Wydawca: Wydawnictwo Kobiece Kategoria: Obyczajowe i romanse Język: polski Rok wydania: 2016

Śmiejąc się w drodze do meczetu. Przygody muzułmanki w zachodnim społeczeństwie ebook

Nawaz Zarqa  

3.86666666666667 (15)

Uzyskaj dostęp do tej
i ponad 25000 książek
od 6,99 zł miesięcznie.

Wypróbuj przez
7 dni za darmo

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:

e-czytniku kup za 1 zł
tablecie  
smartfonie  
komputerze  
Czytaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Liczba stron: 266

Odsłuch ebooka (TTS) dostępny w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacji Legimi na:

Androida
iOS
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?

Ebooka przeczytasz na:

Kindlu MOBI
e-czytniku EPUB kup za 1 zł
tablecie EPUB
smartfonie EPUB
komputerze EPUB
Czytaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?

Pobierz fragment dostosowany na:

Zabezpieczenie: watermark

Opis ebooka Śmiejąc się w drodze do meczetu. Przygody muzułmanki w zachodnim społeczeństwie - Nawaz Zarqa

ARCYZABAWNE PRZYGODY MUZUŁMANKI W ZACHODNIM SPOŁECZEŃSTWIE

NAJCHĘTNIEJ KUPOWANY MEMOIR ROKU!

Przekomiczny i wciągający memoir, który ukazuje całe spektrum złożoności życia kanadyjskiej muzułmanki.

Kiedy w wieku pięciu lat Zarqa przybywa z rodzicami do Liverpoolu, doświadcza swoistego szoku kulturowego. Dziewczynka bez trudu zauważa, że zasady, które rodzice wpajali jej od najwcześniejszego dzieciństwa, tutaj, w Wielkiej Brytanii, nie mają zastosowania. Zarqa pragnie żyć tak, jak angielskie dziewczynki w jej wieku: swobodnie bawić się z rówieśniczkami, latem zaś nosić zwiewne sukienki, a nie brązowe, kryjące sztruksy. To jednak dopiero początek problemów. Gdy Zarqa osiąga wiek nastoletni, jedyne, czego pragnie najbardziej, to pozbyć się owłosienia na nogach i ciasnych upięć włosów, które powodują niewyobrażalny ból głowy. Nie zabraknie też żywiołowych i uroczych historii o aranżowanym małżeństwie autorki, obrzezaniu jej synów, a także świętej pielgrzymce do Mekki, która stanowi jedyną okazję bohaterki do uprawiania z mężem niczym nieskrępowanego, swobodnego seksu!

Jak pokazuje lektura książki Śmiejąc się w drodze do meczetu, życie praktykującej muzułmanki w zachodnim społeczeństwie bywa pełne wyzwań, satysfakcjonujące, ale także niejednokrotnie absurdalne. Jak wyjaśnić, czemu Święto Ofiar (Id al-Adha) nigdy nie przypada tego samego dnia w roku albo dlaczego rzeźnicy halal sprzedają także czajniczki i budziki? I jak wytłumaczyć hydraulikowi, że sedes powinien być zamontowany w takiej odległości od umywalki, aby dało się do niej dosięgnąć ręką na siedząco?

LEKTURA TEJ KSIĄŻKI WYWOŁA W WAS SALWY ŚMIECHU!

Zarka Nawaz to zabawna paniusia, sułtanka sarkazmu, może nawet imama ironii [...] Nawaz, na szczęście, ma fatalną przywarę – brak szacunku – co nieodmiennie wpędza ją w tarapaty. Chwała niech będzie Allahowi – „Toronto Star”

DOTYCHCZAS NAJZABAWNIEJSZA, WIELOKROTNIE NAGRADZANA AUTOBIOGRAFIA NA RYNKU WYDAWNICZYM!

—–

Zarqa Nawaz to muzułmanka od lat żyjąca w zachodnich społeczeństwach (Wielka Brytania i Kanada). Jest z wykształcenia dziennikarką, ale największy rozgłos przyniósł jej serial komediowy Mały meczet na prerii (Little Mosque on the Prairie). Był on ogromnym hitem w Kanadzie, trafił również do dystrybucji w ponad 60 krajach. Zarqa od sześciu lat pisze scenariusze pilotów komedii dla stacji ABC, CBS, NBC i FOX i podróżuje po świecie jako rozchwytywana prelegentka. Udziela wywiadów i występuje na antenie CNN, BBC i Al-Dżaziry oraz na łamach „New York Timesa”. Wraz z rodziną mieszka w Reginie w kanadyjskiej prowincji Saskatchewan.

Opinie o ebooku Śmiejąc się w drodze do meczetu. Przygody muzułmanki w zachodnim społeczeństwie - Nawaz Zarqa

Fragment ebooka Śmiejąc się w drodze do meczetu. Przygody muzułmanki w zachodnim społeczeństwie - Nawaz Zarqa

Dedykację niechaj przyjmie mój mąż, Samiul Haque, który wiecznie pociesza mnie słowami „Czasem determinacja jest ważniejsza od talentu”.

Książkę dedykuję też swoim rodzicom, Parveen i Alemu Nawazom, którzy zaszczepili mi determinację w bardzo młodym wieku i dzięki którym uwierzyłam, że to talent.

Cytaty ze świętej księgi islamu zaczerpnięto z Koranu w przekładzie Józefa Bielawskiego, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1986.

Wstęp

Gdy miałam siedem lat, podeszłam do pewnego chłopczyka na szkolnym podwórku. Siedział samotnie na huśtawce, ssąc mordoklejkę. Miał czarne, faliste włosy i był grubawy.

– Davy, wierzysz w Boga?

Wzruszył ramionami.

– Bo wiesz, wiara w Boga jest bardzo, ale to bardzo ważna.

Widząc napalone muzułmańskie dziecko, Davy odpowiedział:

– Uwierzę w Boga, jak będziesz mnie huśtała, dopóki mi się nie znudzi.

Ręce mi odpadały, a przerwa zamieniła się w torturę, jednakże chętnie płaciłam cenę za ocalenie duszy Davy’ego.

Jakiś czas potem matka Davy’ego zaprosiła mnie na jego urodziny. Byłam zachwycona. Siedząc przy ich stole i pogryzając przekąski, zauważyłam, że kobieta przygląda mi się zmartwiona.

– Nie jedz tego – powiedziała.

– Ale to pyszne. – Wepchnęłam sobie jeszcze więcej jedzenia do buzi.

– To jest szynka – oznajmiła, marszcząc czoło. – A ty, zdaje się, jesteś muzułmanką.

Zjadłam resztę tak szybko, jak mi pozwalało na to nieczyste sumienie. Niebo w gębie... Później powiodłam smutnym wzrokiem za tacą, którą matka Davy’ego usunęła sprzed moich rozanielonych oczu.

Kiedy przyszła po mnie mama, matka Davy’ego złożyła przeprosiny:

– Sądziłam, że wie, co to szynka.

Mama spojrzała na swoje żarłoczne muzułmańskie dziecko i westchnęła.

– Posyłamy ją do meczetu, ale ma kłopoty z koncentracją.

Poczułam się odrobinę urażona. Przecież udało mi się zrozumieć to o Bogu. Kto mógł wiedzieć, że rysunki różowych świnek przekreślonych dużym iksem oznaczają smakowite kąski na talerzu?

Davy popatrzył na mnie z nagłym zainteresowaniem.

– Pójdziesz przez to do piekła?

– Skądże – zaprzeczyła jego matka, wstrząśnięta. – Twoja koleżanka popełniła błąd, a jak uczą nas w kościele, Bóg przebacza wiernym.

– Davy chodzi do kościoła? – zapytałam.

– Oczywiście. Jesteśmy katolikami. A Davy śpiewa nawet w chórze.

W późniejszym czasie nadal huśtałam Davy’ego na szkolnym podwórku, ponieważ tak było trzeba, nawet jeśli pierwszy raz uczyniłam to z niewłaściwych pobudek. Ale postanowiłam pilniej nadstawiać uszu w meczecie. Bóg chyba dał mi lekcję: martw się o własną duszę, która jest w wiecznym niebezpieczeństwie. Religia to – jak się okazało – trudna sprawa.

Kiedy człowiek dorasta na Zachodzie, wiele rzeczy mu umyka. Zaledwie przed miesiącem poproszono mnie o zorganizowanie w meczecie imprezy, na którą każdy miał przynieść coś do jedzenia. Razem z moją przyjaciółką Faeezą przyglądałyśmy się, jak ludzie kładą na stół deser po deserze, za to nigdzie nie dostrzegałyśmy drugiego dania.

– Jak to zorganizowałaś? – zapytała mnie Faeeza.

– Osoby, których imiona zaczynają się na litery od A do K, poprosiłam o przyniesienie deseru, a te, których imiona zaczynają się od L do Z, o przyniesienie drugiego dania.

– To ty nie wiesz, że większość muzułmańskich imion zamyka się w pierwszej połowie alfabetu? Ahmed, Abdullah, Ali...

Blat uginał się pod tacami z baklawą i pudełkami pączków; musiałyśmy poupychać słodycze pod stołami i po kątach. Narastało niezadowolenie. Słyszałam odgłosy burczenia w brzuchu. Popatrzyłam na dwie nędzne potrawy z kurczaka na drugim stole.

– Zamów pizzę – poradziła mi Faeeza.

Gdy czekaliśmy na dostawę, paru spóźnialskich Yusufów i Zakariahów przyniosło jeszcze kilka potraw z kurczaka. Chociaż co roku pościmy w ramadanie, moi wygłodniali muzułmanie stracili w końcu cierpliwość. Tłum rzucił się na kurczaki i poprawił słodkościami, nie żałując sobie deserów i herbaty. Jeszcze przed pojawieniem się dwudziestu pizz wszyscy najedli się po uszy i wpadli w letarg wywołany przez nadmiar glukozy.

– Co zrobimy z tymi wszystkimi pizzami? – zapytałam Faeezę.

– Może je sprzedamy?

Złapałam za mikrofon.

– Zbieramy pieniądze na nowy meczet! Każdy, kto kupi pizzę, przyczyni się do zwiększenia funduszy! Cena za sztukę wynosi dziesięć dolarów!

Po zejściu z podium zapytałam Faeezę:

– Tak à propos, po ile były te pizze?

– Po dwanaście dolarów.

Na pizze nie było chętnych. Podeszłam do miejsca, gdzie siedzieli mężczyźni. Pomyślałam, że mogą być wciąż głodni.

– Zapytaj moją żonę – odparł Wael. – To ona podejmuje wszystkie decyzje w rodzinie.

Faheem, Abdul-Rahman i Gamal powiedzieli to samo. Dałam sobie spokój z mężczyznami i uderzyłam do kobiet. Które oczywiście wyczuły naszą desperację, pożałowały nas i kupiły pizze.

Tydzień później dowiedziałam się od męża, że do Stowarzyszenia Islamskiego wpłynęła e-mailem skarga.

– O nie, komuś się nie podoba, że było za mało jedzenia?

– W żadnym razie – odpowiedział Samiul. – Jeden z uczestników doniósł, że pewna kobieta zbytnio się spoufalała z mężczyznami: „Poziom imprezy znacznie się obniżył z chwilą, gdy między obiema płciami zaczęły padać pożądliwe spojrzenia. Nie do przyjęcia jest, że nazywamy takie spotkania islamskimi”.

I tak zorganizowana przeze mnie impreza przeszła do historii nie jako parodia kulinarna, lecz jako skandal seksualny.

Duża przerwa

– Ummi, nie mogłabyś mi zrobić takiej kanapki, jaką jedzą inne dzieci? – zapytałam Mamę, widząc, że zawija w folię aluminiową zaprawione curry udka kurczaka na moje drugie śniadanie.

To przez Mamę byłam społecznym pariasem. Mogłam się tylko przyglądać, jak koleżanki konsumują zgrabne kanapeczki, podczas gdy moje drugie śniadanie roztaczało woń naszpikowanej cebulą bomby atomowej. Po posiłku regeneracyjnym wszyscy uczniowie mojej szkoły udawali się na dużą przerwę. Koleżanki skakały na skakance, a ja snułam się pod ceglaną ścianą. To przez te tłuste udka kurczaka nie mogłam się zasymilować z grupą. Nikt się do mnie nie zbliżał, nie chcąc ryzykować zarażenia. Tymczasem ja chciałam być taka jak Kathleen, chciałam mieć długie, lśniące, jasne włosy, nosić zwiewne letnie sukienki i jeść drugie śniadanie, które by pachniało wanilią. Zazdrościłam jej włosów, ubrań i kanapek. Pragnęłam choć jednej z tych rzeczy.

Biedna Mama westchnęła, przysłuchując się, jak narzekam.

– Dzieci dziwnie na mnie patrzą, kiedy to jem. – Pokazałam na kurczęce udka. – Nikt nie chce się ze mną bawić przez moje drugie śniadanie...

Byłam niezdarnym mięsożercą wśród zgrabnych roślinożerców.

Nazajutrz maszerowałam do szkoły z upragnioną kanapką, która pachniała słodyczami, a nie kminkiem. W chlebaku miałam białe pieczywo z masłem orzechowym i marmoladą. Nareszcie roztaczałam woń triumfu. Z niecierpliwością wypatrywałam pory drugiego śniadania, a gdy ta w końcu nadeszła, spojrzałam w stronę Kathleen, która zatapiała zęby w pączku z czekoladą. A więc to już. Zaraz się stanie. Otworzę chlebak, wyciągnę kanapkę zapakowaną w pergamin i nagle wszystko się zmieni. Kathleen zaprosi mnie do domu, pozwoli sobie czesać długie, jasne włosy i będzie się mnie radzić w sprawie przyjęcia z okazji swoich dziewiątych urodzin.

– Co sprawiło, że mnie zauważyłaś? – zapytam.

– Kanapka – odpowie.

Kiedy rozwijałam folię aluminiową – czy Mama nigdy się nie nauczy? – Kathleen odwróciła się i popatrzyła prosto na moją kanapkę. To działa! – pomyślałam. Tymczasem Kathleen pomachała najprzystojniejszemu chłopcu w klasie, który siedział za mną, i z powrotem skupiła uwagę na swoich ślicznych przyjaciółkach. Na całym świecie nie było dość białego pieczywa, żebym mogła się wkupić w łaski białych dzieci.

Odrzucona i głodna (jak się okazuje, kurczak jest znacznie bardziej sycący od masła orzechowego) rozważałam wszystkie opcje. Kanapka nie zadziałała. Na złociste włosy nie miałam co liczyć. Może jednak uda mi się zmienić sposób ubierania.

Różniłam się wyglądem od innych dziewczynek. I chodziło nie o to, że mam śniadą cerę i noszę warkocze, ale głównie o strój. Mama ubierała mnie dziwnie. Zerknęłam na Kathleen, która miała na sobie krótką spódniczkę i bluzeczkę na ramiączkach. Ja nosiłam brązowe sztruksy i bluzkę tego samego koloru. Ona była księżniczką z bajki, a ja jej brzydką siostrą przyrodnią. Niemniej nawet brzydkie siostry przyrodnie chadzają na zakupy. Skoro przekonałam Mamę, żeby zrobiła mi kanapkę, powinno mi się też udać ją namówić, aby pozwoliła mi włożyć sukienkę. Zaciągnęłam więc znękaną rodzicielkę do dyskontu, gdzie wynalazłam białą sukienczynę do kolan. Była idealna.

Nazajutrz rano wzgardziłam sztruksami, włożyłam swoją cudną białą sukieneczkę i przejrzałam się w lustrze. Nogi mi trochę marzły, bo nie przywykłam do ich odsłaniania, ale poza tym prezentowałam się jak egzotyczna księżniczka. Mama przedzierzgnęła się w dobrą wróżkę. Wychodząc z domu, porwałam kanapkę na drugie śniadanie, czując, że moja metamorfoza jest pełna.

– Tak ubrana nigdzie nie pójdziesz – oświadczyła Mama, spoglądając na moje gołe nogi.

Miała na sobie tradycyjny pakistański strój: salwar kamiz, czyli długą tunikę z workowatymi spodniami. W jej oczach ktoś ubrany tylko w sukienkę, bez spodni, był na wpół nagi, zupełnie jakby zapomniał włożyć bluzkę i chciał iść do szkoły topless.

Posłusznie wróciłam na górę i naciągnęłam na siebie spodnie pod sukienką. Przejrzawszy się ponownie w lustrze, doszłam do wniosku, że Mama wcale nie jest dobrą wróżką, tylko złą czarownicą, która rzuciła na mnie urok.

Kiedy miałam pięć lat i ganiałam po ulicach Liverpoolu z wielką czerwoną, gumową piłką, zawołał mnie do siebie Tata.

– Przeprowadzamy się do Kanady – oznajmił.

Teraz miałam osiem lat. Chciałam powiedzieć swoim rodzicom, że się nie wpasowałam, lecz zdawałam sobie sprawę z tego, że i oni się nie wpasowali. Zostawili za sobą dawne życie, żeby polepszyć byt swoich dzieci. Ponieważ Kanada otwierała przed nimi możliwości, o jakie trudno na pakistańskiej wsi, a nawet w Liverpoolu, byli wdzięczni. Ale mnie, ich jedynej córce, która nie miała nic do gadania i musiała zostawić wszystko, wielkiej czerwonej piłki nie wyłączając, wdzięczność była obca. Czułam się brzydka, co moim zdaniem było losem gorszym od losu głodującego, kalekiego dziecka w Karaczi. W szkole podstawowej w Brompton w kanadyjskim Ontario poza mną nie było śniadych dzieci.

Gdy przyszłam do domu na drugie śniadanie, szeleszcząc sztruksami pod sukienką, musiałam mieć wyjątkowo niezadowoloną minę.

– Co ty tutaj robisz? – zapytała Mama.

Wyciągnęłam kanapkę, która wbrew moim nadziejom niczego nie poprawiła, i zaczęłam smutno przeżuwać.

– Wolę jeść w domu.

– Co się stało?

– Nikt mnie nie lubi. Nie mam koleżanek.

– Ktoś tak powiedział?

– Nikt się do mnie nie odzywa, ummi – odparłam. – Zupełnie jakbym była niewidzialna.

– Powinnaś bardziej się starać – poradziła mi Mama.

Przecież się staram – pomyślałam. – Ale ktoś kazał mi włożyć spodnie pod sukienkę.

Wiedziałam, że dzieciństwo Mamy w Pakistanie było szczęśliwe. Dzięki zamożności rodziców zawsze nosiła najmodniejsze stroje i zaliczała się do najbardziej lubianych dziewcząt w klasie. Jeśli ktokolwiek mógł tyranizować koleżanki i kolegów, to właśnie Mama. Tata opowiadał mi, że miała służących, którzy prali i prasowali jej ubrania i co rano szykowali ją do szkoły. Mama zażarcie temu zaprzeczała, twierdząc, że to wszystko przesada, lecz ja zauważyłam, że każdy wełniany sweterek wyprany mi przez Mamę skurczył się do granic.

Teraz Mama obrzuciła wzrokiem swoje brzydkie kaczątko.

– Idę z tobą do szkoły.

Uniosłam oczy do nieba, gdzie według mnie mieszkał Bóg, i pomyślałam: – Mało ci moich cierpień?

Przecież skoro Bóg stworzył cały wszechświat w siedem epok, wzniósł góry i napełnił morza, powinien móc sprawić, żebym nosiła sukienkę bez spodni. Tymczasem on w swojej nieskończonej chwale postanowił wysłać ze mną do szkoły moją rodzicielkę. Mama była uosobieniem niefajności, a ja ją spuściłam ze smyczy. Uznałam, że spotkała mnie kara za moje narzekanie.

Na placu zabaw roiło się od dzieci, głównie dziewczynek ubranych w koszulki na cienkich ramiączkach i w krótkie spódniczki, spod których podczas skakania na skakance migała barwna bielizna. Mama była wstrząśnięta. Zrozumiałam, że to nie pomoże mi się pozbyć spodni spod sukienki.

Mama przystanęła na środku placu zabaw i rozejrzała się wzrokiem generała planującego bitwę. Wyłuskała wzrokiem przywódczynię, Kathleen – moją Kathleen, dzierżącą w ręce jeden koniec skakanki – i odezwała się do niej:

– Przepraszam. Czy moja córka może się z tobą pobawić?

Kathleen spojrzała najpierw na Mamę, potem na mnie. Musiał ją zdumieć widok ponurej, nadąsanej dziewczynki w letniej sukience, noszonych pomimo upału brązowych sztruksach i z warkoczykami, które wyszły z mody jakieś sto lat temu, stojącej obok pokaźnej Pakistanki w długiej bluzce i workowatych pantalonach, nadymających się na wietrze niczym żagle. Mama przypominała pirata, ja zaś prześladowanego przez nią bosmana. Bezgłośnie się pomodliłam: – Boże, traf mnie piorunem!

– Jasne – odpowiedziała Kathleen, przekazując mi skakankę.

Mama poszła do domu. Ja odkryłam, że dopóki jakaś dziewczynka nie skusi, trzeba trzymać skakankę w ręce i kręcić nią bez końca. Tamtego dnia jakoś nikomu nie powinęła się noga. Dzięki dziwacznemu zbiegowi okoliczności Kathleen została uwolniona z pęt.

Wychodzi na to, że skakanie na skakance to swego rodzaju merytokracja. Wtedy na placu zabaw pozostałam w kręgu wtajemniczonych, dopóki nadgarstki nie odmówiły mi posłuszeństwa, i to nic, że wyglądałam jak przebieraniec. Najwyraźniej wystarczyło poprosić. Zaiste niezbadane są ścieżki Pana.

Za tydzień, kiedy Mama pakowała mi drugie śniadanie, wbiłam w nią wzrok.

– Co się stało? – zapytała. – Wolałabyś tuńczyka zamiast masła orzechowego?

– A nie mogłabyś mi dać udek kurczaka? – poprosiłam. – Stęskniłam się za nimi.

Owłosione nogi

Mój ośmioletni brat Muzammal zaniósł do łazienki naszego najmłodszego braciszka, którego wołaliśmy Holender, mimo że tak naprawdę nazywał się Muddaththir – obydwaj dostali takie imiona, ponieważ rodzice nie byli w stanie wymyślić trudniejszych do wymówienia – zamknął za sobą drzwi na klucz i wyciągnął golarkę ojca. Przyłożywszy ostrze do twarzy niemowlęcia, ciął skórę, tak że wkrótce wszędzie było pełno krwi i krzyku.

– Co ty wyprawiasz? – wrzasnęła biedna Mama, kiedy w końcu udało jej się otworzyć drzwi.

– Golę Holendra – odparł Muzammal, jakby to była najlogiczniejsza rzecz pod słońcem.

Schowałam się, ponieważ nie chciałam, żeby wina spadła tam, gdzie trzeba – to znaczy na moje świeżo ogolone nogi.

Żeby ogolić sobie nogi, musiałam się wykazać podstępnością i samozaparciem wyszkolonego szpiega. W naszym domu bowiem golił się tylko Tata.

A wszystko z powodu lekcji wuefu. Mama, dorastając w Islamabadzie, nie słyszała o wuefie. Aby zachować formę, skakała z koleżankami na skakance podczas przerw, ale jej ręce i nogi bezpiecznie okrywał bawełniany salwar kamiz. Dopóki nie znalazła się w Kanadzie, nigdy nawet nie widziała kobiety w szortach. Wychodziła z założenia, że dobra muzułmanka nie nosi krótkich spodenek. Skoro jednak taki był wymóg na tajemniczych lekcjach wuefu, uległa. Ja nie miałam z tym kłopotu. Martwiło mnie jednak to, co odsłaniały: owłosione nogi! Jako że Bóg poskąpił Mamie owłosienia na ciele, łatwo jej było uderzać w moralizatorski ton i mówić, że golenie nóg urąga zasadom islamu. Jej zdaniem tylko biali ludzie robili takie rzeczy.

– Na wuefie wszyscy się na mnie gapią.

– Nie zwracaj na nich uwagi.

Jednakże oni zwracali uwagę na mnie, za co nie mogłam ich winić, ponieważ paskudna prawda była taka, że odziedziczyłam owłosienie po Tacie.

Pewnego razu, jeszcze w Anglii, Tata poszedł na basen. Kiedy się zanurzył, jego gęste, kręcone, czarne włoski, które porastały mu całe ciało, stanęły na sztorc i zgęstniały jeszcze bardziej. Wszystkie dzieci z piskiem uciekły z wody. Myślały, że do basenu wskoczył niedźwiedź.

Odziedziczyłam po nim gen owłosienia, z tym że nie potrzebowałam basenu, aby mnie pomylono ze zwierzęciem z zoo. Włosy na nogach miałam długie, gęste i czarne. Żaliłam się Mamie z goryczą – w końcu to była jej wina, że ten gen się u mnie ujawnił.

– Twoje małżeństwo było aranżowane. Dlaczego nie kazałaś swatce podciągnąć Tacie nogawki?

– Twój ojciec miał dobrą pracę – odparła.

Okazywałyśmy sobie współczucie z Jasminder, moją sikhijską przyjaciółką, której matka także nie należała do zwolenniczek golenia nóg.

– Ktoś mi kiedyś powiedział, że tarantula to Marilyn Monroe wśród bezkręgowców – oświadczyła Jasminder.

– Mnie jakoś nikt nie bierze za blondwłosą piękność – wyznałam ze smutkiem.

Czepiałam się każdej wymówki, byle nie ćwiczyć na wuefie. Miałam grypę, miałam ból żołądka, miałam grypę żołądkową. Nauczycielka nie miała pojęcia, co mi jest, lecz cokolwiek to było, było zaraźliwe – Jasminder również twierdziła, że jest niedysponowana. Zrozpaczone przeczytałyśmy regulamin szkoły od deski do deski, szukając zastępnika przepisowego stroju do ćwiczeń. Niczym fatamorgana na pustyni ukazało nam się zbawcze słowo „trykot”. Obydwie z ulgą przymknęłyśmy oczy; nasza męka dobiegła końca. Po powrocie do domu przekonałam Tatę, żeby kupił mi czarne rajstopy i takie samo jednoczęściowe body do kompletu.

Oczekiwanie na najbliższy wuef oznaczało katusze, jednakże w końcu, po dużej przerwie, nadeszła jego pora. Kiedy pozostałe dziewczęta przebierały się otwarcie w szatni, ja i moje owłosione nogi schowałyśmy się w kabinie WC. Po tym jak reszta uczennic, Jasminder nie wyłączając, udała się na salę gimnastyczną, wyłoniłam się z piszczących drzwi boksu niczym motyl z kokonu. Triumfalnie popatrzyłam w lustro. Ani włoska na wierzchu. Zawiązałam sznurówki białych tenisówek i potruchtałam na salę gimnastyczną, gotowa wpaść w objęcia koleżanek.

Na mój widok wszyscy zamarli. Byłam wysoka i tyczkowata jak na swój wiek – w trykocie przypominałam przerośniętego, czarnego pająka.

Ktoś parsknął. Ktoś inny gwizdnął. W panice powiodłam spojrzeniem w poszukiwaniu Jasminder, która z pewnością też zrobiła się na pająka. Gdy zawiesiłam na niej oko, minę miała nie mniej zdumioną od reszty. Jej obszerny czarny podkoszulek zasłaniał górę legginsów. Spowijając się cała w lycrę, wyszłam na głupią.

Była to kropla, która przepełniła czarę goryczy. Zakradłam się do sypialni rodziców po golarkę Taty. Był to staromodny sprzęt, w którym należało odkręcić metalowy fragment na górze, nałożyć żyletkę i całość zmontować z powrotem. Zamknęłam drzwi. Nie miałam pojęcia o posługiwaniu się golarką ani nie słyszałam o kremie do golenia. Zaczęłam więc siec na sucho, przedzierając się przez owłosienie niczym przez dżunglę. Było to zajęcie tyleż czasochłonne co bolesne, ale efekt okazał się zadowalający. Po raz pierwszy w życiu pozbyłam się znienawidzonego owłosienia.

Tata musiał się zastanawiać, dlaczego jego golarka jest wiecznie tępa, jednak ani on, ani Mama niczego nie podejrzewali. Mając dwóch synów poniżej dziesiątego roku życia, nie poświęcali mi wiele uwagi – w przeciwieństwie do Muzammala. Muzammal był ode mnie o rok młodszy. Naoglądał się, jak walczę z golarką, i zaciekawił, o co chodzi w tym całym goleniu, a jak lepiej to sprawdzić, jak nie na naszym rocznym braciszku?

Jak już Holendra pozszywano na pogotowiu, Tata postanowił schować przed nami żyletki. Z dziećmi działo się coś dziwnego, aczkolwiek rodzice nie mieli pojęcia co takiego.

Włosy na nogach mi odrosły.

Któregoś dnia podczas lekcji religii w meczecie zadałam nauczycielce, siostrze Maryam, nurtujące mnie od dłuższego czasu pytanie. Koniec końców nie chciałam się smażyć w piekle za golenie nóg, które stało w jednym szeregu z morderstwem i jedzeniem bekonu, aczkolwiek z drugiej strony lekcje wuefu były dla mnie czystą udręką.

– Czy golenie nóg jest wbrew zasadom islamu?

– Pokaż mi swoje nogi – poprosiła w odpowiedzi. Zadarłam nogawki. – W twoim wypadku wbrew zasadom islamu byłoby, gdybyś nic z tym nie zrobiła.

Opowiedziałam jej swoją smutną historię o golarce. Siostra Maryam była wstrząśnięta, że w ogóle pomyślałam o goleniu nóg.

– To sprawia, że włosy odrastają jeszcze gęstsze – powiedziała.

Byłam przerażona. Coś takiego jest w ogóle możliwe?

– Włoski trzeba wyrywać z cebulką, wtedy kiedyś przestaną rosnąć.

Wyrywanie włosków z cebulką musiało być bardzo bolesne. Ale na pewno nie tak bardzo jak spojrzenia kolegów i koleżanek na wuefie.

Siostra Maryam nauczyła mnie robić „chałwę”. Wymagało to wiele czasu i cierpliwości. Nieomal się poddałam, jednak życie było za krótkie, a moje włosy za długie.

Gotowałam więc wodę, cukier i sok cytrynowy, aż powstała klejąca, złocista masa. Następnie formowałam z niej kulę, po czym pokrywałam nią całe nogi, a w końcu po paru minutach zrywałam ją. Przypominało to traktowanie kończyn napalmem. Cierpiałam, lecz nie dałam się odwieść i gotowałam chałwę, jakby zależało od tego moje życie.

Mama przyglądała mi się z niedowierzaniem, ale nie protestowała. Jej zdaniem Arabowie przewyższali mieszkańców Azji Południowej, gdy idzie o sprawy islamu, ponieważ mówili po arabsku, czyli w języku Koranu. A skoro Arabowie, tacy jak siostra Maryam, mieli fioła na punkcie depilacji, depilacja nie mogła być wbrew zasadom islamu. Chodzenie do meczetu nareszcie się opłaciło. Dołączyłam do grupy sprinterek. Koleżanki ignorowały moje dziwnie wyglądające ciało – za sprawą przeoczonych kępek włosów przypominałam lamparta – i udało nam się pobić szkolny rekord w sztafecie na sto metrów.

Mama z pewnością się dziwiła, jak różny może być islam w ojczyźnie i za granicą. Depilacja z grzechu zamieniła się w wymóg religijny.

Hidzab

Odrzucenie tradycji, w jakiej wychowali nas rodzice, pomaga nam wybić się na niezależność. Ja zamierzałam się rozprawić ze światopoglądem rodziców za pomocą krótkich włosów.

Ciotka Firoza powiodła spojrzeniem po czarnych lokach, które opadały mi aż za talię, sięgając pupy.

– Zetnij je na krótko! – poleciłam.

– To dość dramatyczne, nie uważasz?

– Właśnie.

– Jak zapatrują się na to twoi rodzice? – zapytała ciotka Firoza, powoli przesuwając w górę wielkie nożyce krawieckie Mamy.

– Nie mają nic przeciwko – odparłam.

Technicznie biorąc, była to prawda. Mama zaakceptowała moją decyzję, chociaż odmówiła wzięcia do ręki nożyczek, przez co musiałam zwrócić się po pomoc do jej znajomej. Tata był zdecydowanie przeciwny. Ilekroć wspominałam o ścięciu włosów, wyciągał Koran i mówił, że to zabronione. Jednakże był w stanie wskazać tylko werset o słuchaniu proroka. Tata twierdził, że prorok Mahomet nie pochwalałby mojego pomysłu i że w takim razie on też go nie pochwala. Zdaniem mojego ojca długie włosy przynosiły kobiecie chwałę. Moim zdaniem były upierdliwe.

– Dlaczego nie mogę ich ściąć? – zapytałam raz Mamę.

– Tylko nowoczesne muzułmanki robią tego typu rzeczy – odparła.

„Nowoczesne” muzułmanki zachowywały się jak białe kobiety. Ścinały włosy, wkładały minispódniczki oraz – największa herezja ze wszystkich – rozmawiały z chłopcami przez telefon.

Islam nie zabrania kobietom noszenia krótkich włosów. Po prostu stanęłam oko w oko z resztkami staromodnej mentalności moich rodziców. Uznałam, że oboje są beznadziejnymi muzułmanami, skoro powołują się na nieistniejące wersety Koranu, byle podeprzeć swoje arbitralne zasady. Miałam dość. Postanowiłam skończyć z długimi włosami – po części dlatego, że nie chciałam dłużej wyglądać jak postać z Domku na prerii, ale głównie po to, by zaleźć rodzicom za skórę.

Gdy ciotka Firoza skończyła ciachać nożyczkami, na głowie pozostał mi w miarę przyzwoity paź. Ostatnio tak wyglądałam, kiedy miałam pięć lat. Poczułam się wyzwolona. Wygrałam kolejną bitwę przeciwko rodzicielskim ograniczeniom stylu życia. Tata był wściekły, lecz nie mógł nakrzyczeć na żonę innego mężczyzny. Poza tym nie miał się czym podeprzeć, gdy idzie o religię. Ciotka Firoza unikała jego wzroku i szybko wróciła do domu. Mama zabrała się do pocieszania męża: byli w nowym kraju, wiele musiało się zmienić.

Aby jednak nie zmieniło się zbyt wiele, rodzice rokrocznie posyłali mnie i Muzammala na muzułmański obóz letni. Tego roku było nie inaczej, z tym że pojechałam triumfująca, z krótkimi włosami.

Triumfowałam dlatego, że większość obozowiczów stanowiły nowoczesne muzułmanki z miasta, noszące krótkie fryzury i obcisłe dżinsy. Człowiek czuł się tam jak na obozie dla białych dzieci, z tą różnicą, że wszyscy byli śniadzi. W porównaniu z mieszczuchami mój brat i ja wypadaliśmy jak zacofani, niepiśmienni wsiowi muzułmanie. Nasi rodzice najwyraźniej nie mieli o niczym pojęcia, a nas tak to rajcowało, że trzymaliśmy buzie zamknięte na kłódkę. Obóz letni stanowił dla nas ucieczkę od rodziców, którzy chyba zapatrywali się na to podobnie.

Tego lata zauważyłam wśród personelu nową osobę, lekarkę Egipcjankę. Kobieta była piękna, świetlista, lecz pod jednym względem różniła się od innych: włosy zasłaniała szczelnie chustą noszoną na głowie – hidżabem.

Wcześniej w życiu nie słyszałam o hidżabie. Ilekroć Tata zawoził mnie i mojego brata do meczetu, nakrywałam głowę kawałkiem materiału, który ześlizgiwał mi się z włosów. Ściągałam go, ledwie wychodziliśmy na zewnątrz, i nigdy nie poświęcałam mu na tyle uwagi, by nadać mu jakąś nazwę. Moje pakistańskie ciotki nosiły burkę, a moja matka na czas modlitwy narzucała na głowę dupattę, czyli coś w rodzaju szyfonowego szala wzorem Benazir Bhutto. Chodziło głównie o zakrycie głowy; nawet „nowoczesne” muzułmanki kładły sobie na ciemieniu papierowe serwetki, kiedy ktoś na domowym przyjęciu odzywał się po arabsku.

Jednakże hidżab to była dla mnie nowość. Wiązały się z nim surowe zasady skromności – musiał kryć włosy, szyję i uszy. Nawet Mama, która chciała uchodzić za konserwatywną muzułmankę, nie zasłaniała się do tego stopnia. Wszystko wskazywało na to, że ktoś nie dopatrzył mojej edukacji religijnej.

Lekarka poskarżyła się organizatorom obozu, że uczestnicy nie przestrzegają muzułmańskiego sposobu ubierania.

– Dlaczego wszystkie dziewczynki noszą koszulki i dżinsy? – dopytywała.

Dla mnie islamski strój oznaczał długie i luźne bluzki oraz spodnie. Nie przestrzegałam żadnych konkretnych zasad, po prostu ubierałam się straszliwie niemodnie i brzydko. Nosząca hidżab lekarka była dla mnie objawieniem. Jej nakrycie głowy nie przypominało w niczym dupatty, która łatwo się ześlizgiwała. Hidżab przypominał część munduru, a był przytwierdzony do głowy za pomocą spinek i węzełków. Nawet huragan nie zerwałby go z głowy bogobojnej muzułmanki. Czyżby tędy prowadziła droga, aby stać się bardziej muzułmańską od rodziców? Ciekawe...

Po tegorocznym obozie hidżaby stały się modne w naszym meczecie. Moja przyjaciółka Aliya postanowiła nosić hidżab na okrągło, to znaczy do szkoły, do sklepu, wszędzie. Dwa tygodnie później Sameena poszła w jej ślady. Przypominało to wirus rozprzestrzeniający się wśród dziewcząt. Co tydzień któraś wkładała hidżab. Z wolna zaczęłyśmy rozumieć kazania, których wysłuchiwałyśmy w meczecie – te o tyranii przemysłu kosmetycznego – i jak to islam nas wyzwala, przywracając nam godność.

– Kobiece ciało winno być chronione przed nieprzyzwoitym wzrokiem mężczyzny – grzmiał imam.

Nieprzyzwoity wzrok mężczyzny nigdy jeszcze na mnie nie spoczął, ale podobała mi się sama perspektywa.

– Nikt nie obnosiłby się z diamentowym naszyjnikiem w Harlemie, a przecież kobieta jest cenniejsza od brylantów, dlaczego więc miałaby chodzić odsłonięta?

Z jakiegoś powodu ten rasistowski, seksistowski komentarz trafił do mojego nic niepodejrzewającego, podatnego młodego umysłu. Byłam cenniejsza od brylantów! Nawet w Biblii napisano, że kobieta powinna zakrywać włosy. Każdy obraz Marii, matki Jezusa, ukazuje ją z zasłoniętą głową. Zakonnice również noszą welony.

Lecz najlepsze w hidżabie było to, że odkryłam go na własną rękę – moi rodzice nie mieli z tym nic wspólnego. Byłam zdolna pobić ich w ich własnej grze, która nazywała się „religia”. Niektórzy sądzą, że hidżab wymyślono, aby uciskać kobiety. Ja użyłam go jako narzędzia ucisku swoich rodziców.

– Będę nosić do szkoły hidżab – oznajmiłam Mamie i Tacie, spowijając głowę w błękitną żorżetę, bardzo dumna ze swojej wyższości religijnej nad nimi.

Z początku oboje byli zdumieni, ale bardzo szybko Tata uznał, że hidżab pomoże mi się skupić na nauce zamiast na chłopcach, i dał swoje przyzwolenie. Rozczarował mnie brak jego gniewu (i zachwyciły jego wyobrażenia o mnie i o chłopcach), jednakże to Mama wprawiła mnie w prawdziwe zdziwienie. Z otwartymi ustami wpatrywała się w moją niezgrabnie przyozdobioną błękitem głowę. Jakże może chodzić ubrana mniej skromnie od swojej córki? Nie mając wyboru, także zaczęła nosić hidżab. Byłam wściekła – to ja odkryłam hidżab! Jakim prawem Mama mi go podbiera? Wkrótce jednak wściekłość przeszła w drugie z czysto nastoletnich uczuć: upokorzenie. Do tej pory Mama zawsze nosiła elegancki salwar kamiz z prześwitującą dupattą. Różniła się od innych matek, ale była piękna na swój własny sposób. Niestety nie miała pojęcia, jak się nosi hidżab. Jej zgrzebna bawełniana chustka na głowę upodobniała ją do puszki ryb. Wstydziłam się z nią wychodzić do sklepu.

– Zdejmij to! – krzyczałam przed wyjściem.

Nie mogła spełnić mojej prośby. Uważała, że skoro noszenie hidżabu nakazuje jej religia, nie ma innego wyjścia.

Ponieważ rodzice pokrzyżowali mi szyki w odniesieniu do hidżabowej rewolty, postanowiłam, że nie poprzestanę na sprawach ubioru. Zaczęłam traktować hidżab jak magiczną różdżkę. Wystarczyło, że pokręciłam przyobleczoną w żorżetę głową, i już mogłam utyskiwać, na co tylko chciałam. Nie było mi to dane, dopóki chodziłam z gołą głową.

– Co to, dostajecie odsetki? – zapytałam Mamę. Po czym poinformowałam zszokowaną pracownicę banku, że w przeciwieństwie do swoich niedbałych rodziców nie będę czerpać zysków z lichwy.

– Skubanie brwi jest zabronione – obwieściłam przyjaciółkom Mamy.

– W tym olejku waniliowym jest alkohol. Od jak dawna go używasz? – zapytałam, ciskając buteleczkę Mamy do śmieci.

– Jak śmiesz słuchać tych melodii? – rzuciłam, wyłączając Tacie bollywoodzkie nagrania.

– Zachowujecie się jak nowocześni muzułmanie, którzy nie mają pojęcia o swojej religii!

Zaczytywałam się hadisami, które opowiadały o życiu siedmiowiecznych muzułmanów. Kiedy zepsuło mi się łóżko, nie pozwoliłam rodzicom kupić mi nowego, tylko spałam w śpiworze na dywanie. Wyjaśniłam, że prawdziwi muzułmanie nie używają sprężyn.

– Islam nie zabrania łóżek – stwierdził Tata, tracąc pewność siebie w obliczu mojego czepialstwa.

– Przekonasz się, że Bóg jest za mną – powiedziałam.

Gdy Mama zabrała mnie do krawcowej, która miała mi uszyć salwar kamiz z okazji Święta Ofiar, trajkotałam jak najęta.

– Chcę długą, luźną tunikę – powiedziałam krawcowej, gdy mierzyła mi obwód w talii.

– Zbiorę ją trochę w pasie, żeby nadać jej jakiś kształt – odparła niewinnie krawcowa.

– Żadnych kształtów – rzekłam.

– Ależ to będzie brzydko wyglądać – zaoponowała. – Jakbyś miała na sobie worek.

– Właśnie na tym mi zależy.

Krawcowa spojrzała błagalnie na Mamę, lecz ta nauczona doświadczeniem milczała. Nie potrafiła na mnie wpłynąć. W Święto Ofiar wyglądałam, jakbym miała na sobie wielką papierową torbę. Byłam zachwycona.

Zabierając dzieci na Zachód, rodzice pragnęli polepszyć nasz standard życia. Tymczasem skończyło się na tym, że córka zarzucała im, iż nie są dobrymi muzułmanami. A do tego przekreślała udogodnienia współczesności – takie jak łóżka. Cierpliwie wysłuchiwali mojego marudzenia. Aż wreszcie ich cierpliwość popłaciła.

Pod koniec maja wuj Mahmood, jeden z najstarszych przyjaciół Taty, zorganizował spotkanie obu rodzin. Rok wcześniej byłam na obozie z jego córką Zareeną. Świetnie się wtedy bawiłyśmy. Nie mogłam się doczekać, by z nią porozmawiać o naszych planach na ten rok. Miałam wielgachną walizkę, którą ledwie byłam w stanie domknąć. Czy dziesięć kompletów strojów to za dużo?

Kiedyśmy się zgromadzili w salonie wuja Mahmooda, wyszło na jaw jego zdenerwowanie. Moja wybujała nastoletnia wyobraźnia podsunęła mi najgorsze wytłumaczenie: zaraz każe nam zważyć walizki i ustanowi limit wagi w wysokości dziesięciu kilogramów. Jednakże było znacznie gorzej...

– Na tym tak zwanym obozie muzułmańskim pozwalają jeść kurczakowe nuggety. Nie możemy znowu tam wysłać naszych dzieci.

Halal to poważna sprawa dla muzułmanów z Azji Południowej, takich jak my. Dlatego zawsze zaopatrywaliśmy się w mięso u zaufanych rzeźników. Jednakże Arabowie wierzyli, iż można jeść mięso pozyskiwane przez chrześcijan i żydów, i zakładali w ciemno, że to, co kupują w lokalnym sklepiku, zginęło z ręki prawowiernego. Przecież nikt nie będzie pytał rzeźnika, jak często chodzi do kościoła czy synagogi.

Nie wierzyłam własnym uszom. Uwielbiałam obozy letnie nad życie.

– To niesprawiedliwe – odezwałam się, zanim zdążyłam pomyśleć. – Obóz jest fajny i zamierzam na niego pojechać.

Tata przysłuchiwał się tej wymianie zdań z zainteresowaniem.

– W sprawie mięsa panuje podział opinii – dodałam, bezskutecznie przeszukując pamięć za argumentami natury religijnej.

– Jest tylko jedna prawdziwa opinia i tę powinni wyznawać wszyscy muzułmanie – oznajmił wuj Mahmood.

Zamieniłam wiarę w zbiór zasad. To one nadały mi tożsamość. To one pozwoliły mi gnębić moich rodziców. A teraz ktoś rzucał mi je prosto w twarz.

Tata włączył się do rozmowy. Patrząc na mnie spokojnie, powiedział:

– Moja córka ma rację. Należy być elastycznym, gdy chodzi o sprawy wiary. Nie możemy być ekstremistami islamskimi, prawda?

Za jednym zamachem przerwał rodzinne spotkanie i stwierdził, że mogę pojechać na obóz, jeśli tego chcę. W tamtej chwili postanowiłam traktować religię mniej dosłownie. Może te kurczakowe nuggety były znakiem od Boga? Chociaż miałam dziwną fryzurę i paradowałam w hidżabie niczym papież, Tata wstawił się za mną, ponieważ byłam jego córeczką i ponieważ wiedział, ile dla mnie znaczy obóz letni. Moi rodzice okazali się jednak dobrymi muzułmanami – pomyślałam – a ja mogłabym się do nich trochę upodobnić.

– Chyba zapuszczę włosy – szepnęłam.

– Ładnie ci w krótkich – odparł Tata. – Ale może tak byś spała znowu w łóżku?

Przystałam na jego propozycję.

Muzułmański obóz letni

Potrzebowałam znaku od Boga. Moja przyszłość stanęła pod znakiem zapytania.

Pierwszy rok w college’u zaczął się fatalnie. W szkole średniej, gdzie wszystko było łatwe, brylowałam. Na wyższej uczelni jednak nic nie było proste. Matematyka i chemia mnie dołowały, a fizyka dobijała. Najgorsze były trzy zasady dynamiki Newtona. Spadałam ruchem jednostajnym.

Częściowo z rozpaczy, a częściowo z kunktatorstwa postanowiłam się urwać z biblioteki i wziąć udział w piątkowej modlitwie. Radośnie przyciągało mnie pole grawitacyjne meczetu. Newton z pewnością by to pochwalał. Zapakowałam swoje dwadzieścia kilo podręczników i pojechałam do świątyni – pierwotnie kościoła prezbiteriańskiego wzniesionego w centrum Toronto w tysiąc dziewięćset dziesiątym roku i zaadaptowanego na meczet w latach sześćdziesiątych. W krajach muzułmańskich meczety są ozdobione kolorowymi, malowanymi ręcznie płytkami, które układa się we wzory geometryczne, aby oddać jedność boskiego stworzenia. Te niesamowite dzieła sztuki powstają nieraz przez dziesięciolecia. Elewacja torontyjskiego meczetu również była ozdobiona płytkami – łazienkowymi, gwoli precyzji. Pełni dobrych intencji muzułmanie zarządzający świątynią dzielili chyba moje zrozumienie prawideł geometrii. Całą fasadę wyściełały równiutkie rządki kafelków, na których wymalowano arabskie napisy. W efekcie budynek – przynajmniej w moich oczach – jawił się bliskowschodnim domkiem z piernika. W normalnych okolicznościach doprowadziłoby mnie to do śmiechu, tego dnia jednak pozostałam obojętna na urok architektoniczny. Szłam do meczetu z piernika w nadziei, że Bóg ześle mi jakiś znak. Jakkolwiek patrzeć, świątynia to miejsce kultu, w którym oddaje się cześć Bogu, gdzie więc jak nie tam Bóg się ukazuje wiernym? Byłam przekonana, że tak stanowi pierwsza zasada dynamiki Newtona.

Z poważną miną wspięłam się do kobiecej części, umiejscowionej na dawnym chórze, i zasiadłam wśród obecnych kobiet. Przeszłam taki kawał, aby usłyszeć boskie przesłanie. Zamiast niego wysłuchałam kazania, w którym imam ględził o konieczności ładnego zachowywania się względem sąsiadów. Trochę podupadłam na duchu. Gnębił mnie dylemat, co powinnam zrobić ze swoim życiem, toteż rada, by zanosić sąsiadom świeżo upieczone babeczki, nie stanowiło wskazówki, jakiej szukałam.

Po kazaniu przyszła pora na obwieszczenia lokalne.

– Szukamy ochotników do zorganizowania muzułmańskiego obozu letniego – powiedział Abdullah, przysadzisty mężczyzna, który głosem przypominał nieco Boba Marleya i swoim spokojnym basem ukoił mój skołatany umysł.

Wszystko wskazywało na to, że dostałam znak, na który liczyłam.

– Dokąd się wybierasz? – zapytała mnie Mama, gdy włożyłam chustkę na głowę i ruszyłam do wyjścia.

– Do meczetu – odparłam. – Będę organizować muzułmański obóz letni.

– A nie powinnaś raczej się uczyć do egzaminów? Musisz mieć jak najlepsze oceny, żeby dostać się na medycynę.

– Nie tylko oceny się liczą – powiedziałam. – Liczy się też wolontariat. Być może jest nawet ważniejszy od ocen.

Mama przyjrzała mi się sceptycznie.

– Bóg mnie do tego wzywa – dodałam, odwołując się do jej religijności.

– Słyszałaś, jak to mówi? – zapytała, ściągając brwi i robiąc mocno zafrasowaną minę.

– Nie, oczywiście, że nie – odparłam, robiąc mocno obrażoną minę.

– Bo wiesz, jeśli słyszysz głosy, możemy się postarać o pomoc dla ciebie...

– Nie słyszę żadnych głosów – powiedziałam, obrażona teraz nie na żarty. – Czuję, że Bóg chciałby, abym zorganizowała muzułmański obóz letni.

– A ja czuję, że chcesz się tym zająć, aby uniknąć nauki.

– Błagam. – Owinęłam szyję szalikiem. – W sprawach religii nie jestem aż tak płytka.

Spotkanie odbywało się w jednym z licznych pomieszczeń na zapleczu meczetu. Zasiadłam w staromodnej metalowej ławce, która służyła też za schowek. Pełno tam było połamanych kredek i zeszytów z dziecięcym pismem arabskim. Nie gdzie indziej sama się uczyłam czytać Koran podczas szkółki weekendowej. Dopadły mnie niemiłe wspomnienia wkuwania na pamięć modlitw po arabsku; osobiście wolę rozmawiać z Bogiem po angielsku, żeby nic nie umknęło w tłumaczeniu. Oprócz mnie stawiło się paru siedemnastolatków, którzy mieli pełnić funkcję wychowawców na obozie. Jako dwudziestolatka byłam najstarsza w tym gronie. Abdullah stał przy tablicy, notując sprawy do załatwienia: zapisy, transport, żywność, program i zajęcia dodatkowe.

Podeszłam do niego.

– Zgłaszam się na ochotnika do zorganizowania zajęć dodatkowych.

– To mnóstwo pracy – powiedział Abdullah. – A ty, zdaje się, studiujesz?

– Czuję, że Bóg mnie do tego wzywa – oznajmiłam.

– Chyba nie słyszysz głosów, co? – Abdullah się zaniepokoił. – Osoby w twoim wieku bywają nadmiernie entuzjastyczne w stosunku do religii.

– Nie jestem fanatyczką – odparłam, myśląc sobie przy tym, że wolontariat powinien być jednak prostszy. – Po prostu chcę spełnić swój muzułmański obowiązek.

– Co studiujesz?

– Nauki przyrodnicze – poinformowałam zgodnie z prawdą. – Wybieram się na medycynę.

– Aha. – Abdullah skinął głową. – Teraz już rozumiem. Fizyka daje ci w kość. Osoby niespełnione od strony twórczej zawsze angażują się w zajęcia dodatkowe.

– Ależ fizyka jest bardzo twórcza – zaoponowałam słabo. – Wszystkie te równania o wielkich kulach unoszących się w przestrzeni...

– Chodzi ci o planety?

Skierowałam rozmowę ponownie na temat obozu.

– Mam naprawdę świetne pomysły na zajęcia dodatkowe – oświadczyłam.

Abdullah podrapał się po brodzie.

– Dawaj.

Wróciłam pamięcią do lekcji religii, których wysłuchałam jako dziecko, siedząc w metalowej ławce. Głównie dotyczyły one tego, jak uniknąć ognia piekielnego i siarki. Nie pyskuj, bądź grzeczny dla matki, wspomagaj biednych, nie kłam – zwłaszcza matce. (Wszystkie te przykazania wzbudziły w mojej sześcioletniej duszy wyrzuty sumienia). No i oczywiście czystość relacji przedmałżeńskich. (Zastanawialiśmy się wszyscy, czym są te relacje przedmałżeńskie i o czym traktują). Tak to najczęściej wyglądało w naszej szkółce weekendowej.

– Moglibyśmy dzieciom opowiadać, jak stać się lepszym muzułmaninem – rzuciłam. – Nie pyskuj, nie kłam...

– Równie dobrze moglibyśmy wyłożyć to pomieszczenie fototapetą przedstawiającą las i zaoszczędzić sobie wycieczki – przerwał mi Abdullah. – Wolałbym, żebyś myślała niesztampowo.

A mnie podobała się islamska sztampa. Czułam się wygodnie w oparach siarki i w cieple ognia.

– Mój brat organizuje obozy Czerwonego Krzyża. – Spróbowałam ponownie. – Mogę go podpytać.

– Doskonale.

Muzammal od lat prowadził międzynarodowe obozy edukacyjne Czerwonego Krzyża. Uczestnicy brali udział w symulacjach: udawali, że są kimś innym, i dyskutowali na ciekawe tematy. Było to dość ekscytujące. Może zbyt ekscytujące jak dla muzułmanów. Spisałam pomysły i w następny weekend zabrałam kartkę do meczetu.

– O, to nazywam myśleniem niesztampowym – stwierdził Abdullah.

Ulżyło mi. Poświęciłam się organizacji zajęć dodatkowych, spychając naukę w kąt.

– W lipcu jadę na wycieczkę do Pakistanu – powiedziała Mama. – Chcesz pojechać ze mną?

– W tym samym czasie jest obóz letni – odparłam. – Wiesz, że nie dam rady. Ciąży na mnie wielka odpowiedzialność.

– To tylko obóz. – Mama wzruszyła ramionami. – Możesz zrezygnować, jeśli chcesz.

– Moja rola jest kluczowa – skłamałam, wiedząc dobrze, że to Abdullah wszystkim zawiaduje. Niemniej po raz pierwszy od szkoły średniej świetnie się bawiłam. Wzrosła moja pewność siebie, podkopana przez uczelnię. Nareszcie znów byłam w czymś dobra.

W dzień poprzedzający rozpoczęcie obozu zadzwonił do mnie Abdullah.

– Zarqa, złamałem nogę w kostce – powiedział.

– Jak to?

– Tak to, że będziesz za mnie kierowniczką muzułmańskiego obozu letniego.

– Ale ja nie mam pojęcia, co robić – zaprotestowałam. – To ty miałeś być kierownikiem.

– Musisz mnie zastąpić – oznajmił. – Uczestników będzie trzydzieścioro. Wychowawcy się nimi zaopiekują. Ty tylko będziesz musiała zapewnić zajęcia dodatkowe.

Zastanowiłam się, czy Bóg mnie przypadkiem nie karze. Imam miał rację: nie wolno okłamywać matki.

Tamtej nocy bardzo źle spałam i obudziłam się wykończona. Abdullaha nie będzie. Wszystko spocznie na mojej głowie. To było gorsze niż fizyka. Rano udałam się do meczetu. Wsiadłam do autokaru razem z trzydzieściorgiem dzieci poniżej piętnastego roku życia.

– Gdzie brat Abdullah? – zapytał Ibrahim, główny wychowawca chłopców.

– Nie przyjdzie – odparłam i zobaczyłam panikę w jego oczach.

– Kto w takim razie będzie kierownikiem? – zapytała Lumya, główna wychowawczyni dziewcząt.

– Ja – powiedziałam z taką dozą pewności siebie, na jaką było mnie stać.

Lumya i Ibrahim popatrzyli na siebie. Z ich twarzy wyczytałam, że zastanawiają się, jak Bóg mógł im to zrobić. Nie oni jedni...

– Podróż potrwa siedem godzin. Przez cały ten czas będziemy śpiewali piosenki – zadecydowałam.

– Lepiej się módlmy, żeby Bóg miał nas w swojej opiece – zaproponował z poważną miną Ibrahim.

Na miejscu wszyscy wysiedli z autokaru i zajęli domki. Podczas obiadu planowałam zajęcia na następny dzień. Odszukałam Dwayne’a, kucharza obozowego, i zapytałam go, czy ma może kartonowe pudła. Dwayne był mężczyzną tuż po trzydziestce, który najwyraźniej nigdy wcześniej nie miał kontaktu z muzułmanami. Jawiliśmy mu się grupą Marsjan, którzy właśnie wylądowali w jego świecie, co niezmiernie go ekscytowało.

– Po co ci pudła? – zapytał. – Mają jakiś związek z islamem? Używacie ich do swoich rytuałów?

– Nie, chcę je wykorzystać jutro podczas zajęć dodatkowych – wyjaśniłam.

Dwayne wyglądał na rozczarowanego, ale znalazł dla mnie parę kartonów.

Nazajutrz po śniadaniu odszukali mnie główni wychowawcy.

– Co będziemy robić? – zapytał nerwowo Ibrahim. – Urządzimy pogadankę religijną tak jak na zeszłorocznym obozie?

– Słyszałeś, co mówił brat Abdullah – powiedziałam. – Nie zależało mu na tradycyjnym obozie muzułmańskim, tylko na czymś niesztampowym.

– Muzułmanie są sztampowi – zaoponował Ibrahim.

– Muzułmanie urządzają pogadanki o tym, jak stać się lepszym muzułmaninem – dodała Lumya, kiwając znacząco głową.

– Tak, cóż. Ten obóz będzie inny – rzekłam, sama nie rozumiejąc, dlaczego tak musi być.

Zwołałam uczestników na plac i wymieszałam grupy, żeby w każdej było trochę dziewcząt i trochę chłopców.

– Czemu to robisz? – zapytał nerwowo Ibrahim.

– Na obozie ma być jak w rodzinie – powiedziałam. – A w rodzinie są obie płcie.

– Ale takie przemieszanie jest niebezpieczne – zauważył Ibrahim. – Może się wydarzyć coś niewłaściwego.

– Masz na myśli seks? – zapytałam z irytacją. – Możesz mi wierzyć, to nie takie proste.

Do tej pory zdążyłam rozwikłać, czym są relacje przedmałżeńskie. I na mojej warcie nikt nawet nie osiągnie pierwszej bazy.

Rozdałam kartony i wytłumaczyłam zasady zabawy.

– W większości krajów rozwijających się ludzie nie mają z czego budować domów – oznajmiłam, jakbym wiedziała, o czym mówię. Osobiście wychowałam się na przedmieściach Toronto i znałam tylko aluminiowy siding. – Dzisiaj waszym zadaniem będzie zbudowanie domu z tych materiałów, które macie przed sobą.

Dzieciaki były podekscytowane. Po jakichś dwudziestu minutach patrzyłam na sześć prowizorycznych budynków.

– Co dalej? – zapytał Ibrahim, na którym nie zrobiło to wrażenia. – Dzieci nauczyły się, że z pudeł można zrobić większe pudła.

Główny wychowawca chłopców zaczynał mi działać na nerwy.

– No dobrze. A teraz każda grupa zajmie miejsce w swoim domu – rzuciłam. – W złą pogodę nasze domy dają nam schronienie. Przekonajmy się, czy wasze budynki wytrzymają nawałnicę.

– Jak zamierzasz to zrobić? – zapytała Lumya.

– Na każdy dom wyleję wiadro wody – odparłam.

– A nie mógłbym ja lać? – zapytał Ibrahim, mięknąc nieco.

– Proszę bardzo – zgodziłam się wspaniałomyślnie.

Ibrahim złapał wiadro i zmoczył kolejno wszystkie domy. Tylko jeden z sześciu się nie zawalił.

– To było niemal zabawne – stwierdził Ibrahim.

Podeszła do nas dwunastolatka imieniem Maria, zapłakana.

– Moja babcia mieszka w Pakistanie – powiedziała. – Czy Pakistan to kraj rozwijający się?

– W niektórych częściach tak – odparłam.

– To dom mojej babci się zawali, kiedy spadnie deszcz?

Zastanowiłam się, czy organizatorzy obozu Czerwonego Krzyża natknęli się kiedyś na podobny problem.

– Nie – zapewniłam. – Moja babcia też mieszka w Pakistanie i jej dom jest zbudowany z... aluminiowego sidingu. – No właśnie, z czego był zbudowany dom mojej babci? Chyba jednak powinnam była pojechać razem z Mamą.

– Chcę zadzwonić do babuni i sprawdzić, czy u niej wszystko w porządku.

– Stąd można się dodzwonić tylko do Toronto. Może pójdziemy teraz popływać, a jutro zatelefonujemy do twoich rodziców?

To ją spacyfikowało.

Wieczorem uczestnicy zebrali się w świetlicy na modlitwę. Ponieważ byliśmy w podróży, mogliśmy za jednym zamachem odmawiać magrib, modlitwę po zachodzie słońca, i iszę, modlitwę nocną. Na ziemi rozłożyliśmy rozprostowane kartonowe pudła, które zdążyły wyschnąć na słońcu.

– Czyli jednak używacie pudeł do swoich rytuałów – powiedział Dwayne, nie kryjąc swojego entuzjazmu.

– Nie – odparłam z westchnieniem. – Karton po prostu chroni nasze kolana, gdy klęczymy.

Dwayne zrobił rozczarowaną minę, a ja poczułam wyrzuty sumienia, jakbyśmy powinni być dziwaczniejsi, żeby tylko go uszczęśliwić.

– O co będziesz się modlić? – zapytał.

– Żeby ktoś zdjął mnie z funkcji kierowniczki obozu – odparłam. – I żeby kiedyś w końcu wyrosła mi druga głowa.

– Na niej też musiałabyś nosić chustkę? – zapytał Dwayne, spoglądając na mnie z nadzieją.

Ibrahim chciał wiedzieć, co nas czeka po modlitwie.

– Pogadanka, tak? – zapytał z nadzieją.

– Nie – zaprzeczyłam. – Dyskusja na temat wyższości szkół państwowych nad medresami.

– Ja chodziłem do medresy i uważam, że była lepsza od szkoły państwowej – oświadczył Ibrahim.

– A ja chodziłam do szkoły państwowej i uważam, że państwowa jest lepsza.

– To oczywiste, że masz zaburzone postrzeganie islamu – powiedział Ibrahim. – Gdybyś chodziła do medresy, obowiązywałaby tu teraz odpowiednia etykieta między chłopcami i dziewczętami.

– Przepraszam – wtrąciła Lumya. – Czy to już początek dyskusji?

Podzieliłam dzieci tak jak wcześniej na grupy mieszane i kazałam im dyskutować we własnym gronie. Ibrahim był wyraźnie zaniepokojony takim obrotem spraw.

– Wątpię, żeby zaczęli uprawiać seks w trakcie dyskusji – pocieszyłam go.

– Nie wyśmiewaj się ze mnie! – Zagotował się.

Byłam dla niego zbyt surowa. Gdyby coś się stało, rodzice byliby wściekli. Na mnie. Dzieciaki jednak były zachwycone.

– W meczecie nigdy nie sprzeczamy się o takie rzeczy – powiedział piętnastoletni Musa. – Po powrocie do domu przedstawię rodzicom argumenty, dlaczego powinni mnie zabrać z medresy.

Postanowiłam przejść do części rozrywkowej. Zgodnie z tradycją muzułmanie odgrywali scenki, które zazwyczaj były przeraźliwie nudne – na przykład dziewczynka przebrana za Koran płakała, że wszyscy chcą oglądać telewizję i nikt nie chce jej czytać. Mnie zależało, żebyśmy zrobili coś, czego nikt nigdy nie robił na obozie muzułmańskim. W telewizji leciał cieszący się popularnością teleturniej Nowożeńcy, w którym pary rywalizują ze sobą, odpowiadając na podchwytliwe pytania o współmałżonka. Patrząc z perspektywy czasu, może jednak powinnam była postawić na sztampę...

– Ale nikt tutaj nie jest po ślubie – zauważył Ibrahim ze zmieszaną miną.

– Tym lepsza będzie zabawa – stwierdziłam.

– Nie możemy pozwolić, żeby dziewczęta i chłopcy dobrali się w pary!

– Wiem. – Poczułam się obrażona, że ktoś kwestionuje moje islamskie wyczucie. – Pary będą jednopłciowe.

– To znaczy drugi chłopiec będzie musiał udawać żonę?

– Skoro pierwszy nie może mieć za żonę dziewczynki, bo to grozi relacjami przedmałżeńskimi... – burknęłam.

– Dobrze. – Ibrahim przystał na moją propozycję. – Daj mi pytania.

Zaprowadził swoją grupę w przeciwległy kąt świetlicy.

Pierwsze pytanie było łatwe: Jakie zwierzę najlepiej oddaje odwagę twojego męża?

Możliwe odpowiedzi: lew, wilk, królik.

– Już wiem! – wyrwała się Lumya. – To wszystko są metafory odwagi!

– Tak – potwierdziłam.

Pytanie drugie brzmiało: O jakim filmie myślisz, kiedy całuje cię mąż?

Możliwe odpowiedzi: Szczęki, Nagłe zderzenie, Plusk.

– Już wiem! – Lumya podniecała się dalej. – Tytuły stanowią eufemizmy na technikę całowania!

Bystra była.

Pytanie trzecie: Jaki brytyjski zespół rockowy najlepiej opisuje zachowanie twojego męża w noc poślubną?

Ponieważ zabawa dotyczyła małżeństw, sądziłam, że seks przejdzie... Myliłam się. Możliwe odpowiedzi były następujące: Orchestral Manoeuvres in the Dark; Half Man, Half Biscuit; Throbbing Gristle.

Lumya nachyliła się do mnie. Drżała lekko.

– To pytanie wiąże się z seksem, prawda? – szepnęła.

Ibrahim podszedł z przeciwległego krańca świetlicy.

– Nie jestem takim sztywniakiem, za jakiego mnie bierzesz – powiedział, zaskakując mnie – ale dla chłopców to trochę...

– Krępujące – dokończyłam za niego. – Dobra, łapię. W takim razie zróbmy ognisko i poopowiadajmy historie o dżinnach!

Dzieciaki zareagowały entuzjastycznie. Dwayne przyniósł z kuchni pianki do pieczenia.

– Mogę się do was przyłączyć? – zapytał. – Uwielbiam ogniska.

– Jasne – odpowiedziałam.

– To też część waszej religii?

– Raczej tradycja obozów muzułmańskich – wyjaśniłam, biorąc od niego piankę. – Odpowiednik opowieści o duchach na obozach dla białych dzieci.

Kiedy dzieci wokół mnie skandowały „Pianki! Pianki! Pianki!”, uświadomiłam sobie, że torba nie ma napisu halal. Zwykłe pianki potrafią być bardzo kontrowersyjne wśród muzułmanów, ponieważ zawierają żelatynę, która czasem pozyskiwana jest ze świńskich nóżek. Pianki halal mają w swoim składzie żelatynę roślinną.

Pociągnęłam Ibrahima na stronę.

– Nie możemy ich piec – syknęłam.

– Nie da rady zrobić ogniska bez pianek – oświadczył Ibrahim, zdecydowanie zbyt głośno.

– Ciii! Te pianki są podejrzane – kontynuowałam. – Nie wiemy, jaka to żelatyna. Może być świńska!

Puls mi przyśpieszył.

Ibrahim zachował wyjątkowy spokój.

– Słuchaj, Bóg zabrania jeść wieprzowinę. To pianka, nie kotlet. Żelatyna w niej jest tak przetworzona, że trudno w ogóle mówić w jej kontekście o wieprzowinie.

Zdębiałam. Facet, który przez cały dzień zgrywał stuprocentowego muzułmanina, nagle nie widzi nic złego w podejrzanych piankach?

– Ale czy wolno nam to ukryć przed dziećmi? – zapytałam, czując się tak, jakbym pozwoliła podopiecznym dojść do trzeciej bazy i patrzyła na to z założonymi rękoma. Czy nie brukałam ich ciał? Czy nie podsuwałam im diabelnych smakołyków? Małych, słodkich świnek?

– Nie podoba mi się, gdy muzułmanie roztrząsają takie drobiazgi – oświadczył Ibrahim.

– No dobrze – zgodziłam się niechętnie. – Lecz tajemnicę tych pianek zabierzemy ze sobą do grobu.

– Do grobu – potwierdził uroczyście.

– Przysięgasz? – zapytałam, wyciągając rękę do uścisku.

– Chyba trochę przesadzasz.

– Mogę opowiedzieć pierwszą historyjkę? – odezwał się Musa.

Ibrahim przejechał palcem po gardle. Nie wiedziałam, czy każe mi uciszyć Musę, czy po prostu się drapie. W jego wypadku trudno to było stwierdzić z całą pewnością. Ponieważ na ogół był nerwowy, uznałam, że coś go zaswędziało.

– Jasne – odparłam. – Im bardziej przerażająca, tym lepsza.

– W wiosce mojej babci w Pakistanie – zaczął Musa – mieszka dżinn, który nocami zakrada się do domów, kiedy dzieci śpią w łóżeczkach...

– Łatwiej mu się zakraść, bo domy zrobione są z kartonu? – wtrąciła Maria.

– Pewnie tak – przyznał Musa, nie dając się zbić z pantałyku. – Poza tym ten dżinn ma zdolność przeistaczania się w psa, dzięki czemu nikt nie wie, że jest dżinnem.

– To skąd wiadomo, że to nie jest zwykły pies? – zapytała Maria.

Pytanie było bardzo na miejscu. Nawet ono jednak nie wytrąciło Musy z równowagi.

– Stąd, że jego jedna stopa wciąż wygląda jak ludzka. Po tym poznać, że to nie jest prawdziwy pies.

Zaczynało do mnie docierać, że być może Ibrahim jednak się nie drapał...

– Nadchodzenie dżinna słychać z daleka po jego krokach, bo szura ludzką nogą.

Dzieci wstrzymały oddech.

– I co ten dżinn robi dzieciom? – zainteresowała się Maria.

– Nawiedza je, przez co stają się takie jak on.

– Co to znaczy „nawiedza”? – zapytała przerażona dziewczynka.

– Tyle, że przejmuje władzę nad ich ciałami i umysłami – odparł Musa. – Lecz może to zrobić tylko nocą, kiedy dzieci śpią.

– To ja nie chcę spać – oświadczyła Maria. Inne dzieci też zaczęły szemrać.

– Nie martwcie się, dżinny żyją wyłącznie na odludnych terenach – zapewnił Musa.

– Ten obóz znajduje się na dość odludnym terenie – zauważyła Lumya.

– Ale dżinny wolą okolice cmentarzy – dorzucił Musa.

Wszyscy wyraźnie się uspokoili.

– Jakieś półtora kilometra stąd jest cmentarz – podsunął usłużnie Dwayne.

Wszyscy zdrętwieli ze strachu. Nawet Ibrahim miał niewyraźną minę. Dziecięca paranoja dosięgnęła także mnie. My, muzułmanie, wierzymy w dżinny. Nagle zapragnęłam być gdziekolwiek indziej, byle nie tu, a tymczasem żeby dojść do domku, trzeba było przejść przez las. Ogarnął mnie paraliż. Dostrzegłam, że uczestnicy myślą o tym samym co ja.

Nie mogliśmy przecież zostać przy ognisku przez całą noc. A może jednak?...

Doleciał nas jakiś dźwięk. Kroki, a potem szuranie.

– Bardzo zabawne, Ibrahimie – powiedziałam, starając się zmniejszyć napięcie. W czasie opowiadania historyjek przy ognisku zawsze znalazł się jakiś dowcipniś.

– To nie byłem ja – odparł Ibrahim i szybko przeliczył uczestników.

– Wszyscy są – zapewniła go Lumya.

Dziwne odgłosy nasiliły się.

Łup, szur. Łup, szur.

– Jak się pozbyć dżinna? – odezwał się Dwayne, który nagle zrobił się na twarzy bielszy niż normalnie.

– Trzeba zmówić modlitwę – odpowiedział Ibrahim. – Która to będzie?

– Chyba sura „Al-Bakara” – rzekła niepewnie Lumya.

– Nie, ona trwa bite dwie godziny. W tym czasie dżinn zdążyłby nas nawiedzić.

– Salam alejkum, dziewczęta i chłopcy – zagrzmiał głos Boba Marleya.

Na obozie pojawił się brat Abdullah o kulach, powłóczący jedną stopą.