Wydawca: Zwierciadło Kategoria: Literatura faktu, reportaże, biografie Język: polski Rok wydania: 2014

Uzyskaj dostęp do tej
i ponad 20000 książek
od 6,99 zł miesięcznie.

Wypróbuj przez
7 dni za darmo

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:

e-czytniku kup za 1 zł
tablecie  
smartfonie  
komputerze  
Czytaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Liczba stron: 269 Przeczytaj fragment ebooka

Odsłuch ebooka (TTS) dostępny w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacji Legimi na:

Androida
iOS
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?

Ebooka przeczytasz na:

Kindlu MOBI
e-czytniku EPUB
tablecie EPUB
smartfonie EPUB
komputerze EPUB
Czytaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Zabezpieczenie: watermark Przeczytaj fragment ebooka

Opis ebooka Widziałam. Opowieści wojenne - Maria Wiernikowska

Korespondent wojenny. Rzadko jest nim kobieta. Maria Wiernikowska – znakomita dziennikarka – była w samym środku wydarzeń określanych słowem: piekło.

Czeczenia,  Bośnia, Gruzja …  Mijają lata i blakną wspomnienia. Jednak świadectwo  rzeczywistości piekła jest tak samo palące. Szczególnie, gdy ma się świadomość, że obecnie na świecie toczy się ponad trzydzieści wojen i konfliktów zbrojnych.  Piekło ma się dobrze. Zmieniają się tylko jego granice.

 

Maria Wiernikowska – karierę rozpoczęła w roku 1982 w Radio France International. Współpracowała również z BBC. Po 1989 roku wróciła do Polski, gdzie rozpoczęła współpracę z Polskim Radiem. Następnie współpracowała z Radiem Zet i „Gazetą Wyborczą”. Przez wiele lat była korespondentem Telewizji Polskiej – relacjonowała konflikty zbrojne a także klęski żywiołowe m.in. tzw. powódź tysiąclecia, która dotknęła Polskę w 1997 roku. Laureatka wielu nagród m.in. Kryształowego Zwierciadła oraz nagrody im. Dariusza Fikusa. Autorka książki Oczy czarne, oczy niebieskie. Z drogi do Santiago de Compostela(Wydawnictwo Zwierciadło 2013)

Opinie o ebooku Widziałam. Opowieści wojenne - Maria Wiernikowska

Fragment ebooka Widziałam. Opowieści wojenne - Maria Wiernikowska

Wydawnictwo Zwierciadło Sp. z o.o. ul. Karowa 31a, 00-324 Warszawa tel. 22 312 37 12 Dział handlowy:handlowy@zwierciadlo.pl © Copyright by Wydawnictwo Zwierciadło Sp. z o.o., Warszawa 2014 Text © copyright by Maria Wiernikowska 2014 / Agencja Literacka Syndykat Autorów REDAKCJA: Danuta Śmierzchalska REDAKTOR PROWADZĄCY: Magdalena Chorębała KOREKTA: Melanż PROJEKT GRAFICZNY OKŁADKI: Natalia Baranowska / manukastudio.pl ILUSTRACJE: fot. Krzysztof Miller / Agencja Gazeta ISBN: 978-83-63014-90-2 Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark). Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione. Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Strzelanka. Ukraina

# Zanim wyślemy naszych chłopców, żeby umierali za Krym: czy to nie Majdan wywrócił rosyjsko-ukraiński stolik? Nikt nie wiedział, o co grają Rosjanie? Nie o te Leniny przecież, tylko o bazę na Krymie, za którą Ukraińcy mieli tani gaz i otwarte rosyjskie rynki. Ale może jakiś oligarcha nie chciał się więcej dzielić z Janukowyczem albo z Ruskimi i pomodlił się do Europy o pomoc?

No to jak, lecimy?

Co to się działo! A rzuciłam to ledwie na fejsbuku, w gronie znajomych. Posypało się:

# Myślę, Mario, że podobne pytania mogły padać we wrześniu 1939 roku we Francji i w Anglii. Są podłe, niskie, cyniczne. Nie o żaden Krym jest gra, tylko o to, czy Rosja może sobie wjeżdżać pod byle pretekstem do innego, suwerennego kraju. No to lecisz czy zostajesz?

# To kompletnie bez sensu. Umowę na bazę mają do 2042 roku. Żadnego taniego gazu nie mieli – ceny miały być ustalane kwartalnie. Jaki oligarcha? Jedna rzecz jest prawdziwa: Majdan wywrócił rosyjsko-ukraiński stolik. Tak jak Okrągły Stół wywrócił radziecko-polski stolik.

# Maria o Ukrainie plecie tak, że mnie aż dreszcze przejmują, bo to się nawet jej nader oryginalnym charakterem nie całkiem tłumaczy.

# Może mają na to wpływ jej rodzinne związki z Rosją, bo inaczej trudno to racjonalnie wytłumaczyć.

# My daughter is in the police station now. She was at anti-Putin-anti-war demonstration1. (Dmitrij z Moskwy, napisał po angielsku, żeby się moi znajomi z bukwami nie męczyli).*

Tak, mam w Rosji rodzinę i przyjaciół. Stąd wiem, jak Rosjanie umieją i kochają żyć. Chciałabym ogłosić wszem wobec: nie życzę sobie, żeby nasi, wasi albo ichni chłopcy umierali za Krym. Ani za Majdan, ani za jakąkolwiek niepodległość. Ci tam na Majdanie stali całymi tygodniami, bo oni chcieli fajnie żyć, a nie umierać.

Mój ojciec Sybirak ma 93 lata, jest ślepy i głuchy, a codziennie się goli, wychodzi z balkonikiem na spacer, potem siada ze swoimi śrubkami i majstruje, czeka na jakiś telefon, słucha radia, a przy każdym spotkaniu każe sobie czytać informacje z Wikipedii i wyciąga jakąś swoją historię, zwyczajną, ale jeszcze nieopowiedzianą. Żyje.

Człowiek jest zrobiony na sto lat z hakiem, a jak umiera wcześniej, to szkoda. Bo życie to jest prawdopodobnie jego jedyna, niepowtarzalna szansa.

Wiem, to kolejna herezja w kraju, gdzie największym świętem narodowym jest Dzień Zmarłych, a o człowieku mówi się dobrze tylko w dniu pogrzebu. No i tak dalej – do panteonu bohaterów wchodzi się przez bohaterski koniec, a największe fetowane osiągnięcia to powstania, prawie wszystkie przegrane.

I dlatego od razu zakochaliśmy się w Ukraińcach na Majdanie, bo nie dość, że podnieśli desperacki bunt przeciw władzy, to jeszcze przeciw Ruskim. A oni sami Ruscy, tylko nam akurat pasuje, że „wybijają się na niepodległość”.

# Ciekawe, dlaczego Ukraińcy tak długo czekali z tym Leninem? W Tadżykistanie pod chińską granicą obalili go dwadzieścia parę lat temu. Potem dopiero zaczęła się krwawa jatka – rzuciłam na ścianę fejsa.

Moja Mistrzyni reportażu:

# Coś mi się widzi, że Ukraińców to Ty nie lubisz… Czepiasz się z każdej strony. Reporterko, nagle stałaś się ślepa i głucha. Ten naród pokazał wspaniałą postawę, świetną samoorganizację, godność. Czy ty tego nie widzisz?

# Reporter ma prawo mieć klapki na oczach, ale my tu przed telewizorami nie. Egzaltacja narodem… Kto ten naród uratuje/powstrzyma przed dalszą rzezią?

Nikt nie chciał mi odpowiedzieć…

Ja pamiętam, jak specnaz kroił saperkami gruzińskich demonstrantów, jak czołg rozjeżdżał ludzi w Wilnie, jak cywil w prochowcu puścił serię z kałacha w babcię z siatką w Tbilisi. W tym kraju tak rozprawiano się z ulicznymi manifestacjami. Jasne, to już nie ten sam kraj, ale kultura ta sama. A w Europie jaka policja by się cackała z tysiącami ludzi od miesięcy okupującymi centrum stolicy? Ostentacyjnie szykującymi się do tego, by dać odpór. Z jednostkami paramilitarnymi, ćwiczącymi pompki na placu, pod dyktando tysiąca „afgańców”.

Ten malowniczy oddział kombatantów z najokrutniejszej sowieckiej wojny pokazano na Majdanie tylko na początku, a i to chyba nie w polskiej telewizji. To oni trzymali tam wojskowy ład. U nas na ekranach święciła triumfy babcia w garnku na głowie i w ukraińskiej zapasce. Że niby taki narodowy happening. Widok eksportowy, cepelia z odrażającym, stalinowskim tłem: U nas ludiej mnogo. Zapala mi się pierwsza lampka.

Moja pierwsza wojna to była wojna polsko-jaruzelska. Strajki, podziemna prasa, oporniki, radio na dachu… Do Okrągłego Stołu, bo dalej zaczęła się polityka. Europa lubiła Solidarność: lewica – za stoczniowców i górników, prawica – za msze za ojczyznę (słowo „naród” było kompletnie niemodne). Nikt nie palił komitetów, budowaliśmy swoje. Nikt nie wieszał na latarniach. A tu na Majdanie bohaterowie i widownia przed telewizorami łakną krwi.

Na Majdan zjechały stada polskich reporterów, ale żeby dowiedzieć się, co się dzieje w całym Kijowie, musiałam włączyć telewizję francuską. Bo nasi dyżurowali na Majdanie. Zawsze po jednej stronie barykad. Oprócz jednego wariata, który biegał z mikrofonem między walczącymi stronami i zagadywał po polsku, o co tu chodzi w ogóle. Obśmiany przez jednych, przez innych podziwiany, bo przecież zrobił najlepszą dziennikarską robotę: on się dziwił. Tym zdziwieniem swoim próbował uratować sytuację, własnym ciałem pokazywał jej absurd.

Ale wtedy jeszcze było można, wtedy można było wierzyć, że to jakiś happening, demonstracja poglądów i postaw. Długo jeszcze powtarzano, że to pokojowa manifestacja, choć już dawno nią nie była.

Nie widziałam, żeby ktoś podetknął sitko przywódcom, dowódcom czy choćby jednemu facetowi, który ma pomysł na ten kraj. Z ekranu lały się emocje, zawołania do walki… O co? Wołam na fejsie:

# Kurka siwa, przeszły dwie trzecie dziennika TVP i nic nie rozumiem: o co ci ludzie się biją? Bo że dziennikarze TVP po stronie ludu i bohaterów, to wiadomo. Swoją drogą, zobaczymy, gdzie będą, jak w Polsce lud wyjdzie na ulice… O co chodzi na Majdanie? Pytam, skąd ta nasza jasność, że oni mają rację? Oprócz tego, że nie ma racji milicja, która strzela. Ale jeśli cywile zdobędą coś więcej niż kije? Sensowna opozycja czy społeczeństwo obywatelskie nie wystawiają ludzi pod kule. O, proszę, jakiś misiek na trybunie właśnie teraz mówi: „Jak kula w łeb, to niech będzie kula!”. A ludzie krzyczą: „Zuch!”. Panowie, dokąd?

Ten „misiek” dzisiaj jest premierem. Wtedy był jednym z trzech, o których mówiono, że to przywódcy. Choć gdy wracali z kolejnej rundy rozmów z prezydentem, tłum gwizdał. Tak jak ich wygwiżdże na koniec, po tej ostatniej, gdy wrócą z porozumieniem, podpisanym z błogosławieństwem ministrów z Europy, które okaże się świstkiem papieru.

Kim oni są, skąd się wzięli, co powiedzieli tym ludziom o Europie, co obiecali? Co im Europa obiecała? Dlaczego Europa warta jest kuli w łeb? Ja pytam, bo nie wiem. Pytam kolegów na fejsbuku, dziennikarzy fachowych, co jeździli na Ukrainę, a czasem pracowali (pracują?) dla Ukraińców. Czy ktoś mi wytłumaczy, jaka sprawa warta jest tego, by wystawiać te dzieciaki naprzeciw Berkutu?

# Mańka, zapomniałaś, dlaczego znaleźli się na Majdanie? Pokaż mi drugi naród, który tyle by poświęcił dla zbliżenia się doue. Nie pamiętasz, jak we Francji wspierano Solidarność? To nasz obowiązek wspierać ruchy wolnościowe. Tu jest ogromna determinacja, przekształca się w wojnę domową. Tym bardziej trzeba pomóc, by ten proces się nie rozszerzał.

# Jakie ruchy wolnościowe? Co my w ogóle wiemy o polityce, gospodarce i myśli społecznej na Ukrainie? Oprócz tego, że „chcą do Europy”? Żeby było jasne: ja nie do nich piję, tylko do naszej propagandy, która każe nam bezrefleksyjnie wspierać jedną stronę tylko dlatego, że „duszeszczipatiel`naja”. Od kiedy to pisałaś, minęło dwanaście strasznych godzin. Wciąż ślepo popierasz tę stronę barykady, z której lecą pociski w stronę milicjantów na służbie?

# Jakie pociski? Z barykad lecą kostki bruku, koktajle Mołotowa i strzały z broni myśliwskiej. To jest normalna broń strony społecznej – ulicy, która została zaatakowana przez rządzących. A jak mają się bronić? Oni narażają życie dla zbliżenia douei zmian w konstytucji. Czy Ty nie widzisz, że to są dwie nierówne siły? Z jednej strony władza – prezydent Janukowycz z aparatem przemocy, specjalnymi jednostkami, Berkutem, milicją, wojskiem i podporządkowanym sobie parlamentem – wszyscy w tzw. służbie społeczeństwu, które zostało pobite, kiedy pokojowo manifestowało wolę stowarzyszenia zue. Milicjanci „na służbie” wysłani przeciwko swoim rodakom, którym powinni zapewniać bezpieczeństwo. Zupełnie Cię nie rozumiem.

# A po co jakaś konstytucja, skoro każdą władzę można zmienić za pomocą kostki brukowej? Po co rząd i prezydent? Powstańcom wystarczy dyktator. Tylko mam wrażenie, że tam jacyś wodzowie kierują z tylnego siedzenia, schowani za plecami bardzo fajnych majdanowców. Szkoda każdego życia. A Europa? Wiesz, co będzie z ukraińskim przemysłem, jak wejdzie tam Europa? Posieją kukurydzę. A kasa za dzierżawę ziemi nie starczy na zasiłki dla majdanowców.

Od wielu dni nie mogłam się oderwać od ekranu, od dwóch ekranów.

Przyjaciel Rosjanin wrzucił mi pewnej nocy link: płonący Majdan na żywo. Jeszcze w listopadzie oglądało się starą poczciwą Swobodę, newsy i komentarze ze studia, a tu już tylko plac, barykady, pożar, i podpisy ciurkiem. Po trzecim obrocie już prawie wszystko rozumiem po ukraińsku. W lewym górnym rogu przykuwa wzrok (i serce) napis: „Rewolucja”. Znaczy transmisja na żywo z rewolucji! Oglądam do rana, udostępniam dalej. Hit.

Wkrótce okaże się, że trzy kanały telewizji polskiej pokazują ten sam obraz. Świeżutka, nieznana ukraińska Espreso tv ma z dnia na dzień wielomilionową oglądalność. I okazuje się, że robi ją mój kolega z Warszawy. Lajkuję, gratuluję i dopytuję – skąd się wzięła? Ukraiński oligarcha zamówił. Szkoda, miałam nadzieję, że jakaś amatorska, samodziałowa. Ale skąd by amatorzy mieli tyle kasy, żeby całą dobę mieć stream, tam to podobno bardzo drogie. Może przejmują już nadajniki?

Kiedy byłam na wojnie w Gruzji, największa frajda dla dziennikarzy była, gdy „nasi” zdobyli centralę telefoniczną. Prosto z poczty głównej, gdzie stały gigantyczne szafy z jakimiś dziurkami i kabelkami można było jednym ruchem połączyć się z Moskwą, a drugim z Warszawą, i to za friko. A jeszcze trzy lata wcześniej na poczcie w Erywaniu czekało się na połączenie dzień albo dwa. Dostawałeś karteczkę z numerem kabiny i przez dwie doby nie mogłeś się ruszyć z przepełnionej poczekalni, bo w każdej chwili mogli zawołać „Warszawa!”. Ten kraj wysyłał już ludzi w kosmos, ale gdzieś na linii telefonicznej podłączał się osobnik rozumiejący twój obcy język, żeby przerwać rozmowę w razie politycznej potrzeby. To się nazywało cenzura. Wtedy konflikty, zwłaszcza w kraju szczęśliwego proletariatu, były czymś wstydliwie ukrywanym. Więc mój news o pierwszych starciach na granicy ormiańsko-azerskiej (jeszcze trzeba było tam jakoś dojechać i wrócić) docierał do Warszawy z kilkudniowym opóźnieniem. Więc bezpośrednia transmisja z rewolucji robi na mnie wrażenie.

Na początku wydaje się, że z jednej kamery kręcą, gdzieś na dachu, z daleka. Potem już obraz się zwielokrotnia.

Zawsze marzył mi się taki reportaż z web cam: rzeczywistość bez montażu, świat jak leci, w całym jego bogactwie i symultaniczności, jak na obrazach Bruegla – ktoś orze, kogoś biją, ryczy osioł. Taka harmonia wszechświata, ograniczona do pojemnego oka kamery, nieograniczona w czasie. Jeśli odejdziesz na chwilę, możesz stracić najważniejsze, bo nie ma tu skrótów, ale nie ma też powtórek. Prawda sauté.

Jednej nocy, żeby nie zasnąć, stałam przed ekranem, patrząc wiele godzin na Pałac Kongresów, oblężony przez napastników z Majdanu, którzy wrzucali do środka butelki z benzyną. A tam – jakiś reflektor raz czy dwa omiótł wnętrze – stała skorupa aluminiowych tarcz zbitych ciasno, zwartych, a w czerni ich dziurek musiały być czyjeś oczy, których przecież już żadna kamera nie dosięgła. I tak przez wiele godzin, aż padłam spać i nie doczekałam się, dzięki Bogu, ani linczu, ani sromotnego wyjścia tych ze środka. Do rana trwały pertraktacje, a tłum czekał, otwarłszy szeroki korytarz na ich przejście. Ale im się upiekło, bo wymknęli się pojedynczo gdzieś bocznymi drzwiami, przegrani, ale żywi.

Innym razem nie mogłam wyjść z domu, póki nie odjechał autobus z milicjantami, który ktoś wpuścił, nie wiedzieć czemu, w tłum obrońców Majdanu, rozwścieczony, żądny zemsty, bo już poprzedniego dnia polała się krew, i wydawało się, że zgniotą ten autobus choćby naporem swoich ciał. A tam w środku (przez firanki i zbite szyby było widać) dzieciaki jakieś, z poboru, już bez kurtek i bez mundurów, płakały. I wtedy batiuszka – kapłan – wskoczył na dach autobusu i robił znak krzyża, i błagał, i odgonił tego Złego, co już był blisko.

Czy chciałam zobaczyć lincz na żywo? Miałam okazję kiedyś, w erze przedinternetowej, zobaczyć i zrecenzować kasetę z filmami z egzekucji. Odmówiłam. Nigdy nie weszłam też na łatwo dostępne dziś strony z obrazami zabijania. Z osłupieniem zobaczyłam w jakimś dzienniku transmisję z mordowania bin Ladena… w oczach pani Clinton i innych gości amerykańskiego prezydenta, którym zafundowano to przedstawienie na żywo. Nam, telewidzom, na szczęście nie, mogliśmy się tylko domyślać po ich twarzach tej krwawej łaźni w sypialni, gdzie na oczach dzieci… Wyjątkowa perwersja.

A tu byłam ciekawa, jak zachowa się operator na Majdanie, jeśli przed jego obiektywem będą ten autobus rozszarpywać. Jak zachowa się ktoś w reżyserce, z której ten widok będzie szedł na cały świat.

W Kijowie szybko przestali mówić o Europie, przestali mówić o uwolnieniu pięknej Julii, choć jej portret cały czas wisiał na choince nad Majdanem. A jak już rewolucja otworzy bramę jej więzienia, to tenże Majdan litościwie nie wygwiżdże jej płomiennego przemówienia. Ale nikt nie będzie niósł jej na rękach, a jej samochód zatrzymają przy pierwszej okazji, gdy będzie próbował jechać pod prąd. Bo Majdan zaczął tworzyć swoje prawo, a tamtego już nie chce.

Znany polski pisarz wydał na łamach niemieckiej prasy piękny tekst do siedzących przed telewizorami Europejczyków o pięknym, dzikim narodzie, który, może jako ostatni, gotów jest przelać krew za europejskie wartości. Naprawdę przejmujący obraz. Tylko dla mnie dzisiejsze europejskie wartości to nie gilotyna czy Bastylia, już nie kościoły, które stały się muzeami, tylko kafejka, gdzie można z barmanem zamienić dwa zdania o gmo albo o wynikach meczu. To niebieskie okiennice domów w Prowansji, beaujolais nouveau albo partyjka w bule po pracy. Czyli spokój, piękno i dobrobyt. I gdyby ktoś zapytał tych ludzi w Kijowie, Lwowie czy Doniecku, pewnie odpowiedzieliby to samo. Może, w dużym uproszczeniu, Europa to jewro-okna i jewro-remont, na które dziś muszą charatać za granicą, płacąc łapówki nawet za polską wizę.

Ale nam bardziej pasuje wypchnąć ich na barykady, gdzieśmy sami dawno nie byli. Wcisnąć im nasz romantyzm, o którym dawno temu pani mówiła nam w szkole. Kopnąć (ich nogą) Ruskich bośmy nie zdążyli, gdyż sami wyszli. (Zresztą już nikomu nie przeszkadza, jak teraz do Polski wkraczają z wojskiem Amerykanie).

Pasuje nam przyłatać im naszą nienawiść do Moskali i komuny, nie wiedząc nic o ich wspólnej historii. Będziemy kibicować faszyzującym nacjonalistom, bo dziś nam się dobrze komponują do obrazka. Patriotyzm kiboli przestał nam przeszkadzać.

Wolimy zapomnieć, że jeszcze przed chwilą statystyki umieszczały Ukraińców na pierwszym miejscu wśród narodów, których nie lubimy – może wymarli już ci, co pamiętali rzezie na Wołyniu i dobijanie Powstania Warszawskiego. I bardzo dobrze, ze złej pamięci trzeba się leczyć.

Ale zapomnieliśmy też, jakie jaja sobie z Ukrainek robił przed chwilą modny satyryk, co prawda potępiliśmy go publicznie, ale w duszy niejeden klepał się po udach ze śmiechu na ten seans pogardy wobec służących z Ukrainy. W zrywie solidarności z Majdanem dostaliśmy nagle skrzydeł, które szybko opadną, jak trzeba będzie przyjąć pod swój dach ukraińskiego uchodźcę. A nie daj Boże zadeklarować w urzędach tych, co dziś pracują u nas na czarno za psi grosz.

Nie, nie wierzę w to, że na widok Majdanu staliśmy się lepsi. Ale niech tak będzie. Tylko nie odwróćcie się od Majdanu, gdy się okaże, że przyjdzie nam za to wszystko zapłacić. Bo nie jesteśmy bez winy. Wszyscy ich do tego pchaliśmy. My, co poszliśmy na Wojnę Przed Telewizorem. To taki nowy program interaktywny. Strzelanka.

Nie taka klasyczna, gdzie siedzisz przed ekranem i zabijasz dżojstikiem rysunkowego bohatera. Tu na ekranie biegają żywi, prawdziwi ludzie, a ty, telewidz, trzymasz ich na muszce swojego pilota. Ale strzela ktoś inny, prawdziwymi nabojami, zaś ciebie ktoś prowadzi, nie pozwala ci wyłączyć telewizora, pociąga za twoje sznureczki jak chce.

Kto? Nie wiem, ale to nie dziennikarz. Dziennikarze zostali z tej zabawy wyeliminowani. Tam tylko figurant trzyma kamerę, albo pilnuje statywu, na którym ona stoi, i przekazuje w świat obraz na żywo. Jeszcze tylko w reżyserce ktoś naciska guziki, przełącza kamery, wybiera te mocniejsze ujęcia…

Jaką rolę ci przydzielono? Oprócz tego, że zapłaciłeś za ten kanał i obejrzysz reklamy między newsami? Pójdziesz pod ambasadę albo siedzibę rządu pokazać, że w każdej chwili też możesz wyjść na ulice i wyrywać bruk. A nawet jak nie wychylisz się ze swojej norki i nie ruszysz palcem w bucie, to wciąż jeszcze z tobą się liczą. Póki jesteś podatnikiem i wyborcą. I żołnierzem rezerwy, w razie, gdyby z jakiegoś powodu wygrał wariant staroświecki.

W końcu stało się. Nadszedł dzień spektaklu.

Piękne przedstawienie? Takie sobie. Padali jak kaczki, byle jak. Nikt nie krzyczał Za rodinu! aniZa Jewropu!, krwi mało, tyle co strużki, smugi na bruku po tym, jak kogoś ciągnęli jak worek, nie wiadomo nawet, trupa czy rannego.

Ci z drugiej strony to chociaż z fasonem, jak Rambo, karabin wprawnie podniesiony do oka, na chwilę, tyle, by wycelować, i paf! W szyję, w głowę, w tętnicę.

A ci nasi tacy śmieszni ze swoimi drewnianymi tarczami, w kaskach rowerowych, no, ostatnio pojawiły się wojskowe, zielone, chyba z jakiegoś magazynu filmowego, bo jakby spod Stalingradu. I tak fikali, gdy któryś oberwał, a jeszcze żył, obracał się, koziołka robił, może na paintballu tak wyćwiczył. Do trafionego podbiegał zaraz jakiś inny, taki sam przebieraniec, i osłaniał go tarczą, przykrywał i już nie miał siły taszczyć i ciała, i tarczy, więc jeszcze ktoś podbiegał i tak kuśtykali, póki ci z góry znowu nie puścili serii już po ratownikach.

Myśmy to oglądali w telewizji na żywo… Albo potem na YouTube, można było sobie cofnąć, jak jakiś lepszy kawałek, ale w sumie nic ciekawego, ponad czterdzieści minut właściwie w jednym planie. Nie obejrzałam do końca.

Jeden znany wojak rp napisał potem w jakimś tygodniku (pewnie przeszedł też przez wszystkie programy telewizyjne, wspominając przy okazji swoje sukcesy), że to była świetna akcja bojowa. Bullshit. Ile to trupów oklaskiwaliśmy w Czarny Czwartek?

Gdyby jakiś generał poprowadził swoje wojska w otwartym polu, przebrane za partyzantów, z rurkami i butelkami na przeciwnika ustawionego na wzniesieniu, uzbrojonego po zęby, więc gdyby ten generał wystawił swoich chłopców na taką jatkę, to powinien sobie w łeb strzelić.

Jeden obraz mi utkwił, bo powtarzany po wielokroć: kulą się chłopcy pod drzewem, zasłaniają tarczami, a tu pac! Kula w drzewo, słychać nawet to mlaśnięcie, jeśli akurat w studio nie zagadają, i dziurkę widać. Ona leci z góry, zza ich pleców, z tej strony, gdzie kamera. Operator miał szczęście, bo to też zza jego pleców. Może śrut, broń myśliwska. „Obywatelska”, jak pisała moja koleżanka, może nie na dzika, tylko na zająca. Może miała tylko odstraszyć berkutowców, żeby uciekli gdzie pieprz rośnie? Ja się tylko pytam: kto wymyślił tę zabawę?

Podali, że we Lwowie „nasi” przejęli magazyny z amunicją. Że na Ukrainie są w rękach cywili dwa miliony sztuk broni.

Ile potrzeba karabinów snajperskich z lunetą, żeby posłać do nieba sotnię? Tylko kto strzelał? Bo padli zabici i ranni po obu stronach.

Potem będę przerzucać się na różne kanały w poszukiwaniu informacji. Bo to, co zachwyca mnie w telewizji Espreso najbardziej – no comment – zaczyna mnie niepokoić. Brueglowski pejzaż, raj dla reportera, który karmi się malowniczymi detalami plus wiadra emocji, to za mało dla obserwatora, który chce zrozumieć: kto? po co? ile?

Od początku zdenerwowałam pytaniami mojego kolegę, co tę telewizję robi.

# Ty, taka rewolucjonistka…?! – odburknął mi na fejsie i zagroził, że mnie zbanuje. Jedź sama, zobacz.

# Proponujesz mi pracę?

# Sam pracuję społecznie :)

# :) – odpowiedziałam.

Za pieniądze to bym pojechała, ale nie z miłości. Tyle że nikt mnie nie wyśle, bo ja się już nie nadam do wojennej propagandy. Kto ma pewność, że powiem, co trzeba?

Ostatni raz na wojnie byłam w Iraku i powiedziałam sobie: chwatit. Śmiać mi się chciało z „białej niedzieli” – prasowej pokazówki polskiej armii, co wiozła aspirynę „wyzwolonemu” narodowi. Śmiać mi się chciało z poszukiwania przez nasze wojsko zagubionej wyrzutni rakietowej, którą w końcu znaleźliśmy z fotografem sami. Nie chciało mi się śmiać z koncesjonowanego przez armię przemytu pieniędzy, ustawianych przetargów i amerykańskich szabrowników. Ale tego redakcja w Warszawie nie bardzo chciała. No i w ogóle nie było mi do śmiechu, gdy wkrótce po powrocie stamtąd spotkałam Waldka Milewicza: z kościoła garnizonowego wyjeżdżał w sosnowym pudle, tabliczką do przodu. Niniejszym uznałam dziennikarskie wyścigi wojenne za zakończone.

Ale to sprawa prywatna. Zawodowo zwątpiłam w skuteczność dziennikarza na froncie, a w każdym razie w tym celu, który mi przyświecał (będzie o tym na końcu tej książki). A jeśli dziennikarz ma machinę wojenną nakręcać, to niech lepiej nie wychodzi z domu.

Apel na fb:

# Dostaję informacje prosto od szefów samoobrony Majdanu, że bardzo pilnie potrzebują każdej liczby mundurów polowych w kolorze czarnym (spodnie + kurtka) oraz mocnych sznurowanych butów z cholewką powyżej kostki. Takie stroje są potrzebne by samoobrona Majdanu…

# A może broni podrzucić??? – odpowiadam. – Taki apel jest początkiem wciągania Polaków w wojnę domową, „a ta nafta nie jest moja”. Nie rozumiem, o co w tej wojnie chodzi, kto ma dojść do władzy i dlaczego. Jestem przeciw.

Koleżeństwo zmieszało mnie z błotem.

Czy tamte zdjęcia z ulicy Instytuckiej, kiedy Berkut polował na majdanowców, leciały na żywo? Nie wiem.

Ale wiem, że wszyscy – widzowie i dziennikarze – jesteśmy za to odpowiedzialni. Tak, tylko dlatego, że to oglądaliśmy. Jak cesarz z dworem i gawiedź oglądali walki gladiatorów w Koloseum.

I nieważne już, czy uczestniczyliśmy w spektaklu na żywo, czy z playbacku. Nieważne, komu kibicowaliśmy. Wszyscy dziennikarze polscy, politycy i komentatorzy byli zresztą po jednej stronie.

# Mańka, nie mogę uwierzyć, że Ty, rasowa reporterka, nie czujesz Ukrainy. To, co się tam zdarzyło, jest fenomenem na skalę światową. Suweren, społeczeństwo, tysiące protestujących na ulicy weszło do gry. Mądrze kontrolują polityków. Doskonale zorganizowani. To jest przykład demokracji bezpośredniej, w formie, jakiej do tej pory nie było. Gdzie przedstawiano kandydatów na stanowiska rządowe tłumom jeszcze przed zaprzysiężeniem! Nie rozumiem Ciebie.

Fakt, demokracja bezpośrednia żywcem wzięta z Ogniem i mieczem. Po rokowaniach z prezydentem o przerwaniu walki facet na trybunie mówi: „Głosujmy, kto jest za?”. Na placu podnosi się wielotysięczny las rąk. „Kto jest przeciw?”. To samo. Nikt nie liczy, bo jak? Decyzja zapadła. Trwamy. Nie poddajemy się. Po czym znów szli na negocjacje, wracali, tłum gwizdał, a Janukowycz robił, co chciał. Aż uciekł.

Nowa władza nazwała to „samoodsunięciem”.

„Wyszło… jak wyszło” – mówił o masakrze na Majdanie Samoodsunięty. Cienkim głosem, ledwo nabierając powietrza, na tle złotej tapety, w świetle żyrandola (pewnie sangana do kamery nie znaleźli albo komórką kręcili), nie wiadomo gdzie. Aż trudno uwierzyć, że taki gość mógł trząść prawie pięćdziesięciomilionowym krajem.

Ciekawe, czy oglądał w telewizji, jak w tym czasie rewolucyjny lud idzie na spacer po jego ogrodzie, zagląda do pałacu à la góralska chata, tylko w powiększeniu, w nim kryształowe żyrandole, jaja Fabergé, co się do walizki nie zmieściły, drogie trunki z podobizną władcy i tron z majoliki, na którym siadał za potrzebą. Prezydent zdążył nawet z grubsza porządki w papierach porobić, to znaczy wrzucić do jeziora, gdzie na przystani jacht cumował, pewnie piracki, z Karaibów. Takie tam rekwizyty. Sejf pewnie oczyścił w przerwie między rozmowami na wysokim szczeblu (co mu nasz minister powiedział, że się tak zwinął – tego się nie dowiemy, choć niby w naszym imieniu tam negocjował, niby demokracja i głasnost`). Ważne, że co miał wziąć, to wziął. A rewolucjoniści spryciarze niech wyławiają i suszą żelazkiem. I teczki zakładają. Niech lud myśli, że teraz już nic się przed nim nie ukryje.

Z braku innych zdjęć telewizja w kółko pokazywała zwalistego Janukowycza, jak stoi na trybunie z mikrą prezydencką parą Putin–Miedwiediew (nie wiadomo, który wtedy był premierem, a który prezydentem, w każdym razie Putin już po liftingu), a znudzony defiladą wojsk Janukowycz ssie cuksa. Częstuje Dimę, ten bierze, wyciąga do Wowy, a ten nie, odmawia, może sobie przypomina, że żaden car w tym kraju nie umarł śmiercią naturalną, a może po prostu mu się ssać nie chce. Towarzysze. Pewnie coś miał Putin na Januka, skoro ten mu Krym oddał do końca świata czy jakoś tak.

Bo i życiorys prezydenta w końcu wyszedł na jaw w Europie, choć tyle było wcześniej okazji, tylu dostojników mu dłonie ściskało… I nikt nie słyszał, że ma parę kradzionych miliardów na kontach, gdy go chcieli do Europy przytulić? Nikt się nie domyślał, że skarbiec Ukrainy jest pusty, trzeba było dopiero teraz odkrywać to ze zdumieniem? Kiedy Ukraina chciała zapisać się do Europy, to nikt nie mówił, że to bankrut. Skąd ten hałas dziś? Dopiero gdy nowa władza powiedziała, że pilnie potrzebuje 35 miliardów zielonych? To wcześniej tego w kraju i za granicą nikt nie wiedział? Znaczy, gdyby prezydenta nie obalili, to co? Dorzuciłby się ze swoich? Czy koledzy by się zrzucili? Widać nie chcieli.

Teraz zrzuca się świat. Polska, choć blisko, nie zamierza się dzielić swoimi europejskimi zdobyczami. Odpaliliśmy parę łóżek w szpitalach, tego nawet księgowość nie wykaże, a ile satysfakcji! So-li-dar-ność.

Gwoli ścisłości: te 35 miliardów to nie są pieniądze na emerytury i nfz na Ukrainie, tylko odsetki dla banków i dług wobec Rosji za gaz. Nie jest taki tani, jak myślałam, bo przecież pani Tymoszenko poszła siedzieć za to, że za drogo kupiła. Ale skoro wyszła, to może jednak wszystko jest ok? To znaczy już nie wiem. Jeśli obrażeni Rosjanie kurek przykręcą, to naprawdę trzeba będzie Ukraińcom powiedzieć, że rewolucja rewolucją, ale za gaz trzeba płacić. Zwłaszcza jeśli popłynie z Zachodu. I tu dopiero zacznie się prawdziwa rewolucja. Bolszewicka.

Gdyby dziś zrobić na Ukrainie referendum, jak w ferworze walk zaproponował proroczo Lech Wałęsa, nawet bez osłony rosyjskich komandosów zachodni model przegrywa. Co z tego, że padły Leniny? Tęsknota za szczęściem spod czerwonej gwiazdy jest tam wiecznie żywa. Zresztą wolność, równość i braterstwo to nie jest monopol jednej, czerwonej rewolucji.

W Moskwie nie tak dawno temu widziałam oburzonych komunistów, którzy wyszli na ulice, by protestować przeciw demokracji. Wtedy w Rosji komunizm oficjalnie już się skończył. Ale tylko oficjalnie. Komunizm zostaje w genach na pokolenia. „Troszkę strasznie, troszkę śmiesznie”.

Gdzie indziej spotkałam też partyzantów, którzy uczyli się czytać z książek Marksa i Trockiego (patrz rozdział Kurdowie). W Bośni, której kibicowałam, gdy rozpadała się Jugosławia, dziś bezrobotni demolują urzędy kontrolowane przez europejskie instytucje.

A kiedy już Rosjanie wezmą Krym, gdy podzielą Ukrainę i opadnie zgiełk wojenny, i wyliże się rany, kto przeżyje i przypomni sobie Majdan, ten zapyta, kto pierwszy strzelił. Może ministrem informacji będzie ta dzielna dziennikarka, którą rewolucja wyniosła do władzy za to, że tropiła przekręty prezydenta? Szkoda by było, bo jako dziennikarka śledcza bardzo się przyda w nowych czasach.

Bo myślę sobie, że miejsce dziennikarzy nie na barykadach jest, zwłaszcza cudzych, nie w rządzie, a za kamerą, z mikrofonem, z długopisem. Żeby zaglądać, pytać i się dziwić. Zanim padnie pierwszy strzał. Potem to już tylko można długopisem celować w piechotę (patrz pod koniec książki).

Widziałam wojny. Wiem, jak łatwo i jak głupio się zaczynają. Faceci uwielbiają stroszyć piórka, paradować w bojowym rynsztunku, machać sztandarami, prężyć muskuły. To piękne i pożyteczne, bo może przestraszyć przeciwnika, żeby ręki nie podniósł. Ale potem, jak już się zacznie, nikt nie lubi wojny, a zwłaszcza nikt nie lubi umierać.

Wygrzebałam moje reportaże, korespondencje, notatki – niby z wojen, ale z życia tak naprawdę. Z życia obok wojny, której nikt nie chce.

Dziś, kiedy to piszę, ludzie w nieoznakowanych mundurach zajęli kluczowe punkty na Krymie. Za chwilę okaże się, nie mam wątpliwości, że to akcja Kremla. Majdan najwyraźniej wywrócił stolik, przy którym ktoś grał o duże pieniądze, z Krymem pod zastaw. Rosjanie pokazują, że rewolucja kijowska kończy się tu, gdzie zaczynają się interesy ich imperium.

Dotychczas nie padł z tej strony ani jeden strzał. To demonstracja siły, ale też szansa zatrzymania bratobójczej wojny. Zanim to skończę, wszystko już będzie inaczej. Ale chcę wierzyć, że człowiek się uczy. Módlmy się, żeby nie padł ten strzał.

Przecież te strzały są tak śmieszne, takie archaiczne. Jak rozbiory i przesuwanie granic. Dziś mapy i granice przestały mieć znaczenie. Państwa już też są démodé. Jeszcze siedzą na tronach jacyś królowie i prezydenci, ale władzę dzierżą oligarchowie, te kilka procent właścicieli świata.

Kiedy niepotrzebne są szlabany, które kiedyś na chwilę zatrzymywały wojsko na motocyklach, kiedy pociski z Kaliningradu dolecą szybciej do Paryża niż samolot odrzutowy, liczy się tylko podziemna rura z gazem albo radiowe fale, którymi płynie przelew bankowy. Inwazja odbywa się bezszelestnie.

To będzie nowa wojna. Nie trzeba już zdobywać przyczółków ani bombardować miast. Nikt się nie ruszy z koszar, bo wiadomo, że wojna klasyczna, na pociski, to by był Armageddon. Takiej próby sił nie są ciekawi nawet zachłanni producenci broni. To nawet nie będzie Belgrad, na który zrzucono pod koniec xx wieku bomby grafitowe, hamujące przepływ elektryczności.

Wystarczy zakręcić kurki z gazem i ropą, odstrzelić satelitę informacyjnego, zablokować internet na giełdzie i w bankach. Paliwo i informacja są dziś krwiobiegiem naszego świata, który dziś groźnie – pro forma – poszczękuje starą bronią.

A może ludzkość się uczy? Może naprawdę na Majdanie wyrosła jakaś nowa jakość: demokracja majdanowa, archaiczna, bezpośrednia. Jakaś kozacko-szwajcarska. Górzysta Szwajcaria nigdy nie miała takiego bogactwa, jakie dziś ciągle ma Ukraina. Trzeba by się tylko jakoś pozbyć oligarchów… A może już cudownie zniknęli, spakowali manatki, jak pan prezydent Samoodsunięty? (Nawet pieska zabrał, kuśtykał tam na czarno-białym filmie z kamery przemysłowej, aż dziw – nie chart rosyjski, nie york, a kurdupelek dworniaszka). Więc może jest takie miejsce na planecie, gdzie osiądą oligarchowie tego świata, ze swoimi jajami Fabergé, z dala od narodów, które wyssali, i będą palić kubańskie cygara… Kajmany? Syberia? Pomarzyć…

Moja córka jest teraz na posterunku policji. Była na antyputinowskiej, antywojennej demonstracji (ang.). [wróć]