Wydawca: Psychoskok Kategoria: Humanistyka Język: polski Rok wydania: 2013

Uzyskaj dostęp do tej
i ponad 20000 książek
od 6,99 zł miesięcznie.

Wypróbuj przez
7 dni za darmo

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:

e-czytniku kup za 1 zł
tablecie  
smartfonie  
komputerze  
Czytaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Liczba stron: 452 Przeczytaj fragment ebooka

Odsłuch ebooka (TTS) dostępny w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacji Legimi na:

Androida
iOS
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?

Ebooka przeczytasz na:

Kindlu MOBI
e-czytniku EPUB
tablecie EPUB
smartfonie EPUB
komputerze EPUB
Czytaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Zabezpieczenie: watermark Przeczytaj fragment ebooka

Opis ebooka Wolność niejedno ma imię - Grzegorz Szymborski


Wolność niejedno ma imię to powieść historyczna młodego, debiutującego pisarza Grzegorza Szymborskiego. Książka jest literackim majstersztykiem, ukazującym losy bohaterów w niezwykle interesujący sposób. Kanwa powieści została doskonale skomponowana, łącząc wątki historyczne z fikcją. Nie będzie przesadą stwierdzenie, że historia i fikcja literacka idealnie się ze sobą przeplatają i uzupełniają, dzięki czemu powstaje bardzo prawdopodobna dla dawnych czasów opowieść.

Cytując słowa prof. dr hab. Stanisława Achremczyka ""Szymborski okazuje się pasjonatem historii, podchodzi do niej emocjonalnie, co jest dużą wartością pracy. Swobodnie porusza się w realiach epoki. Pokazał talent pisarski, odwagę podejmowania trudnych tematów. Autor wraz ze swymi bohaterami, przeżywa owe czasy nadziei i rozczarowań. Praca jest debiutem pisarskim Szymborskiego. Jest ona z pogranicza literatury faktu, reportażu, eseju historycznego, a zatem warsztatowo ujawnia dodatkowe zdolności Autora.

Książka porusza temat epoki XVIII wieku i prezentuje ówczesną polską rzeczywistość. Są to czasy niezbyt popularne w literaturze, wiążące się z okresem upadku państwa polskiego, I Rzeczpospolitej. Warto jednak zauważyć, że autor nie skupia się na powszechnym w tamtych czasach upadku obyczajów politycznych wśród szlachty czy słabości instytucji państwowych, ale głównym bohaterem czyni młodego żołnierza, patriotę Pawła Taszczyńskiego. To reprezentant obozu reformatorów i patriotów, którym jednakowoż nie udało się uratować państwowości polskiej. Paweł Taszczyński to oczywiście postać fikcyjna, która przeżywa swe przygody w oparciu o wydarzenia historyczne i walczy ze słabością Polski oraz silnymi wpływami zagranicznymi (głównie rosyjskimi) zmierzającymi do zniszczenia państwa. Na kartach powieści odnaleźć można postaci autentyczne jak np. ambasadora Repnina, księcia Ogińskiego czy Tadeusza Kościuszkę. Książkę czyta się z przyjemnością, szczególnie dzięki rozbudowanej warstwie przygodowej. Ta debiutancka powieść zasługuje na gromkie brawa!

Grzegorz Szymborski - ur. 5 sierpnia 1995 roku, redaktor internetowego pisma „Kwartalnik Sarmacki” oraz licealnego magazynu czwartego Liceum Ogólnokształcącego „Czfura”. Z przekonania konserwatysta, liberał, neosarmata i racjonalista, w głębi duszy filozof i patriota, który swoją twórczością literacką chce pobudzić serca młodych Polaków. Od zawsze zainteresowany historią Polski, obecnie dumny przedstawiciel klasy humanistycznej na progu klasy maturalnej jak również kolejnych życiowych wyzwań i wyborów.

Opinie o ebooku Wolność niejedno ma imię - Grzegorz Szymborski

Fragment ebooka Wolność niejedno ma imię - Grzegorz Szymborski

Grzegorz Szymborski "Wolność niejedno ma imię"

Copyright © by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright © by Grzegorz Szymborski, 2013

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część niniejszej publikacji nie może być reprodukowana, powielana i udostępniana w jakiejkolwiek formie bez pisemnej zgody wydawcy.

Skład: Wydawnictwo Psychoskok Projekt okładki: Filip Popławski

ISBN: 978-83-7900-076-0

Wydawnictwo Psychoskok ul. Chopina 9, pok. 23, 62-507 Konin tel. (63) 242

Grzegorz Szymborski
Wolność
niejedno ma imię
Wydawnictwo

Prolog

Kiedy w 1697 roku Rzeczpospolita została związana unią personalną z Elektoratem Saksonii, rozpoczął się przedostatni, bardzo przykry pod wieloma względami, rozdział w historii państwa polsko-litewskiego, określany przez wielu jako dzieje agonii. Zastój w polityce, pauperyzacja chłopów, upadek armii charakteryzują ówczesny kraj. Dawniej, za czasów Jagiellonów, Batorego oraz Zygmunta i Władysława z Wazów, Polska i Litwa przeżywały okres największego rozkwitu. Rzeczpospolita górowała nad innymi mocarstwami Europy. Niestety, te czasy minęły i choć stare powiedzenie: „za króla Sasa, jedz, pij i popuszczaj pasa” nie straciło dotychczas na wartości, hegemonia Rzplitej nigdy już nie dała o sobie znać.

Choć kres Srebrnego Wieku, tj. śmierć Władysława IV Wazy, uznany został przez kogoś za początek nieszczęść Rzeczypospolitej, ten kto tak twierdził, nie mógł wiedzieć, jak źle powodzić się będzie Polszcze i Litwie po śmierci Jana Sobieskiego. Wojny toczone o sukcesję tronu polskiego pomiędzy Sasami i Leszczyńskim stały się powodem wielu niekorzystnych czynników, które odbiły się na funkcjonowaniu kraju przez kolejne dziesięciolecia. Tedy to właśnie obcokrajowcy poczęli się angażować w wewnętrzne sprawy w Rzeczypospolitej, biorąc pod uwagę fakt, że nie może takiej Rosji czy Szwecji zagrozić. Petersburg, prócz z niemocy Rzeczposoplitej, korzystał z przywilejów wtrącania się w wewnętrzne sprawy kraju, pod pretekstem obrony wyznawców prawosławnych, które to Rosja w wyniku pokoju Grzymułtowskiego otrzymała. Wojny o tron doprowadziły również do podziału społeczeństwa zarówno polskiego jak i litewskiego. III Wojna Północna pognębiła Polaków i uwydatniła antagonizmy dzielące Naród. Choć Rzeczpospolita prawie nie brała w tym konflikcie udziału, to działania wojenne toczone były głównie na jej obszarze. Żadnej rekompensaty jednak nie otrzymała. Pierwsza połowa XVIII wieku była dla Rzeczypospolitej czasem wojen domowych, mozolnego rozwoju i bierności na arenie międzynarodowej. Upadł honor szlachecki, zaprzestano ćwiczyć wojska, szlachta wolała parać się polityką i dalej wyzyskiwać chłopów. Nieraz, podczas buntów i wypadów hajdamaków na Prawobrzeże, trzeba było gromadzić dwukrotnie liczebniejsze siły koronne, aby to „rycerstwo” zechciało stanąć przeciw hultajstwu.

Podczas trwających przeszło sześćdziesiąt lat czasów saskich, wytworzyło się potężne stronnictwo republikantów pod wodzą Potockich, którzy od czasu podpisania elekcji Stanisława Antoniego Poniatowskiego na króla Polski i Wielkiego Księcia, a właściwie już od połowy lat 40., stali się główną opozycją dla zyskującego przewagę dworu, czyli Familii Czartoryskich.

Nadeszła jesień 1766 roku. Choć już dwa lata minęły od obioru „Ciołka” i skonfederowania sejmu, zostały one w spokoju przeżyte przez mieszkańców kraju Obojga Narodów. Wszystko wskazywało na to, iż coś ważnego się już w wkrótce wydarzy. Niewielu jednak przypuszczało, że może to być coś złego dla państwa. Większość Polaków i Litwinów skupiało się na osobie nowo obranego władcy, w którym Czartoryscy i ich poplecznicy pokładali wielkie nadzieje. Nie brakowało wątpiących i wrogich, zwłaszcza przeciwników Familii. Republikanci jawnie sprzeciwili się królowi, gdy doszło do sejmu zwanego „sejmem Czaplica” od nazwiska podkomorzego łuckiego Celestyna, pod którego laską ów sejm obradował. Stronnictwo staroszlacheckie dosyć miało samowoli Czartoryskich, którzy najpierw wezwali do Polski Moskali i gwałtem zmusili „Sasów” do opuszczenia Warszawy, usadowili na tronie stolnika litewskiego, zawiązali konfederację i, tym samym, związali im ręce.

Posiedzenie to było inne niż zwykle. Familia z królem byli żądni reform. W gabinecie królewskim odbywały się tajne narady, na których król z poplecznikami starał się zgotować projekty modernizujące kraj. Wszystkie jednak wyciekające z niego informacje wędrowały do jegomości Repnina, który dzięki uprzejmości Wessla, Mniszcha i referendarza Podoskiego, mógł w spokoju popracować z posłem pruskim nad planem przeciwdziałania. Tak doszła do niego wieść o pomyśle króla i Andrzeja Zamoyskiego, którzy pragnęli przeforsować projekt głosowania większością, nad wnioskami składanymi przez Komisję Skarbową. Ambasador rosyjski Nikołaj Repnin zagroził wojną, gdyby owa ustawa ujrzała światło dzienne. Równocześnie wystąpił poseł Repnin sam, czy też z carskiej woli, z niegodziwą propozycją, aby dysydenci uzyskali te same prawa co katolicka szlachta. Ambasador pruski Benoit także poparł tę sugestię. Chciał, by także protestanci cieszyli się większą swobodą. Republikanci na czele z biskupem krakowskim Kajetanem Sołtykiem i biskupem kamienieckim Adamem Krasińskim, broniąc wiary katolickiej, przeciwstawili się Rosjaninowi. Bronili uprzywilejowanego katolicyzmu. Familia Czartoryskich, stronnictwo, które od czasu konwokacji pod moskiewskimi bagnetami uznawane było za wrogie dla wszystkich prosaskich polityków, również odrzuciło myśl Repnina. A sojusz kanclerza rosyjskiego Panina i Czartoryskich kruszył się z dnia na dzień... Czartoryscy nie mogli ryzykować jeszcze większych komplikacji w kraju, dlatego, aby odbudować wizerunek wśród szlachty, zmuszeni byli przeciwstawić się dotychczasowemu protektorowi. Familia z Poniatowskim na czele, sprzeciwiła się projektowi dysydentów. Chcieli zyskać popularność wśród szlachty i zniechęcić Katarzynę do wtrącania się w sprawy Rzeczypospolitej, choć stolnik litewski zapewniał przed koronacją, że zrówna dyzunitów z łacinnikami. Sam król był gotów spełnić żądania dysydentów, jednakże, w skrytości przed sejmem, Nikołaj Repnin łudził „Ciołka”, iż w zamian za poparcie jego projektu wymaże z polskich obyczajów liberum veto. Król przyjął postawę wyczekującą, bał się całkowicie sprzeciwić Repninowi i Katarzynie, ale nie chciał stracić, podobnie jak Czartoryscy, resztek szacunku u szlachty.

Monarcha poszedł jednak na niewielkie ustępstwa. Od tej pory interesy zarówno dyzunitów jak i protestantów zostały wyjęte spod jurysdykcji kościelnej. Była to jednak zaledwie namiastka tego, czego luteranie, kalwini i prawosławni żądali od tak wielu lat. Szlachta różnowiercza bowiem, od Sejmu Niemego, kiedy to jej prawa zostały ograniczone, domagała się pełni przywilejów politycznych: uczestnictwa w sejmach, urzędach państwowych i wolności praktyk religijnych. Teraz jednak, przy wsparciu ościennych dworów, różnowiercy mieli stać się bardziej zuchwali…

Dążenia do równouprawnienia innowierców popierała Rosja. Minister duński Bernstorff, w imieniu swojego rządu, szczerze życzył Rzeczypospolitej sukcesów i postępu, cokolwiek to miało znaczyć. Król pruski Fryderyk bał się natomiast, że różnowiercy z jego państwa żądać będą później tego samego. Także i sam król polski w skrytości popierał dążenia innowierców i był im przyjazny, ale nie mógł nic uczynić, gdyż i tak tracił już sprzymierzeńców. Drugim, po kwestii różnowierców, celem ambasadora było rozwiązanie trwającej od dwóch lat konfederacji. Zrozumiawszy, iż Czartoryscy z królem zabiegali o pomoc Rosji, jako narzędzia, Repnin spędził krnąbrnym Polkom sen z powiek. Poparło go w tej kwestii stronnictwo saskie, w którym Nikołaj począł widzieć nowych klientów Rosji, bardziej jak Czartoryskich, głupich i łasych na pieniądze. Republikanci dążyli do zemsty na znienawidzonym królu, tym bardziej że od czasu zbliżenia „Sasów” do posła Repnina, ten zapewniał ich, że sprawa dysydencka ma tylko zmusić szlachtę do walki o umocnienie własnych swobód, a w pierwszej kolejności zależy mu na przywróceniu starego, tj. saskiego, (nie)rządu.

Nie chcąc, aby zgromadzenie szlachty stało się totalną katastrofą, Familia zagłosowała przeciw własnym projektom, przez co w sprawach zmian podatków i zwoływaniu pospolitego ruszenia wciąż trzeba było okazywać na sejmie jednomyślność. Prócz tego podwyższono żołd oraz zniesiono cło przewozowe w kraju. Dzięki temu ambasador Nikołaj i Republikanci zostali częściowo uszczęśliwieni, rozwiązano konfederację, ale plan Repnina co do różnowierców został chwilowo odroczony. Czartoryscy z królem przechytrzyli Repnina, wzbudzając jednak jego gniew. „Sasi” też zyskali to, co chcieli. Repnin wrócił do Rosji bez większych owoców swego działania.

Rozdział pierwszy: Zagrożenie

Chcąc zjednać sobie szerokie grono popleczników, król August nawiązywał stosunki dyplomatyczne z magnaterią, wysoko postawionymi rodami szlacheckimi oraz wpływowymi, piastującymi dożywotnie urzędy dygnitarzami. I choć czuć w tym zajęciu było wazelinę, sam władca podchodził do sprawy z dystansem – po latach panowania tak to wspominał: Trzeba było z tą ciżbą debatować, podziwiać ich brednie, a nade wszystko ściskać ich brudne, kapcańskie osoby. Było także królowi dbać o wielce poprawne stosunki z ostatnim rzeczywistym lennikiem koronnym - księciem Kurlandii i Semigalii Ernestem Bironem, by i ten wstawiał się za Jego Królewską Mością. W tym celu Poniatowski wysyłał ku niemu posłów, a spośród nich jeden odznaczał się wielce, gdyż był w przyjaźni z księciem, który go jak syna kochał, a i „dziecię” odwzajemniało sympatię, zapewniając o poprawnych stosunkach Księstwa z Rzeczpospolitą. Nie była to jednak lekka i błaha praca, która z pozorów przypominała inne misje kurierskie. Ulubiony goniec króla miał nie lada wyzwanie, zwłaszcza że od śmierci ostatniego z rodu Kettlerów w księstwie nasiliły się wpływy rosyjskie za sprawą Anny Iwanówny i Katarzyny II. Nowy książę, Ernest Jan Biron, został ponownie obrany na władcę niemieckiego państewka dzięki poparciu carycy Katarzyny. Osoba przychylna Rosjanom na majestacie lenna Rzeczypospolitej sprawiała więc dodatkowy problem. Poseł jednak umiał przekonywać księcia do racji Jego Królewskiej Mości, które różniły się od poglądów cesarzowej.

Nadszedł trzydziesty dzień listopada. Poseł królewski wracał właśnie z bałtyckiego księstwa z listem do króla Poniatowskiego, przedzierając się wraz ze swoją kompanią ułanów przez bujne litewskie lasy. Zwał się Paweł Taszczyński. Służył jako porucznik ułanów u Jego Książęcej Mości Michała Kazimierza Ogińskiego i, rzecz jasna, u samego króla. Był to młody mężczyzna, w połowie lat trzydziestu, człek średniej postury, z oczami brązowymi jak kasztan oraz ciemnymi blond włosami podchodzącymi gdzieniegdzie pod brąz, wystającymi spod jego niebieskiej ułanki.

Miał pod sobą trzydziestu ludzi, w tym swego bliskiego przyjaciela - pana Janusza Wiktora Zatopockiego, wybitnego sapera i inżyniera zarazem. Ten drugi zdawał się zgrywać elegancika, zawsze odziany w szykowne ubrania wedle wzorców europejskiej mody. W podróży jednak ubrany był w długi, niebieski płaszcz z żółtymi wyłogami, skórzane botforty z cholewą za kolana. Na zadartym nosie miał okulary. U boku zamszowego pasa przytroczony rapier z rękojeścią-kabłąkiem ozdobioną lśniącym kamieniem szlachetnym. Przystrzyżone włosy ukryte były pod trójgraniastym kapeluszem.

Wszyscy członkowie kompanii, łącznie z porucznikiem, przeszli szkolenie wojskowe w Koronie i w Saksonii. Byli więc dobrymi żołnierzami. Wszyscy nabyli doświadczenie podczas Wojny Siedmioletniej.

Paweł i Janusz mieli posłuch wśród żołnierzy, lecz gdy porucznik niedomagał bądź nie miał warunków do prowadzenia kompanii, dowództwo obejmował niemniej szanowany, silny i porywczy wachmistrz Andrzej Piekarski - zaufany człowiek Pawła i towarzysz broni od zarania dziejów. Był dobrym żołnierzem, strzelał najlepiej w całym oddziale, ale miał jedną przywarę: gdy tylko dopadł kufla z miodem bądź ze zmrożonym piwem, zwłaszcza po wyczerpującym dniu, ciężko było pohamować jego ambicje i postawić go nazajutrz na nogi.

Wszyscy, którzy w owych czasach mieszkali na Litwie, gdy tylko usłyszeli radosne pieśni wesołej kompanii Pawła oraz dźwięki wydawane przez instrumenty dwóch wojskowych muzyków, umilających czas spędzony w plenerze, wiedzieli, że to orszak pana Taszczyńskiego, Jeźdźcy byli elegancko umundurowani. Niebieskie spodnie sięgały ponad kostki. Biało - niebieskie kurtki kawaleryjskie z luźno opadającymi rękawami, typowe były dla mody polskiej. Czapki mieli płaskie, z futrzanym obszyciem. U szeregowych derka była błękitna, dodatkowo obszyta na czarno, u oficerów na srebrno. Torby posiadali skórzane, z narożnymi obiciami. Siedzieli w tatarskich siodłach, bo od Lipków się formacja ułanów wywodziła. Kawalerzyści uzbrojeni byli w szable, lance z proporczykami w kolorach tych samych, co odzienie. W olstrach trzymali pistolety, a przez ramię, co niektóry żołnierz, przewieszony miał na rzemieniu karabin.

W oddziale porucznika zawsze panowała przyjemna atmosfera, lecz gdy ktoś naraził się Taszczyńskiemu, ten potrafił zaprowadzić porządek w kompanii. I mimo tego, iż kary były surowe i czasami wręcz poniżające, wszyscy żyli w głębokiej przyjaźni i respektowali swojego dowódcę. Taki stan rzeczy sprawiał, że niesubordynacja w oddziale była już rzadkością.

Paweł należał do ludzi, którzy nie pałali miłością do króla i szlachty. Wiedział, przez co Rzeczpospolita jest, jaka jest, zdawał sobie sprawę, że Antoni nigdy nie zostałby wyniesiony na tron Rzplitej, gdyby nie poparcie carycy i Familii Czartoryskich. Wzbudzało to w nim niechęć, gdyż wiedział, że król pokłada nadzieję w poparciu Katarzyny. Mimo tego Paweł służył władcy, gdyż uważał, że bez lojalności wobec króla byłby nikim. Jak przystawało na wiernego sługę Obojga Narodów, króla traktował jak ojca, Rzplitą jak mać.

Przemierzając bezkresne bory i pola Wielkiego Księstwa przypominał sobie, czego nauczył się o tym kraju z czasów jego dominacji, kiedy to te tereny zamieszkiwały miliony mieszkańców rożnych narodowości. Był to cudowny świat, w którym Kozak trzymał się za rękę z Polakiem, Prusak z Litwinem, Mazur z Rusinem. Wszyscy żyli tam razem, dbając o wspólne dobro - Rzeczpospolitą, jedyną taką na świecie. Ich wzajemne poszanowanie i tolerancja były atrybutem kraju i przykładem dla chrześcijaństwa, kiedy to w innych państwach, jak na przykład w Świętym Cesarstwie Rzymskim, wielokrotnie dochodziło do rozruchów religijnych i prześladowań. Nie pytano wędrowca - Ktoś ty panie, krześcijanin?, lecz czy luter, kalwin, a może katolik… Zła odpowiedź - kula w łeb. Dlatego właśnie były powody do dumy z tego kraju na wschodzie, służącego za przykład dla całego chrześcijaństwa, na który to papież spoglądał z uśmiechem z komnat swojej bazyliki, lecz także na kraj chroniący zawsze zachód przed podupadającym już Imperium Ottomańskim, mongolskimi ordami, zwanymi błędnie w Europie tatarskimi i rosnącym w siłę Carstwem Rosyjskim. Działo się tak tylko dlatego, że dziatki króla i Rzplitej były gotowe skoczyć dla nich w przepaść. Nie brakło jednak czarnych owiec w tej sielskiej rodzince. Wieczne utrapienie Rzeczypospolitej - bogata i pyszna magnateria, sprzedajna szlachta z rezonem, co się za potomków starożytnego plemienia uważała, skutecznie manipulowały krajem, podsycając płonący stale ogień. Żyzne pola Rzeczypospolitej zamieniły się w jałowe, bezludne pustkowia. Dawny brat okazywał się być mordercą. Stare „państwo bez stosów” stało się jednym, wielkim pogorzeliskiem. Wplątana w liczne konflikty Rzplita Obojga Narodów została okrojona od zewnątrz, tracąc kolejne terytoria, ale i poraniona na powierzchni przez sąsiadów, którzy wraz z łasą na czerwońce magnaterią, skutecznie blokowali zagojenie się krwawiących ran. Chluba i duma państwa jaką było poszanowanie innowierców, stały się przekleństwem i zgubą. Nikt nie przyszedł jej z pomocą. Rzeczpospolita dogorywała. Stała się rzeczywistym uosobieniem agonii.    

Przybliżając sobie pokrótce historie Rzeczypospolitej, Paweł poczuł, jakby śnił mu się straszliwy koszmar. Przypominał sobie, że teraz sąsiedzi Polski: Prusy i Rosja, domagały się równości pomiędzy różnowiercami. Mieli czelność prosić czy raczej rozkazywać, abyśmy uczynili dla dysydentów więcej niż na początku ubiegłego stulecia! Zły sen trwał - w rzeczywistości oraz umyśle porucznika. Na szczęście wybudził go z niego pan Zatopocki, który przemawiając do nieobecnego myślami przyjaciela, ponawiał to samo pytanie po raz któryś z kolei:

- Hejże, Pawle! Mówię do ciebie. Jak daleko do najbliższego miasta? Kończą się żywność i woda w bukłakach, a maszerujemy nieprzerwanie od dwóch dni!

- Najbliższym miastem postojowym, w którym należycie odpoczniemy, będzie Wilno, niespełna dzień drogi stąd - odrzekł pan Taszczyński, poprawiając ułankę na głowie.

- Winniśmy zatem poszukać wodopoju, także i konie przyda się napoić - zauważył Janusz. - Nie chcemy chyba, by padły nam w połowie drogi!

- Król by nam tego nie wybaczył - stwierdził żartobliwie Paweł.

- Ciężko by było tedy do króla jegomości dotrzeć!

Znużony całodniową wędrówką orszak poruszał się coraz wolniej. Widząc to, pan Taszczyński zarządził postój. Kompania przejeżdżała właśnie przez niewielką polanę, tak więc Paweł nakazał wstrzymać pochód. W samym centrum, w miejscu, gdzie rósł odosobniony, olbrzymi dąb, jeźdźcy rozbili swój obóz. Postanowiono poczekać z wznowieniem podróży do rana. Przywiązawszy konie do grubych gałęzi drzewa, ułani, na rozkaz pana Taszczyńskiego, stawili się w szeregu.

- Panowie. Książę Biron z troski o naszą dobrą żołnierską posturę, nazbyt dużo prowiantu nie przydzielił. Ponieważ kończy się jadło, a co gorsza i płyny wszelakie, musimy przeczesać okolicę w poszukiwaniu strumienia i jakiejś strawy! - zakomenderował Paweł.

- Zatem wbrew to woli jego książęcej mości! - zakrzyknął w tłumie kawalerzystów jeden z ułanów.

-Biorę ten czyn na swoje sumienie! – odparł, śmiejąc się, dowódca. – Gdy idzie o napitek, bardziej bym o naszych wierzchowcach myślał niźli o waćpanach.

- Zawsze pozostaje dla nas kilka butelek gorzałki - zauważył jeden ułanów, wzbudzając wśród innych śmiech. Na twarzy pana Taszczyńskiego także pojawił się uśmiech.

- Kilka butelek na trzydziestu zgoła ludzi? Oszalałeś! - zaśmiał się pan Zatopocki, a wraz z nim pozostali.

- A jeśli w tutejszej kniei nic dla naszych czworonożnych kompanionów nie znajdziemy, będzie nam trzeba się i gorzałką z końmi podzielić, nie tylko trudami podróży! – roześmiał się pan Piekarski

- Dla co niektórych jeno łyk specjału pana wachmistrza wystarczy, aby położyć pokotem i największego twardziela - zauważył ten sam ułan – zobaczymy, czy i na nasze rumaki podziała!

- Byle do wieczora, mości panowie! - odezwał się porucznik - Tak czy siak, musimy się rozdzielić i poszukać wody. Podzielimy się na kilkuosobowe grupy. Pan Piekarski pozostanie dopilnować obozu i cennych specjałów, ja i Janusz pójdziemy na północ, reszta zaś niech dzieli się wedle własnego uznania - zadecydował Taszczyński.

W chwilę potem żołnierze rozbiegli się na wszystkie strony i w przeciągu kilku minut sylwetki postaci zniknęły w ciemniejących lasach. Przyjaciele przygotowali ekwipunek i ruszyli w stronę boru. Chwilę później Paweł i pan Zatopocki stanęli na skraju kniei.

- Jesteś pewien, że chcesz tam wejść? - zapytał Janusz.

- Mamy inne wyjście? Przecież bez wody ani my, ani konie nie dotrzemy do Wilna - zauważył Paweł. - Sam zwróciłeś mi na to uwagę.

- Może ja pozostanę z wachmistrzem popilnować obozu? - zaoferował się pan Zatopocki.

- Widzę, że ciebie aż korci obaczyć tej ambrozji - uśmiechnął się porucznik.

- Nie skosztować, ale przypilnować innych, co pewnie skorzystają z okazji i wróciwszy, dobiorą co nieco dla siebie.

Porucznik dał znak, by Janusz się nie kłopotał i zadbał o to, co trzeba. Pan Zatopocki skinął głową, po czym Taszczyński znikł w gęstwinie leśnej. architekt zawrócił do obozu.

Dowódca ułanów szedł z wolna po lesie, trzymając dłoń na rękojeści szabli. Przysłuchiwał się odgłosom natury, nasłuchując płynącego strumienia. Krocząc po tej nieokiełznanej puszczy, słyszał pohukiwania sów, odgłosy szeleszczących na wietrze nielicznych liści, które się jeszcze tej jesieni na konarach ostały, piski gryzoni i szybkie skoki zajęcy uciekających na zimę do nor, kruszejące pod butami zeschłe fragmenty roślin. Szumu płynącej wody jednak nie usłyszał. Zapuszczał się jeszcze bardziej w głąb boru, napotykając coraz to nowe instrumenty leśnej orkiestry.

Tymczasem pan Zatopocki zmierzał w kierunku obozowiska, gdzie wachmistrz szykował już ogniska na wieczór. Piekarski nie dostrzegł ani jego, ani młodzieńca, który zakradł się i sięgał już do torby wachmistrza.

- Poczekać nie możesz, waszmość? – Janusz chwycił chłopaka za ramię.

Jak się okazało, był to ten sam ułan, który tak ochoczo o gorzałce niedawno rozprawiał.

-A to nie winien waszmość zwierzyny szukać? - kontynuował architekt

-A i waćpan?

- Mnie tu pan porucznik wysłał, byle dóbr wszelakich od takich smakoszy chronić! Jużci! Ruszajże i co nakazał mości pan Taszczyński rób!

-Pędzę! – odparł chłopak i po chwili już go w obozie nie było.

Teraz Janusz sam zerknął na lekko rozwartą torbę wachmistrza. Kucnął, spostrzegł, że pan Piekarski dalej jest zajęty i wyciągnął flaszę. Dręczyły go jednak sumienie i wstyd. Wiedział, że nie powinien zostawiać Pawła samego, ale sam zainteresował się bimbrem Andrzeja, który w Mitawie opracował nowy specyfik. Poczuł jednak, że musi pójść z przyjacielem. Przez głowę przechodziły mu przerażające myśli: rozszarpanie porucznika przez jakąś leśną bestię, napad rabusiów i Bóg raczy wiedzieć co jeszcze! Zatopocki spojrzał na rzeczy porucznika pozostawione na siodle wierzchowca. Dostrzegł jego pistolet kawaleryjski.

- Przecieżnawet nie będzie w stanie nas zaalarmować - pomyślał Janusz, chwytając jego broń. W obliczu tego niebezpieczeństwa inżynier odwrócił się na pięcie w stronę lasu i pobiegł za przyjacielem.

Paweł kontynuował wędrówkę. W pewnej chwili natknął się na pszczeli ul, a raczej na jego resztki. Ostrożnie zbliżył się do zniszczonej barci. Wtem za drzewem, pod którym leżała zdewastowana pasieka, rozległ się odgłos sapiącego zwierzęcia. Ciarki przeszyły Pawła na wskroś. Powoli wyciągnął szabelkę z pochwy i przyległ do pnia. W desperackim ruchu skoczył za drzewo, lecz, ku swemu zdziwieniu, niczego tam nie zastał. Po chwili jednak zauważył cień wyłaniający się zza jego pleców, usłyszał warczenie zwierza, poczuł również niewyobrażalny smród wydobywający się z paszczy. Coś kapnęło na ziemię tuż obok buta Pawła. Porucznik obejrzał się i dostrzegł wielkiego niedźwiedzia stojącego na tylnych łapach, z kłami na wierzchu i pazurami ostrymi jak brzytwy. Miś, co najmniej dwukrotnie większy od Pawła, miał brązowawe futro, a jego pysk był umorusany miodem. Napastnik przymierzał się do ataku, wpierw dał szansę, aby pokazać, kto tutaj rządzi w tym lesie, Paweł instynktownie sięgnął po pistolet, lecz na swoje nieszczęście, zapomniał go wziąć. Niedźwiedź nie czekał dłużej. Zrobił w powietrzu zamaszysty łuk łapą, mający powalić intruza na ziemię. Ileż miał szczęścia pan Taszczyński, gdy odchylił się o centymetr w bok. Tyle właśnie brakowało, by porucznik dokonał żywota. W szale rzucił się zwierz na Pawła, lecz ten zdążył uskoczyć na stronę i przy okazji ciachnąć misia w kark. Ten tylko jeszcze bardziej się zdenerwował, w jego oczach zapłonęła nienawiść. Niedźwiedź przypuścił kolejną szarżę, tym razem skończyło się poranieniem przedniej łapy i odrąbaniem lewego ucha tego monstrum. Krwawiący zwierz zaatakował Pawła po raz kolejny i obalił go na ziemię. Kulejący miś zmierzał ku ofierze, niezdolnej już do powstania. Ryknął donośnie na obolałego Pawła, opluwając go śliną zmieszaną z niedźwiedzią posoką i miodem. Miał już wbić pazury w brzuch porucznika, gdy rozległ się huk wystrzału i ryk zwierzęcia zamienił się w skowyt. Z lewej strony niedźwiedziej głowy trysnęła krew i kawałki zwierzęcego mózgu. Paweł otworzył oczy i ujrzał leżącego nie więcej niż pół metra od siebie, martwego zwierza, spod którego wypływała krew oraz zbliżającego się wybawcę - pana Zatopockiego.

- Pawle, jesteś cały? - zawołał Janusz, pochylając się nad porucznikiem.

- Chwała Bogu i tobie za ratunek! - powiedział zdyszany pan Taszczyński, zdejmując z nogi łapę martwego zwierza - Nie, nic mi nie jest, jeno porządnie uderzyłem się w głowę.

Janusz pomógł przyjacielowi wstać.

- Sądziłem, że wolisz doglądać obozu - zauważył Paweł.

- Cóż, nie mógłbym zostawić przyjaciela samego - rzekł pan Zatopocki - Moje przeczucia co do zagrożeń okazują się, jak widać, trafne. Jak zwykle zapomniałeś pistoletu!

Pan Taszczyński poklepał przyjaciela po ramieniu, jednak tę uroczą scenę zakłócił odgłos trębacza, co gorsza, nie z kompanii ułanów, bo takowej nie posiadali.

- Słyszałeś to? - zapytał zaniepokojony porucznik.

Dźwięczny sygnał się powtórzył.

- Jasne, chodźmy lepiej obaczyć, kto to nadchodzi. Miej baczenie przyjacielu…

Mężczyźni czym prędzej udali się w stronę, z której dochodził ten niepokojący odgłos. Im bardziej zbliżali się, tym donośniejsze stawało się brzmienie instrumentu, a także dało się słyszeć tętent kopyt oraz tupot maszerujących żołnierzy. Wreszcie przyjaciele dotarli do gościńca, przed którym znajdowały się ogołocone z liści krzewy. Tam ułożyli się pod świerkiem z licznymi i rozłożystymi gałęziami. Mając pewność, że przez gałęzie i gęsto rosnące igły Paweł i Janusz nie zostaną rozpoznani, oczekiwali cierpliwie na nadejście orszaku. W końcu doczekali się. Zza zakrętu wyłonił się duży poczet piechoty, a także grupa ubranych na czerwono artylerzystów ze swoimi armatami ciągniętymi przez liczne konie. Wszyscy piechurzy byli dobrze wyposażeni w duże ładownice, prochownice, chlebaki, nowoczesne karabiny i muszkiety skałkowe. Sądząc po umundurowaniu oraz znakach charakterystycznych, obaj domyślili się, że nadciągające wojsko to siły zbrojne z Cesarstwa Rosyjskiego. Niekończący się sznur carskiej piechoty odzianej w granatowo - żółte mundury zasiliły wkrótce oddziały dragonii, której duży zastęp wyłonił się zza wirażu. Dalej nadciągały kolejne jednostki piechoty, tym razem posiłkowane przez piechurów znad Donu, a także pokaźny zastęp huzarów i lekka jazda kozacka w futrzanych czapach ze spisami przewieszonymi przez ramiona. Główną siłę armii stanowili grenadierzy, z charakterystycznymi wysokimi czapkami i torbami wypchanymi czarnymi pociskami.

- Cóż oni robią w Rzeczypospolitej?! - szepnął w końcu oburzony pan Zatopocki, wpatrując się we wrogie wojska.

- Nie mam pojęcia, lecz ich obecność tutaj nie wróży niczego dobrego… - odpowiedział Paweł, wodząc wzrokiem za żołdakami.

- Pewnie mają manewry - mruknął Zatopocki, przyglądając się żołnierzom największej lądowej armii w Europie.

- Uwaga! - krzyknął do przyjaciela Paweł, pochylając głowę, gdyż dwóch Kozaków gnało poboczem i ścinało przydrożne krzaki cięciami szabel, wydając przy tym dzikie okrzyki.

- Co za nieokrzesany naród… - stwierdził Janusz, odganiając dłonią wezbrany w powietrzu pył jezdny.

Nos sapera źle zareagował na kurzawę. Mimowolnie pan Zatopocki kichnął, zwracając na siebie uwagę nadjeżdżającego Kozaka. Ten, zaciekawiony dziwnym odgłosem, wstrzymał konia i zaczął przyglądać się w kryjówce Polaków. Janusza i Pawła ogarnęła trwoga. Rusin wyciągnął zza pasa pistolet, po czym wycelował go w krzaki. Miał już nacisnąć za spust, kiedy przejechał między nim, a Polakami zastęp huzarów. Gdy żołnierze minęli Kozaka, czarnowąsy Rusin przygotował broń do strzału. Wtem ponaglił go jego przełożony. Spojrzał jeszcze raz w zarośla, zanim ruszył w dalszą drogę.

Paweł i Janusz byli uratowani, czekali jednak, aż wróg zniknie za zakrętem, gdyż do ostatniej chwili ów Kozak wodził wzrokiem za kryjówką pana Taszczyńskiego. Przyjaciele stwierdzili, że dosyć już tutaj zabawili, tak więc przeczekali, aż zastęp Dońców, stanowiących tylną straż, ich ominie, po czym powoli, czołgając się, wycofali się w stronę lasu. Kiedy znaleźli się w bezpiecznej odległości, Paweł i Janusz popędzili ile sił w nogach. Zatrzymali się dopiero w miejscu, gdzie ubito wcześniej niedźwiedzia.

- Cóż… - zaśmiał się zdyszany pan Zatopocki - Dość nietypowa wędrówka po lesie!

Pawłowi jednak nie było wcale do śmiechu. Wielce strapiony widokiem przybyszy ze Wschodu, zajął się żmudną pracą, jaką była obróbka mięsa niedźwiedziego. Wziąwszy kilka płatów mięsiwa, udał się z Januszem w stronę obozu. Kiedy dotarli na skraj polany, skąpany do tej pory w blasku słońca świat, pogrążył się w całkowitych ciemnościach. Dla ułanów jednak dzień się dopiero zaczynał. Z oddali pan Taszczyński dostrzegł już płonące ogniska i ledwo trzeźwe sylwetki żołnierzy. Po niespełna minucie Paweł i Janusz zawitali do obozowiska. Od dawna już trwała tutaj żołnierska libacja. Ułani znalazłszy w lesie strumień z wodą i zebrawszy dary runa leśnego, powrócili szybko przyrządzić wieczerzę, podczas gdy wachmistrz Piekarski szykował już imprezę. Humor Pawła nie poprawił się, nawet w towarzystwie wesołej kompanii. W końcu zdziwiony postawą zamyślonego porucznika i Janusza pan Andrzej zapytał:

- A cóż to za smętne miny panowie? Od powrotu nie ozwaliście się ni słowem. Coście tam w borze znaleźli poza niedźwiedziem?

- Rosjan mości wachmistrzu… - odezwał się pan Zatopocki - Wielką armię Moskali!

- Waść się z kobyłą na rozumy pozamieniał, czy może napił się wcześniej w lesie? - zaśmiał się wachmistrz, a wraz z nim reszta kompanii.

Paweł jednak nic się nie odezwał. Pozostawał zasmucony i zadumany. Nie dość, że natknął się na wrogie Rzeczypospolitej wojska w obrębie jej granic, to starł się dzisiaj z niedźwiedziem, który powinien był już dawno zapaść w sen zimowy! Dziwny był to omen… Jakby zwiastować miał niespodziewane i nagłe niebezpieczeństwo... Ciemne chmury wezbrały nad krajem. Coś niedobrego działo się z Rzeczpospolitą. Coś, co mogło bezpośrednio zagrozić jej istnieniu…

O wschodzie słońca kompania wznowiła swoją wędrówkę. Jeszcze dzisiaj pan Taszczyński planował zajechać do Wilna, a dzięki znalezionej wczoraj wodzie, drużyna mogłaby posunąć się jeszcze dalej. Ułani uwijali się jak w ukropie, bowiem wiedzieli, iż im szybciej dotrą do litewskiej stolicy, tym szybciej uzyskają zasłużony odpoczynek. Perspektywa najbliższej przyszłości zdawała się być dla żołnierzy pociechą i powodem do radości, jednakże nie wszyscy podzielali ten entuzjazm. Pomimo iż wachmistrz Piekarski nie dowierzał panu Zatopockiego w kwestii napotkanych Rosjan, od rana był wielce zdesperowany i zafrasowany. Nerwowo oglądał się za siebie, a wydawaniu poleceń towarzyszyły irytacja i wrzask. Spinał konia ostrogami mocniej niż zwykle, ciął batogiem koński zad. Mimo humorów wachmistrza kompania była w dobrym nastroju. Przepiękny poranek na Litwie rozchmurzył ułanów, którym na chwilę obecną nie straszni byli żadni Rosjanie. Zdawałoby się, że w taką pogodę to i samego Goliata, Krakena czy inną kreaturę można pokonać. Porucznik Taszczyński zdawał się być jednak myślami niedostępny, obecność wojsk carskich bardzo go zaniepokoiła i zaprzątała jego umysł. Mimo iż była to norma, że kraj deptały wrogie wojska, porucznik nie mógł się z tym pogodzić, tym bardziej, gdy widział to na własne oczy. Dopiero nagłe pytanie pana Zatopockiego wyrwało porucznika z amoku.

- Zdajesz się być zdenerwowany. Czy wszystko z tobą w porządku Pawle? Ten wczorajszy spacer chyba ci nie służył. Powiedz no mi, czemu się tym tak przejmujesz?

- Nie dość, że ledwo uchroniliśmy się od śmierci, to jeszcze sama obecność wroga na naszym terytorium jest powodem do obaw - odezwał się, wyraźnie poirytowany pytaniem, porucznik.

- W Rzeczypospolitej to chyba norma - zauważył Janusz.

- Nie wydaje mi się, by król zezwolił na swobodny tranzyt wojsk rosyjskich, ani żeby zatwierdził to sejm - odpalił ułan, po czym dodał - Ale masz rację, jest to norma, lecz TYLKO w naszym kraju - wzburzył się pan Taszczyński.

- Nie wiemy, jakie mieli intencje. Może tylko przejeżdżali…

- Przez Rzeczpospolitą? - zapytał porucznik - Nigdzie to po drodze, chyba że na Ukrainę, która ledwo pozostaje w naszych granicach. Panoszą się tam Moskale, bo bez nich nasze wojsko nie jest w stanie nawet garstki Kozactwa rozpędzić. Poza tym, celowanie pistoletem w kogokolwiek nie mówi o przyjaznym nastawieniu - to powiedziawszy, porucznik ruszył na przód kolumny.

Pan Zatopocki nie starał się dalej przekonywać przyjaciela. Wiedział, że upór Pawła nie zna granic, jego wzburzenie z czasem minie, a kolejna rzecz, która zaabsorbowała jego umysł, odejdzie z czasem w zapomnienie, jak dotychczas bywało. Tak przynajmniej przypuszczał.

Około południa kompania zorganizowała postój. Pomimo iż był to już koniec listopada, a tym samym polskiej złotej jesieni, mrozów nie było czuć. Obóz zorganizowano nad brzegiem rzeki Świętej, gdzie żołnierze postanowili się ogolić i umyć. Ułani rozsiedli się pod drzewami i na plaży. Wielu zapadło w błogi sen, inni czyścili broń i wymieniali krzemienie w zamkach, a kilku zdecydowało się na nucenie żołnierskich pieśni i puszczanie dymnych okręgów ze zdobionych fajek. Paweł spoglądał w stronę północy, dalej za Dyneburg, Połock i Siebież - ku Rosji, wbijając raz po raz sztylet w znajdujący się obok pniak. Nagle harmonię i ciszę zakłóciło niespodziewane przybycie pana wachmistrza powracającego z patrolu.

- Ludzie! Siodłać konie, nabijać broń! - krzyczał, zsiadając z rumaka - Trzeba ruszać na pomoc. Ogień wznosi się nad lasem. Strzały słychać, ludzkie wrzaski!

Paweł i Janusz zerwali się na równe nogi. Reszta towarzystwa zamarła i przerwała dotychczasowe czynności.

- Widziałeś - li Rosjan? - zapytał pan Taszczyński.

 Janusz zauważył błysk i ogień w jego oczach.

- Nie, panie poruczniku, wolałem nie ryzykować spotkania, słychać było jednak rżenie wielu koni - odpowiedział zdyszany pan Piekarski.

- Ludzie, sposobić się do walki! - zawołał pan Taszczyński, wyjmując z pochwy swoją szablę. Ułani w te pędy narzucili na siebie mundury, odbezpieczyli broń oraz zatknęli ładownice na paski. Osiodławszy konie, drużyna Pawła wyruszyła w kierunku wskazanym przez wachmistrza. Kompania cwałowała ku wsi. W niedługim czasie dostrzegła dym wznoszący się nad lasem. Jeźdźcy naciągnęli kurki pistoletów, obnażyli szable i pochylili lance do szarży. Paweł trącał rumaka ostrogami. Wierzchowiec niewiarygodnie przyspieszył, wyprzedzając znacznie podwładnych, wkrótce zniknął za zakrętem prowadzącym do wioski. Porucznik zajechał na podwórze. Tego co zastał tam Paweł i ułani, nie da opisać się słowami. Żywej duszy nie zauważyli w osadzie, a raczej w tym co z niej zostało. Domostwa zostały doszczętnie spalone, ludność wybita, dobra zrabowane. Pogorzelisko, zgliszcza oraz śmierć – to wszystko, co znaleźli we wsi. Dopalały się jeszcze resztki stodoły. Ułani zsiedli z koni i rozbiegli się w poszukiwaniu rannych. Część pospieszyła ku studni i nabrawszy do wiader wody, zajęła się gaszeniem resztek ognia.

- To na pewno nie byli zwykli rabusie - zauważył pan Zatopocki.

- Jak to? Byli, lecz rosyjscy… - rzekł pan wachmistrz, klękając przy martwej kobiecie.

Nic teraz nie mogło go już zaskoczyć.

- O! - zdziwił się pan Janusz - To teraz waść mi wierzy?

Kiedy Zatopocki pochłonięty był bez reszty wytykaniem wachmistrzowi jego sceptycyzmu, Paweł usiadł na kamieniu i spojrzał na jałowe pola Rzeczypospolitej rozciągające się daleko na wschód za tym lasem. Wieś bowiem, zwana Żyglice, znajdowała się na skraju boru i jedynym kierunkiem, który mógł obrać wróg była droga w głąb Wielkiego Księstwa - na Ruś Białą. Choć zniszczenia i przelana krew były jeszcze świeże, po najeźdźcach nie zostało tu ani śladu, a sądząc po śladach, wrogowie udali się przez pola dalej na wschód. W oddali majaczyły mu tumany kurzu. Pawłowi zakręciła się w oku łza. W końcu zrozumiał, czemuż to jego komendant Rudnicki odsunął go od służby na frontach Wojny Siedmioletniej, walce z szablą w garści i dlaczego zredukowano jego obowiązki jako żołnierza do posłannictwa - był nader emocjonalny. W 1757 roku temu brał udział w kampanii w Czechach, po stronie Habsburgów. Wchodził w skład jednego z trzech polskich pułków ułanów, które walczyły z ramienia Sasów, u boku Austriaków. Kiedy doszło do pierwszego starcia z Prusakami, kapitan Taszczyński dowodził ewakuacją miasteczka, gdyż Fryce otoczyli i podpalili mieścinę. Wbrew rozkazom, gdy zebrał większą część mieszkańców, nie wycofał się, jeno ewakuował pozostałą w płomieniach ludność, tracąc przy tym wielu ludzi. Akcja ratunkowa nie powiodła się, ogień zdziesiątkował Hoffhahnen[1] Pawła. Kapitana poraniono, a cywili i Polaków Prusacy wyrżnęli w pień, bądź uprowadzili. Po tym incydencie dowódca pułku - Rudnicki odsunął go od walk, degradując do rangi porucznika i odsyłając do Polski. Rudnicki później sam zdecydował się na brawurową i niebezpieczną szarżę w bitwie pod Kolinem...

Odtąd młody Taszczyński wiele czasu spędzał w stolicy, gdzie talent i perswazję Pawła odkrył król August III. Sam jednak młodzieniec osiadł na Litwie, gdzie miał rodzinę ze strony matki. Tam również najął się u wojewodów wileńskich - Radziwiłłów: „Rybeńko” i „Panie Kochanku”, potem u księcia Ogińskiego. Gdy król Sas zmarł, Poniatowski zachował porucznika na stanowisku swego posłańca. Nie przeszkadzało mu, że pochodził z saskiego domu, i to dosłownie, gdyż ojciec Pawła był Saksończykiem, oficerem armii elektorskiej. Od tego czasu oprócz zleceń od wojewody wileńskiego, porucznik kosztował hojności króla - Polaka, który sowicie wynagradzał sukcesy dyplomatyczne pana Taszczyńskiego. Całą historię Pawła znał tylko on sam oraz jego świętej pamięci przyjaciel i dowódca Rudnicki[2]….Nawet pan Zatopocki nie wiedział o wydarzeniach z 1757 roku, a był wiernym przyjacielem Pawła od dawien dawna.

Zamyślenie Pawła przerwała nieoczekiwana wiadomość - wśród gruzów miasteczka odnaleziono na wpółżywego wieśniaka.

- Przyprowadźcie go do mnie - zakomenderował porucznik, stając na równe nogi.

Po chwili dwóch ułanów przyprowadziło przed oblicze pana Taszczyńskiego trzęsącego się, starego człowieka. Ubrany był w postrzępione, szare łachmany, na zakrwawionym rzemyku wisiał prawosławny drewniany krzyżyk. Na nogach miał brązowe, podarte buty.

- Jak ci na imię, dziadku - zapytał Paweł, przykładając mu do ust talerz z wodą.

Ten łapczywie pochwycił naczynie i w mgnieniu oka wypił zawartość. Kiedy napojony starzec odrzucił na bok talerz, gotów był do rozmowy z porucznikiem. Paweł popatrzył mu prosto w oczy i dopiero zorientował się, że zamiast oczu ma zaczerwienione, podbiegające krwią rany.

- Niewidomy jest - krzyknął porucznik.

- Ha! Tak na pewno nie postąpiliby rzezimieszkowie - stwierdził wachmistrz. - Tylko rosyjskie psy, tfu! - dodał, spluwając.

Wśród ułanów zapanował zamęt.

- Spokój - rzekł podniesionym głosem Paweł, po czym zwrócił się ku biedakowi.

- Masz - li imię dziadku? Nie zrobimy ci krzywdy.

- Nazzzzywam siiiię Oolgierd - wyjąkał staruszek po litewsku.

- Toż to duchowny! - krzyknął wachmistrz.

Po raz kolejny szmery i szepty dały się słyszeć wśród żołdaków.

- Spokój - powtórzył zniecierpliwiony porucznik. - Powiedz mi no ojcze, kto was napadł. Czy byli to bandyci?

Ojciec Olgierd przecząco kiwał głową.

- Więc może to byli Rosjanie?

Na dźwięk ostatniego słowa staruszek się wzdrygnął i przytaknął porucznikowi. W szeregach kompanii zapanował chaos. Paweł o nic więcej nie zapytał. To co tu widział, co usłyszał, dawało mu gwarancję na to, iż była to sprawka tajemniczej grupy rosyjskiej. Już widział, jak u boku księcia, mając pod sobą pospolite ruszenie, cwałuje po polach Rzeczypospolitej, tratując carskich wysłanników.

- Na koń! - zawołał podniecony pan Taszczyński, po czym wraz z ojcem Olgierdem kompania ruszyła w kierunku Wilna. Orszak zmierzał drogą, którą udali się Rosjanie, w pewnym jednak momencie kompania zmieniła kierunek. Nie było to dla Pawła powodem do zmartwień. I tak miał zamiar prędzej czy później się z nimi rozprawić. Po około dwugodzinnym marszu bez postoju, kompania dostrzegała na horyzoncie zarysy perły Wielkiego Księstwa - Wilna. Druga stolica Rzplitej, dawniej gmach wielkiego księcia, kniazia, miejsce zebrań konwokacji wileńskich, a także rezydencja wojewody i kasztelana w województwie wileńskim. Około godziny trzeciej zmęczona drużyna zajechała do miasta, przekroczywszy bramę miejską powitani zostali przez Litwinów chłodnymi spojrzeniami, co zdziwiło pana Zatopockiego. Reszcie było to jednak bez znaczenia, liczyło się tylko dojechać do miejskiej wartownicy, gdzie ułani oczekiwali upragnionego odpoczynku. Kompania zmierzała do centrum, gdzie wznosiła się rezydencja wojewody wileńskiego. Minęła barokowy Kościół św. Piotra i Pawła, piękną świątynię ufundowaną przeszło sto lat temu przez hetmana litewskiego Michała Kazimierza Paca, w związku z zakończeniem wojny z Carstwem Rosyjskim. Jego strzeliste, czerwone wieże, żółte, lecz podchodzące pod beż ściany, zewnętrznie zdobione kolumnami ze złotymi zwieńczeniami, robiły olbrzymie wrażenie.

Końskie podkowy stukały o miejski bruk, mijały klasycystyczną zabudowę miasta, kramy żydowskie i zakłady rzemieślników, piekarzy oraz mieszczańskie kamienice zdobione pięknymi attykami. Kompania zatrzymała się na wielkim placu przed rezydencją księcia. Paweł Taszczyński wstrzymał konia i zgrabnych ruchem, godnym najwybitniejszych jeźdźców, przerzucił nogę przez grzbiet wierzchowca i zsunął się po kulbace. Wraz z panem Zatopockim udał się do wnętrza budynku na spotkanie z dygnitarzem. O dziwo, jegomość Ogiński ich oczekiwał od dawna, wiedział bowiem o posłannictwie Pawła i o możliwym postoju w mieście. Wielkie dębowe drzwi zostały otworzone ze skrzypem przez elegancko ubranych kamerdynerów w perukach z harcapami, długimi rękawami i lśniącymi, czarnymi półbutami. Goście nie zwlekając, udali się do środka. Tam zastali kolejnego sługę księcia, który zaprowadził ich na piętro oraz pod same drzwi gabinetu wojewody. Mijali wiele pomieszczeń urzędników administracji i osobistej klienteli księcia. Krzątający się pracownicy nieraz upuszczali sterty papierów i omal nie uderzali przybyszy gwałtownymi ruchami drzwi, ciągnącymi się przez długi korytarz. Przyszło gościom czekać na spotkanie u Ogińskiego, gdyż inny poseł miał w tej chwili audiencję u wojewody. Panowie czekali dobrych kilkanaście minut, Zatopocki tymczasem zajął się podziwianiem licznych dzieł sztuki znajdujących się na głównym korytarzu. Wisiało tam wiele portretów samego wojewody jak i innych dostojników litewskich i byłych już urzędników. Majestatyczne ludzkie sylwetki na różnorodnych tłach zamknięte były z złoconych ramach. Cała rezydencja wyścielona była aksamitnymi, czerwonymi dywanami, korytarze zdobione wiśniowymi ławami i licznymi marmurowymi rzeźbami. Pan Zatopocki był zachwycony ozdobami pałacyku, gdyż panująca moda klasycyzmu bardzo przypadła mu do gustu. Smaku przyjaciela nie podzielał Paweł. W końcu drzwi otworzyły się i z pokoju wyszedł gość pana Ogińskiego. Brodaty przybysz w czarnym kontuszu łypnął spode łba na Pawła i Janusza i energicznym krokiem udał się do wyjścia. Wbił swój wzrok w inżyniera, który wyczuł w tym człowieku jakąś nieuzasadnioną wrogość.

Taszczyński podniósł się z ławy i wraz z Zatopockim wszedł do gabinetu. Był to pokój wielce przestronny, wypełniony wieloma trofeami od skór w formie dywanów na podłodze zaczynając, a kończąc na wypchanych łbach wiszących na ścianach. Poza tym wojewoda posiadał pokaźną kolekcję ksiąg usytuowaną na kilku wysokich regałach. Z sufitu zwisał duży, piętrowy żyrandol. W rogu, nad klęcznikiem, wisiał obraz Chrystusa z Matką Boską. Zamknąwszy za sobą drzwi, panowie podeszli do biurka jej książęcej mości. Ogiński był to wysoki, dość chudy mężczyzna w połowie lat trzydziestu, twarz jego odznaczała się dziewczęcą urodą. Głowę zdobiła niezbyt pstrokata, biała peruka. Niedoszły król[3] powitał ich uśmiechem.

- Czemuż to zawdzięczam tę wizytę, mości panowie? Rad jestem, żeś mnie w drodze odwiedził Pawle, mam do ciebie sprawę. Ale skoro tu jesteś, to znaczy, że i ty masz do mnie jakiś interes - stwierdził - Przedstaw mi jeno wprzódy twego kompana - wskazał Janusza.

- Miłościwy panie - zaczął Paweł - To jest mój przyjaciel, pan Janusz Zatopocki herbu Jelita, wybitny inżynier, bez którego nieraz nie wypełniłbym pańskiego zlecenia.

Architekt ukłonił się nisko.

- Przypominam sobie, porucznik wiele mi o panu mówił. Waść również bardzo mi się przysłużył. Sądzę, że również zasługuje pan na wynagrodzenie, choć nie był pan dotychczas pod czyjąkolwiek komendą.

- Łaskawość i hojność waszej miłości to dla mnie wielkie wyróżnienie. Rad jestem tego, co książęca mość mówi, jeno moglibyśmy odroczyć to na później? - powiedział Janusz.

- Dobrze, a więc zdradźcie mi cel waszego przybycia - wojewoda rozsiadł się wygodnie w fotelu.

Pierwszy zaczął pan Taszczyński.

- Miłościwy panie, wybacz, że cię niepokoimy, lecz Rzeczpospolita została napadnięta - powiedział ze spokojem.

Dotychczas emanująca spokojem i życzliwością twarz Ogińskiego lekko zbladła.

- Skąd ten pomysł? - zaśmiał się po chwili wojewoda.

- Widzieliśmy spaloną wieś, zniszczoną przez Rosjan - kontynuował porucznik, traktując ten precedens z należytą powagą.

- Absurd! Dlaczego uważasz, że to ich sprawka? - zapytał książę, wciąż z lekkim uśmieszkiem na ustach.

Wojewody najwyraźniej nie zaskoczyła wieść o zrównaniu wsi z ziemią…

- A dlatego miłościwy panie, żem na własne oczy widział kolumnę rosyjskiej piechoty, a także pogorzelisko Żyglic, będące pozostałością po napadzie wrogiej armii i jednocześnie dowodem na akt barbarzyństwa, jakiego nigdy w czasach pokoju nie byłem świadkiem! - rzekł wzburzonym tonem Paweł.

Zapadła niezręczna cisza, tylko zegar wybijał rytm, tykając. Po chwili jednak nieopanowanie porucznika minęło.

- Wybacz, wasza książęca mość, ja nie chciałem… - zaczął Paweł, jednak Ogiński dał mu znak, by nie kontynuował.

- Masz na to jakieś poświadczenie? - zapytał, wstając z krzesła.

- Oczywiście miłościwy panie, uratowaliśmy jednego duchownego i…

- Zatem przyprowadźcie go do mnie natychmiast i powróćcie ponownie za dwie godziny - rzucił Michał Kazimierz, odwracając się do okna.

Goście skłonili się nisko i opuścili gabinet. Przyjaciele wyszli z rezydencji. Na placu było już gwarno, ułani rozsiedli się przed pałacykiem. Toczyli rozmowy ze strażnikami miejskimi i przechodniami.

- Panie wachmistrzu! - krzyknął ze schodów Paweł - Proszę zaprowadzić popa Olgierda do jej książęcej mości.

Pan Andrzej skinął głową, dał rozkaz dwóm ułanom, by zaprowadzili duchownego do wnętrza budynku. Paweł zapewnił podkomendnym czas wolny. Miał do załatwienia ważną sprawę w mieście. W jego interesie leżało spotkanie z bliskim przyjacielem Tadeuszem Kościuszko, który specjalnie na tę okazję zawitał do Wilna. Dobrze się składało, bowiem książę wypuścił Pawła na kilka minut przed planowanym spotkaniem. Paweł wraz z Januszem zmierzali w kierunku karczmy wileńskiej „U boćwiniarza”, gdzie trójka przyjaciół miała się zobaczyć. Naprzeciw mężczyznom zmierzającym do szynku stanął młody chłopak z bujnymi kręconymi włosami, odziany w biały mundur wojskowy, grantową kurtkę z czerwonymi wyłogami i mnóstwem guzików. Zbliżywszy się, przyjaciele kolejno uścisnęli sobie dłonie.

- Witaj Tadeuszu, dawno żeśmy się nie widzieli! - zawołał uśmiechnięty porucznik, ściskając młodzieńca.

- Ach, Pawle, żebyś ty wiedział, jaki to ciężar uczęszczać do Szkoły Rycerskiej! - rzekł, witając się z Januszem - Wiele bym dał, by móc spędzać z wami więcej czasu.

- Ho ho, widzę, że my tu mamy do czynienia z przyszłym hetmanem, jak mamy się do ciebie zwracać? Tytułować jak kapitana? - uśmiechnął się pan Zatopocki - Póki co cieszmy się z teraźniejszego spotkania!

- Na razie starczy, jeżeli będziecie używać wobec mnie tytułu chorążego - odparł z dumą pan Tadeusz.

Paweł i Janusz spojrzeli po sobie.

- Zatem cóż pan chorąży chciałby zrobić? Towarzyski pojedynek, uczta w karczmie? - Zapytał z uśmiechem Paweł.

- Skoro znajdujemy się koło gospody, to może dadzą się panowie zaprosić na kielich wina i talerz cepelin?

- Jeśli waść zapraszasz, czemu by nie! - odparł żywo Zapotocki - Prowadź, panie chorąży.

- Tak naprawdę nie zostałem jeszcze nominowany - przyznał się chłopak - Ale zostanę w najbliższym czasie.

- Nie zdziwiłbym się, gdybyś prędko został i jenerałem lub regimentarzem. Patrz, jak szybko syn Antoniego Lubomirskiego, Marcin, został mianowany pułkownikiem!

- Bunty hajdamaków ustały, więc nie będzie w najbliższym czasie sposobności do wykazania się - odparł Tadeusz, otwierając drzwi szynku.

Wpuścił przyjaciół pierwszych i sam przekroczył próg oberży. Litewska karczma była pełna myśliwskich trofeów, obrazów przedstawiających dzieje Wielkiego Księstwa sprzed unii z Polską oraz pijanych szlachciców, których o tej porze zazwyczaj nie ma tak wielu jak dziś. Gospoda stanowiła dla sarmaty niemal drugi dom. Oberża była dziś wielce przepełniona, pomimo wczesnej godziny. Karczmarz bez chwili wytchnienia rozlewał spragnionym sarmatom miód - trunek, którego dwie wielkie beczułki mogły zostać przez nich pochłonięte w przeciągu godziny.

- Czołem waszmościom! - zawołał Kościuszko, zamykając za sobą drzwi i zdejmując nakrycie głowy.

- Pochwalony - odpowiedziało kilka, jeszcze trzeźwych osób, które w powitalnym geście wzniosły chwiejnym ruchem gliniane kubki i kielichy.

Przyjaciele znaleźli wolny stolik w rogu pomieszczenia, z dala od podchmielonej, nieobliczalnej szlachty.

Gdy panowie złożyli zamówienie, porucznik pierwszy podjął rozmowę:

- Cóż powiesz przyjacielu, jak tam ci w Szkole Rycerskiej? - zapytał.

- Ciężko, Pawle, oj ciężko - westchnął Kościuszko - Ale mogę się wam pochwalić opinią komendanta Czartoryskiego, który uważa, że jestem jednym z lepiej obiecujących uczniów.

- Wcale nas to nie dziwi! - odparł Paweł - Zawsze byłeś dobrze zapowiadającym się żołnierzem.

- Ho, ho wam się zdaje, żem się w szkole bić uczył?! Dajcie waszmościowie spokój, ja się tam uczę języków, historii, arytmetyki i łaciny. Są to niemalże prawdziwe studia. Nawet miałem egzamin tygodniowy z geometrii - żachnął się Tadeusz.

- I jak poszedł? - zapytał pan Zatopocki.

- Powiem tyle, że wyróżniłem się na tle grupy - pochwalił się Kościuszko.

- Spodziewam się, że wśród kadetów nie ma jakiejś hołoty, jeno sama arystokracja.

- Waść oszalał? Tam tylko można dobre towarzystwo spotkać! Na przykład taki Jan Kiliński czy mój przyjaciel, Józef Orłowski.

W tym momencie karczmarz podał swym klientom zamówione dania i rozlał każdemu wina.

- Co u niego słychać? - zapytał Paweł, biorąc w dłoń wysokie, szklane naczynie wypełnione czerwoną cieczą.

- Jest tu, w Wilnie, przyjechał razem ze mną, ale jutro zamierza wyjechać do Warszawy. Starał się jako poseł u wojewody nająć, ale dotychczas nie miał szczęścia.

- Jak słyszę, dobrze sobie radzisz w korpusie. Rzeczywiście będzie z ciebie jeszcze hetman albo jenerał! - powiedział entuzjastycznie pan Zatopocki.

- Dziękuje waszmości, ale dosyć już o mnie, mówcie, co u was!

Zapadła cisza między przyjaciółmi. Paweł poruszał widelcem w talerzu, nabił kluskę i zjadł. W końcu się odezwał.

- Słyszałeś waść o….

- …Rosjanach? - dokończył pan Tadeusz - Tak, słyszałem, całe Wilno o tym aż huczy.

- Przecież my w mieście jesteśmy od niecałych dwóch godzin! Nikomu poza księciem Ogińskim o tym nie wspominaliśmy - stwierdził Janusz

- A wasi podwładni? Chyba nie są tak roztropni jak wy - odpowiedział przekonany Kościuszko.

- Wystarczyło to powiedzieć jednemu Litwinowi, przy czym ubarwić historię o nadzwyczajne szczegóły i przypuszczenia, by rozsiać trwogę wśród mieszkańców miasta. Jeden Boćwin przekaże następnemu własną interpretację i wyjdzie z tego dramat! - kontynuował Tadeusz - Ale przyznaję wam rację, panowie, dzieję się coś dziwnego na północy kraju. To nie były zwykłe manewry.

- Oj biada nam! Czyżby się kolejna wojna szykowała? Mało nam było sporów o tron Rzplitej między zwolennikami Rosjan, a Niemcami. Raptem trzy lata minęły od śmierci Wettyna, a kolejny konflikt szykuje się na pograniczu państwa. Dałby Bóg przywrócić hegemonię i chwałę narodu polskiemu - biadolił pan Zatopocki.

- Kraj nasz rozdarty, a przyszłość niepewna. Cóż, panie Januszu, dopóki sejm nie poweźmie decyzji o aukcji wojska i reformach podatkowych, dopóty będziemy w niebezpieczeństwie - westchnął Kościuszko.

- A mógłby waść rzec - pytał pan Zatopocki - co mówi się na temat tej moskalskiej sprawy?

- A powiadają wilnianie, że Rosjanie chcą wojnę wywołać - uśmiechnął się młody kadet - że chcą całą Ruś Białą dla siebie zagarnąć! W sumie, nic to, czego byśmy nie wiedzieli.

- To ci dopiero - zaśmiał się Janusz - Litwini zawsze trwożyli się na myśl wojny z Moskwą. Prędzej i tak bym pomyślał, że to Rosja stara się wywrzeć nacisk na królu jegomościu, niźli Rzeczpospolitą napaść.

- Niemożliwością jest, żeby Katarzyna podbiła Polskę. Raz już Moskowia próbowała, zakończyło się to zagonami polskimi pod sam Kreml! - odparł Kościuszko.

W czasie, gdy pan Tadeusz toczył rozmowę z Januszem, porucznik głęboko się zadumał. Myślał tylko, co orzeknie książę: nakaże penetrację Litwy i Białorusi, czy też pozostawi Rzeczpospolitą samą sobie.

- Widzę Pawle, że bardzo przejmujesz się werdyktem wojewody. Może nie zwlekajmy więc i chodźmy złożyć mu wizytę - rzekł Janusz, wstając z ławy.

- Masz rację - rzekł ułan, dopijając wino - Czas to zakończyć!

- Idę z wami - orzekł Kościuszko, zbierając z ławy swoje odzienie.

Po chwili szli już wolnym krokiem w kierunku rezydencji pana Ogińskiego. Kiedy do niej dotarli, była już godzina piąta, więc przybyli na czas. Na głównym placu zastało kilku ułanów, w tym pan wachmistrz, który z niecierpliwością oczekiwał dalszych informacji w sprawie napotkanych Rosjan. Tu Paweł i Janusz pozostawili przyjaciela, sami udali się do środka budynku, co wykorzystał Kościuszko, gdyż bardzo chciał zapoznać się kompanią porucznika. Paweł i Zatopocki czekali jednak długo na audiencję, ponieważ przesłuchanie popa Olgierda przedłużyło się. W końcu drzwi otworzyły się, kilku pomagierów księcia wraz z duchownym opuściło gabinet, zaś pan Taszczyński i jego towarzysz weszli do pokoju księcia. On jednak nie był w dobrym nastroju, co na pierwszy rzut oka zauważył młody ułan. Długo trwało milczenie Michała Ogińskiego, który delikatnie stukał w blat biurka. W końcu zdenerwowany porucznik nie wytrzymał.

- Wasza miłość, czy Olgierd wyjawił panu prawdę?

Książę usiadł na swym majestacie, po czym rzekł spokojnie.

- Tak, powiedział wszystko, co powinienem wiedzieć.

Paweł i Janusz wytężyli słuch.

- Muszę panu powiedzieć, mości poruczniku, że zawiodłem się na panu - powiedział spokojnie, dając znak, żeby zdziwiony chłopak mu nie przerywał - Taki oficer jak pan nie powinien tak łatwo ulegać fantazji i bredniom ślepego pospólstwa.

- Przecież to najeźdźca pozbawił wzroku tego duchownego - wyrwał się Paweł, nie rozumiejąc podwójnego dna wypowiedzi księcia.

- Z relacji Olgierda wynika, że oczy wypalił mu rosyjski bojar - rzekł oschle wojewoda

- Cóż w tym takiego dziwnego? - wzruszył ramionami Paweł

- Gdyby interesował się pan polityką i historią jak pański przyjaciel, o którym mi waszmość tyle opowiadałeś - tu wskazał na pana Zatopockiego - wiedziałbyś, iż bojarzy w Rosji już nie istnieją od ponad półwiecza…

- …Ponieważ car Piotr zlikwidował dumę bojarską - dokończył Janusz.

Zapotocki spojrzał na przyjaciela, który wyraźnie chciał mu powiedzieć: „nie pomagasz mi”.

Porucznik milczał. Nie wiedział, co powiedzieć, czuł się wielce zmieszany, ale zachował kamienną twarz.

- Widzi pan zatem, nie byli to żadni żołnierze rosyjscy, ale zbójnicy w łachmanach przypominających ubiór sprzed wieku. W sumie tak w Rosji wygląda każdy, kto nie jest szlachcicem... A ta wielka armia, o której wspominałeś? Dopiero co skończył się sejm, może to wojsko przygotowane w razie potrzeby do walki. Przecież ambasador rosyjski groził wojną, gdyby projekty króla jegomościa uzyskały poparcie wśród szlachty. Jedno mogę ci zagwarantować - więcej ich tu nie zobaczymy. Choć, zdaniem mieszczan, szykuje się wojna - mruknął sarkastycznie wojewoda, mając, rzecz jasna, na myśli potęgę słowa mówionego.

- Skoro wasza książęca mość tak mówi - odparł Taszczyński.

- Na Boga, Pawle! Nie chcę, żebyś mi potakiwał, ty musisz uwierzyć w to, bo znam ciebie, wiem, że nie poprzestaniesz na moim werdykcie! - wojewoda dotknął dłońmi ramiona porucznika, jakby chciał nimi potrząsnąć.

Książę miał rację. W głowie porucznika kotłowało się od pytań bez odpowiedzi. Nie był pewien, czy powinien cieszyć się ze względnego bezpieczeństwa kraju, czy też okazać skruchę i pokorę wobec swojej omyłki. Jedno było pewne - książę go nie przekonał.

- Tak więc ufam, że twoje dotychczasowe wątpliwości zostały rozwiane - zakończył wojewoda.

- Tak wasza książęca mość. Jeno wybaczcie mi moje zachowanie. To było chwilowe zaćmienie umysłu.

Pan Zatopocki spojrzał na niego z niedowierzaniem i uniósł brew, zaś Michał Ogiński uśmiechnął się szczerze. Panowie zamierzali się ukłonić i opuścić gabinet, jednak książę ich zatrzymał:

- Zanim odejdziecie, mam dla was pewną propozycję, a raczej prośbę. Wspominałem wam o tym przy pierwszym spotkaniu.

- Pomogę, jeśli będę w stanie - zaoferował się Paweł.

- Mam do dostarczenia pewną bardzo poufną i ważną wiadomość. Wolałbym nie powierzać jej któremuś z moich ludzi, nie mam do nich takiego zaufania, jak do ciebie, poruczniku - rzekł wojewoda, chcąc podtrzymać żołnierza na duchu.

Sądził, że ostatnia rozmowa nieco przygnębiła porucznika.

- Musi znaleźć się w Połocku za kilka dni, czy mógłbyś ją dostarczyć? Czeka na nią kasztelan miasta Adam Brzostowski.

Twarz Pawła pojaśniała wielce, zanim jednak zdążył się zgodzić, wtrącił się pan Zatopocki.

- Wybacz, wielmożny panie, rad jestem, że pokłada książę tak wielkie zaufanie w tym to kawalerze, ale mamy już królewski list do dostarczenia.

- To komplikuje sprawy - wojewoda oparł głowę na dłoni, stukając paznokciami o ramię tronu.

Pan Taszczyński chciał za wszelką cenę przyjąć to zlecenie, gotów był nawet powierzyć list w inne ręce.

- Jest pewne wyjście, wasz książęca mość - rzekł pan Taszczyński - Możemy przekazać komuś tę wiadomość.

- Królewską korespondencję? Oszalałeś?! - wzburzył się Zatopocki - Komu niby chciałbyś ją powierzyć?

- Mości książę, mam tutaj przyjaciela, nazywa się Tadeusz Kościuszko, jest kadetem Szkoły Rycerskiej…

- Chcesz jemu powierzyć list? - przerwał książę.

- Niezupełnie, chodzi mi o jego towarzysza. Podobnie jak i on uczęszcza do Korpusu Kadetów, nazywa się Józef Orłowski i zamierzał jutro wyjechać do Warszawy, mógłby zabrać tę przesyłkę.

- A tak, był tu człowiek o takim nazwisku, co ubiegał się o zlecenie u mnie. Jest godzien zaufania?

- Ręczę za niego - oznajmił pan Taszczyński, przykładając dłoń do piersi.

Wzrok wojewody skoncentrował się na Januszu. Ten, chcąc nie chcąc, przytaknął Pawłowi, wiedząc, że gdy porucznik ułoży sobie w głowie swój misterny plan, zrobi wszystko, aby go zrealizować.

- Skoro wy w niego wierzycie, to i ja też. Dobrze więc, przyprowadźcie go do mnie! - rzekł książę

Przyjaciele podziękowali księciu i opuścili wojewodę. Zmierzali w kierunku wyjścia, gdy nagle usłyszeli za drzwiami znajomy głos. Paweł otworzył je zdecydowanym ruchem i ujrzał popa Olgierda odprawiającego modły przed obrazem Matki Boskiej. Trafili jednak na właściwy moment bowiem skończył on właśnie swoje nabożeństwo. Przyjaciele zwrócili się do duchownego.

- Ojcze, czemuś naopowiadał takich fantazji wojewodzie? - zapytał pobłażliwym głosem Paweł.

- To wszystko była najszczersza prawda! - rzekł pop - Widziałem na własne oczy - bąknął ostatnie słowa dyzunita.

- Bojarzy już nie istnieją - wtrącił się Janusz.

- A więc to jest ostatni - nie ustępował Olgierd - to musiał być bojarzyn! Miał długą brodę, ubrany był w futra, twarz jego była stanowcza i niewrażliwa na ludzką krzywdę. Typowy Rosjanin jak z opowieści litewskich o Moskalach Iwana Groźnego, którzy uciskali lud litewski i ruski… a za nim żołnierze w zielonych mundurach i Kozacy palący i grabiący wieś!

- Cóż, skoro tak uważasz… Zatem niech będzie bojar! - westchnął Paweł - Żegnaj Olgierdzie, niech Bóg będzie z tobą. Wszystko się ułoży.

Po tych słowach przyjaciele zostawili duchownego samego. Wyszli z budynku, przed którym Tadeusz zabawiał kompanów dowcipami i sztuczkami, jakich nauczył się w Warszawie. W tym właśnie momencie zegar na miejskim ratuszu wybił godzinę szóstą. Porucznik Taszczyński zwolnił swych podkomendnych. Mieli wolne do samej północy, ale potem musieli stawić się w wartownicy.

- Tadeuszu, mam dla ciebie dobre wieści - rzekł z uśmiechem porucznik, gdy ułani opuścili główny plac.

- Co takiego? - zapytał zaciekawiony - Cóż to za nowina?

- Załatwiłem twojemu przyjacielowi Józefowi robotę u księcia, niech zjawi się tutaj za pół godziny, dobrze?

- Jasne, ale powiedz mi Pawle, co teraz zamierzasz?

- Jutro o świcie wyruszamy do Połocka - odparł zadowolony - Otrzymałem bardzo ważną wiadomość, którą muszę dostarczyć panu namiestnikowi. Ty oczywiście będziesz nam towarzyszyć.

- Skoro nalegasz - uśmiechnął się Tadeusz.

Po odbytej rozmowie panowie rozeszli się w swoje strony: Kościuszko wyruszył po pana Orłowskiego, Janusz i Paweł ruszyli w stronę wartownicy. Dopiero teraz, o zmroku, panowie ujrzeli Wilno w prawdziwym blasku. Miasto ożywiało się zawsze dopiero, gdy słońce zaszło za widnokręgiem. Litwini kończyli pracę i udawali się do centrum, gdzie co jakiś czas odbywały się huczne zabawy z fajerwerkami, a także liczne jarmarki, parady oraz tańce. Z jednej strony życie tutaj było godne pozazdroszczenia, Paweł jednak z politowaniem patrzył na tych beztroskich wilniuków, którzy nie mieli pojęcia lub nawet nie chcieli wiedzieć, co dzieje się na zewnątrz. Widać było po tym, jak bardzo troszczą się o los kraju, usłyszawszy dzisiaj o „nowej wojnie z Rosją”.

Kiedy dotarł do wartownicy, nie zastał w nich żadnego ze swoich podopiecznych. Pan Zatopocki zostawiwszy swoje rzeczy w pokoju, także udał się na zabawę. W tym czasie Paweł ułożył się na chwilę na swym tapczanie i zapadł w błogi sen. Z krainy Morfeusza wypędził go Tadeusz Kościuszko, który, zgodnie z poleceniem, przybył z panem Orłowskim. Tam Paweł opowiedział Józefowi o układzie oraz pokazał mu list królewski, który miał dostarczyć do monarchy. Porucznik ofiarował także sygnet poselski, dzięki któremu przepuszczono by pana Orłowskiego przed oblicze Stanisława Augusta.

- Cóż mogę rzec! - odezwał się pan Orłowski, gdy ułan wyjaśnił mu całą sytuację - dziękuję waści za wasze zainteresowanie. Mam wobec pana dług wdzięczności. Ho, ho, jak się w Korpusie zdziwią, żem u króla był! - mówił podekscytowany, oglądając dopiero co nałożony pierścień.

Po omówieniu szczegółów wymiany korespondencji, panowie udali się ponownie pod rezydencję wojewody, gdzie, o dziwo, on sam na nich czekał.

- A więc pan będzie doręczycielem - powiedział książę po przedstawieniu Józefa przez przyjaciół - mam nadzieję, że się na tobie nie zawiodę.

- Nie śmiałbym zawieść waszej książęcej mości - odpowiedział pełen powagi pan Orłowski.

W jego głosie książę Ogiński usłyszał coś, co nakazywało mu obdarzyć go zaufaniem. Ponownie powtórzono postanowienia i plan wyjazdu, tym razem przy obecności wojewody.

- Doskonale - klasnął w dłonie Michał Kazimierz, gdy wszystko zostało potwierdzone. - Jutro o szóstej rano macie wszyscy zjawić się w tym miejscu. Otrzymacie listy oraz dodatkowy prowiant i eskortę. Miłego wieczoru życzę. Wypocznijcie przed jutrzejszym dniem - rzekł na pożegnanie książę, po czym udał się z powrotem do swojej rezydencji.

W budynku było już pusto. Urzędnicy pozamykali swoje gabinety i udali się do domów. Dogasały ostatnie świece na korytarzach. Wojewoda zwolnił właśnie z warty swoich strażników. Zamknął za sobą drzwi i ruszył do swojej komnaty uporządkować papiery. Był ostatnią osobą w budynku. Przejrzał i złożył pozostałe dokumenty, gdy nagle poczuł powiew wiatru. Świeca stojąca na jego biurku zgasła. Po omacku założył swój płaszcz oraz kapelusz. Wyjrzał przez korytarz. Czuł wyraźny przeciąg. Ktoś tutaj był. Ogiński chwycił laskę opartą o komodę tuż przy drzwiach i założył ją pod pachę. Zamknął na klucz swój pokój i ruszył do wyjścia. Zawiesił klucz w odpowiednim miejscu. Już miał opuścić budynek, gdy poczuł za sobą czyjś oddech. Książę uniósł głowę i zamknął oczy.

- Czego jeszcze chcesz… - spytał drżącym głosem.

- Twoi podwładni za dużo widzieli - odparł chropowatym głosem jegomość.

- Zapewniłem ich, że nie ma się czego obawiać. Ta sprawa ich już nie dotyczy.

- Ty tak uważasz. Podaj mi ich nazwiska.

- Po co ci one? - Ogiński odwrócił się do mężczyzny odzianego w czarny żupan i kontusz.

- Mnie nie są wcale potrzebne. Byłoby lepiej dla ciebie, gdybyś je jednak podał…

Zmęczony wydarzeniami ostatnich dwóch dni porucznik powrócił do wartownicy. Kiedy dotarł na miejsce, w dalszym ciągu nie było tam nikogo z jego kompanii. Chciał, aby ułani nie upili się zbytnio, w końcu jutro czekało ich ranne wstawanie. Paweł nie miał jednak złudzeń.

Janusz ruszył do centrum, gdzie trwały tańce. Muzykanci grali skoczną, biesiadną muzykę, przy której wszyscy świetnie się bawili. Żołnierze z kompanii Taszczyńskiego rzucili się do stoisk z piwem. Wachmistrz własnoręcznie wbił swój nóź w środek leżącej poziomo beczułki. Wytrysnął napój, a wszyscy zgromadzeni mężczyźni łapczywie podstawiali naczynia. Gdy towarzystwo nieco się podchmieliło, wielu ułanów zaczęło ubiegać się o względy dziewcząt, których mnóstwo stawiło się na zabawie. Janusz przyglądał się kolegom z oddziału, którzy ukłoniwszy się nisko przed kobietami, prosili je do tańca. Mundur wojskowy robił na kobietach odpowiednie wrażenie. Na grzecznym zaproszeniu maniery ułanów się jednak kończyły. Gdy któraś dziewczyna wyraziła chęć do wspólnej zabawy, kawalerzysta porywał ją do tańca i bynajmniej nie zachowywał ogłady. Zatopocki dostrzegł pewną śliczną mieszczkę z długim warkoczem, której bardzo zależało, aby również trochę podrygiwać. Wpatrywał się w nią jak w obrazek. Jej dwie towarzyszki zostały już zaproszone, została tylko ona.

- Co tam, panie Januszu - odezwał się wachmistrz, klepiąc Zatopockiego po plecach - Poprośże tę dziewkę do tańca - zachęcał, podsuwając kompanowi kufel pod twarz.

Saper nie odrywając wzroku od jasnowłosej dziewczyny, nabrał duży łyk alkoholu w usta, przełknął, skrzywił się i o otarł wargi z piany. Cisnął kubek w ręce Andrzeja i ruszył w stronę dziewczyny.

Nie wiedział, że jest obserwowany…

 Tajemniczy mężczyzna, którego poznał przed gabinetem wojewody umościł się w dostatecznej odległości do oddania strzału. Trzymał za kontuszem nabity pistolet i obserwował swój cel. Janusz podszedł właśnie do panienki. Stanął przed nią i lekko chrząknął. Litwinka odwróciła się. Zatopocki stanął jak na baczność i ściągnął kapelusz z głowy. Skłonił się nisko.

- Byłbym zaszczycony, gdyby waćpanna zechciała ze mną zatańczyć - zaczął Janusz.

- Z kim mam przyjemność? - zapytała wyraźnie uradowana.

- Janusz Zatopocki, herbu Jelita - przedstawił się, całując dłoń niewiasty.

- Bardzo mi miło, jestem Aldona - odparła Litwinka, nieco zaskoczona, że ma do czynienia z szlachcicem.

Janusz chwycił delikatnie wyciągniętą dłoń nowopoznanej towarzyszki i ruszył z nią do tańca. Zataczali koła trzymając się za ręce, Zatopocki nieraz obracał i unosił swoją partnerkę. Czuł się szczęśliwy. Wszystkiemu przyglądał się mężczyzna w czerni. Kroki dzieliły go od ofiary. Czekał tylko na dogodny moment.

- Szanowni państwo, przerwijmy na chwilę tę wspaniałą zabawę, aby napawać się widokiem pięknego widowiska - sztucznych ogni! - ogłosił koordynator imprezy.

Wszyscy