorce rękę.

— Jak ja pani podziękuję! — zaczął niskim, sympatycznym głosem.

— Nie dziękuj pan, nie ma za co, żebym tylko nie zapomniała, jak się pan nazywasz... Leon... Leon.. Ach nie!... jak się pan masz nazywać: Stefan Popielawski... Dobrze?

— Dobrze!...

— Ja sobie zapiszę...

Porwała pudełko z pudrem i na denku ołówkiem do czernienia brwi zapisała nazwisko.

— Widzi pan — tłumaczyła się — ja uczę się tylu ról, że mi się nazwiska mogą pomieszać!...

Młody człowiek patrzył na nią oczyma pełnemi smutku i zachwytu.

— Jaka pani dobra! i jaka pani dziś piękna, — wyszeptał, prawie chłonąc ją w swe źrenice.

Dziewczyna przechyliła się zręcznie, przybierając pozę kształtną, wabną, czystą w liniach i wyrazie.

— To kostium ładny, nie ja! — wyrzekła z uśmiechem.

— Kostium i pani... Wszystko takie harmonijne... nawet te ściany i to oświetlenie...

Aktorka śmiać się zaczęła.

— No... już nie ściany i nie oświetlenie! A!... dopiero odetchnę swobodnie, gdy panu już tę przepustkę wręczę...

Zastanowiła się chwilkę i dodała ciszej.

— Dlaczego pan musi uciekać?

On milczał, a milczenie to było mu bardzo ciężkie. Nie chciał, bał się powiedzieć jej całej prawdy, jej, która dobrowolnie, szlachetnie, podjęła się wyrobić mu przepustkę przez granicę i ocalić go w ten sposób od aresztowania, śledztwa, więzienia — kto wie może... posielenia!

A przecież lękał się powiedzieć jej wielkie słowo, odkryć ów powód, owe »przestępstwa« i milczał przed tą białą, różową, pachnącą kobietą, w której drobnej rączce leżał los jego życia.

Lecz czuł, że milczeniem tem obraża ją, dotyka boleśnie duszę biednej, nieinteligentnej dziewczyny, idącej ku niemu z całem serdecznem poświęceniem siostry.

Była to krótka chwila, lecz tak wymowna, że kobieta strojną i kształtną głowę pochyliła nagle, jakby pod uderzeniem niespodziewanej chłosty.

— A!... zaczęła zmienionym głosem — pan mi nie chce powiedzieć... pan się boi... pan mi nie...

Urwała i swe duże, ładne oczy utkwiła w ścianę z wyrazem smutnego upokorzenia...

Leon porwał się nerwowo.

— Nie! nie!... co pani mówi! to nie dlatego... tylko... to długa historya... tu... ściany cienkie... a zresztą jeśli pani żąda...

Lecz ona wyciągnęła rękę na której zadzwonił tuzin tanich bransoletek.

— Cicho! cicho! nie mów pan nic! to twoja tajemnica... co mnie do tego.

Zamknęła na chwilę oczy i dodała:

— Ach! żeby się tylko udało! żeby się udało!

Miała tak serdeczny ton w głosie, tak gorące pragnienie ocalenia tego człowieka, którego kilka dni temu prawie nie znała, że sama dziwiła się tej gorączce, która kazała jej mieszać się w tę sprawę i żebrać prawie u policmajstra przepustkę dla »kuzyna, który miał jej z Krakowa przywieść aksamitu na suknię i pięć metrów koronki«. Sama wpadła na to kłamstwo prawdziwie naiwne i kobiece.

Lecz Matwiej Iwanowicz Tagiejew był w niej tak zakochany, tak »wlublon«, jak powtarzał od rana do nocy, iż kłamstwo to przyjął za dobrą monetę i tylko bronił się od jej próśb wymówką, że to nie po jego »czasti« i że to rzecz żandarmeryi a nie policyi.

W garderobie tej, kąciku małym, utworzonym ze starych płócien dekoracyjnych, cicho było jakoś i zacisznie. Nawet głosy ze sceny dolatywały tu niewyraźne i stłumione.

Aktorka i młody człowiek uczuli się przez jedną chwilę odosobnieni i złączeni jakimś wielkim węzłem gorącej, silnej sympatyi.

Było to uczucie dziwne, serdeczne, gorące, pełne rozrzewnienia, a tak piękne i szlachetne, że równocześnie z niem wstąpiła w ich dusze wdzięczność za tę dobrą chwilę ich biednej egzystencyi.

Aktorka wyciągnęła ku Leonowi rękę. Z ust jej wybiegł jeden wyraz:

— Biedaku!«

I wielkie wspólne wzruszenie ogarnęło ich teraz i łączyło ze sobą. Ona — po kobiecemu miała serce ściśnięte myślą, iż ten chłopak krył się jak zwierz ścigany i osaczony przez tylu ludzi silnych, zbrojnych, dzwoniących szablami, ostrogami...

Rząd wydawał się jej zawsze, jak zbiorowisko olbrzymów, nasrożonych i gniewnych. Ci olbrzymi nosili wojskowe czapki i mieli szynele. W oddali migotała niepewna sylwetka, wydająca krótkie, straszne wyroki. Była to sylwetka cała jasna, jakby śniegiem przypruszona. Dokoła sterczały piki. Było to widmo nieuchwytne i grozy pełne.

Jabłońska widziała kiedyś, dawno już, małem dzieckiem będąc, jak car przejeżdżał ulicami Warszawy...

Teraz przesunęło się to wszystko przez jej umysł z szybkością błyskawicy. Po za plecami Leona dojrzała całą chmurę szarych szyneli, rozjaśnionych błyskawicą guzików i szlif.

Ich było tylu! on był zaś sam jeden, szczupły, drobny a w sercu miał niepokój postrzelonej sarny.

Szarpnęła się w niej struna tak wielkiej trwogi, jakby to ona sama ściganą być miała.

I wyciągnąwszy rękę — powiedziała doń tylko jedno słowo:

— Biedaku!

On rękę tę wziął w swoje dłonie i utulił, lecz to on raczej tulił teraz swoją duszę w objęcia tej dziewczyny, której uczucia wrażliwością swoją odczuł i zrozumiał.

Zdawało mu się, że ona jest w tej chwili uosobieniem tej całej reszty, którą w tej chwili noc nad krajem zapadła do chwilowego spoczynku układa.

Jej szata lekka i taneczna kryła ciało przemarzłe od chłodu, jej usta pociągnięte farbą pragną posiłku, jej oczy przed chwilą uśmiechały się do Matwieja Iwanowicza, aby dostać przepustkę ocalenia, dla — niego który jeszcze był nędzniejszym niż ona, niż oni wszyscy tam — w cieniu.

Do drzwi zakołatano gwałtownie.

— Idzie! — zawołała Władka.

— Uciekaj pan, — rzuciła Leonowi Jabłońska — i czekaj na mnie w męskiej garderobie.

Leon wyszedł powoli, nie spiesząc się.

Nie chciał sam przed sobą wstydzić się swej ucieczki. Zdążył jednak wejść w cień, gdy Matwiej Iwanowicz ukazał się w świetle kinkietów przyczepionych do kulis teatru.

Matwiej Iwanowicz szedł szybko, stawiając nogi jak panna w tańcu.

Był to prawdziwy typ piechotnego oficera rosyjskiego, trochę kokieta i starającego się usilnie »uwlekać« kobiety i robić konkiety. Twarz miał brzydką i wiecznie spoconą, tak, że nawet na mrozie świeciła się nadzwyczajnym blaskiem. Oczy nie duże, szare, bez wyrazu. Włosy zawsze jakby zmoczone i do wypukłego czoła przylegające.

Matwiej Iwanowicz wiedział, że jest brzydki, lecz zarazem wiedział, że jest zgrabny i foremnie złożony.

Krój jego mundurów, czystość guzików, słowem szyk owej formy, tak bardzo drogiej sercu każdego służącego w wojsku, a nawet w policyi Moskala, był bez zarzutu i o ile możności elegancki.

Gdy Matwiej Iwanowicz szedł na Rynek sprawdzić, czy rzeczywiście duża świnia pędzona na targ, rozsiadła się »nieprylicznie« na chodniku, zamianowanym bulwarem, po którym nadeptywała sobie na pięty, między czwartą a piątą, inteligencya miejscowa, ubranie policmajstra było tak czyste, eleganckie i piękne, jakby Matwiej Iwanowicz szedł na jour fixe do samej pani gubernatorowej.

Na ręku nosił pan policmajster bransoletkę srebrną z dużą kulą, na palcu piątym u lewej ręki pierścionek z turkusem, którym starał się intrygować damy swoich myśli.

A dam tych było dużo, ile gwiazd na niebie, przynajmniej tyle, ile aktorek przejeżdżało przez miasteczko N., lub ile żon urzędników spacerowało po bulwarze, pomiędzy czwartą a piątą godziną.

Zawsze i wszędzie był Matwiej Iwanowicz wlublon.

I wlubienie to objawiało się bzikami tak gwałtownemi, że na pewien czas żydzi nie teroryzowani przez pana Policmajstra, zajętego myślą gdzie indziej — oddychali i rozpoczynali mieć nadzieję nadziei, że kieszenie ich mniej będą suszone, a oni sami będą swobodniejsi przez czas jakiś.

I teraz miłość dla panny Jabłońskiej ogarnęła płomieniem całego Policmajstra.

Biegał z teatru do kancelaryi — z kancelaryi do teatru.

Pędzał »garadawych« — z wachlarzami, dwoma funtami herbaty, funtem czekoladek, albumem grającym i setką papierosów.

Wszystko to były prezenta wzięte ze sklepów na kredyt i »od czystego serca« złożone u stóp aktorki.

Ona śmiejąc się, prezenta odsyłała, a policmajster wydzierał sobie włosy, wołał »nie wydierżu« wylewał na siebie flakon zwietrzałych perfum, wziętych na kredyt u Mordki Fiszbejna i biegł do teatru, gdzie starał się zwrócić uwagę publiczności skrzypieniem butów, brzękiem ostróg, teroryzowaniem stójkowego i lataniem za kulisy.

Jednem słowem był to »wziatocznik« pierwszej rangi, czuły i sentymentalny, śmieszny i często głupotą swą szkodliwy. Starał się zająć pierwsze miejsce w miasteczku i czynił to brutalnie i bezwzględnie.

Wystarczało spojrzeć tylko na twarz żyda rekwizytora, gdy Matwiej Iwanowicz przechodził mimo niego, trzymając w czapce pudełko cukierków. Twarz ta zmieniła się w jednej chwili, przedłużyła, wyciągnęła. Z drugiej strony kulisy, jedno z paradnych futer także starało się zginąć, zmniejszyć, aby nie znaleść się na drodze p. Policmajstra.

On szedł wprost do drzwi garderoby, uśmiechnięty, rozradowany.

Postawił pudełko cukierków na stole i natychmiast zaczął szeptać z uśmiechem.

— Wot konfekty... a czto kasajetsia legitimacjonnawo bileta dla waszewo rodstwiennika wy budietie jewo imiet.

Aktorka zaledwie zdołała ukryć swą wielką radość.

— E... naprawdę? — spytała.

— Jej Bogu! — odparł Matwiej Iwanowicz — ja wot wstrietił w bufecie kapitana żandarmów i on mnie abieszczał eto zdiełat’. — No... kak jewo familia, wy mnie nie skazali!

Jabłońska chwyciła pudełeczko z pudrem.

— Stefan Popielawski!... — wyrzekła szybko.

— Nu... prekrasno! — szeptał policmajster — a tolko pomnitie, czto eto na tri dnia. Czestnoje słowo... on wierniotsia czeres tri dnia?

Jabłońska śmiać się zaczęła.

— Ale czestnoje słowo! — zawołała — wróci, a jakże... wróci...

I nagle przypomniawszy sobie, dodała.

— I aksamit mi przywiezie... i aksamit!...

Orkiestra za kurtyną zagrzmiała nagle fałszywie mazura.

Matwiej Iwanowicz zadzwonił w ostrogi.

— Mazurka! — zawołał z animuszem — czudnaja mazurka...

I widząc, że Jabłońska śmieje się ciągle, patrząc na niego z pod rzęs silnie uczernionych, z galanteryą wyciągnął swą rękę.

— Izwoltie pociełowat’ waszu ruczku! — wyrzekł z namiętnem uwielbieniem.

Lecz ona, śmiejąc się ciągle, potrząsała rękami, które wzniosła do góry, niby broniąc je od natarczywości pana policmajstra.

— Będę miała aksamit! będę miała aksamit — powtarzała w takt mazura.

II. Propaganda i buntownicy.

Na ulicach było zupełnie ciemno i blado żółte punkta świateł latarnianych zaledwie przebijały mgłę ciężką i cuchnącą, smutną, która wśród domów się snuła. Leon wyszedł na ulicę, starając się zamykać cicho drzwi, prowadzące ze sceny.

Stróż gasił właśnie latarnię, zawieszoną u wejścia.

W oddali dzwoniły gdzieś sanki, mknące po grudach śnieżnych.

Naprzeciwko teatru, w mieszkaniu mirowego sędziego świeciło się jeszcze w jednem z okien.

Bardzo daleko czerniał jakiś cień.

Był to stójkowy, ziębnący w śniegu, jak słup cmentarny, nieruchomy i milczący.

Leon postąpił kilka kroków, otulając się w swe podniszczone palto i kryjąc twarz w kołnierz barankowy.

Nisko na czoło nasunął czapkę z fałszywych karakułów i ręce schował w rękawy palta.

Ze drzwi, prowadzących za kulisy, wyszło kilku maszynistów, odzianych w palta i kurtki podszyte wiatrem.

Milcząc, gęsiego skierowali się w stronę rynku.

Na ostatku szedł ów maszynista, poznaczony bliznami na twarzy.

— Pan na kolacyę? — zapytał Leona ochrypłym głosem.

Leon drgnął nerwowo, tak niespodzianie głos ten odezwał się tuż koło niego.

— Tak... — odparł — pójdę... może...

Maszynista zatrzymał się i kołysząc się na szeroko rozstawionych nogach, dodał.

— Bo... pan wie. Jeżeli my pierwsi wrócimy, to my panu otworzymy, a jeżeli pan, to... już pan nam otworzy!

I schyliwszy się pod rodzaj pomostu, który prowadził do głównego wejścia, wyrzekł tajemniczo.

— Klucz bandzie tu, pod mostkiem.

I oddalając się już, rzucił jeszcze więcej tajemniczo.

— To bez te psia krewskie złodzieje, co mogom rekwizyta, a bo co po nocy ściągnąć.

Leon długo wpatrywał się w szereg tych ciemnych postaci, niknących w cieniu.

Zapomniał o zimnie, o ciemnicy wilgotnej, o przepustce — o jutrze...

Widział tylko, jak szereg ludzi czarnych, milczączących, zgarbionych, zanurzał się w szarą, gęstą mgłę i nikł tajemniczo, jakby w otchłani.

Jeszcze chwila, jeszcze kilka plam i znikli, jak widzenie senne.

— Nie ma już ich! — wyrzekł półgłosem, jakby z żalem za tymi ludźmi, których nie znał i znać nie pragnął.

— Ich nie ma, ale ja jestem! — odezwał się głos stłumiony po za jego plecami.

Leon odwrócił się szybko.

— To ty!...

Pochwycił ramię wyciągnięte ku niemu s zczerym gorącym giestem.

— To ty!... — powtarzał w radosnem uniesieniu.

Lecz ten drugi wzruszył ramionami.

— Rozpłacz się teraz, jak baba z radości, że mnie widzisz... — wyrzekł ironicznie, lecz i jemu młody głos drżał od wzruszenia.

Leon tłumaczyć się zaczął.

— Co chcesz... te dwa dni były dla mnie bardzo ciężkie... Sam jeden, niepewny, co się ze mną stanie, chowam się po kątach, jak pies wściekły... Widzisz — mimo wszystko, jest się człowiekiem, więc gdy cię zobaczyłem, ucieszyłem się bardzo. Nie gniewaj się, Jasiu!

Jaś znów wzruszył ramionami.

— Cóż począć z tobą, mazgaju. Widzę, że trudno ci przyjdzie nabrać hartu, a jakoś zaczyna się tak twoje życie składać, że ci dużo hartu będzie potrzeba. Zresztą... to już twoja rzecz... A teraz... chodź trochę dalej — w cień. Idąc, bezpieczniej rozmawiać... chodź!

Poszli, snując się pod murami domów ostrożnie i rozmawiając prawie szeptem.

Widocznie było, iż mieli wprawę w takiem tajonem chodzeniu po ciemnych zaułkach, ścinając głos, gdy szli mimo nisko osadzonych parterowych okien lub bram.

Obaj mieli jednakowo wytarte ubrania, okrywające młode ciała, zgięte od długiego ślęczenia nad książką i tego jakiegoś, choć niewidzialnego ale moralnego ucisku, który kładzie swe niezatarte fizyczne piętno na wszystkiem, co pod swoją potęgę zagarnia. Coś — nie dozwalało tym młodym czołom wznieść się swobodnie w górę, aby myśl, którą kryły, czytać się mogła w kryształowej jasności wolnego światła. Plecy pochylone zdawały się dźwigać ciągłe jarzmo, pierś zapadła kryła serce ściśnięte goryczą i żalem.

Chód ich niepewny i wahający, to znów znużony, był wlekącym się chodem stworzenia, przywykłego iść po ciasnej desce despotyzmem narzuconego programu życiowego. Fizycznie odbijały się jak w zwierciedle stany ich dusz, pochylonych, jak ich plecy, ściśniętych, jak ich serca, gnanych wśród wytyczonych punktów, jak ich kroki.

Leon zdawał się cieniem Jasia, Jaś cieniem Leona.

I w tej głuchej ciemnicy nadgranicznego miasteczka, nie zdawali się być już ludźmi żyjącymi, lecz znękanymi, młodymi cieniami tych, którzy już także tylko cieniami dla kraju byli.

Lecz na pozór tak podobni, różnili się subtelnie nadzwyczaj delikatnymi rysami.

Leon zdawał się ciągle tonąć w rozmarzeniu, głos jego był miękki i tylko chwilami, pod wpływem słów przyjaciela, nabierał chętnych do czynu dźwięków.

Jana rozmarzenie zdawało się rwać ku górze, nie ciągnąć wśród tumanów mgły i ospałości. Mówił prędzej, gesta jego były nerwowe. Widać było, iż ten spodziewał się, walczył, pragnął...

Uradowany nadzieją dostania dla Leona przepustki, zaczął iść raźniej, śmielej.

— Dobra dziewczyna! — powtarzał o Jabłońskiej — dobra, ona dotrzyma słowa.Widzisz, jak dobze się stało, że się do niej skierowałem!

— Gdzie ty się z nią poznałeś — zapytał Leon.

— O! w Częstochowie. Przyjechała z trupą Żolokińskiego. Kochałem się w niej... Byłem wtenczas w czwartej klasie...

— Nic mi o tem nie mówiłeś.

— Mój drogi! to głupstwo, nad którem się nie warto zastanawiać... Zresztą ty zawsze zdawałeś się planować w przestrzeni. Potem, gdy ona była drugi raz w Częstochowie, właśnie wtedy nastąpiła... katastrofa.

Zamilkli obaj.

— Tak... katastrofa! — dorzucił wreszcie Leon.

I była to rzeczywiście katastrofa w ich życiu to »wypędzenie« z gimnazyum za utworzenie komitetu »oświaty ludowej«, który miał zająć się rozprzestrzenieniem książeczek, w gruncie rzeczy niezmiernie niewinnych, pomiędzy chłopami i robotnikami fabryk, osiadłych dokoła Częstochowy.

Komitet złożony z pięciu biednych chłopaków, których całym majątkiem były scyzoryki, piórniki, trochę książek i najpiękniejsze serca, jakie bić mogły pod obszarpanym i zniszczonym mundurem — nie był niebezpiecznym dla olbrzyma-Rosyi.

Chłopcy nie mieli funduszów na drukowanie owych książeczek — nie mieli nawet na tyle pieniędzy, aby kupić sobie hektograf — lecz tak gorące było ich pragnienie »działania«, że postanowili pisać sami »drukowanemi literami«. I zabrali się do dzieła z radością, z chęcią, z zapałem.

Pracowali wreszcie »dla kraju«, wprowadzali w czyn marzenia, które każdy dzieciak nosi u nas w swej biednej piersi. Pochyleni nad kartkami, starali się doprowadzić do doskonałości naśladowanie druku. Gdy pierwsza książeczka ukończoną została, uczuli wielką dumę. Tekst książeczki ułożył Leon z pomocą Jasia. Leon od dziecka zdradzał zdolności pisarskie. W klasach uchodził już za... literata. Traktowano go nawet jako romantyka. Profesorowie mówili o nim:

— Eto idealist...

On więc, nie kto inny, miał być autorem książki.

Lecz chłopcy czuli sami, iż należy nałożyć pęta niepoprawnej imaginacyi Leona. Jaś zawyrokował, że nadto sentymentalizmu zostanie niezrozumianem przez chłopów.

— Należy mówić trzeźwo i rozumnie — zawyrokował, występując w roli chłodnego rozsądku — niech Leon napisze, a ja poprawię.

Leon napisał — Jaś poprawił.

Lecz to, co oba uczniowskie mundurki wymyśliły, było tak naiwnie czyste, piękne, gorące, że chłodny rozsądek nie miał z tem nic wspólnego.

Mimowoli i Jasia uniosła, porwała gorączka uczucia i książeczka mówiła chłopom o Polsce, która była, jest i będzie. Kazała im kochać ziemię nie dlatego tylko, że daje ziarno na chleb, rodzi kartofle i rzepę, ale dlatego, że to jest nasza ziemia, biedna ziemia, niewolna ziemia...

W dwa miesiące później pięćdziesiąt egzemplarzy gotowych leżało w piwnicy domu, w którym mieszkał Jasio, leżało w starym szafliku, napełnionym ziemią i gałganami.

Komitet naradzał się obecnie nad sposobami propagandy. Najbardziej romantyczne projekta były podsuwane. Wreszcie postanowiono przypuścić do tajemnicy kobiety, to jest pensyonarki, siostry Jasia, ich przyjaciółkę pannę Kornblum, żydówkę, dziewczynę bardzo inteligentną, i za ich pomocą wejść w porozumienie z chłopami.

— Bez bab nie damy sobie rady — zakonkludował Jaś, stawiając swój wniosek.

Lecz nagle tejże nocy zadźwięczały dokoła domu Jasia ostrogi i rozległ się krzyk przestrachu matki i sióstr, gdy zabrano chłopaka i odstawiono do »Gubernii“.

Książeczki znaleziono łatwo, wspólników zaaresztowano tejże samej nocy.

I po kilkumiesięcznem więzieniu Jaś, Leon i cały komitet wypuszczeni na wolność, ujrzeli się »wyrzuceni« z gimnazyum z ostrym zakazem nieprzyjmowania ich więcej do żadnych naukowych zakładów w obrębie państwa rosyjskiego.

Bogatsi z członków komitetu wyjechali za granicę, biedniejsi jak Jaś i Leon pozostali w kraju, wykolejeni, bez przyszłości, starając się dopełniać swego wykształcenia, dopomagając sobie wzajemnie. Rodziny ich ofiar dla nich ponosić nie mogły. Walczono z niedostatkiem. Ojciec Jasia był urzędnikiem biednym i mało płatnym. Wobec żandarmów, biorących syna, drżał nietylko o Jasia lecz o przyszłość całej rodziny, groźba wypędzenia ze służby zawisła nad jego głową.

Protekcyą został się na miejscu.

W głębi duszy musiał zataić swe uczucie dziwnego rozrzewnienia, jakie go ogarnęło, dowiedziawszy się o winie syna. Pułkownik żandarmeryi z łaskawą dobrodusznością nakłaniał go do surowej nagany, skoro syn do domu powróci. Ojciec Jasia przyrzekł, znalazł nawet już w tej kancelaryi prowincyonalnego miasteczka słowa udanego oburzenia.

— Niech pan pułkownik będzie spokojny, ja mu natrę uszów... Odechce mu się zajmować czem innem, jak nauką.

Pułkownik ładnym, okrągłym gestem, starał się uspokoić tę porywczość zbyteczną.

— Tylko nie za wiele — mówił uprzejmie — my go tu trochę potrzymamy, to już dobrze na niego wpłynie. Ja mam więcej takich wychowańców i staram się wpłynąć na nich w odpowiedni sposób.

Słońce zimowe iskrzyło się na szybach okna setkami brylantów.

W oddali dzwoniły sanki i słychać było gwizd kolei. W kancelaryi było cicho, ciepło i elegancko. Krzywe podłogi założono dywanem, ciężkie firanki zakrywały małe i niezgrabne okna.

Pułkownik siedział w swym fotelu, zasunięty, jak kot.

Przed nim leżało dużo, bardzo dużo papierów, poprzyciskanych marmurowymi i szklanymi przyciskami. Ojciec Jasia wpatrzył się w te papiery, jakby magnetyczną ciągniony siłą.

Co w nich było? Ile tajemnic, ile rozkazów, ile dowodów...

Duży łachmaty pies leżał pod piecem, spokojny w tej atmosferze niepokoju i trwogi, która pozornie tak łatwą do zniesienia, a nawet przyjemną była.

Ojciec Jasia słuchał głosu pułkownika, miękkiego, grzecznego głosu dobrze wychowanego człowieka, a w duszy jego drżało jedno ciągle pytanie:

— Wyrzucą mnie z miejsca, czy nie wyrzucą?

Pytać nie śmiał, nie chciał, bał się wyczytać z gładko ogolonej twarzy Iwana Władimirowicza Illicza, wyrok, skazujący go na bezczynność i całe gniazdo na niedostatek i walkę.

Iwan Władimirowicz Illicz był to sprytny i obrotny w sprawach żandarmskich dyplomata.

On — bawiąc się teraz kościanym nożykiem do przecinania kartek, wiedział, na jakiej szpilce drży w tej chwili serce tego człowieka, który w wytartym surducie siedział naprzeciw niego na kraju safianem wybitego krzesła.

— Tak... ot i pana syn stał się moim wychowańcem! — dorzucił Illicz — no nie żełałby ja drugi raz się z nim spotkać...

Zawiesił głos i wreszcie dodał:

A i dla pana to nie wyszłoby na dobre!

Serce ojca Jasia ścisnęło się szaloną trwogą. Przed oczyma zastąpiła mgła.

Illicz nie patrzył na niego. Teraz uważnie przecinał stronice małej żółtej książeczki, wydanej w Genewie a noszącej tytuł:

»Paweł II. — jewo żyźń, lubownica i ubijstwo«.

— Tak! — ciągnął dalej, zdając się równocześnie czytać w kartkach książki — dalsze nieposłuszeństwo syna pociągnęłoby i dla pana dużo nieprzyjemności. Ot — ja pana ostrzegam i wypuściwszy chłopca, pana rękom go zdaję... Pan już niech go prowadzi i chłopocze, aby znów Jaś nie popadł do mnie na wychowanie. Pan teraz i nie winien, bo pan o niczem nie wiedział, co dzieci tam w szkołach uradziły, ale teraz pan już ostrzeżony i pan winien nad synem czuwać i...

Poprawił się na fotelu — zamknął »Żyźń Pawła« i wziął w rękę drugą żółtą książeczkę.

Na okładce widniał napis:

»Ekaterina II., jej żyźń, lubowniki i ubijstwo«.

— I tak... Pan nam odpowiesz za jego przyszłe postępki.

Słowa te zadźwięczały jak uderzenie suchej, grubej pałki o czaszkę urzędnika, który pozornie nie zdawał się uczuwać trwogi i tylko uciskał wargi, aby Illicz nie widział ich nerwowego drżenia.

— Ja postaram się! — wyrzekł wreszcie i powstał, lękając się dowiedzieć coś więcej, domyśleć, spojrzawszy na twarz pułkownika.

Lecz twarz ta była uprzejma, grzeczna, rozjaśniona jakiemś wewnętrznem zadowoleniem. Tylko oczy zapadłe pod gęstemi, siwemi brwiami migotały jak ukryty ogień, mogący w każdej chwili rozniecić straszny pożar. Z oczów tych szła pożoga, niwecząca czyny, zamiary, myśli ludzkie. W oczach tych była przepaść ciemni więziennych i komnat śledczych. Długie firanki rzęs przysłaniały te oczy przed wzrokiem ludzi, lecz przysłaniały niedostatecznie.

Ogień migotał i — groził.

Illicz powstał także z fotelu grzeczny i uprzejmy.

Obaj ci ludzie czuli, iż po tem, co zaszło, nie mają sobie nic więcej do powiedzenia.

Illicz mógł powrócić do »Żyźni i ubijstw«, które niebacznie chciała przewieźć przez granicę młoda żona miejscowego lekarza w kieszeni modnie skrojonego żakietu, a ojciec Jasia powinien był udać się na swoją stacyę kolejową i tam przygotowywać system nowego wychowania syna.

Rezultatem tego systemu było, iż biedny urzędnik, zobaczywszy syna, wysiadającego z wagonu, porwał go w objęcia i powlókłszy do stancyjki telegrafisty, całował długo i gorąco.

Wymówek mu robić nie mógł — nie śmiał, tak porwała go w gruncie rzeczy jasność, bijąca z czynów i pragnień chłopca.

Później już tylko, późnym wieczorem, siedząc na łóżku syna, opowiedział mu swą bytność w żandarmeryi i rozmowę z pułkownikiem.

Nie dodał nic, mówił nieśmiało, powoli, jakby wstydząc się za siebie i za swoje słowa. Jaś nie odpowiedział nic — lecz silnie uścisnął gorącą dłoń ojca.

Ci dwaj — młody i stary, zrozumieli się. Młody ustąpił i od tej chwili nosił w piersiach grób pragnień i chęci.

Oczy mu pociemniały i twarz postarzała w tej walce z młodością i wielką, olbrzymią tkwiącą w niej silą.

Leona nikt po wyjściu z cytadeli nie witał, w objęcia nie brał i... nie gromił.

Chłopak był sam — opiekował się nim tylko wuj, mający hotelik w Kielcach. Opieka ta ograniczała się do niewielkiej pieniężnej pomocy. Wezwany do gubernii, całą odpowiedzialność za postępowanie chłopca ze siebie zrzucił i co do jego przyszłości mieszać się nie chciał.

— A mnie co do tego! powtarzał uparcie — niech sobie robi co chce... jak sobie pościele, tak się wyśpi.

Pan będziesz za niego odpowiadał!

Polkowicz wzruszył ramionami.

— A to co znowu! — odburknął zuchwale — ja odpowiadam za moich kelnerów i dziewki, co myją talerze i za masło, na którem się smarzą moje sznycle. A ten smarkacz to ani mój syn, ani nic w moim hotelu. Nie odpowiadam za niego i koniec.

Polkowiczowi mundur fiołkowy nie imponował.

Nie straszyło go widmo cytadeli, którą nazywał »faramuszki«. Cały zajęty swym hotelem i ulepszeniami, jakie zaprowadzić w nim pragnął, niecierpliwił się, że mu tyle czasu zabierano.

Leon miał u niego pozostałe po rodzicach kilkaset rubli.

To był cały jego majątek, z którym miał wywalczać sobie »pozycyę«.

Chłopak zaczął wywalczanie od pisywania korespondencyi do zagranicznych gazet.

Zatytułowane »z Królestwa« — pisane z artystycznym zakrojem, były czytane chciwie i zwróciły ogólną uwagę.

W piersi Leona serce biło, jak ptak spłoszony.

I lęk i radość przejmowały go równocześnie, lecz radość przeważała.

Widział swą myśl nieskrępowaną łańcuchem cenzury, swobodną, bijącą w górę silnym prądem. Po raz pierwszy doznał owego upojenia wolności myśli, nie obliczał słów, nie cofał pióra — pisał co chciał... jak chciał...

Był pijany po prostu tem szczęściem, tą swobodą. Rozwinął skrzydła, talent jego zajaśniał nagle, wydobyty z oków milczenia. Myśl jego szła prosto z serca wolna, pełna uczucia i siły. Marzył o wielkiej powieści, o szeregu nowel, złączonych ze sobą jak ogniwa kajdan, o dramatach, mogących być epopeją wielką, nigdy nie gasnącą...

I rzeczywiście, w jednem z pism lwowskich pojawiły się dwie nowelki, jedna od drugiej piękniejsza, porywające wielką wiarą, bez trwogi omawiające stosunki w Królestwie, w pięknej, artystycznej formie.

Były to stosunki szkolne — kaganiec obcej mowy, włożony gwałtem na dziecięce usta, niewolniczy ubiór wolnych więźniów nieletnich, modlitwa przedlekcyjna, wygłaszana w formie urzędowej — pierś nierozwinięta jeszcze, a już spętana uciskiem i ciągłą obłudą. Leon dzieckiem jeszcze prawie skarżył się w swoich nowelkach, spowiadał z wrażeń, jakie odnosił od chwili nauczenia się pierwszych liter alfabetu, a czynił to prosto, naiwnie, prawie instynktem chwytając najpiękniejszą formę i styl nie przesycony wyrzeźbionymi zwrotami.

Dziecinny pseudonim, jaki obrał, podpisując się »Orliński«— odkrywał chęć lotu, artyzm jeszcze w kolebce, coś, co się szarpie, rwie i szamoce w duszy pół dziecka, pół człowieka.

Jedna z nowelek opowiadała wrażenia z cytadeli odniesione.

Nie było tam mowy o torturach, o knutach, lecz zmęczona samotnością dusza dziecka, zamknięta w ciasnej klatce więzienia, skarżyła się tak boleśnie i szczerze, że każde słowo było tu poematem i oskarżeniem.

Przyzwyczajony od dziecka Leon zamykać w sobie myśli i ważyć słowa, nawet i teraz, gdy zrzucił ze siebie wiążące go pęta cenzury, nie umiał deklamować i upajać się czczą igraszką słów. Fakta mówiły same za siebie. Artystyczna jego natura nie pozwalała na sentymentalizm bezpłodny, raczej nerwowe czuć było w każdem słowie drganie młodego umysłu.

Nagle — dano mu znać, iż pseudonim jego odkryto i żandarmerya robi starania, aby wydostać jakim sposobem choć kilka wierszy manuskryptu nowel lub korespondencyj i w ten sposób mieć dowód, że on jest autorem potępionych utworów. Do Galicyi wysłano nawet kogoś, aby manuskrypt wydostał, w razie potrzeby odfotografował.

Należało uciekać jak najspieszniej po za granice kraju.

O paszporcie i mowy być nie mogło.

Szło o przejście granicy pod obcem nazwiskiem. Jaś przypomniał sobie swą znajomość z Jabłońską i ku niej skierował przyjaciela.

Teraz — sam przybył do owego nadgranicznego miasteczka, gdzie już trzeci dzień wśród maszynistów teatralnych przebywa Leon, oczekując na dostanie przepustki.

I w nocy, w ciemni wilgotnej idą obaj uliczką miasteczka, a zdaleka sterczy sylwetka »gorodawago« w swej długiej, niewolniczej szyneli.

— Byłeś u wuja? — zapytuje Leon.

— Byłem. Przywiozłem ci dwieście rubli. Hotelarz rzucał się i złościł...

— Powiedziałeś mu wszystko?

— Piąte przez dziesiąte. Co mam z nim gadać, on przecież nic nie rozumie... Krzyczał: a niech sobie jedzie! a niech już raz się pozbędę tego kłopotu...

Jaś wydostał z bocznej kieszeni niedużą kopertę.

— Masz twoje pieniądze!

Leon pokiwał głową.

— Zdawało mi się, że miałem trochę więcej. Ale niech tam!... dobrze, że i to dał!

Schował pieniądze.

Jaś upomniał go natychmiast tonem starszego brata.

— A nie zgub, bo to cały twój majątek.

— Och! ja tam pracę znajdę.

Jaś przyświadczył z wielką pewnością siebie.

— Naturalnie... tam nasi ci dopomogą!

Wrócili się znów na dawną drogę, bo zdaleka migotały ognie jakiegoś jasno oświetlonego domu.

— Jak ja ci zazdroszczę... — zaczął Jaś, mimowoli podnosząc głos. — Boże! jak ja ci zazdroszczę... będziesz pomiędzy nimi, wolny, swobodny — będziesz z nimi razem pracował dla sprawy, pisał...

Leon pochwycił Jasia za ramię.

— Jedź ze mną!

Jaś zatrzymał się i zwrócił twarz swą w stronę Leona.

— Za co?

— Pieniądze, które mi przyniosłeś, dla nas dwóch na drogę wystarczą...

— Nie! nie! to twoje, tobie tam będzie potrzeba... ja później przyjadę!

Leon gorąco podchwycił:

— O tak! tak! przyjedź — ty nam tam będziesz potrzebny... konieczny nawet.

Mówił już nam, identyfikując się poniekąd z ową »partyą«, o której istnieniu wiedzieli oddawna i marzyli, nie znając dokładnie ani celów, ani środków owej partyi.

Dla nich wystarczała ta myśl, iż w kraju wolności, równości i braterstwa żyła i działała pewna ilość Polaków, złączonych jedną ideą — miłości dla kraju.

Leon już się czuł ich, już był myślą z nimi i mówił Jasiowi: »ty nam będziesz koniecznie potrzebny«.

Do czego? na co? nie wiedział...

Nagle — umilkli.

Ostrogi zabrzęczały w oddaleniu.

Chłopcy podnieśli instynktownie kołnierze palt, zgarbili się, pochylili czoła.

Równe, eleganckie kroki wydzwaniały ostrogami rodzaj marsza po obłoconych flizach miasteczka.

Jaś i Leon szli naprzód, jakby gnani niewidzialną siłą. Ostrogi były tuż za nimi — wreszcie zrównały się i chwileczkę zwolniły tempa, jakby zastanawiały się koło tych dwóch zgarbionych i milczących postaci, idących trwożliwie koło murów domostw.

Był to sam Matwiej Iwanowicz Tagiejew, który wypiwszy riumkę smirnówki w restauracyi i przekonawszy się, że wszystko w mieście jest w porządku, powracał do swego mieszkania, marząc o Jabłońskiej, jej zgrabnych rączkach i nóżkach i czerwonych, jak malina ustach.

Węchem policyanta przeczuł coś »nieczystego« w tych dwóch chłopcach, którzy chcieli widocznie przejść mimo niego niespostrzeżeni.

Nie odwrócił jednak głowy, a tylko w ciemni ulicznej szukał stójkowego, któremuby powierzył opiekę nad spotkanymi.

Jaś i Leon instynktownie zwolnili kroku.

Policmajster szedł szybko, starając się być eleganckim i szykownym nawet w nocnej mgle.

Gdy oddalił się, Jaś odezwał się prawie szeptem:

— Trzeba się nam rozstać. Ja wracam na »banhof«. Za pół godziny odchodzi pociąg.

Leonowi ściskało się serce.

Ten Jaś — to była jego przeszłość, najpierwsze i najpiękniejsze porywy serca — to było to, czego się nie zapomina.

— Tak... musimy się rozstać! — powtórzył ze smutkiem.

— Tylko proszę cię... nie zacznij się mazać! — szeptał Jaś z udaną energią — i pamiętaj sobie to, co ci mówię: nie daj się zbytecznie sentymentom! Ty jesteś romantyk! Ciebie ten romantyzm zje i zgubi... Ja ci to w klasach zawsze mówiłem!...

Leon nic nie odpowiadał. Dławiły go łzy. Chętnie porwałby Jasia w objęcia i wypłakał się na jego szyi. Ale Jaś zdawał się być ze skały wykuty i giestem energicznym i prawie męskim podał Leonowi rękę.

— Jedź!... pisz pod wiadomym ci adresem... i stań się tam kimś, rozumiesz... kimś, z kogo nasza klasa będzie dumna.

Po chwili dodał:

— Wtedy ja także tam przyjadę!

Ostrogi, które jeszcze ciągle brzęczały w nocnej ciemni, nagle brzęczeć przestały.

Wprawne ucho Jasia pochwyciło ten szczegół.

— Bądź zdrów! — wyrzekł szybko i zanim Leon zdołał się opamiętać, Jaś rzucił mu się na szyję dziecinnym, miękkim ruchem i całować go począł.

— Bywaj zdrów... mazgaju! — wyszeptał mu nad uchem.

I szybko znikł w maleńkim zaułku, prowadzącym do dworca kolei.

Leon powiódł po twarzy.

Była cała od łez.

Jego? Czy Jasia?

Już nawet rozróżnić nie mógł, tak były te łzy podobne, gorące i czyste.

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

Matwiej Iwanowicz Tagiejew dopadł wreszcie przy wejściu do rynku Iwanowa Matwiejewicza Siemipudowa, stójkowego, dyżurującego tej nocy na ulicach miasteczka.

Jeszcze nie zdążył otworzyć ust i przykazać stójkowemu, aby dał baczenie na tych dwóch ludzi, idących chyłkiem pod ścianami domów, gdy Iwan Matwiejewicz Siemipudów, chłop rosły, barczysty i na kapuście wychowany — wyprężył się konwulsyjnie i salutując, zajawił.

— Imieju czest’ dołożyt’ Waszemu Wysokomu Błagorodju czto sobaka apotifera zbiesiłaś i biegajet po gorodu.

Oczy policmajstra zaświeciły od radości.

Przed nim mignęły rozkoszne obrazy polowania na psy wściekłe, strzelby, obnażone szaszki, tłum żydów, krzyczący, jakby go ze skór obdzierano, i między niemi on, Matwiej Iwanowicz Tagiejew, grający rolę zbawcy i pogromcy dzikiego zwierzęcia.

Matwiej Iwanowicz uprawiał ten sport z dziwnem zamiłowaniem. Skoro się pojawił pies podejrzany o wściekliznę, biegł, chwytał za strzelbę i upojony nadzieją zwycięstwa, pędził na czworonoga.

I teraz przechylił natychmiast głowę na bok z junacką odwagą i przechwałką.

— Zawtra utrom ustroim achotu! — wydał rozkaz krótko i dobitnie — sabrat’ ludiej!

Stójkowy nieruchomy jak słup soli odparł:

— Słuszajus Wasze Wysoko Błagorodje!

I policmajster pomknął w stronę rynku, zapomniawszy o Leonie, o Jasiu — o dwóch podejrzanych indywiduach, snujących się w cieniu.

Wszedłszy do domu, do swej kancelaryi, zaczął oglądać strzelby i dobywać naboje. Spróbował nawet duży kordelas, który kiedyś służył jakiemuś obywatelowi — na dziki — a dziś nad otomanką w gabinecie policmajstra w towarzystwie szpicrut, pistoletów, floretów i jednej prawdziwej polskiej karabeli stał się postrachem dla dzieci Matwieja Iwanowicza.

Matwiej Iwanowicz był wdowcem i ojcem kilkorga drobnych dzieci. Chował je starannie i nawet zbytkownie. Aby zdobyć dla nich środki egzystencyi, nie zawahałby się spełnić największą podłość, przywiązaną do swego urzędu.

Tymczasem Leon doszedł do drzwi teatru i cofnął się mimowoli, widząc jakąś postać ciemną jakby przylepioną do ściany domu.

Na odgłos jego kroków postać oderwała się od ściany i pobiegła ku niemu.

— No... chwalić Boga! — wyrzekł głos kobiecy — a bo myślałam, że pan już nie przyńdzie!

Leon zbliżył się. Poznał Władkę i mimowoli uśmiechnął się na widok dziewczyny.

— Niech no pan pójdzie na scenę, bo ja coś dla pana przyniosłam.

Leon zadziwił się tem objawieniem.

— Cóż takiego?

Lecz dziewczyna tajemniczo pokręciła głową.

— To pani przysyła — tylko już pewnie do cna wystygło.

Leon schylił się pod mostek, wziął klucz i otworzył drzwi, prowadzące do wnętrza teatru. Zgniłe, piwniczne powietrze buchnęło całym kłębem na zewnątrz.

Leon wszedł na schodki, prowadzące na scenę. Na desce stała mała latarka, w której paliła się świeca. Młody człowiek podniósł w górę latarkę oświecając drogę, po której szła Władka. W słabem świetle dostrzegł, że dziewczyna cała sina od chłodu wydobywa z pod chustki talerze, związane serwetką i małą flaszeczkę.

— Cóż to? — zapytał.

— To pani ze swojej kolacyi przysyła panu kotlet i bułkę. A tu — w tej flaszeczce jest trochę koniaku. Tylko pani przeprasza, że to taka flaszeczka od wody kolońskiej — bo pani innej nie miała...

Zaśmiała się, postawiła talerze na teatralnym stole, stojącym na środku sceny i owinąwszy się w chustkę, dodała:

— A zresztą koniak, a woda kolońska to wszystko jedno... tylko jedno pachnie a drugie nie...

Obejrzała się dokoła z rodzajem przestrachu.

— Strasznie tu pusto po nocy w teatrze... pewnie nie długo maszynisty wrócom z szynku, to będzie panu weselej... Ja już pójdę. Niech pan zje i zdrów śpi.

Nie odchodziła jednak i nagle wyciągnęła rękę z jakimś świstkiem papieru w palcach.

— Niech pan przeczyta! — wyrzekła — wtykając mu papierek w rękę.

Leon nachylił się nad latarką i czytał.

— Waleryanu za 20 kopijek!

Władka z ważnością palec do góry podniosła.

— To pani moja taka mądra! Pani mówi — o Władka, jakby cię garadowy spotkał, a spytał, gdzie cię dyabli po nocy niosą, to ty powiedz, że moja pani ma spazmy i ty lecisz do apteki po tego waleryana...

Zbliżyła się do Leona i tajemniczo dodała:

— Niby, żeby oni się nie dowiedzieli, że pan tu nocuje...

Mówiła słowo oni napół drwiąco, napół ze strachem.

W tym tonie malowało się to »nieuchwytne«, które ma w sobie lud w Królestwie dla policyi wogóle.

Jest to lekceważenie, pogarda i zarazem bojaźń i szacunek słabszego dla wielkiej potęgi. Żyd płaszczy się, drży i chwyta za kieszeń. Łyk małomiasteczkowy boi się, lecz zarazem szydzi. Choć w ten sposób wynagradza sobie swoją przymusową uległość.

— Ja tam z garadowym sobie dam radę! — zaczęła Władka, odbierając od Leona kartkę — tylko nie chciałabym się natknąć na tego wypędka, pana policmajstra. On mnie nie cierpi. A pan wie za co? On mówi, że ja mu u pani przeszkadzam. A co ja mam robić? Pani mówi: »żebyś mi Władka zaraz do garderoby wpadła, jak posłyszysz, że ja kaszlę...« Ja wpadam, a on na mnie »poszła won!«— Ja się śmieję w kułak i tylko na panią patrzę, a pani mruga — niby — zostań Władka...

Leon natychmiast ją ostrzegł.

— Ja widziałem teraz, jak policmajster szedł na rynek.

Władka klasnęła w ręce.

— A co!... Ja wiedziałam, że ta cholera gdzieś po mieście łazi. On tak całą noc czasem się włóczy. — Niechby on choć raz kłębek zobaczył.

— Jakto... kłębek?...

Władka zdziwiła się nie na żarty.

— To pan nie wie, że u nas w mieście koło kościoła, to jest zaczarowany kłębek?

— Nie wiem!...

— Ajej!... to ja panu powiem!

Oczy dziewczyny rozszerzyły się i z siwych stały się prawie czarnemi. Owinięta w długi ciemny szal Jabłońskiej — cienka i chuda, tonąc cała w półcieniu, zdawała się tajemniczości pełną.

— Co noc, o dwunastej koło kościoła — można widzieć na śniegu kłębek czarnej bawełny. Nie duży kłębek... ot taki!

Jej chude cienkie ręce migotały teraz z fałd szala.

Po za nią kulisy sterczały tajemniczo, jakiś gwóźdź świecił tylko, jak dyament zaklęty.

— Ten kłębek leży sobie na śniegu... Ot niby nic. Jeżeli pan się do niego zbliży... ten kłębek się nagle z miejsca porywa i zaczyna toczyć... toczyć... toczyć...

Jej oczy stawały się coraz większe i coraz ciemniejsze. Szpetota twarzy znikła pod wrażeniem nerwowego naprężenia. Jedna ręka wyciągnięta wskazywała jakiś punkt daleki, zagadkowy, nieuchwytny.

— I wie pan! — ciągnęła dalej coraz ciszej — kto pójdzie za tym kłębkiem i zechce go pochwycić, to... nigdy go nie schwyci. A taki, co go zdoła pochwycić — umrze przed Nowym rokiem!

Zamilkła na chwilę i dodała uderzając pięścią o dłoń:

— Żeby ten psiakrew pan Policmajster chociaż ten kłębek złapał!

Po wschodach coś zaszeleściało.

Władka porwała się z miejsca, owinęła w chustkę i zwróciła ku wyjściu.

— Niech pan tu zje i talerze do garderoby mojej pani wstawi. Ja jutro przyjdę... Dobranoc...!

I znikła w cieniu.

Leon stał długą chwilę nad rozstawionymi na stole talerzami.

Była to uboga, wystygła kolacya, która wzbudzała w nim dziwne uczucie smutku i tęsknoty. Mimowoli zaczął myśleć o tej ładnej aktorce, która tak po kobiecemu dała mu dowód myśli i troski.

Wiedziała, że on w restauracyi pokazać się nie może, przypuszczała, że kieszeń jego pusta.

Podzieliła się z nim swoją strawą codzienną, jak siostra dobra i troskliwa.

Buteleczka z koniakiem, zatkana błyszczącym koreczkiem z etykietą wody kolońskiej, była niejako uosobieniem tej napozór bezmyślnej i lekkiej istoty.

Pod pachnącą strojną etykietą — bił prąd gorącego uczciwego uczucia.

Leon zjadł kotlet i wypił koniak. Nie uczuł się na chwilę upokorzony tym rodzajem jałmużny. Podała mu ją miękka dłoń kobieca, jakoś nieśmiało i bardzo swojsko.

Zjadłszy i wypiwszy koniak, pachnący wodą kolońską, Leon wziął latarkę i poszedł pomiędzy kulisy odszukać swe legowisko.

W kącie, niedaleko pieca, stała mała kanapka, pokryta kwiecistym kretonem.

Na niej leżała poduszka, wyszyta na kanwie i dwa małe, złocone krzesełka.

Leon krzesełka zdjął, z poduszki ztrząsnął kurz i śmiecie i zwinąwszy się w kłębek na kanapce ułożył.

Latarkę postawił opodal.

Lękał się nerwowo ciemności. Drzwi nie zamknął na klucz, licząc, iż maszyniści niedługo powracać zaczną.

Trochę ciepła szło jeszcze od pieca. Leon rozkoszował się niem i kurczył się, chcąc całem swem ciałem chłonąć to dobroczynne ciepło.

Leżąc, myślał, a raczej kręcił się w całej masie rozmaitych myśli, które dokoła niego fruwały. Przyszłość przedstawiała mu się chwilami jasną, piękną i niezwykłą.

Jechał do Paryża i tam na swobodzie mógł pracować, rozwijać się, wprowadzić wreszcie w czyn swe pragnienia, chęci i zamiary.

Właściwością jednak nerwowych natur wiedziony, przerzucał się z jednej ostateczności w drugą.

Uciekał, jak zwierz ścigany, pod cudzem nazwiskiem, z okruszyną pieniędzy, nie znając tam nikogo, posiadając zaledwie kilka adresów...

I po jasności następowała ciemność i zwątpienie. Ciężkie kroki dały się słyszeć u wejścia. Ochrypłe głosy, coś nakształt śmiechu.

Leon porwał się ze swej kanapki i machinalnie przycisnął ręką kieszeń, w której się znajdowały pieniądze.

Maszyniści wracali z szynków i szli po omacku wśród kulis, klnąc i plując mocą nałogu

— Kto wzion ztąd latarkę? — dał się słyszeć głos przepojony wódką.

Leon powstał i poszedł w tę stronę, z której dawały się słyszeć głosy.

Wyciągnął rękę z latarką i podał ją pierwszemu z brzegu maszyniście.

Ten ją wziął w lekceważący sposób i zwrócił się do swych kolegów.

— Mata karty? — zapytał.

— A jakże — odparł długi, chudy chłopak w krótkiej kurtce — gdzieżby się podziali!

— No to chodźta, utniemy sobie partyjom!

Poszli po wschodkach pod scenę. Leon zwrócił się ku swej sofce. Dwóch maszynistów pozostało jeszcze na scenie. Jeden z nich rosły i barczysty chłop o chmurnem wejrzeniu, słał sobie rodzaj barłogu koło ściany, niedaleko kanapki.

Drugi, z twarzą pooraną bliznami wydobywał z po za cholewy zawiązane w łachman miedziaki.

— Wicek! — dało się słyszeć z pod sceny — Unjat, idziecie!...

Wicek tupnął nogą w podłogę.

— Cichaj! — zawołał — nie drzyjcie się, bo jeszcze jakiego policajskiego ściągniecie.

Pieniądze na dłoń wysypał, potem zwrócił się do drugiego maszynisty, który siedząc na swoim barłogu buty rozdziewał.

— Unjat — zapytał — idziesz do nas?

Nazwany »unjatem« odpowiedział krótko.

— Nie!

Wicek usta wydął.

— To się wie... ty zawsze po osobno! ja pójdę!...

Lecz nie szedł na dół, kręcąc się po scenie, zwijając sznury, kopiąc budkę suflera, meble i porozrzucane dywany.

Z pod oka patrzał na Leona i śledził »unjata«, który przyległ na barłogu i naciągał na siebie połatany dywanik.

Leon nie spał, patrząc mimowoli w ten kąt, gdzie przyległ maszynista unita, który miał swoją historyę na kartach prześladowania. Przebyte ciężkie chwile nie złamały tego chłopa, który z właściciela stał się wyrobnikiem, numerowym w hotelu żydowskim a wreszcie teraz przygodnym maszynistą.

Wiecznie sam, odludek, robotnik doskonały i wierny, zamknięty w sobie, jakby miał ranę w zbolałej duszy, zdawał się strzedz w sobie jakiś skarb wielki, święty i drogi.

Z pod z chłopska przyciętej grzywy świeciły oczy jak dwa ognie i nagle znikały pod ciężkiemi powiekami.

Ręce miał zawsze zaciśnięte na piersi, jakby dławił w niej jakieś słowa, krzyk, skargę.

Była to wielka,potężna postać.

Leon zapatrzył się w ten kąt ciemny, gdzie krył się »unjat« wraz ze swą wiarą, i nie dostrzegł, jak ku niemu cicho podsunął się Wincenty.

Maszynista zaczął przewracać niby coś w dekoracyach i wreszcie wytaszczył z kąta duże płótno.

— Jak panu zimno — zaczął z pewnego rodzaju niedźwiedzią uprzejmością — to ja panu dam morze, albo ten kawałek lasu, to pan się niemi pokryje. I tak farba się do cna wykruszyła. Dyrektur nie będzie wiedział!

Rozciągnął nad Leonem szmat płócienny i pochylił się tak, że jego twarz bruzdami poorana i oświetlona latarką, którą trzymał w ręku, znalazła się prawie nad twarzą Leona.

— Po co panu przepustki? — zaczął szeptem — da mi pan pięć rubli, a ja pana bez granicę czyściuteńko i uczciwie przeprowadzę. Co? pan nie wierzy? Żeby mnie tak szlak trafił, jeżeli kłamię! Ile ja kontrabandy żydom przynosił, jakem był w Kaliszu. Niech się pan o mnie spyta. Pan może z Wincentym iść wszędzie, choćby prosto w łapy żandarmom, a Wincenty pana jeszcze wybawi.

Leon zdrętwiał, widząc tajemnicę swoją w rękach takiego Wincentego.

Maszynista chrypiał dalej.

— Dla mnie to nie pierwszyna. Mnie na wszystkich granicach znajom i jedni się mnie bojom, a drugie ze mną jak z bratem rodzonym... Ja wiem, co z kim. Temu wódki postawię, temu niby trochę kopiejek, temu mówię »bratiec«... no i tak swoje zrobię...

Zatrzymał się na chwilę i pochylił jeszcze więcej.

— A wlezie nam kto w drogę uparty, to i z nim sobie dam radę...

Uśmiechnął się i wskazał na cholewę buta.

— O... tu za butem mam co potrzeba. Bez huku, bez strzału... Tylko dźgnę i już po wszystkiem. Cóż? niechce pan?

Oddech cuchnący wódką, paraliżował Leona, leżał bez ruchu, starając się nie oddychać, przymykając oczy.

Wincenty zrozumiał, iż nie powinien nawet nalegać.

Wzruszył ramionami i zabrał się do odejścia.

— Jak pan chce — wyrzekł — ze mną byłoby bezpieczniej, jak za jakim cudzym paszportem...

Odszedł kilka kroków i latarkę postawił na ziemi.

— Ja tu wam zostawię latarkę, bo może się pan po ciemku boi... A co do tego, żebym ja pana wydał, to niech się pan nie boi. Wincenty pijak, Wincenty awanturnik, ale Wincenty ućciwy!

Uderzył się pięścią w piersi aż jęknęły...

— Ja sam we kryminale siedziałem, to wiem, co to, jak drugi chce się od takiego czegoś zbawić i...

I szurając nogami, zaczął schodzić pod scenę.

Leon pozostał sam oszołomiony, strwożony pomimo zapewnień maszynisty, niepewien teraz jutra.

Nagle, w kąciku, gdzie spał unita rozległ się cichy szmer. Leon wpatrzył się tam z pod brwi zsuniętych i dostrzegł, jak czarna postać maszynisty dźwigała się powoli i cicho z barłogu i przyklękła, zwracając się twarzą do ściany.

I w ciszy tej przerywanej tylko od czasu do czasu ochrypłymi głosami maszynistów, dobywającymi się z pod podłogi i znaczącymi karty — rozległ się szept chłopskiej gorącej modlitwy. Leon podniósł się na wpół i z zapartym oddechem w modlącego się unitę wpatrzył.

Światło latarenki zaledwie trochę oświetlało klęczącą tragiczną postać.

Ręce złożone i wyciągnięte ku górze, jakby w mistycznej ekstazie, całe ciało podane w tył w gorącej, rozpaczliwej prośbie.

I pierś ta wiecznie wobec ludzi zamknięta i pieczęcią rąk przyłożona, zdawała się w tej chwili wśród pustki nocnej roztwierać jak kwiat, i modlitwa szeleszcząca skrzydłami strwożonego ptaka leciała w czerń, jak modlitwa męczonych Chrześcijan leciała z Katakumb za świetlaną postacią Chrysta.

Skarb, który miał Unita, zamknięty w swej duszy, krzepił go, karmił i sił dodawał.

Chłop uparcie szeptał swoją modlitwę i szept ten był potężnym protestem przeciw ukazom białego olbrzyma, który w łonie swem miał trzysta miljonów chłopów, lecz nie mógł posiąść takiej jednej chłopskiej duszy.

Przed oczyma Leona zrobiło się nagle jasno, przestronno.

Pił oczyma postać Unity i wdrażał ją w swą duszę.

I on unosił w swej dziecięcej jeszcze piersi wiarę i religię swoją i uciekał z nią, krył się w takich samych cieniach, jak i ten chłop, modlący się w ekstazie.

Religia Leona — była to miłość swobody — wolności — pragnienie oddychania całą piersią, bez oków, bez więzów.

I obaj, w tej chwili — ten chłop i to dziecko modlili się, każdy po swojemu i każdy w buntowniczy sposób.

III. Pan policmajster poluje.

— Bieregis! Pałka dierży łuczsze szaszku... ach! ty duraczyszcze... dierży gawarju tiebie!

To Matwiej Iwanowicz Tagiejew, strojny jak z pudełka, w lakierowanych bucikach, komenderuje na rynku polowaniem na wściekłego psa aptekarskiego — ku zdumieniu i radości całego miasteczka.

Od rana rozniosła się wieść o tem polowaniu. Na rynek wyległa inteligencya i konsystujący w miasteczku oficerzy dragońscy. Wszyscy urągając psu aptekarskiemu, który przechodził w legendę, oczekiwali pojawienia się policmajstra i jego batalionu.

Słońce świeciło jasno i zalewało rynek potokiem czystego, choć chłodnego światła.

Tu i owdzie leżały kupy śniegu, lecz wogóle było tu czysto i porządnie.

Całe bandy żydów czerniały na wylotach ulic.

Przezorne żydówki kryły się po sklepikach i bramach.

W oknach kamienic oparte o czerwone poduszki siedziały jak w lożach damy i panny Polki i Rosyanki, okryte szalami. Niektóre miały lornetki w rękach i kłaniały się uprzejmie spacerującym po rynku mężczyznom.

Ci — wspaniali — przybierali miny pogromców dzikich zwierząt. Wysuwali się na pierwszy plan, w pierwsze rzędy, dając tem poznać, że drwią sobie z niebezpieczeństwa i pies aptekarza jest dla nich niczem.

Damy machały rękami i zdawały się błagać junaków, aby ci odstąpili i strzegli swoje drogocenne zdrowie, lecz oni posyłali ku oknom najpiękniejsze uśmiechy i spojrzenia i dumnie stali na brzegu chodnika, który stanowił uprzywilejowany deptak inteligencyi miasteczka.

Na środku rynku, świecący i upomadowany stał Matwiej Iwanowicz Tagiejew w króciuteńkiej szyneli i małej czapce.

W rękach trzymał strzelbę Dumoulin Frères á Liege czystą, lśniącą, jak sam policmajster.

Dokoła niego pusty plac, a tu i ówdzie po rynku uwijają się policyanci: Siemipudow na kapuście wychowany, Pałka suchy, mały w zbyt długiej szyneli, Diermo rudy z brodą i twarzą mużyka.

Biegają, latają, dobywają szabel, które błyszczą w powietrzu...

Przed drzwiami apteki stoi sam aptekarz, pan Ośmiałkiewicz, strwożony, zmieszany, jakby czując się winowajcą wścieklizny swego psa i owinięty w szal, spogląda nieśmiało w stronę policmajstra.

Lecz serce Matwieja Iwanowicza Tagiejewa drga teraz niecierpliwie.

Przedewszystkiem dojrzał on w tłumie Jabłońską, która idąc na próbę, zatrzymała się na brzegu trotuaru.

Zdaleka w słońcu widzi jej upudrowaną ładną twarzyczkę, ironiczny uśmieszek, trochę jasnych włosów, wysuwających się z pod granatowego kapelusza.

W mufce zawieszonej na łańcuszku, Jabłońska ma zwiniętą rolę i ta bieli się z daleka na ciemnem tle żakietu.

Policmajster prostuje się, chwyta za strzelbę, jedną nogę wysunął naprzód w tanecznej pozycyi, piskliwym głosem wydaje rozporządzenie:

— Diermo! Asadi nazad publiku!

Diermo pędzi w stronę publiczności, policmajster zwraca się ku żydom.

— Pałka! Otganijewrejow procz!

Pałka naciera z dobytą szaszką na żydów, ci uciekają z cichym, pełnym szacunku wrzaskiem.

Nagle twarz policmajstra rozjaśniona i szczęśliwa — pociemniała.

Przez szeregi publiczności z brzękiem i chrzęstem idą oficerowie dragońscy, rozmawiając i śmiejąc się głośno.

Matwiej Iwanowicz Tagiejew jest przedmiotem ich ciągłych drwin i żartów.

Dumni z nazwy »kawalerzystów« urągają piechocie, a policyę i żandarmów nie mają za boże poszycie.

I teraz, dowiedziawszy się na nauce w koszarach, iż policmajster urządził polowanie, porzucili w maneżu sołdatów i pobiegli na rynek naigrawać się z nieszczęsnego Tagiejewa.

Umieścili się w pierwszym rzędzie niedaleko Jabłońskiej, napełniając powietrze brzękiem ostróg, rosyjską, specyalną oficerom, gwarą i tą butą, jaką roztaczają dokoła siebie ludzie, mający do czynienia z końmi.

— Smatri Kola, Szasza, Wania... — wołali na siebie wzajemnie — wot gieroj! wot ochotnik!..!

Jeden z nich, troszkę od rana już cięty, krzyknął:

— Gdzież sobaka? radi Boga... gdzież eta sobaka?

I wszyscy zaczęli szukać po ziemi, wołając:

— Gdież sobaka?

Publiczność zaczęła śmiać się i podzielać dobry humor dragonów, jakkolwiek wyraźnie usunęła się od nich i pozostawiła pomiędzy sobą i oficerami pewną pustą przestrzeń.

Patrzono jednak na nich, a oni czując ten wzrok publiczności — dokazywali, dzwonili w ostrogi, podrygiwali, sadzili konceptami — duraczyliś, jak sami nazywali swój sposób postępowania.

Na czoło policmajstra wystąpił pot.

Czuł się ośmieszonym w oczach miasta, powaga jego chwiała się fatalnie — w dodatku dostrzegł, jak Jabłońska zakryła usta rolą i śmiała się serdecznie.

Chciał sobie dodać jakiejś powagi i podskoczył do Palki, który, opuściwszy szablę, stał zagapiony w dragonów.

— Kak dierżysz szaszku, ołuch! — zawołał groźnie.

Dragoni wybuchnęli gremialnym śmiechem.

— Prygajet! prygajet!... zaczął jeden z nich, naśladując piskliwy głos Tagiejewa.

Na szczęście Policmajstra rozległ się krzyk i z pośrodka żydów jak z procy wypadł stójkowy w długiej szyneli, wrzeszcząc:

— Bieżyt! bieżyt!...

— Gdie?

— Ot tam... bieżyt prjamo k nam!

Żydzi z wrzaskiem przeraźliwym rzucili się na środek rynku i w jednej chwili jak szarańcza rozlecieli się, przepadając, niewiadomo gdzie i kiedy.

Dragoni zaczęli wołać.

— Bieżyt! bieżyt!... i tupać nogami z wielkiej uciechy.

Publiczność na razie ogłupiała. Aptekarz wpadł do apteki i zamknął za sobą drzwi na klucz. W oknach damy i panny pobladły, zapomniawszy pochwycić lornetki.

Ku publiczności rzucił się Policmajster.

— Gaspada! wrzeszczał rozpaczliwie — gaspada radi Boga padalsze... Ja atwieczaju za Waszu żyźń... padalsze!...

Publiczność cisnęła się do murów domów, ale nie Uciekała.

Nagle z opustoszałej ulicy — wybiegła na rynek mała psina, czarna i kudłata.

Biegła prosto, a raczej wlokła się, tak była znużona i głodna.

Było to tak nędzne i małe stworzenie, iż Siemipudow mógł je śmiało rozgnieść uderzeniem swego Potężnego buta.

Wybiegłszy na rynek — psina zatrzymała się zdziwiona i przerażona.

Cała czerń ludzi, obnażone szable, fuzya policmajstra, wszystko to przeciw niej jednej...

Pies stał, patrzył i nagle rzucił się w bok. Chciał znaleść drogę do apteki i schronić się tam przed napaścią, którą instynktem przeczuł.

Tłum zaczął uciekać z drogi i pies zdumiony tem ustępstwem zwykle popychających go ludzi, dopadł do apteki i... zatrzymał się przed zamkniętemi drzwiami.

Po za szybą widniała pobladła twarz pana aptekarza i fioletowa bluzka pani aptekarzowej.

Pies przed temi zamkniętemi drzwiami zrozumiał grozę śmierci, która w ślad za nim biegła.

Instynktem samozachowawczym rzucił się w tył, widząc, iż te drzwi zamknięte były dla niego wyrokiem śmierci. Wpadł pomiędzy dragonów, którzy widząc, iż pies nie ma najmniejszych oznak wścieklizny, postanowili go obronić.

Lecz pies widząc, iż dragoni pochylili się nad nim, osądził ich chęci wbrew przeciwnie. Dobrowolnie rzucił się jak szalony na środek rynku i teraz zaczęła się śmiertelna gonitwa, trwająca długie chwile.

Pies dobywał ostatki sił i biegał w różnych kierunkach wśród słonecznego światła i śniegu. Z pyska dobyła mu się piana a tylne łapy chwilami kładły się na ziemi.

Lecz wszędzie, gdzie się zwrócił, znajdował przed sobą czarną szynel policyanta i błyszczącą do góry wzniesioną szablę. Oczy psa nabiegły krwią i w tej chwili walcząc tak o swe życie, zdawał się naprawdę wściekłem zwierzęciem.

Policmajster ciągle przykładał strzelbę, pragnąc wystrzelić, lecz pies z byskawiczną szybkością biegał Po placu, a Tagiejew bał się nietrafnym strzałem ośmieszyć w oczach publiczności.

Ograniczył się więc do wydawania rozkazów.

— Szaszkoj zarubit’ — krzyczał, jakby go ze skóry obdzierano.

W tej samej chwili pies gnany przez Siemipudowa, rzucił się w nogi policmajstra.

Tagiejew, chcąc uniknąć zetknięcia się z niebezpiecznem zwierzęciem, wykonał skok tak pocieszny, iż dragoni nie śmieli się, ale formalnie ryczeli, trzymając się za boki.

— Prygaj Stiopka! prygaj!... — wołali bez przerwy.

Policmajster rozdraźniony do żywego, zwrócił się ku policyantom.

— Ach wy dubi!... — krzyknął — szaszkoj wam gawarju! szaszkoj!...

I Siemipudow ciął szablą z całym rozmachem nieszczęśliwe zwierzę, które nagle po wierzchu czarnych kudłów oblało się purpurową posoką. Pies zwinął się kilkakrotnie i zawył raz jeden, przeraźliwie z nieokreśloną rozpaczą. Chciał jeszcze biedź, uciekać, ale nie mógł — krew zaczęła strugą lać się na bruk, pomiędzy kamienie.

Pies podniósł w górę mały, ładny łeb i jego oczy rozumne, łagodne, zmęczone, zaświeciły w słońcu, jak dwa czarne dyamenty.

Oczy te zaszły najprzód łzami — potem bielmem. Pies upadł na bok i konać zaczął.

Siemipudow wzniósł w górę swą zakrwawioną szablę i ze spokojem olbrzyma-zwycięscy pokazał ją ludowi.

Matwiej Iwanowicz Tagiejew z dumą i pogardą spojrzał na śmiejących się ciągle dragonów i podszedł ku Jabłońskiej.

— Ja wam siejczas w restoran izwiestnuju wieszcz pryniesu!

Pokłonił się jak przed ikonem i wydał rozporządzenie, aby zdechłego psa czemprędzej z rynku uprzątnąć.

IV. Kto u dragonów pije szampanskoje?

Próba miała się już ku końcowi.

Leon usiadł w jednej z lóż parterowych i patrzył, jak na scenie Jabłońska próbowała duetu z jednym z aktorów.

Zdziwił się, słysząc głos aktorki — przyjemny, rozległy i dźwięczny! Śpiewała widocznie nieuczenie, ale słuch miała dobry i instynktem się kierując, nie popełniała rażących błędów.

Orkiestra złożona z kilku żydów akompaniowała fatalnie. Dyrektor, łysy, okrągły mężczyzna zacierał ręce i mówił.

— Doskonale! doskonale!

Jabłońska skończywszy śpiewać, zaczęła się śmiać wesoło.

— A co? jaka ze mnie Patti... zobaczycie — na benefis Halkę sobie zaśpiewam!

Lecz aktorzy rozchodzili się już z próby, dążąc do restauracyi na obiad — zmęczeni, zmarznięci, w złych humorach z powodu zawieszonej wypłaty pensyi »do przyszłej niedzieli«.

Restauracya była połączona z teatrem i należała do jednego właściciela. — Duża sień, pełna śniegu i błota, oddzielała bufet od sali teatralnej.

Jabłońska zapiąwszy żakiet i podniósłszy kołnierz futrzany, weszła do loży, w której siedział Leon.

— Idę do restauracyi — wyrzekła wesoło — tam przyjdzie policmajster i przyniesie mi przepustkę... Będziesz pan mógł jechać wieczorem.

I natychmiast skierowała się ku wyjściu.

— Czekaj pan tu na mnie!

Leon pozostał w loży i oparłszy się o słup, siedział tak zdrętwiały i zziębnięty.

Na scenie Wincenty zabierał się do malowania »przystawki« potrzebnej na wieczór. Miała to być skała, a na niej rozpięty bluszcz. Drugi maszynista Klimek z podbitem okiem i rozdartą kurtką nabijał płótno na rodzaj szkieletu, skleconego z desek.

Tymczasem — w restauracyi koło bufetu, na którym gniły marynaty i rozmaitego rodzaju przekąski, zgromadzili się aktorzy, pijąc wódkę i jedząc przeróżne trucizny.

Za bufetem ufryzowany subjekt, pan Kazimierz, nalewał, doprawiał, przykrywał, a aktorzy narzekając na »bryndzę«, jedli i pili obficie, obstalowując barszczyki, kotleciki, zraziki, piwko i naleśniczki.

Za bufetem olbrzymia sala, w której więdło i schło kilka oleandrów, mieściła w tej chwili towarzystwo dragonów, którzy rozweseleni »polowaniem« policmajstra, przyszli weselić się dalej w restauracyi i pić krymskie wino na przemian z wódką, nazwaną żubrówką. Zajęli duży stół środkowy i rozmawiali głośno, napełniając całą salę gwarem i krzykiem. Aktorzy wchodzili do sali i siadali przy mniejszych stolikach, rozmawiając cicho i starając się nie patrzeć w stronę oficerów.

Ci — spoglądali dość przychylnie ku artystom, widocznie w chęci poznajomienia się z nimi, lecz aktorzy trzymali się pomiędzy sobą, tworząc niejako klan, niedostępny dla ogółu.

Jabłońska, w towarzystwie dwóch innych skromnie ubranych aktorek, usiadła przy osobnym stoliku i piła alasz, zagryzając chlebem z solą. Dostawszy po talerzu zupy, aktorki natychmiast rozpoczęły jeść smacznie, nie zwracając uwagi ani na oficerów, ani na kolegów, którzy ze swej strony mało interesowali się swemi koleżankami.

Nagle drzwi od bufetu otworzyły się i stanął w nich Tagiejew z rozpiętą szykownie szynelą i ufryzowanemi włosami.

Szybko ogarnął wzrokiem całą salę, dostrzegł dragonów, zmarszczył brwi i tanecznym prawie krokiem posunął ku Jabłońskiej.

Ona podała mu lewą rękę i nie przestając jeść, zapytała:

— Jest?

Policmajster uśmiechnął się i siadając na bliskiem krześle odpowiedział:

— Możet byt’ i jest’... no preżdie zdiełajtie mi czest’ wipit’ sa mnoj pokał szampanskawo.

Jabłońska parsknęła śmiechem.

— Za co mnie pan chce tak karać? — spytała — ja znieść szampańskiego wina nie mogę. Niech pan lepiej da mi to, co pan wie, bo ja wcale czasu nie mam! Zaraz po obiedzie druga próba!

— No wsio taki adin pokał... — nalegał policmajster.

I odwróciwszy się ku przechodzącemu kelnerowi, wydał głośno rozkaz przyniesienia butelki »zamrożonego«.

Chichot dragonów przesunął się jak rózga po jego plecach.

Oficerowie bawili się widocznie jego kosztem i tu w restauracyi.

Tagiejew wyjął z kieszeni mały świstek papieru i podał go Jabłońskiej.

— Wot wasz legitymacjonnyj bilet!

Ona aż zarumieniła się z radości.

Porwała ową upragnioną przepustkę i przypatrywała się jej długą chwilę.

»Stefan Popielawski« — przeczytała półgłosem.

— Eto diejstwitielno wasz rodstwiennik? — spytał Tagiejew z ironią w głosie.

Ale ona szybko wyciągnęła do niego rękę.

— Dziękuję... dziękuję!...

A widząc, że obie jej towarzyszki zabierają się do odejścia, chciała powstać także.

Lecz Tagiejew zmusił ją do zajęcia miejsca.

— Wot — zaczął — ja wam chatieł czto to skazat’.

— Niech mi pan pozwoli odejść, ja iść muszę...

— Niet, niet! ot i szampanskoje...

Kelner postawił na stole butelkę w platerowanej wazie i kilka długich kieliszków.

Na ten widok dragoni wpadli w rodzaj szału i zaczęli się znów nawoływać.

— Ej Szasza, Waśka, Kola... pasmatri kak rozgulałsia Policmajster...

— Na cztos... Policya toże choczet tonu zadat’.

Aktorzy zaczęli wstawać, płacić za swoje jedzenie i piwo i wychodzić.

Jabłońska miała twarz zachmurzoną i co chwila zrywała się z krzesła.

— Astańtieś mamzel Jabłońska — prosił ją policmajster, starając się udawać wesołość i swobodę — napijtieś winca, zamarożennawo jej Bogu eto nie wredno!...

Po za plecami Policmajstra rozległ się tubalny głos jednego z dragonów.

— U mienja zamarożennoje pijot moja łoszad’.

Drugi dragon natomiast zaprzeczył.

— Eto niewazmożna.

Zaczęła się sprzeczka, widocznie ułożona komedya. Policmajster jednak, pomimo pozornej swobody, aż drżał z tajonej złości.

Przez ten czas Jabłońska, wydobywszy zniszczoną portmonetkę, rozpłacała się z kelnerem, odsunąwszy od siebie nalany już kieliszek wina.

Nagle jeden z dragonów wstał i zawołał.

— Uwidisz!...

I poszedł do bufetu, gdzie wydał krótki, urwany rozkaz — poczem wyszedł na ulicę.

Policmajster zaczął tracić głowę.

Krew biła mu do skroni ze złości i wstydu. Chętnie byłby uciekł, lecz chciał pokazać Jabłońskiej, iż nie lęka się dragonów i nie ustąpi im miejsca. Przysunął się do aktorki, która niecierpliwie oczekiwała na resztę i nagle cichym szeptem zaczął jej czynić wyznanie miłosne w niezwykły i oryginalny sposób.

Według niego — dla niej, on gotów na wszystko. Porzuci służbę policmajstra i przeniesie się do Warszawy. Tam są cyrkuły, gdzie jak nic można zarobić po dwanaście tysięcy rubli na rok. Naprzykład cyrkuł zamkowy... on te pieniądze odda jej, Jabłońskiej — a dla siebie zostawi tylko dwa tysiące rubli...

Była to kombinacya bardzo prosta. Lecz Jabłońska nie chciała się na nią zgodzić.

— Kiedyż ten kelner resztę z tego rubla przyniesie? — mówiła, gryząc wargi.

Nagle rozległ się straszny łoskot i drzwi, prowadzące z sieni do bufetu, roztwarły się na rozcierz.

Równocześnie kelner wniósł dwie wazy z butelkami szampańskiego wina.

Za nim szedł chłopak z porcelanową miską.

We drzwiach bufetu pojawił się dragon w szyneli zarzuconej na ramiona i prowadził za uzdę dużego rudego konia.

Koń wstrząsał głową i bił kopytami o podłogę. Dragon pociągnął silnie uzdę i powoli idąc naprzód, przeprowadził konia przez bufet do sali, gdzie wszyscy oficerowie powstali, wydając okrzyki zachwytu.

Jabłońska powstała także od stołu i przylepiwszy się plecami do ściany, stała tak, wpatrując się szeroko rozwartemi oczyma w grupę oficerów.

Policmajster najeżony, nasrożony, szukał czapki i rękawiczek, powtarzając.

— Eto uż czerezczur !...

Tymczasem kelner odkorkowawszy butelki, nalał wino do miski i miskę postawił na podłodze.

Dragon zdjął uzdę koniowi, który wstrząsnął łbem i potoczył ślicznemi, czarnemi oczami dokoła sali.

— Pij Gudał!... — prosił oficer.

Gudał cofnął się i oparł silnie na zadnich nogach.

Słońce wpadające do sali zapalało złote smugi na jego ślicznej rudej sierści. Rozszerzył nozdrza, wciągnął kilkakrotnie woń wina i wreszcie chrapnąwszy, opuścił głowę nad miską.

Powoli — jakby rozkoszując się, pić zaczął.

Wówczas oficerowie rozstąpili się jakby na komendę i dragon, patrząc wyzywająco w stronę policmajstra, zawołał.

— Wot kto u mienia pijet zamorożennoje!...

Jabłońska przebiegła szybko salę i wypadła do sieni.

Za nią rozległ się głos dragona.

— Czeławiek!... dla nas wodki, a dla żywotnych szampanskawo!

Policmajster pobladł i posiniał — przestał się świecić na twarzy, tak był silnie wzburzony.

— Gaspada! — zaczął cienkim głosem — ja idu k gubernatoru!...

— Idi k samomu czortu!... odpowiedział mu właściciel Gudała.

Tymczasem, Jabłońska wpadła do loży, w której ciągle siedział Leon.

— Ma pan przepustkę... niech pan jedzie!...

On porwał ten zbawczy świstek papieru.

— Dziękuję, dziękuję!

Uczuł, iż ręka jej drżała.

— Co pani jest? Pani drży?...

Ona usiadła na krześle i oddychała ciężko.

— Nic mi nie jest... tylko oni tam, oni tam...

Nie dokończyła.

Zakryła twarz mufką, łzy ją dławiły. Wreszcie wzięła rękę Leona i ukryła ją w swoich dłoniach.

To pan dziś pojedzie? — spytała, jakby budząc się ze snu.

— Tak, tak... nie będę pani więcej przyczyniał kłopotu.

Ona spojrzała na niego z wymówką.

— Dlaczego pan tak mówi? Ja dla pana byłabym wszystko zrobiła.

Byli sami, w tej pustej ciemnej sali — oddzieleni jeszcze przegródką lóż i zasunięci w cień.

On przeczuwał raczej rysy tej twarzy, bo światło ze sceny nie dochodziło do miejsca, na którem ona siedziała.

Kobieta widocznie chciała się o coś spytać, bo palce jej nerwowo kilkakrotnie zacisnęły się dokoła rąk Leona.

Wreszcie wyrzekła nieśmiało.

— Ja... chciałam pana o coś zapytać?

— O co? Ja pani szczerze na wszystko odpowiem! Gdyby w tej chwili spytała go, jakie przestępstwo skłoniło go do ucieczki z kraju, byłby jej powiedział wszystko, nie ukrywając nic — tak była mu teraz bliska i swoja.

Lecz ona po chwili wahania ładnym giestem podniosła jego rękę zziębniętą i wsunęła ją w mufkę.

— Biedactwo! zmarzło — wymówiła żartobliwie i natychmiast dorzuciła, nie patrząc na niego, cicho — cichutko — szeptem:

— Może Panu pieniędzy na drogę potrzeba... ja nie mam dużo... ale tu jest... piętnaście rubli...

Chwileczkę zamilkła i zaraz tonem nieśmiałej prośby dodała.

— Niech Pan weźmie...

A potem jeszcze ciszej.

— Weź!... Mój złoty!...

On przysunął się do niej tak blisko, iż twarz jego opierała się o rękaw jej żakietu.

— Nie! nie!... — mówił wzruszonym głosem — Dziękuję, ja mam więcej, niż mi trzeba...

I pochyliwszy głowę ku jej rękom, dodał:

— Jakaś ty dobra!

I długo tak siedzieli nieruchomi, przytuleni do siebie, niewiadomo dlaczego, bo miłości dla siebie nie czuli zupełnie.