Sztuka Afryki. Afrykańska tradycja - afrykańska nowoczesność - Aneta Pawłowska, Julia Sowińska-Heim - ebook

Sztuka Afryki. Afrykańska tradycja - afrykańska nowoczesność ebook

Aneta Pawłowska, Julia Sowińska-Heim

0,0
19,95 zł

lub
Opis

Publikacja porusza ważne kwestie dotyczące historii sztuki Afryki prezentowanej z perspektywy tradycji i nowoczesności. Autorzy podjęli próbę diagnozy najważniejszych zagadnień powstających na styku tych dwóch perspektyw. a także poruszyli problematykę sztuki i polityki oraz spraw społecznych i tożsamościowych Afryki. Teksty odnoszą się zarówno do przeszłych. jak i współczesnych osiągnięć sztuki Afrykanów - tworzonej na terenie Afryki i poza jej granicami. Czytelnik w toku rozważań ma szansę wkroczyć w szerokie spektrum zagadnień współczesnej afrykanistyki. w tym np. skonfrontować się z tezą. że kierunek przemian kulturowych w Afryce wyznacza proces zatracania sakralnego charakteru współcześnie tworzonych obiektów sztuki na rzecz ich funkcji estetycznych i przejmowania przez sztukę roli narzędzia manifestowania postaw i sygnalizacji współczesnych problemów (sztuka jako sprzeciw społeczny. jako manifestacja tożsamości).

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi lub dowolnej aplikacji obsługującej format:

EPUB
MOBI
PDF

Liczba stron: 165



Podobne


Aneta Pawłowska, Julia Sowińska-Heim – Uniwersytet Łódzki

Wydział Filozoficzno-Historyczny, Katedra Historii Sztuki

90-219 Łódź, ul. A. Kamińskiego 27a

RECENZENT

Małgorzata Szupejko

REDAKTOR INICJUJĄCY

Urszula Dzieciątkowska

REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ

Bogusław Pielat

SKŁAD I ŁAMANIE

AGENT PR

PROJEKT OKŁADKI

Katarzyna Turkowska

Na okładce wykorzystano zdjęcie maski kapeluszowejNigeria I połowa XX wieku (z prywatnej kolekcji rodziny Bojarskich)

Publikacja dofinansowana przez Fundację Uniwersytetu Łódzkiego oraz Katedrę Historii Sztuki Uniwersytetu Łódzkiego

© Copyright by Authors, Łódź 2016

© Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie I. W.07210.15.0.K

Ark. wyd. 7,1; ark. druk. 11,5

ISBN 978-83-8088-321-5

e-ISBN 978-83-8088-322-2

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-131 Łódź, ul. Lindleya 8

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: [email protected]

tel. (42) 665 58 63

Aneta Pawłowska

Julia Sowińska-Heim

Katedra Historii Sztuki

Uniwersytet Łódzki

Afryka – tradycja czy nowoczesność? Wprowadzenie

Tom, który oddajemy do rąk czytelnika jest monografią powstałą z inicjatywy Katedry Historii Sztuki Uniwersytetu Łódzkiego oraz Polskiego Instytutu Studiów nad Sztuką Świata. Sztuka Afryki. Afrykańska tradycja – afrykańska nowoczesność zawiera rozprawy poświęcone różnym aspektom tradycyjnych i współczesnych kultur Afryki. Polska literatura dotycząca kontynentu afrykańskiego wciąż budzi niedosyt. Zbyt mało jest również dyskusji toczonych na arenie międzynarodowej. Mając to na uwadze, redaktorki niniejszej publikacji zaprosiły do zaprezentowania swoich przemyśleń i pokazania ujęcia problematyki z odmiennej perspektywy zarówno badawczej, jak i geograficznej również wybitnego naukowca spoza Europy – prof. Olatunji Alabi Oyeshile z University of Ibadan w Nigerii1.

Bogate i różnorodne kultury Afryki pociągają od wieków Europejczyków swoją odmiennością i niepowtarzalnym charakterem. Jednakże zarówno tradycyjna – historyczna, jak i współczesna Afryka wciąż stanowią nie lada wyzwanie dla badaczy kultur tego kontynentu tak ze względu na ich swoistość, jak i bogactwo (wystarczy wspomnieć, że samych języków jest w Afryce około dwóch tysięcy). Wiek XXI przynosi odmienne spojrzenie na kontynent afrykański. To czas, w którym świat zachodni podejmuje próbę wykorzystania zgromadzonej wiedzy antropologicznej o Afryce, równocześnie odcinając się od perspektywy kolonialnej. To także moment, gdy następuje znaczne przewartościowanie jednostronnego widzenia tzw. plemiennych kultur afrykańskich, które długo w zachodnim rozumieniu jakoby nie posiadały sztuki. Założenie owo opierało się na bezkrytycznie powielanym kantowskim koncepcie sztuki i estetyki rozumianych jako formy symboliczne i autonomiczne2. Takie ujęcie sztuki, charakterystyczne dla historycznej perspektywy wieków XIX i XX, stanowiło przez lata krzywdzący wzorzec interpretacyjny dla odmiennych artystycznie kultur3.

W powstanie publikacji Sztuka Afryki. Afrykańska tradycja – afrykańska nowoczesność zaangażowane były instytucje naukowe prowadzące szeroko zakrojone badania nad sztuką i historią sztuki, ujęte z globalnej perspektywy, łączące studia historyczne z antropologiczną refleksją, a także akcentujące międzykulturowe, jak również międzydyscyplinarne aspekty4. Właśnie tym zagadnieniom poświęcono najwięcej uwagi.

O zmianach kulturowych w Afryce, związanych z procesem odchodzenia od tradycyjnych wartości m.in. pod wpływem globalizacji oraz kreolizacji kulturowej5, napisano już wiele tomów. Wydaje się, że zmiany te często prowadzą do faktycznej „dekulturacji”, tj. dekompozycji i upadku rodzimego systemu kulturowego wskutek zaniku istotnych treści rodzimej tradycji. Odchodzenie od tradycyjnych wartości wpływa przede wszystkim na przemiany w strukturze społecznej i podtrzymującym ją systemie gospodarczym oraz religijnym, jak również redefinicji zmysłu wspólnoty i solidarności. Prowadzi to do zmian w wielu aspektach życia w Afryce, w tym w życiu codziennym, relacjach społecznych, a także znajduje odzwierciedlenie w sztuce. Pomimo to kultury afrykańskie pozostają wciąż żywotne i nie tracąc swojej specyfiki potrafią się twórczo dostosować do nowych warunków, a nawet adaptować je i zmieniać zgodnie ze swymi tradycjami. Interesujący głos w tej dyskusji zabierają także sami Afrykanie, np. zdaniem filozofa ghaneńskiego, Kwame Anthony Appiaha, „specyfika afrykańskiej tożsamości jest produktem zapatrzenia się w Europejczyków”6. Jednakowoż z poglądem tym polemizowali liczni goście konferencyjni, którzy przybyli z krajów afrykańskich na łódzką konferencję.

Szwedzki antropolog społeczny Ulf Hannerz wprowadza pojęcie „globalnej ekumeny”, definiując je jako obszar ciągłych interakcji kulturowych, wzajemnej penetracji i wymiany kulturowych treści7. Kultury tradycyjne, za jakie często uważa się kultury afrykańskie, to „ekumeny zamknięte”, zlokalizowane w wyraźnych ramach przestrzennych i czasowych. Są wytwarzane, manifestowane i reprodukowane w bezpośrednich interakcjach społecznych, przy współobecności swoich uczestników. Kultura nowoczesna natomiast to „ekumena otwarta”, przekraczająca ramy przestrzenne i czasowe, zwłaszcza dzięki technikom komunikacji i transportu. Współczesna ekspansja kultury sprawia, że ekumena nabiera charakteru prawdziwie globalnego: interakcje i przepływy kulturowe występują w skali całej społeczności ludzkiej. Zdaniem redaktorek niniejszego tomu zjawiska przepływów kulturowych w obrębie ekumeny globalnej są doskonale widoczne na przykładzie postrzegania kultur afrykańskich w Europie i nie są to jedynie przepływy jednokierunkowe. Przykłady fascynacji afrykańską kulturą wizualną przez modernistów są tego najlepszym dowodem.

Istotną kwestią, nurtującą wielu autorów tomu, jest powracające w trakcie polskich kongresów afrykanistycznych pytanie o to, czy sami Afrykanie stają się (czy już są?) „uczestnikami naszego świata”8. Globalizacja kulturowa, jako zjawisko, stała się bowiem faktem silnie wpływającym na kontakty międzyludzkie. Rozwój współczesnej polskiej afrykanistyki świadczy o rosnącym zainteresowaniu kontynentem afrykańskim samych badaczy, jak również o społecznym zapotrzebowaniu na ich prace. Zainteresowanie to nie jest ograniczone jedynie do kręgów akademickich. Dowodzą tego coraz liczniejsze inicjatywy podejmowane przez tzw. animatorów życia kulturalnego, organizujących wystawy, koncerty, festiwale filmowe.

W książce Sztuka Afryki. Afrykańska tradycja – afrykańska nowoczesność prezentowane są teksty autorów z różnorodnych polskich ośrodków badawczych i akademickich oraz instytucji kultury: Uniwersytetu Łódzkiego, Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Do zbioru analiz i propozycji interpretacyjnych przedstawionych przez badaczy z polskich uczelni i instytucji kulturalnych, włączony został również tekst uznanego badacza nigeryjskiego, ukazujący niezwykle ciekawe pozaeuropejskie ujęcie problematyki.

Monografia Sztuka Afryki. Afrykańska tradycja – afrykańska nowoczesność podzielona została na dwa główne działy tematyczne – z myślą o czytelniku, który w ten sposób z większą swobodą będzie mógł korzystać z zawartości książki. Pierwszy z działów, zatytułowany Sztuka w kontekście tradycji kulturowej, dotyczy problematyki z zakresu estetyki afrykańskiej. Otwiera go artykuł wybitnego naukowca prof. Olatunji Alabi Oyeshile z University of Ibadan w Nigerii, pt. Re-teoretyzowanie rodzimej sztuki i estetyki w rozwoju Afryki – na przykładzie ludu Joruba. Tekst ten wprowadza czytelnika w tematykę estetycznej aprecjacji bogatej i różnorodnej kultury afrykańskiej, a ponadto jest spojrzeniem na Afrykę wyzbytym kolonialnego uprzedzenia. Oyeshile w swoich rozważaniach podkreśla rolę i znaczenie współgrania afrykańskiej tradycji i afrykańskiej nowoczesności. Synergia ta odgrywa znaczącą rolę w procesie kształtowania kultury i sztuki kontynentu. Jednocześnie Olatunji Alabi Oyeshile podkreśla wagę badań dotyczących sztuki i estetyki afrykańskiej prowadzonych w powiązaniu z procesem rozwoju Afryki. Zdaniem profesora ujęcie to, choć niezwykle istotne, jest marginalizowane na rzecz silnie uwypuklonych aspektów i problemów ekonomicznych oraz politycznych. Olatunji Alabi Oyeshile dotyka również tak fundamentalnych problemów, jak sposoby definiowania pojęcia „sztuka afrykańska”. Artykuł stanowi ważny głos w dyskusji, odnosząc się jednocześnie do dwóch zjawisk – neokolonializmu i transkulturowości w estetyce9.

Problem „afrykańskości” w kontekście południowoafrykańskiej sztuki naskalnej porusza Andrzej Rozwadowski. Poddając analizie obecne od lat siedemdziesiątych wieku XX modele badawcze i interpretacyjne malowideł naskalnych ukazuje on zmienność pola widzenia, a także znaczenie spojrzenia przez pryzmat lokalnej tradycji i ujęcia symbolicznego. Ważnym aspektem jest konstatacja, iż redefinicja i nowe rozumienie południowoafrykańskiej sztuki naskalnej wywarły istotny wpływ na badania nad sztuką naskalną w znacznie szerszej, globalnej perspektywie. Problemu zrozumienia fenomenu sztuki afrykańskiej przez badaczy spoza kontynentu, wynikającego ze znaczących różnic kulturowych, dotyka Magdalena Podsiadły, która w odniesieniu do własnych badań terenowych szczegółowo przeanalizowała maski ludu Nuna z miejscowości Zawara oraz ich rolę w rytuale inicjacji. Omawia ona maski, które niczym „wielka księga życia” są ucieleśnieniem najważniejszych dla Afrykanina wartości i mają istotne znaczenie dla konstytuowania jego tożsamości.

Druga część monografii poświęcona została w całości zagadnieniom związanym z fenomenem Współczesnej sztuki Afryki. Aneta Pawłowska przedstawiła złożone zagadnienie Inspiracji i zapożyczeń ze sztuki prymitywnej przez artystów południowoafrykańskich w I połowie XX wieku. Problematyka ta ukazana została na szerszym tle rozumienia i sposobów definiowania pojęcia prymitywizmu w sztuce na kontynencie europejskim. Przykłady dzieł twórców funkcjonujących na terenie Afryki Południowej ukazują ciekawy aliaż tradycyjnej ikonografii, stylistyki, jak również sposobów budowania artystycznej narracji z modernistyczną koncepcją sztuki. Ważny aspekt stanowi też znacząca rola, jaką mocarstwa kolonialne przypisywały sztuce w budowaniu tożsamości narodowej osadników.

Renata Díaz-Szmidt oraz Jakub Jankowski w artykule Pędzel zamiast karabinu ‒ sztuka jako sprzeciw polityczny. Niepokorna twórczość Ramona Esono Ebalé z Gwinei Równikowej, przybliżają dokonania współczesnego artysty, dla którego źródłem inspiracji jest przede wszystkim trudna postkolonialna historia jego rodzimego kraju. W swoich sugestywnych i niejednokrotnie bezkompromisowych grafikach, rysunkach i komiksach podejmuje on krytyczny dyskurs dotyczący czasów niepodległości, paradoksalnie naznaczonych piętnem terroru i dyktatorskich rządów. Rysunki satyryczne i komiksy Ramona Esono Ebalémają stanowić pozytywny impuls dla działań podejmowanych na rzecz demokratyzacji. Monografię zamyka artykuł Małgorzaty Baka-Theis, która również podjęła temat współczesnej twórczości artystycznej. Jej tekst, pt. Postkolonialne hybrydy. Współcześni artyści nigeryjscy wobec problemu tożsamości i historii porusza ważną kwestię korelacji kultury afrykańskiej i europejskiej, jakiej podlega wielu artystów młodego pokolenia. Przede wszystkim są to twórcy, którzy urodzili się i wychowali w Afryce, natomiast swoje dorosłe życie związali z Zachodem. Historia odciska silne piętno na podejmowanych przez nich tematach odnoszących się do zagadnień takich, jak kolonializm, problem tożsamości czy też kulturowa autentyczność.

Sztuka afrykańska w ujęciu autorów, których teksty publikujemy w monografii, zaprezentowana została w sposób wielopłaszczyznowy, ukazujący różnorakie ujęcia i konteksty. Naukowcy z różnych ośrodków badawczych, reprezentujący rozmaite szkoły i perspektywy, również kulturowe, podjęli próbę diagnozy najważniejszych zagadnień powstających na styku tradycji i nowoczesności, a także sztuki i polityki bądź problemów społecznych i tożsamościowych dotyczących Afryki. Teksty odnoszą się do minionych oraz współczesnych osiągnięć sztuki Afrykanów, tworzonej tak na terenie Afryki, jak i poza jej granicami. Dotyczą one między innymi hybrydowości tych realizacji oraz nowych form i politycznych przesłań. W tomie poruszono szeroki krąg zagadnień ukazujących specyfikę sztuki afrykańskiej, a także wskazane zostały narzędzia metodologiczne potrzebne do jej lepszej i głębszej analizy.

Pracę nad publikacją poprzedzono szeregiem ważnych spotkań naukowych i dyskusji prowadzonych zarówno podczas seminariów naukowych Polskiego Instytutu Studiów nad Sztuką Świata w latach 2012–2015, jak i cyklicznymi konferencjami organizowanymi na Uniwersytecie Toruńskim. Pierwsze takie spotkanie odbyło się w roku 2007 w czasie Festiwalu Kultur Afryki, w ramach którego zorganizowana została, między innymi, konferencja naukowa poświęcona szeroko pojętym kulturom kontynentu10. Do kolejnego spotkania doszło w roku 2010 w Szczecinie. Muzeum Narodowe zorganizowało wówczas konferencję zatytułowaną Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich11. W listopadzie roku 2015 spotkanie przygotowano na Uniwersytecie Łódzkim w Katedrze Historii Sztuki pod hasłem Afrykańska tradycja – Afrykańska nowoczesność12. Ponadto na ostateczny kształt monografii duży wpływ miały kontakty nawiązane pomiędzy badaczami kultur Afryki podczas międzynarodowej konferencji 1st Central European African Studies Conference (CEASC) w czeskim Pilznie w maju roku 2014.

Istotnym elementem współpracy europejskich i pozaeuropejskich ośrodków naukowych jest list intencyjny dotyczący wspólnych przedsięwzięć, podpisany między Uniwersytetem Łódzkim, reprezentowanym przez prorektor prof. dr hab. Zofię Wysokińską, a Wasit University w Iraku, reprezentowanym przez profesora Abedalrazaka Al-Nasira. Planowana kooperacja akademicka zakłada wymianę pracowników naukowych oraz studentów, a także wspólne organizowanie konferencji.

Wyrazem zainteresowania tematem zawierającym się w tytule książki są także inicjatywy związane z przygotowywaniem w polskich przestrzeniach muzealnych wystaw, takich jak np. ekspozycja W służbie władców i czarowników. Sztuka Nigerii, którą zaprezentowano w Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi13. Wystawa ukazywała przykłady tradycyjnej afrykańskiej plastyki obrzędowej (maski, figury i fetysze) oraz dzieła współczesnych twórców z tego kontynentu (m.in. 35 grafik, wyobrażających scenki rodzajowe i mitologiczne).

Wiodącym tematem monografii Sztuka Afryki. Afrykańska tradycja – afrykańska nowoczesność jest problematyka szeroko pojętej sztuki. Redaktorki wyrażają jednak nadzieję, że lektura książki otworzy przed czytelnikami możliwość wkroczenia w rozległe spektrum zagadnień nurtujących współczesną afrykanistykę.

1Inne teksty anglojęzyczne dotyczące międzynarodowych spotkań badaczy kultur Afryki ukażą się w roczniku „The Artistic Traditions of Non-European Cultures” wydawanym przez Polski Instytut Studiów nad Sztuką Świata.

2B. Dziemidok, Główne kontrowersje estetyki współczesnej, Warszawa 2002, s. 64–64.

3Zagadnienie to analizuje książka A. Kisielewskiego, Prymitywizm w sztuce awangardy pierwszej połowy XX wieku. Mitologie i obrazy pierwotności, Białystok 2011, zwłaszcza rozdział II Co to jest prymitywizm, s. 47–81.

4K. Zijlmans, W. van Damme, World Art Studies: Art History and Visual Studies in Europe, ed. M. Rampley, Leiden 2010.

5Ciekawie o tym zjawisku pisze Jacek Jan Pawlik, Kreolizacja kulturowa we współczesnym Togo, „Forum Politologiczne. Z Problemów Społeczno-Politycznych Współczesnej Afryki Subsaharyjskiej” 2004, nr 1, s. 15–37.

6K. A. Appiah, In My Father’s House. Africa in the Philosophy of Culture, Oxford 1993, s. 6.

7Zob. U. Hannerz, Powiązania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, Kraków 2007.

8J. J. Pawlik, M. Szupejko, Wstęp, [w:] J. J. Pawlik, M. Szupejko (red.), Afryka na progu XXI wieku. Kultura i społeczeństwo, t. 1, Warszawa 2009, s. 13.

9Szerzej o zjawisku transkulturowości w estetyce: K. Wilkoszewska (red.), Estetyka transkulturowa, Kraków 2004.

10Organizatorami tej konferencji były Pracownia Sztuki Orientu i Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UMK, a jej efektem czwarty tom „Toruńskich Studiów o Sztuce Orientu”. Zob. A. Nadolska-Styczyńska (red.), Kultury Afryki. W świecie tradycji, przemian i znaczeń, Toruń 2009.

11S. Szafrański et al. (red.), Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich, Szczecin 2014.

12Szerzej o konferencji: A. Pawłowska, A. Nadolska-Styczyńska, Międzynarodowa konferencja „Afrykańska tradycja – Afrykańska nowoczesność”, „Afryka” 2015, nr 42, s. 177–179.

13Wystawa była prezentowana w dniach 09.10.2015 – 29.02.2016, jej zaś kuratorem był Dariusz Skonieczko. Szczegółowa relacja z wystawy w biuletynie „Afryka” z czerwca 2016 r.

Bibliografia

Appiah Kwame Anthony, In My Father’s House. Africa in the Philosophy of Culture, OUP, Oxford 1993.

Dziemidok Bohdan, Główne kontrowersje estetyki współczesnej, PWN, Warszawa 2002.

Hannerz Ulf, Powiązania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2007.

Kisielewski Andrzej, Prymitywizmw sztuce awangardy pierwszej połowy XX wieku. Mitologie i obrazy pierwotności, Białystok 2011.

Nadolska-Styczyńska Anna (red.), Kultury Afryki. W świecie tradycji, przemian i znaczeń, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2009.

Pawlik Jacek Jan, Kreolizacja kulturowa we współczesnym Togo, „Forum Politologiczne. Z Problemów Społeczno-Politycznych Współczesnej Afryki Subsaharyjskiej” 2004, nr 1, s. 15–37.

Pawlik Jacek Jan, Szupejko Małgorzata, Wstęp, [w:] J. J. Pawlik, M. Szupejko (red.), Afryka na progu XXI wieku. Kultura i społeczeństwo, t. 1, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2009.

Szafrański Sławomir et al. (red.), Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich, Wydawnictwo Narodowe w Szczecinie, Szczecin 2014.

Wilkoszewska Krystyna (red.), Estetyka transkulturowa, Universitas, Kraków 2004.

Zijlmans Kitty, Damme Wilfried van, World Art Studies: Art History and Visual Studies in Europe, M. Rampley (ed.), Brill, Leiden 2010.

Summary

Africa – tradition or modernity? Introduction

The book African Art. African Tradition – African Modernity contains several texts aboutmodern and traditional art from the African continent. The majority of these texts were presented during International Conference “AFRICAN TRADITION – AFRICAN MODERNITY” which was the first scientific event of this kind organized at the University of Łódź. This conference was attended by a great many Scholars from Poland and abroad who wanted to share their experiences and reflections, based on their research regarding African Art.

The Editors of this book truly hope that this publication will initiate an entirely new approach of looking at and treating of African Art – it’s various problems, challenges and threats.

SZTUKA W KONTEKŚCIE TRADYCJI KULTUROWEJ

Olatunji Alabi Oyeshile

Katedra Filozofii

University of Ibadan, Nigeria

Re-teoretyzowanie rodzimej sztuki i estetyki w rozwoju Afryki – na przykładzie ludu Joruba

Wstęp

Drogi rozwoju kontynentu afrykańskiego są niezwykle wyboiste, zważywszy ilu trudnych momentów i okresów doświadczyła Afryka w swojej historii. W sferze polityki, gospodarki, kultury, religii oraz nauki podejmowano wiele heroicznych działań, które częstokroć przynosiły niezbyt wymierne korzyści lub wręcz kończyły się spektakularną porażką. Wciąż jednak nie ustają próby rozwiązania problemów i wyzwań, z jakimi boryka się kontynent afrykański i, co ważne, wiele uwagi poświęcają temu nie tylko rdzenni mieszkańcy Afryki, ale także cudzoziemcy, którzy – jak mniemam – w poprawie jej ogólnej sytuacji upatrują drogi do sprawiedliwszego i szczęśliwszego świata.

Afrykańska tradycja – afrykańska nowoczesność

Temat przewodni książki Afrykańska tradycja – afrykańska nowoczesność, skupia się na rozmaitych aspektach afrykańskiej kultury i sztuki zarówno w przeszłości, jak i współcześnie, podkreślając jak istotne są one dla ogólnie rozumianego rozwoju. Jest to tym bardziej pouczające, że uwypuklane są zarówno przeszłe, jak i teraźniejsze aspekty afrykańskiej kultury i sztuki, a takie ujęcie tematu pozwala podkreślić nieuniknioną synergię tradycji i nowoczesności. Błędem popełnianym przez wielu współczesnych badaczy Afryki jest opieranie się na założeniu, że tradycja i nowoczesność są sobie przeciwstawne. W mojej rozprawie wykażę, iż tradycja służy jako fundament do budowy nowoczesności.

Rozprawa ta nosi tytuł Re-teoretyzowanie rodzimej sztuki i estetyki w rozwoju Afryki – na przykładzie ludu Joruba, a jej temat zakłada, iż dominujące teorie odnoszące się do afrykańskiej sztuki i estetyki rysują nieadekwatny bądź przekłamany obraz rzeczywistości lub stały się od niej oderwane w takim stopniu, że nie przystają już do współczesnych potrzeb. Powyższe stwierdzenia znajdują zastosowanie na wiele sposobów, jednak główna teza stawiana przeze mnie brzmi, że re-teoretyzowanie rodzimej sztuki i estetyki afrykańskiej powinno skupiać się bardziej na użytkowych funkcjach jakie mogą one pełnić w stymulowaniu rozwoju w Afryce, m.in. w sferze moralności, tożsamości, rozwoju społeczno-politycznego, a nawet naukowego i technologicznego. Dominujące teorie dotyczące afrykańskiej sztuki i estetyki w głównej mierze skupiają się na ocenie sztuki dla samej sztuki, co zasadniczo pozostaje domeną wewnętrznej (realizm/figuratywność) koncepcji sztuki. Obecnie tworzone przez lud Joruba dzieła sztuki, wizualne i niewizualne, a także wydarzenia artystyczne, takie jak festiwal Osun-Osogbo w Stanie Osun (Nigeria), festiwal Sango w miejscowości Oyo (Stan Oyo, Nigeria) czy festiwal Lisabi oraz karnawał Ojude Oba w Stanie Ogun (Nigeria), uwydatniają coś więcej aniżeli tylko pochwałę estetyczną i uwypuklają problemy z pogranicza tożsamości, polityki, religii, a także gospodarki. Teoretyczne ramy tejże rozprawy to paradygmat iwa lewa rozpowszechniony w kulturze Jorubów, który w dosłownym tłumaczeniu znaczy „charakter to piękno”.

Afrykańska sztuka i estetyka

Wyzwanie jakim jest rozwój Afryki roztrząsane było w głównej mierze z politycznego, ekonomicznego oraz naukowego punktu widzenia. Powszechnie uważa się bowiem, że skuteczne rozwiązanie problemów z dziedziny polityki, gospodarki tudzież nauki przekłada się na rozwój, rozumiany jako wzrost, produkcja, zwiększenie oczekiwanej długości życia, ekspansja infrastrukturalna, itd. Jednocześnie całkowicie zaniedbuje się lub poświęca marginalną ledwie uwagę rozwojowi afrykańskiej sztuki i estetyki, które stanowią główne składniki ludzkiej kultury, a to przecież kultura tworzy podwaliny bycia-w-świecie danej społeczności, w czym objawiają się różne rodzaje rozwoju – polityczny, gospodarczy i naukowy. Na kontynencie afrykańskim liczą się tylko polityczni gladiatorzy, przemysłowcy oraz ci, którzy posiadają odpowiednie zaplecze naukowe lub technologiczne. Błędne jest przekonanie jakoby sztuka i estetyka służyły jedynie najprostszym, podstawowym celom, odnoszącym się wyłącznie do płaszczyzny osobistej, a dla szerszej publiczności mają znaczenie najwyżej w zakresie, w jakim wyrażają najistotniejsze aspekty kulturowe danej społeczności. Tymczasem sztuka i estetyka odgrywają dużo ważniejszą rolę w rozwoju każdej społeczności lub nacji. I tak, według Johna Bewaji: „Sztuka to środek wyrazu, który umożliwia ludziom manifestację, kodowanie, przekazywanie, transmitowanie, zachowywanie oraz instruowanie kolejnych pokoleń w zakresie idei, obiektów kultury oraz sposobów istnienia społeczeństwa w świecie. Jest to sposób na dokumentację i zapamiętywanie wspomnień ludzi jako istot kulturalnych, poprzez celowe wyszczególnienie ezoterycznych i często trudnych do opisania elementów składowych egzystencji. Z tego też powodu cywilizacje podejmują kroki mające na celu zachowanie w sztuce i poprzez sztukę śladów swojej własnej egzystencji, zapamiętując doświadczenia poprzez relacje słowne, rzeźbę, malarstwo, architekturę, muzykę, itd.”1

Odwołując się do etymologii, sztuka obejmuje wykorzystanie lub użycie pewnych rzeczy w celu ułatwienia produkcji innych rzeczy albo wykonania określonych działań. Dlatego też uzasadnione wydaje się stwierdzenie, że wszelkie próby i działania podejmowane przez człowieka noszą w sobie znamiona sztuki. Chodzić nam tu zatem będzie o postrzeganie sztuki jako takiej, jak opisał ją Bewaji we fragmencie zacytowanym powyżej. Samuel Ade Ali umacnia tę koncepcję, wskazując, że terminu „sztuka” częstokroć „używa się w odniesieniu do rzemiosła i specjalnych przejawów artyzmu, takich jak sztuka budowlana, rzeźba, architektura, malarstwo, muzyka, taniec, itp. Sztukę zasadniczo charakteryzują przedmioty będące dziełem rąk ludzkich, a nie dzieła natury”2.

Termin „estetyka” wywodzi się od greckiego słowa aisthesis, które oznacza percepcję. Pojęcie aisthetikon, czyli przymiotnik od słowa aisthesis, opisuje zjawisko, które ma związek nie tylko z percepcją zmysłów, ale także z czymś, np. z innym zjawiskiem, skutkującym pozyskaniem wiedzy poprzez zmysły3. To Alexander Gottlieb Baumgaten (1714–1762), dzięki swemu epistemologicznemu sformułowaniu estetyki, opisał ją jako naukę o ludzkim poznaniu zmysłowym poprzez piękno oraz jego wyraz w formach artystycznych, i jako przeciwieństwo logiki, która związana jest w głównej mierze z wiedzą pozyskiwaną poprzez poznanie rozumowe4.

Ze względu na doświadczenia kolonialne niezwykle trudno znaleźć w historii myśli filozoficznej przestrzeń dla afrykańskiej sztuki i estetyki. Zderzenie z kolonializmem sprawiło, że sztuka i estetyka afrykańska uznawane były w Europie za bardziej poślednie, a tendencja ta przyczyniła się do spowolnienia przemian sztuki afrykańskiej oraz jej gorszej pozycji w rozwoju ogólnym. Czym zatem właściwie jest sztuka afrykańska i co ją cechuje?

Afrykańska sztuka i estetyka wyrażane są poprzez piękno i przyjazność. Według Johna Bewaji: „Sztuka afrykańska obejmuje wizualne i niewizualne oraz namacalne i niedotykalne elementy artystycznego wyrazu i prezentacji, w taki sposób, że praktycznie każdy aspekt życia stanowi rzeczywisty obszar utrwalenia i zastosowania sztuki”5.

Co zatem charakteryzuje sztukę afrykańską? Należałoby zacząć od stwierdzenia, że sztuka ta jest holistyczna i wielopostaciowa, ma na celu pojednanie Afrykanów z ich otoczeniem. Posiada ona pewną cechę wspólną dla każdego rodzaju sztuk, jest to mianowicie formalna natura sztuki, która apriorycznie zakłada kantowską bezinteresowność dbiorcy, czyli zachowanie dystansu6 widza wobec treści sztuki lub tego, co jest przez nią reprezentowane7. Niezwykle ważne jest też skupienie uwagi na treści przedmiotu sztuki, a także na jego dobrym, starannym wykonaniu oraz przydatności w sytuacji funkcjonowania w kontekście instytucjonalnym w szerokim tego słowa znaczeniu.

Jednak unikalną cechą sztuki afrykańskiej jest jej wspólnotowa natura8. Innymi słowy, sztuka ta ma wymiar społeczny. Według Ajume Wingo: „Aby dane dzieło mogło zostać uznane za dzieło sztuki, nie liczy się wyłącznie to, kto je stworzył, gdzie i z czego, ale – co ważniejsze – czy potrafi ono przyciągnąć ludzi do siebie. Oznacza to, że w Afryce trzeba czegoś więcej, aby dana rzecz mogła zyskać status dzieła sztuki – może to być na przykład sala pełna ludzi zachęconych do przyjścia przez takie dzieło. Sztuka to rzecz codzienna, a nie coś, co trzeba strzec przed ludźmi i chować w ukryciu. I jako taka […] sztuka to zjawisko społeczne”9.

Konflikt między tradycją a nowoczesnością w debacie o rozwoju Afryki

Jednym z najważniejszych zagadnień rozwoju w Afryce jest tradycja oraz jej rola we współczesnej przestrzeni afrykańskiej. Wielu głosicieli teorii modernizacji reprezentuje stanowisko, że Afryka może się rozwijać tylko wówczas, jeśli porzuci swoje tradycje, które niezmiennie są dziedziczonymi wartościami kulturowymi. Postrzegają oni nowoczesność jako możliwość zastosowania narzędzi naukowych i technologii w dziedzinie polityki i ekonomii, co realizowane jest w większości krajów zachodnich. I chociaż żadne społeczeństwo ani naród nie może żyć bez tradycji, wydaje się, że tradycja afrykańska postrzegana jest jako coś wstydliwego. W tej części rozprawy przyjrzę się wpływowi debaty związanej z problematyką tradycji i nowoczesności na życie Afrykanów, uwzględniając w rozważaniach kreatywną sferę sztuki i estetyki.

Zdaniem Kwame Gyekye, tradycja to wszystko to, co w różny sposób przekazywane jest z pokolenia na pokolenie10. Jej składnikami są głównie produkty kultury, które zostały stworzone przez przeszłe pokolenia, a następnie zaakceptowane i zachowane w całości lub częściowo przez pokolenia kolejne, ale z poprawkami i uzupełnieniami, jakie wynikają z dynamicznego charakteru ludzkiej egzystencji. Na silne pragnienie rozwoju w Afryce ogromny wpływ miał kolonializm, jakiego doświadczyło wiele afrykańskich państw, a który sprawił, że na porządku dziennym było tam postrzeganie rzeczywistości z europejskiej perspektywy. Wiele dzieł sztuki oraz norm estetyki afrykańskiej uznawanych było za prymitywne, irracjonalne lub leżące poza sferą sztuki i estetyki. Naturalnie, w ostatnich latach obserwujemy odwrócenie tego trendu.

Umniejszanie wartości afrykańskiej sztuki i estetyki przez osoby spoza Afryki przybrało kolosalne rozmiary. Na przykład Ajibade, Omon oraz Oloidi pisząc o Sztuce afrykańskiej w kontekście postkolonialnym stwierdzają, że: „Zachodni misjonarze oraz wojskowi kolonizatorzy podchodzili do afrykańskich rzeźb nie jak do obiektów sztuki, ale jak do niewartych uwagi przedmiotów kultu, niedorzecznych produktów plemiennych. Jedną z przyczyn niezrozumienia wśród zachodnich kolonizatorów był fakt, iż rzeźby (czyli sztuka) takie jak maski, totemy11 czy posągi funkcjonowały w kontekście religii, płodności oraz w innych kontekstach społecznych, ale nie były [tworzone – A.P.] jedynie dla celów ekspozycyjnych, wystawione dla tłumu zwiedzających w muzeach i galeriach zorganizowanych na zachodnią modłę”12.

Messay Kebede poświęca wiele uwagi temu zagadnieniu w swojej pracy pt. Rozwój i filozoficzna debata afrykańska