Wydawca: Świat Książki Kategoria: Poradniki Język: polski

Uzyskaj dostęp do tej
i ponad 20000 książek
od 6,99 zł miesięcznie.

Wypróbuj przez
7 dni za darmo

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:

e-czytniku (w tym Kindle) kup za 1 zł
tablecie  
smartfonie  
komputerze  
Czytaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Liczba stron: 658 Przeczytaj fragment ebooka

Odsłuch ebooka (TTS) dostępny w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacji Legimi na:

Androida
iOS
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?

Ebooka przeczytasz na:

Kindlu MOBI
e-czytniku EPUB
tablecie EPUB
smartfonie EPUB
komputerze EPUB
Czytaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Zabezpieczenie: watermark Przeczytaj fragment ebooka

Opis ebooka Rośliny lecznicze - leksykon - Teresa Lewkowicz-Mosiej

"Podręczny, bardzo przydatny leksykon, zawierający 500 opisów najpopularniejszych roślin leczniczych wraz z ich zdjęciami. Jakie substancje zawierają i co leczą? Skąd pochodzą i jak wyglądają? Nazwy roślin zostały podane po łacinie, angielsku, niemiecku, francusku i rosyjsku. Idealne kompendium wiedzy, jaką posiedli nasi przodkowie, byśmy i dziś mogli lepiej dbać o zdrowie."

Opinie o ebooku Rośliny lecznicze - leksykon - Teresa Lewkowicz-Mosiej

Fragment ebooka Rośliny lecznicze - leksykon - Teresa Lewkowicz-Mosiej

TeresaLewkowicz-Mosiej

Rośliny lecznicze

Leksykon Fragment

Moim dzieciom poświęcam

i dziękuję za pomoc

Wstęp

Rośliny lecznicze, do których należą również przyprawy i niektóre używki, znane były człowiekowi od najdawniejszych czasów, a jeszcze przed pojawieniem się ludzi ich „użytkownikami” były zwierzęta. Obserwujemy często, że zwykle mięsożerne zwierzęta, np. chore psy czy koty, instynktownie zjadają wybrane przez siebie gatunki roślin i lepiej się wtedy czują.

Również nasi przodkowie musieli być obdarzeni ogromną intuicją i niezwykłą umiejętnością obserwacji, jeżeli od wieków stosowali leki roślinne.

Bardzo interesujący jest fakt, że tych samych lub blisko spokrewnionych roślin używano do leczenia podobnych dolegliwości we wspólnotach plemiennych zamieszkujących na różnych kontynentach oddalonych od siebie tysiące kilometrów.

Wiedzę o ziołach przekazywano z pokolenia na pokolenie początkowo tylko ustnie, a w miarę jej przybywania, rozpoczęto próby systematyzowania zdobytych wiadomości. Najwcześniejsze zapisy dotyczą roślin używanych w magii do obrzędów religijnych, a znacznie późniejsze – roślin pomocnych w leczeniu różnych dolegliwości.

Wyniki wielu badań etnograficznych i archeologicznych wskazują, że pierwsze opisy niektórych gatunków roślin leczniczych i dane dotyczące handlu nimi pochodzą z III tysiąclecia p.n.e.

W starożytnych Chinach, Egipcie i Indiach niezależnie od siebie powstały zestawienia właściwości roślin leczniczych. Świadczą o tym m.in. egipskie papirusy, na których wypisano recepty na określone schorzenia oraz uwagi o ich wartościach przyprawowych i kosmetycznych.

Również w słynnym starochińskim „kanonie ziół”, opracowanym przez cesarza Shen Nunga, opisano 252 rośliny lecznicze i szczegółowo określono ich wpływ na ludzki organizm. Mniej więcej w tym samym czasie charakterystykę tych roślin i związane z nimi magiczne zaklęcia zamieszczono w świętej hinduskiej księdze Ajurweda.

W dziełach dotyczących roślin leczniczych powstałych w starożytnej Grecji i Rzymie próbowano oddzielić rzeczywistą wiedzę o nich od przesądów i magii. Najsłynniejszą księgą z tej dziedziny jest De materia medica, zawierająca rysunki i opisy około sześciuset roślin, oraz zielnik Teofrasta, przedstawiający używane również obecnie rośliny lecznicze wraz ze sposobami ich przygotowania i stosowania.

Wśród lekarzy i zielarzy starożytnego Rzymu największą sławą cieszył się Klaudiusz Galen (Galenus), który stworzył podstawy wiedzy o lekach i nauczał sporządzania mikstur z roślin leczniczych nazywanych galenikami. Usystematyzował również przepisy sporządzania leków (naparów, odwarów, wyciągów itp.), z których korzysta się do dzisiaj.

Podstawą lecznictwa powstałego z tradycji greckich i islamskich było z kolei dzieło słynnego lekarza arabskiego Abu Ali ibn Sina z Buchary, znanego jako Avicenna, Canon medicinae, zawierające opisy ponad ośmiuset roślin, a także sposoby ich wykorzystania i oddziaływanie na ludzki organizm. Wiele opisanych przez niego gatunków pochodziło z Indii, Tybetu, Chin i innych krajów Wschodu.

Również w średniowiecznej Europie, mimo ogólnego zahamowania badań naukowych, powstało wiele znakomitych zielników, tzw. herbariów, opisujących liczne gatunki roślin leczniczych krajowych i „zamorskich”, zarówno zielnych, jak i drzewiastych. Autorzy tych prac opierali się najczęściej na dziełach antycznych i arabskich, uzupełniając je i opatrując komentarzami. Powstały w ten sposób podwaliny rozwoju botaniki, zwłaszcza systematyki roślin i farmakognozji.

W Moguncji powstała wtedy księga nieznanego autora Herbarium moguntinae impressus zawierająca ilustracje roślin leczniczych dostępnych w ówczesnych aptekach. Kilkakrotnie opublikowano ją w Niemczech, Holandii i we Włoszech. Ogromne powodzenie tego dzieła skłoniło do wydania w 1496 r. znacznie obszerniejszej pracy Hortus sanitatis (Ogród zdrowia), w której podjęto próbę usystematyzowania opisywanych roślin według podobieństwa anatomicznego.

Również w ówczesnej Polsce nie zabrakło zielarzy-botaników opisujących rośliny lecznicze najpierw tylko po łacinie, a później również po polsku.

Lekarz i przyrodnik, pełniący jednocześnie funkcję kanonika wrocławskiego i krakowskiego, Jan Stańko, opublikował w roku 1472 słownik medyczno-przyrodniczy Antibolomenum, zawierający opisy 433 gatunków roślin krajowych i zagranicznych.

Botanik i zielarz, profesor Akademii Krakowskiej Szymon z Łowicza opracował w 1582 roku dzieło Nomenclator seu Aemiki Maeri de herbarium viritibus cum veris figuris herbarum, uzupełnionego łacińsko-polskim słownikiem nazw 350 roślin. Była to pierwsza polska publikacja botaniczna.

Założyciel ogrodu botanicznego w Sandomierzu, doktor medycyny i filozofii, a także kanonik sandomierski Marcin z Urzędowa był z kolei autorem dzieła wydanego w 1595 roku Herbarz polski, to jest o przyrodzeniu ziół i drzew rozmaitych y innych rzeczy do lekarstw należących. Uznano je za pierwszą tak obszerną pracę o ziołach w języku polskim.

Również lekarz i botanik Marcin Siennik opracował w 1568 roku i wydał po polsku Herbarz, to jest ziół tutejszych, postronnych i zamorskich opisanie. W roku 1613 doktor medycyny i botaniki, profesor Akademii Krakowskiej Szymon Syreński, zwany Syreniuszem, opublikował Zielnik herbarzem z języka łacińskiego zowion opisujący 765 roślin leczniczych.

Odkrycia nowych lądów, dalekie podróże oraz upowszechnienie druku przyczyniły się do szybkiego rozwoju wielu dziedzin wiedzy, w tym systematyki roślin i chemii analitycznej.

Pierwszy zdał sobie z tego sprawę Paracelsus (właśc. Threofrastus Bombastus von Hohenheim, 1493–1541), z pochodzenia Szwajcar, lekarz, przyrodnik, alchemik i filozof, którego dzieła i osobowość twórcza wykraczały znacznie poza intelektualne pojęcia średniowiecza. Odbył on długą podróż po Europie. Badał lecznictwo ludowe zwiedzanych regionów i na tej podstawie wydał w Strasburgu swoje wielkie dzieło Herbier (Kräuterbuch).

Podczas gdy ówczesne rynki europejskie zalane były egzotycznymi, a jednocześnie bardzo drogimi lekami, Paracelsus pisał: „mamy nadmiar wszystkiego na własnej ziemi (...) w każdym kraju choroby rozwijają się same z siebie, ale jednocześnie pojawiają się naturalne leki oraz lekarze, którzy mogą je wyleczyć”. Okazało się, że leki sporządzone przez niego z rodzimych roślin leczniczych skutkowały nie gorzej niż sprowadzane z zagranicy.

Dynamiczny rozwój chemii w następnych stuleciach sprzyjał wytwarzaniu coraz większej ilości leków syntetycznych. Ich coraz powszechniejsza dostępność i stosunkowo niskie ceny doprowadziły do zahamowania rozwoju ziołolecznictwa oraz zmniejszania powierzchni uprawy roślin leczniczych, zwłaszcza u schyłku XIX i na początku XX wieku. Najskuteczniej miała leczyć cudotwórcza chemia, ale wkrótce okazało się, że te nadzieje były złudne.

Wartość fizjologiczna wielu leków syntetycznych okazała się znikoma, a wiele z nich powodowało wyraźnie szkodliwe działania uboczne, często prowadzące do zatruć i groźnych schorzeń degeneracyjnych. Ponadto ujemne skutki podawania gotowych syntetycznych preparatów niejednokrotnie pojawiały się dopiero po wielu latach kumulowania się ich w organizmie. Stąd tak często wycofuje się z aptek wiele uprzednio bardzo reklamowanych specyfików.

Renesans stosowania ziół rozpoczął się w Europie już podczas pierwszej wojny światowej, kiedy to starano się ograniczyć zakupy i koszty leków podawanych żołnierzom. Lekami roślinnymi zaczęto opatrywać rany, a od wieków używany w medycynie ludowej czosnek wrócił do łask jako skuteczny i nieszkodliwy antybiotyk.

Stopniowo zwiększano powierzchnię upraw roślin leczniczych, co z kolei prowadziło do rozwoju badań naukowych nad ich właściwościami i stosowaniem. Druga wojna światowa i jej skutki jeszcze pogłębiły te tendencje.

Obecnie trwają dalsze intensywne poszukiwania i badania roślin leczniczych, prowadzone w dwóch podstawowych kierunkach:

– opracowanie i coraz szersze stosowanie nowoczesnych metod analitycznych dotyczących badania substancji swoistych roślin wykorzystywanych w tradycyjnym lecznictwie ludowym różnych regionów świata oraz obserwacje ich działania na organizm ludzki w warunkach klinicznych;

– poznanie nowych roślin leczniczych pochodzących z regionów stosunkowo mało dostępnych, takich jak dżungle, puszcze, stepy itp., od wieków jednak używanych przez krajowców (tzw. zielona medycyna). Wiele słynnych koncernów farmaceutycznych wysyła zespoły naukowców właśnie do tych miejsc.

Możliwe, że coraz częściej podkreślane pragnienie ochrony środowiska naturalnego i tzw. powrotu do natury jako reakcji na nadmiar często trudnych do zniesienia przez ludzki organizm „objawów cywilizacji” spowoduje dalszy wzrost popularności roślin leczniczych.

Celem niniejszej książki jest przedstawienie najistotniejszych właściwości roślin leczniczych, rosnących i uprawianych w różnych strefach klimatycznych świata.

W związku ze stałym wzbogacaniem naszych aptek w leki roślinne importowane z wielu, często egzotycznych krajów coraz ważniejsze staje się rozeznanie co do ich wartości, pochodzenia i przeznaczenia. Z tego względu nazwy poszczególnych roślin podano również w języku łacińskim i w kilku podstawowych językach europejskich. Na podstawie dostępnych materiałów przy każdej roślinie podano jej krótki opis morfologiczny, rejony naturalnego występowania, najważniejsze zawarte w niej substancje swoiste oraz działanie fizjologiczne tych substancji na ludzki organizm i ich zastosowanie w lecznictwie.

Wiosną 2003 roku zmarł w nadleśniczówce w Puszczy Knyszyńskiej pan Roman Pruski, znawca i miłośnik Puszczy, odkrywca wielu jej tajemnic. Jego zainteresowanie roślinami i dociekliwość nie pozostały bez wpływu na kształt tej książki.

Pragnę złożyć gorące podziękowania swojej drogiej Nauczycielce – prof. dr Antoninie Rumińskiej – za wnikliwą i rzeczową ocenę mojej pracy.

Autorka

Substancje swoiste roślin leczniczych

Właściwości lecznicze roślin warunkuje obecność w ich tkankach biologicznie czynnych substancji swoistych. Są one bardzo zróżnicowane pod względem budowy chemicznej i dlatego różnorodne jest ich oddziaływanie na organizm ludzki. Wyniki wielu przeprowadzonych badań wskazują, że nie ma właściwie chorób, których nie można leczyć związkami chemicznymi zawartymi w roślinach.

Substancje swoiste występują w roślinach w zależności od wielu czynników wewnętrznych i zewnętrznych w bardzo różnych ilościach. We współczesnym ziołolecznictwie dąży się do tego, aby stosowane surowce miały ściśle określoną zawartość substancji swoistych, bo skuteczne oddziaływanie następuje tylko przy podawaniu odpowiedniej ich ilości.

Związki chemiczne znajdujące się w roślinach spełniają w nich bardzo ważne funkcje fizjologiczne. Należą do nich przede wszystkim węglowodany, białka, aminokwasy, tłuszcze i chlorofil. Poza tymi związkami występują również tzw. substancje swoiste, które są zwykle produktami przemiany materii roślin. Spotyka się je tylko w niektórych grupach roślin, m.in. w roślinach leczniczych.

Substancje podstawowe

Węglowodany są materiałem budulcowym komórek roślinnych (np. pektyny i celuloza) oraz materiałem energetycznym i zapasowym (m.in. inulina, cukry proste i wielocukry).

Tłuszcze są estrami kwasów tłuszczowych i gliceryny. W porównaniu z tłuszczami zwierzęcymi, tłuszcze roślinne zawierają znaczne ilości nienasyconych kwasów tłuszczowych. Są one najczęściej, zwłaszcza w nasionach i owocach, materiałem zapasowym.

Białka, aminokwasy i enzymy. Białka pełnią podstawowe funkcje życiowe u roślin, przy czym białka proste składają się tylko z aminokwasów, a białka złożone – w wyniku procesu hydrolizy – oprócz aminokwasów zawierają również inne związki. Aminokwasy, czyli składniki budulcowe białek, łatwo rozpuszczają się w wodzie. Mają przy tym charakter amfoteryczny, co oznacza, że znajdują się w nich jednocześnie grupy kwasowe i zasadowe. Białkową budową charakteryzują się również obecne w roślinach enzymy, odgrywające istotną rolę w procesach przemiany materii.

Substancje swoiste

Glikozydy są połączeniami cukrów ze związkami niecukrowymi określanymi nazwą aglikonów. Aglikonami mogą być m.in. alkohole, sterole, laktony lub zasady azotowe. W świeżych roślinach glikozydy występują zwykle w formie tzw. glikozydów pierwotnych, które podczas suszenia przechodzą w bardziej trwałe glikozydy wtórne. Często działają na organizm bardzo silnie, a w zbyt wysokich dawkach nawet toksycznie.

Największe znaczenie w lecznictwie mają pozyskiwane z roślin glikozydy nasercowe, zwiększające siłę skurczu mięśnia sercowego. Są one najczęściej niezastąpionymi lekami przy niewydolności krążenia. Znajdują się między innymi w zielu naparstnicy wełnistej, naparstnicy purpurowej oraz miłka wiosennego i konwalii majowej. Ze względu na silne oddziaływanie powinny być stosowane pod kontrolą lekarską.

Dużą rolę w lecznictwie odgrywają także glikozydy fenolowe, działające na organizm odkażająco, przeciwzapalnie, przeciwgorączkowo i moczopędnie. Występują m.in. w mącznicy lekarskiej, borówce brusznicy, we wrzosie zwyczajnym i wielu innych roślinach.

Glikozydy antrachinonowe odznaczają się z kolei właściwościami przeczyszczającymi. Znajdują się m.in. w kruszynie pospolitej, rzewieniu dłoniastym i szakłaku pospolitym. Znaczenie lecznicze mają również inne grupy glikozydów – kumarynowe, cyjanogenne i gorczyczne.

Alkaloidy są związkami roślinnymi zawierającymi azot. W roślinach występuje zwykle kompleks kilkunastu lub kilkudziesięciu alkaloidów o zbliżonej budowie chemicznej. Do roślin alkaloidowych o największym znaczeniu leczniczym należą: bieluń dziędzierzawa, pokrzyk wilcza jagoda, mak lekarski, stroiczka rozdęta, żarnowiec miotlasty, pieprzowiec roczny. Alkaloidami są także zawarte w popularnych napojach kofeina (występująca w kawie i herbacie) oraz teobromina – w kakao.

Olejki eteryczne to mieszaniny substancji lotnych o różnym charakterze chemicznym, odznaczające się zwykle silnym, przyjemnym zapachem. W ich skład wchodzi wiele związków, przy czym jeden z nich jest składnikiem dominującym i nadaje zapach całemu olejkowi, np. karwon w olejku kminkowym, tymol – w tymiankowym i mentol – w miętowym. Najczęściej są one środkami pobudzającymi apetyt, ułatwiającymi trawienie, rozkurczowymi, odkażającymi i drażniącymi skórę. Wiele roślin olejkowych znajduje szerokie zastosowanie w gospodarstwie domowym jako przyprawy, a także w przemyśle kosmetycznym, spożywczym i perfumeryjnym.

Garbniki są związkami tworzącymi trwałe, nierozpuszczalne połączenia z białkami, a nawet z metalami ciężkimi. Najczęściej wchodzą w skład soku komórkowego roślin, zwłaszcza z rodziny rdestowatych, wierzbowatych, wrzosowatych i różowatych. Do ważnych surowców garbnikowych należą kłącza pięciornika, rdestu wężownika, orzecha włoskiego, szałwii i pięciornika gęsiego. Działają zwykle ściągająco i przeciwzapalnie, tworząc na powierzchni błon śluzowych ochronne powłoki.

Substancje śluzowe są zwykle składnikami błon komórkowych, ale występują też w specjalnych komórkach. Pęczniejąc w wodzie, tworzą żele, które w organizmie ludzkim działają osłaniająco i powlekająco. Używa się ich najczęściej przy podrażnieniach i w stanach zapalnych przewodu pokarmowego. Powlekając chore miejsca, chronią je przed niekorzystnym wpływem czynników drażniących. Są także łagodnymi środkami przeczyszczającymi. Do ważnych surowców śluzowych należą m.in. nasiona lnu i kozieradki, korzenie i liście prawoślazu, liście ślazu i kwiaty malwy czarnej.

Saponiny są związkami o charakterze glikozydowym. Tworzą silnie pieniące się roztwory koloidowe, zmniejszające napięcie powierzchniowe cieczy. Ich znaczenie lecznicze polega najczęściej na działaniu wykrztuśnym i moczopędnym. Do surowców saponinowych należą m.in. kwiaty dziewanny, korzenie lukrecji i pierwiosnka oraz korzenie mydlnicy lekarskiej.

Związki goryczowe odznaczają się zwykle bardzo gorzkim smakiem. Dzięki temu drażnią zakończenia nerwów czuciowych w jamie ustnej i pobudzają wydzielanie soków trawiennych. Stosuje się je przede wszystkim jako środki pobudzające trawienie i poprawiające apetyt. Do ważnych w lecznictwie surowców goryczowych należą: ziele dziurawca, centurii, krwawnika i piołunu oraz korzeń mniszka i cykorii podróżnika.

A

Agawa amerykańska

Agave americana L.

ang. (am.) centuryplant agave

franc. agave d’Amerique

niem. Amerikanische Agave, Hundertjährige Aloë

ros. агава американская, столетник

Rodzina: agawowate (Agavaceae)

Agawa amerykańska pochodzi prawdopodobnie z Meksyku, a w formie zdziczałej rośnie również w krajach śródziemnomorskich, w Afryce oraz w Indiach i Indochinach. W krajach o ciepłym i gorącym klimacie uprawia się ją także jako roślinę włóknistą. U nas jest dość popularną rośliną ozdobną, którą w lecie wystawia się na balkony lub do ogrodów.

Jest byliną o krótkiej łodydze i sztywnych, mięsistych, sinozielonych, kolczastych na brzegach liściach. Jej dość duże, żółtawe, przyjemnie pachnące kwiaty zakwitają w okazałych wiechach na szczycie wysokiego pędu kwiatowego. Kwitną tylko raz. Owocem jest trójkomorowa podłużna torebka.

Do celów leczniczych służą przede wszystkim liście agawy (Folium Agave). W krajach, w których rośnie dziko, od wieków używa się również jej świeżego soku (Succus Agave) i gumy (Gummi Agave) wyciekającej z liści.

Liście agawy zawierają znaczne ilości cukrów, saponiny steroidowe, gumy roślinne, substancje goryczowe, wiele kwasów organicznych, enzymy, witaminy i olejek eteryczny.

Od najdawniejszych czasów soku z liści agawy używano do nacierania okolic ciała dotkniętych reumatyzmem, a przekrojone liście przykładano na trudno gojące się rany.

Również współcześnie używa się ich, najczęściej w formie nalewki, przy bólach towarzyszącym schorzeniom reumatycznym, stanom zapalnym korzonków nerwowych oraz przy zmęczeniu mięśni i kręgosłupa.

Nalewka z liści jest łagodnym środkiem przeczyszczającym, pomocnym przy zatruciach pokarmowych.

Z liści pokrewnego gatunku – agawy sizalowej (Agave sisalana Per.), uprawianej głównie w Brazylii, Wenezueli oraz Kenii, Tanzanii i Angoli, pozyskuje się steroidową saponinę – hekogeninę, z której produkowany jest kortyzon. Od wieków wytwarza się z nich również mocne włókno – sizal.

Liście innego gatunku – agawy kantalowej (Agave cantala Roxb.) w lecznictwie krajów Ameryki Środkowej są od dawna stosowanym lekiem przeciwnowotworowym.

Zarówno dawne indiańskie plemię Azteków, jak i współcześni Meksykanie z liści agawy wytwarzają swój narodowy napój – słynną tequilę (pulque), a z odpowiednio fermentowanych wierzchołków pędów – wódkę meskal.

Akacja senegalska

Acacia Senegal (L.) Willd.

ang. (am.) gum-arabic acacia

franc. acacia du Sénégal

niem. Senegal-Akazie, Gummiakazie

ros. акация сенегальская

Rodzina: mimozowate (Mimosaceae)

Akacja senegalska rośnie dziko i na plantacjach w krajach środkowej Afryki, głównie w Sudanie i Senegalu, tworząc charakterystyczne zarośla i lasy suchej sawanny.

Jest niewielkim drzewem, którego gałęzie pokrywają drobne, ciemnozielone, podwójnie pierzaste liście oraz silne, haczykowato zakrzywione kolce. Jej niepozorne, białawe kwiatki zakwitają w kątach liści, zebrane w dość długich, walcowatych kłoskach. Owocem jest płaski strąk wypełniony brunatnymi nasionami.

W lecznictwie stosuje się tzw. gumę arabską (Gummi arabicum), pozyskiwaną w wyniku nacięcia pnia lub gałązek. Zawiera ona związki cukrowe, głównie arabinę złożoną z cukrów prostych: arabinozy, galaktozy, ramnozy oraz kwasu glukuronowego, a także enzymy – oksydazę i peroksydazę.

Jest składnikiem wielu leków osłaniających i przeciwkaszlowych.

W przemyśle farmaceutycznym używa się jej często jako emulgatora oraz środka zagęszczającego i klejącego wytwarzane leki.

Wysokiej jakości gumy arabskiej, nazywanej także „gumą senegalską“, dostarcza również akacja abisyńska (Acacia abyssinica Höchst.) oraz akacja sinolistna (Acacia glaucophylla Stend.).

Akka Sellowa

feijoa Sellowa, fejhoa Sellowska, fejhoa Sellowa, guajawa ananasowa

Асса sellowiana (Berg.) Burret, syn. Feijoa sellowiana Berg., Orthotemon Sellowianus Berg.

ang. pinaple guava, (am.) feijoa

franc. goyavier ananans, goyavier du Brasil, feijoa sellowiana

niem. Feijoa, Ananasguave, Pineapple Guava

ros. акка Селлова, фейхоя Селлова

Rodzina: mirtowate (Myrtaceae)

Akka Sellowa rośnie dziko na południu Brazylii oraz w Urugwaju i Argentynie. Uprawia się ją także w Australii, USA (w stanie Kalifornia) oraz w południowej Francji i Algierii. W krajach o umiarkowanym klimacie, ze względu na dekoracyjne kwiaty i liście, sadzi się ją jako doniczkową roślinę ozdobną.

Jest wiecznie zielonym rozłożystym krzewem o drobnych, skórzastych, z wierzchu błyszczących a pod spodem srebrzystoszarych liściach. Jego białe na zewnątrz a w środku czerwonawe kwiaty zakwitają pojedynczo w pachwinach liści. Mają jadalne mięsiste płatki o charakterystycznym słodkawym smaku. Owocami są duże, owalne lub kuliste, wielonasienne jagody zawierające kremowy, smaczny miąższ o przyjemnym, truskawkowo-ananasowym zapachu.

W lecznictwie używa się owoców akki (Fructus Accae sellowianae), zawierających cukry, kwasy organiczne (m.in. kwas maleinowy), olejek eteryczny oraz znaczne ilości rozpuszczalnych w wodzie związków jodu, dzięki czemu są one cenionym środkiem regulującym czynność tarczycy. Zaleca się je również jako środek ogólnie wzmacniający, ułatwiający trawienie i przeciwmiażdżycowy. Olejku eterycznego ekstrahowanego z owoców używa się w dermatologii przy leczeniu stanów zapalnych skóry.

Zarówno z płatków kwiatów, jak i owoców akki przyrządza się wiele wartościowych dietetycznych potraw, zwłaszcza sałatek owocowych i deserów. Płatki kwiatowe są efektowną dekoracją wielu różnych dań.

Aksamitek rozpierzchły

Aksamitka rozpierzchła, aksamitek drobnokwiatowy, szarańcza aksamitek, afrykanki, tagetes rozpierzchły (Tagetes patulus L.)

ang. Spreading marigold

franc. Oeillet d’Inde

niem. Studentenblume, Samtblume

ros. бархатцы мелкоцветковые

Rodzina: astrowate (Asteraceae)

Pochodzi z Meksyku, ale od wieków jest uprawiany w wielu krajach o umiarkowanym i ciepłym klimacie jako rabatowa roślina ozdobna.

Jest rośliną jednoroczną osiągającą 60 cm wysokości, o silnie rozgałęzionych łodygach pokrytych pierzastodzielnymi liśćmi o równowąsko lancetowatych odcinkach. Jej żółte kwiaty z purpurową plamą w nasadzie lub ciemnobrunatne z żółtym brzeżkiem zakwitają, osadzone pojedynczo na szypułkach, na końcach pędów. Owocami są niełupki z kilkoma łuseczkami na szczycie.

Surowcem leczniczym jest ziele (Herba Tagetes) i liście (Folium Tagetes). Zawierają olejek eteryczny, witaminy z grupy B i C i liczne związki mineralne. Cała roślina wydziela specyficzny, dość ostry zapach.

Napar z ziela stosuje się jako środek obniżający gorączkę, ciśnienie krwi, działający przeciwbólowo i usprawniający trawienie. Herbatkę z ziela zaleca się także przy biegunce, niestrawności i nudnościach. Zarówno świeże jak i suszone liście stosuje się w niektórych krajach jako przyprawę.

Podobne działanie farmakologiczne mają również inne, pokrewne gatunki aksamitek: aksamitka drobna (Tagetes minuta), aksamitka wzniesiona (Tagetes eretus L.), aksamitka lśniąca (Tagetes lucida).

Aktinidia chińska

agrest chiński, kiwi

Actinidia chinensis Planch.

ang. Yangtao actinidia

franc. actinidie de China

niem. Chinesischer Strahlengriffiel

ros. актинидия китайскя

Rodzina: aktinidiowate (Actinidiaceae)

Aktinidię chińską spotyka się rosnącą dziko w górskich rejonach środkowych i zachodnich Chin oraz nad Amurem i na czarnomorskim wybrzeżu Kaukazu. Jej plantacje powstały w Nowej Zelandii oraz Kalifornii (USA), jak również w cieplejszych rejonach południowo-zachodniej i środkowej Europy.

Jest dwupiennym wijącym się pnączem o sercowatych, od spodu czerwonawych owłosionych liściach i w zależności od odmiany kremowych, żółtych lub pomarańczowych kwiatach, zakwitających po kilka w kątach liści. Owocem jest owalna, zielonawożółta lub jasnobrunatna, nieco owłosiona jagoda, której soczysty, słodkawy miąższ smakiem przypomina agrest.

W lecznictwie używa się owoców aktinidii (Fructus Actinidiae chinensis). Znajdują się w nich cukry (głównie glukoza i fruktoza), kwasy organiczne, m.in. cytrynowy, jabłkowy i bursztynowy, jest nieco białka, skrobi, błonnika i pektyn oraz bardzo duża ilość witaminy C (około 700 mg%).

Stwierdzono również występowanie glikozydów nasercowych, olejku eterycznego, fitoncydów, a także soli mineralnych zasobnych w potas, wapń, fosfor, żelazo i chrom.

W wielu krajach Dalekiego Wschodu suszonych owoców aktinidii używa się w leczeniu dolegliwości przewodu pokarmowego oraz jako środka ogólnie wzmacniającego. Napar i sok z owoców jest tam znanym środkiem odflegmiającym i przeciwbólowym.

Jadanie owoców zaleca się szczególnie przy przeziębieniach i grypie, zwłaszcza dla dzieci, karmiących kobiet i ludzi starszych. Zapobiegają one także krwawieniu dziąseł.

W lecznictwie krajów dalekowschodnich używa się również owoców aktinidii ostrolistnej (Actinidia arguta (S. et Z.) Miq), kształtem przypominających miniaturowe ogórki, oraz aktinidii pstrolistnej (Actinidia kolomikta Max.), nieco podobnych do dużych winogron. Zawartość witaminy C w owocach aktinidii pstrolistnej dochodzi do 1200 mg%. Ze względu na ozdobne liście, gatunek ten sadzi się często w naszych parkach i ogrodach jako roślinę ozdobną.

Aloes

Aloë sp. L.

ang. aloes

franc. aloés

niem. Aloe

ros. алоз

Rodzina: złotogłowowate (Asphodelaeae)

Rodzaj Aloes obejmuje około 180 gatunków rosnących dziko na suchych, piaszczystych i kamienistych obszarach wschodniej i południowej Afryki, na Półwyspie Arabskim oraz na wybrzeżu Morza Śródziemnego. W Polsce uprawia się tylko jeden gatunek – aloes drzewiasty (Aloë arborescens Mill.) jako roślinę ozdobną.

W warunkach naturalnych aloesy są bylinami lub dość wysokimi półkrzewami o prostej, rozgałęziającej się w górnej części łodydze, pokrytej mięsistymi, mieczowatymi, kolczastymi na brzegach liśćmi. Liście mają zwykle szarozielone zabarwienie i wyraźny woskowaty nalot na powierzchni. Okazałe żółte lub pomarańczowe kwiaty zakwitają w groniastych kwiatostanach na szczycie wysokiego pędu kwiatowego.

Do celów farmaceutycznych oraz do użytku domowego służą świeże liście aloesu (Folium Aloe recens) oraz zagęszczony sok z liści (Succum Aloe inspissatus) nazywany aloną, uzyskiwany po nacięciu liści. Zasychając, sok stopniowo ciemnieje, tworząc ciemnobrunatne grudy.

Zarówno świeże liście, jak i stężały sok aloesu zawierają duże ilości śluzów, a wśród nich stymulator biogenny anolektynę B oraz antrazwiązki, witaminy i sole mineralne zasobne w cynk, magnez i miedź.

Stymulatory biogenne pobudzają mechanizmy odpornościowe organizmu. Działają także bakteriobójczo, przeciwbólowo i przeciwzapalnie. Regenerują przy tym skórę i błony śluzowe.

Ze świeżych liści lub soku aloesu przemysł farmaceutyczny wytwarza wiele preparatów (wyciągów, płynów, syropów, maści, mazideł, zasypek, iniekcji) stosowanych m.in. do leczenia nieżytów żołądka i jelit, w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy, przy bólach stawów na tle reumatycznym, dychawicy oskrzelowej i niektórych chorobach oczu.

Zewnętrznie używa się ich m.in. w leczeniu owrzodzeń, oparzeń i pęknięć skóry oraz przy wysypkach, odleżynach i świądzie.

Alona jest przede wszystkim środkiem przeczyszczającym oraz łagodnie żółciopędnym i przeciwbakteryjnym. Przyspiesza ruchy robaczkowe jelit, a jej gorzki smak pobudza działanie soku żołądkowego.

Do gatunków o zbliżonym działaniu leczniczym należy również aloes zwyczajny (Aloe barbadensis Mill.), aloes Bartera (Aloe barteri Bak.) oraz Aloe perryi Bak. i Aloe strialuta Haw.

Alpinia lekarska

galgant chiński, alpinia galgant, galanga, kardamon dziki

Alpinia officinarum Hance, syn. Languas officinarum Farwell

ang. galangal, lasser galangal

franc. galanga official, galanga de la Chine, galanga

niem. Gagant

ros. галгант

Rodzina: imbirowate (Zingiberaceae)

Alpinia lekarska pochodzi z południowych Chin, gdzie rośnie dziko, głównie na półwyspie Laiczou i wyspie Hainan, a głównymi rejonami jej uprawy są obecnie Chiny, Indochiny oraz wschodnie wybrzeże Indii, południowa Japonia i Antyle.

Jest byliną wytwarzającą pod ziemią bulwiaste kłącze, a nad ziemią wysokie pędy pokryte pochwiasto zachodzącymi na siebie liśćmi, przypominającymi trzcinę. Na szczytach pędów, zebrane w gronach, zakwitają okazałe, zielonobiałe, grzbieciste kwiaty. Owocem jest kulista, mięsista, ciemnopomarańczowa torebka, zawierająca kilka nasion.

W celach leczniczych używa się grubych, kilkuletnich kłączy alpinii lekarskiej (Rhizoma Galangae), nazywanych także kałganem, o cynamonowobrązowym zabarwieniu i silnym korzennym zapachu, nieco zbliżonym do imbiru. Kłącza zawierają olejek eteryczny, którego głównymi składnikami są: cyneol, pinen i eugenol, związki fenolowe (alpinina i galanganina), specyficzne związki o ostrym smaku – alpinol i galangol oraz flawonoidy i garbniki.

Napary i wyciągi z kłącza stosuje się jako leki pobudzające trawienie, a w przemyśle farmaceutycznym jako środki poprawiające zapach niektórych preparatów. Używane są także do aromatyzowania niektórych napojów alkoholowych oraz jako przyprawa kuchenna. Wchodzą m.in. w skład mieszanki przyprawowej curry.

W Japonii, Chinach oraz na Półwyspie Indochińskim użytkuje się również pokrewny gatunek – alpinię galgant, czyli galgant wielki (Alpinia galanga (L.) Willd.). Nasiona tej rośliny są tam znaną przyprawą zwaną „dzikim kardamonem”.

W ciepłych, południowych rejonach Chin rośnie pokrewny gatunek – Alpinia oxphylla, których kłączy używa się jako przyprawy, a także w formie nalewki, jako specyfiku wzmacniającego układ trawienny, nerki i pęcherz moczowy, oraz jako skutecznego środka przeciwbiegunkowego.

Ambrowiec wschodni

Liquidambar orientalis Mill.

ang. liquidambar, liquid storax tree, lord wood, oriental liquidambar

franc. copalme du Levant, copalme d’Orient, liquid ambar imberbe, liquidambar du Levant, liquidambar oriental

niem. Morgenländische Amberbaum

ros. ликвидамбар восточный

Rodzina: oczarowate (Hamamelidaceae)

Ambrowiec wschodni rośnie dziko w południowo-wschodniej części Azji Mniejszej i nad Morzem Śródziemnym, zwłaszcza na wyspie Rodos. Tam też jest najczęściej uprawiany.

Jest niezbyt wysokim drzewem o niewielkich dłoniastoklapowanych liściach, nieco podobnych do liści klonu. Jego zielonkawe kwiaty żeńskie zakwitają pojedynczo, a męskie zebrane w kłosowatych kwiatostanach. Owocami są kuliste torebki.

W lecznictwie używa się balsamu, tzw. styraksu surowego (Styrax crudum), powstającego w młodym drewnie w czasie odbijania jego kory, którą następnie wygotowuje się w wodzie. Surowiec ten służy z kolei do otrzymywania tzw. styraksu oczyszczonego (Styrax depturans), zawierającego duże ilości kwasu cynamonowego i jego estrów (m.in. cynameinę), a także benzoesan koniferylu, kwas benzoesowy, wanilinę i żywice.

Styraks działa przeciwzapalnie, wykrztuśnie i bakteriobójczo. Stosowany w leczeniu kaszlu i przeziębień, a zewnętrznie – w chorobach skóry, głównie przy świerzbie.

Używa się go także w przemyśle perfumeryjnym jako składnika perfum o ciężkiej, orientalnej nucie zapachowej, a także do aromatyzowania tytoniu.

Odpady powstające przy otrzymywaniu styraksu, zwłaszcza kora i wiórki, po wysuszeniu i zmieleniu służą jako kadzidło (Sortex Thymiametis, syn. Styrax Calamintus).

Aminek egipski

zębodłubka

Ammi visnaga (L.) Lam., syn. Apium visnaga Cr., Daucus visnaga L., Sium visnaga Stock.

ang. toothpick ammi

franc. herbe aux cure-dents

niem. Zahnstocherkraut, Zahnstocher-Ammei

ros. амми зубная, амми виснага

Rodzina: selerowate (Apiaceae)

Aminek egipski rośnie dziko w zachodnich rejonach Afryki Północnej, na wybrzeżu Morza Śródziemnego, Wyspach Kanaryjskich i na Bliskim Wschodzie, a jego towarowe plantacje spotyka się w wielu cieplejszych krajach Europy Zachodniej, w Ameryce Południowej oraz w Australii i Nowej Zelandii.

Jest rośliną jednoroczną lub dwuletnią, o wysokiej rozgałęzionej łodydze i delikatnych, pierzastych liściach. Ma nieprzyjemnie pachnące, białe drobne kwiatki rozkwitające w dużych, gęstych baldachach na szczytach łodyg. Owocami są drobne, dość długie rozłupki.

Surowiec leczniczy stanowią wysuszone owocki aminku egipskiego (Fructus Ammi visnagae). Znajdują się w nich związki o charakterze furanochromonów (kelina, wisnagina, kelol i glikozyd kelolu), pochodne piranokumaryny (m.in. wisnadyna), flawonoidy, fenolokwasy, sterole, olejek eteryczny oraz niewielkie ilości tłuszczów, białek i soli mineralnych.

Substancje te działają rozkurczowo na mięśnie gładkie oskrzeli, nerek, moczowodów, pęcherza moczowego, dróg żółciowych, jelit oraz mózgu i serca. Dlatego też wyciągi z owocków lub czystą kelinę stosuje się w celu złagodzenia bolesnych skurczów mięśni towarzyszących dychawicy oskrzelowej, dusznicy bolesnej, kolce nerkowej i kamicy żółciowej. Wchodzą one również w skład leków używanych przy chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy oraz do leczenia przewlekłych nieżytów żołądka i jelit. Nalewki i wyciągi z owocków podaje się też w niewydolności wieńcowej serca, w stanach przed- i pozawałowych.

W lecznictwie ludowym wielu krajów afrykańskich zarówno owocków, jak i soku z liści używa się jako leku moczopędnego, stosowanego w stanach zapalnych układu moczowego oraz przy kamicy nerkowej.

Silnie pachnących szypułek kwiatostanowych używa się w Afryce jako wykałaczek.

Zarówno wyciągi z owocków, jak i czysta kelina mogą wywoływać nudności, bóle głowy, świąd skóry, a niekiedy również bezsenność. Dlatego też leczenie preparatami z aminkiem powinno odbywać się pod kierunkiem lekarza.

Aminek większy

Ammi maius Lam., syn. Apium ammum Cr., Sison maior Eaton et Wright, Visnaga vulgaris Bub.

ang. bischops weed

franc. ammi commun

niem. Grosse Knorpelmöhre

ros. амми большая

Rodzina: selerowate (Apiaceae)

Aminek większy rośnie dziko na wybrzeżu Morza Śródziemnego, w północnej Afryce, na Bliskim Wschodzie oraz we wschodnich rejonach Indii. Obecnie największe plantacje towarowe tej rośliny spotyka się w północnej Afryce i południowo-wschodniej Azji.

Jest rośliną jednoroczną lub dwuletnią, o kanciastej, w górnej części rozgałęzionej łodydze i pierzastodzielnych liściach. Jego białe drobne kwiatki zakwitają na szczytach łodyg w złożonych baldachach. Owocem jest rdzawobrunatna, eliptyczna rozłupnia o specyficznym korzennym zapachu.

Do celów leczniczych służą owoce aminka większego (Fructus Ammi maioris). Zawierają one mieszaninę furanokumaryn, wśród nich ammoidynę, ammidynę i bergapten.

Związki te działają fotodynamicznie, czyli absorbują promienie nadfioletowe, uczulając w ten sposób organizm na światło. Zwiększają także wytwarzanie barwnika melaniny i ułatwiają jego gromadzenie się w skórze.

Leki wytwarzane z udziałem aminka łagodzą objawy przewlekłej choroby skóry, tzw. bielactwa nabytego, objawiającego się powstawaniem na skórze białych plam, przebarwionych na obwodzie. Leki z udziałem aminka działają korzystnie również przy łysieniu plackowatym, a niekiedy i w łuszczycy, przy nieprawidłowym rogowaceniu skóry.

Preparaty z aminkiem większym stosuje się zarówno doustnie, jak i zewnętrznie przy jednoczesnym naświetlaniu miejsc odbarwionych promieniami nadfioletowymi.

Przy stosowaniu leków z aminkiem większym należy unikać naświetlania skóry promieniami słonecznymi. Pod ich wpływem może wystąpić zaczerwienienie skóry, a nawet obrzęk; mogą też pojawić się pęcherze.

Amomek rajski

rajskie ziarna, pieprz gwinejski, pieprz melequeta Amomum melequeta Rosc., syn. Amomum grana-paradisi Afth., Aframomum melequeta К. Schum.

ang. amomum cardamon, grains of paradise, guinea grains

franc. maniquette, graine de paradis

niem. Paradieskörher

ros. кардамон

Rodzina: imbirowate (Zingiberaceae)

Ojczyzną amomku rajskiego są tropikalne rejony zachodniej Afryki (Ghana, Sierra Leone i Nigeria), gdzie jest także najczęściej uprawiany. Głównym dostawcą nasion na światowe rynki jest obecnie Sierra Leone.

Jest wysoką byliną wytwarzającą grube, silne korzenie i kłącza, a nad ziemią – wysokie łodygi pokryte długimi, wonnymi liśćmi. Pokrojem przypomina trzcinę. Jego duże, białe lub jasnoróżowe grzbieciste kwiaty, podobne do kwiatów storczyków, zakwitają w charakterystycznych kłosach na szczytach pędów. Owocem jest gruszkowatego kształtu pomarszczona torebka, zawierająca wiele żółtawobrunatnych, silnie aromatycznych i ostrych w smaku nasion.

Surowcem leczniczym są nasiona amomku rajskiego (Semen Melequetae), zawierające znaczne ilości olejku eterycznego oraz cukrów, białek i żywic.

Nasiona amomku rajskiego szeroko stosowano w lecznictwie starożytnych Indii i Chin jako środka ułatwiającego trawienie. W średniowiecznej Europie stosowano je często jako przyprawy. Pod nazwą „rajskie ziarna”, „pieprz gwinejski” lub „pieprz melequeta” rywalizowały z bardzo drogim pieprzem czarnym. Znali go również Arabowie i Tatarzy. Obecnie zarówno w krajach Europy Zachodniej, jak i w Stanach Zjednoczonych przeżywa renesans popularności. Jest cenionym środkiem aromatyzującym przy produkcji piwa, niektórych likierów i mieszanek przyprawowych.

Pokrewnymi gatunkami o zbliżonych właściwościach są kardamon jawajski (Amomum maximum) i kardamon indyjski (Amomum subtulatum). Są one namiastkami cennej przyprawy – kardamonu malabarskiego (Elettaria cardamomum).

Amoniaczek gumodajny

Pseudocedanum ammoniacum Baill., syn. Dorema ammoniacum D. Don.

ang. ammoniac plant, eastern giant fennel, gum ammoniacum plant

franc. doreme amoniac

niem. Ammoniakdoled, Ammoniakpflanze

ros. дорема камеденосная

Rodzina: selerowate (Apiaceae)

Amoniaczek gumodajny rośnie dziko na stepach Iranu i Afganistanu aż po jezioro Bałchasz oraz na południu Syberii.

Jest wysoką byliną, która w pierwszych latach rozwoju wytwarza gęstą rozetę pierzastych liści, a później grubą, sztywną, słabo rozgałęzioną, prawie bezlistną łodygę. Jego niepozorne białe kwiatki zakwitają w drobnych, kulistych baldaszkach. Owocem jest brunatna, owalna, podwójna rozłupnia.

W lecznictwie używa się tzw. gumożywicy amoniakowej (Gummiresina Ammoniacum), czyli brunatnego wysuszonego soku mlecznego wyciekającego z uszkodzonych łodyg, który po zastygnięciu tworzy bryłki.

Zawiera olejek eteryczny oraz duże ilości żywicy nazywanej ammorezynolem, gumy roślinne i liczne kwasy organiczne.

Gumożywica amoniakowa ma właściwości wykrztuśne i moczopędne. Używana w leczeniu astmy oskrzelowej oraz do produkcji plastrów i maści na trudno gojące się rany. W swojej ojczyźnie jest również popularnym środkiem odkażającym. Służy też do wyrobu kleju do porcelany.

Podobnej jakości gumożywicę otrzymuje się również z rośliny o nazwie Ferula tingitana L., syn. Ferula saneta Boiss., rosnącej na Bliskim Wschodzie i w północnej Afryce.

Amorfa zwyczajna

amorfa krzewiasta, indygowiec zwyczajny, indygowiec krzewiasty

Amorpha fruticosa L.

ang. bastard indigo, false indigo, lead plant

franc. amorpha d’Amérique, amorpha faux indigo, faux indigo, indigo bâtard

niem. Strauchige Unform

ros. аморфа кустарниковая

Rodzina: bobowate (Fabaceae)

Amorfa zwyczajna pochodzi z Ameryki Północnej, rośnie dziko w Azji, głównie w Pakistanie, Uzbekistanie i Korei. Na południu Europy sadzi się ją często jako roślinę ozdobną.

Jest dość wysokim, rozłożystym krzewem o sztywnych, wyprostowanych, rzadko rozgałęzionych pędach, pokrytych dużymi pierzastymi liśćmi złożonymi z kilkunastu eliptycznych listków. Jej ciemnofioletowe kwiaty z dużymi pomarańczowymi pylnikami zakwitają w wąskich, kłosowatych kwiatostanach. Owocami są wydłużone, wygięte, niepękające, jednonasienne strąki pokryte gruczołkami.

Surowcem leczniczym są liście (Folium Amorphae), owoce (Fructus Amorphae) i korzenie (Radix Amorphae) amorfy zwyczajnej. Wszystkie te surowce zawierają glikozydy nazywane rotenoidami, m.in. amorfigeninę, amorfinę, amorfigenol, amorfol i tefrozynę.

Amorfiny i amorfigeniny działają uspokajająco, przeciwdrgawkowo, a niedawno stwierdzono także ich działanie przeciwnowotworowe.

W Uzbekistanie wytwarza się z amorfy preparaty, które stosuje się w leczeniu nerwicy wegetatywnej, nerwicy układu sercowo-naczyniowego oraz częstoskurczu serca pochodzenia nerwicowego.

W Bułgarii leki nasercowe wytwarza się z czystej, wyizolowanej ze strąków amorfy amorfiny.

Ze strąków wytwarza się także maść działająca antybakteryjnie szczególnie na Staphylococcus aureus, Micrococcus flavus, Sarcina lutea, Bacillus subtilis i Bacillus cereus.

Strąki amorfy zawierają także olejek eteryczny, a w nim głównie węglowodany seskwiterpenowe. Ma on szerokie zastosowanie w przemyśle perfumeryjnym. Intensyfikuje i harmonizuje syntetyczne bazy zapachowe i dodaje im naturalności. Niektóre składniki olejku są zabójcze dla larw owadów – szkodników roślin, m.in. komara, mrówek, bielinka kapustnika, stonki ziemniaczanej i szarańczy wędrownej. Dodawany do nieszkodliwych dla środowiska preparatów do ochrony roślin.

Ananas jadalny

Ananas comosus (Stickm.) Merill., syn. Ananas sativus (Lindl.) Schult. f.

ang. pine apple, (am.) pineapple

franc. ananas

niem. Ananas

ros. ананас настоящий, ананас посевной

Rodzina: ananasowate (Bromeliaceae)

Ojczyzną ananasa jadalnego jest Brazylia, ale uprawiany jest w wielu krajach podzwrotnikowych, zwłaszcza na Hawajach, w Japonii i na Tajwanie.

Jest byliną o skróconej łodydze, na której wyrasta gęsta rozeta długich, szorstkich, szarozielonych, zaostrzonych na końcu liści. Ma liczne drobne, białe lub jasnofioletowe, a niekiedy purpurowe kwiatki, zebrane w gęstym, kolbowatym kwiatostanie. Owocami są jagody zrośnięte z mięsistą osią kwiatostanu i przysadkami kwiatowymi. Na szczycie owocostanu wyrasta kilka krótkich liści. Częścią jadalną jest cały owocostan wraz z mięsistą osią.

W lecznictwie używa się bromeliny (bromelinum) pozyskiwanej z łodyg ananasa oraz soku ananasowego (Succus Ananas), otrzymywanego po wyciśnięciu owocostanów.

Bromelina jest mieszaniną enzymów proteolitycznych, która ułatwia trawienie białek, tłuszczów i skrobi. Działa także przeciwzapalnie, przeciwobrzękowo, rozrzedza wydzielinę oskrzelową i ułatwia przenikanie antybiotyków. Wchodzi w skład wielu naturalnych preparatów odchudzających.

Stosowana w leczeniu chorób przewodu pokarmowego wywołanych zmniejszonym wydzielaniem enzymów, a także przy dolegliwościach reumatycznych. Jest również pomocna w stanach zapalnych górnych dróg oddechowych.

Bromelina pozyskiwana z odpadów owocostanów w przemyśle spożywczym służy do zmiękczania (skruszania) mięsa.

Anyż gwiazdkowaty

badian, anyżowe drzewo, anyż gwiaździsty, badian właściwy illicium verum Hook.

ang. (am.) truester anisetree, star anise

franc. badianier, badiane, anis etoilé

niem. Stern-Anis, Badian, Echter Sternanis

ros. анис звёздчатый, анисовое дерево, бадьян

Rodzina: badianowate (illiaceae)

Rosnące dziko okazy anyżu gwiazdkowatego spotyka się niekiedy w południowo-zachodnich Chinach oraz w północnych rejonach Półwyspu Indochińskiego, a jego towarowe plantacje – w południowych prowincjach Chin (Yunan, Kwantung, Kiangsi i Hainan) oraz w Japonii, Wietnamie i na Filipinach.

Anyż gwiazdkowaty jest niewielkim drzewkiem, pokrojem przypominającym polną gruszę, o charakterystycznej białej korze. Ma skórzaste, ostro zakończone liście i zielonawożółte kwiaty zakwitające w kulistych baldachach. Owoce składają się z kilku gwiazdkowato ułożonych mieszków zawierających po jednym błyszczącym nasieniu.

Surowcem leczniczym są owocki anyżu gwiazdkowatego (Fructus Anisi stellati, syn. Fructus Illici, Semen Badianae) oraz olejek anyżowy (Oleum Anisi, syn. Oleum Badianae).

Owocki zawierają znaczne ilości olejku eterycznego, a w nim anetol, limonen, safrol, pinen, cymen, cyneol i terpineol oraz liczne kwasy organiczne i olej.

Związki te działają wykrztuśnie, rozkurczowo i rozgrzewająco. Pobudzają także wydzielanie soku żołądkowego. Zarówno owocków, jak i olejku używa się w leczeniu nieżytów górnych dróg oddechowych oraz jako leku żołądkowego, pomocnego przy zaburzeniach trawienia i braku łaknienia. Olejek wchodzi również w skład maści rozgrzewających skórę.

W wielu krajach, zwłaszcza w kuchni orientalnej, owocki anyżu gwiazdkowatego są bardzo cenioną przyprawą. Używa się ich także w przemyśle cukierniczym i spirytusowym do aromatyzowania niektórych wódek i likierów, w przemyśle kosmetycznym jako dodatków do past do zębów.

Pokrewny gatunek – badian japoński (illicium anisatum Hokk., syn. illicium religiosum Sieb. et Zucc.) zawiera olejek eteryczny, w którym oprócz anetolu znajduje się substancja toksyczna – sikimina. Sadzi się go w Japonii przy świątyniach i cmentarzach, a także używa do wyrobu kadzideł.

Aralia sercowata

dzięgława sercowata, bluszczownik sercowaty

Aralia cordata Thunb., syn. Aralia edulis Sieb. et Zucc.

ang. aralia, mountain angelica, (am.) udo

franc. aralie, aralie du Japon

niem. Japanische Bergangelika

ros. аралия сердцевидная

Rodzina: araliowate (Araliaceae)

Aralia sercowata rośnie dziko na Sachalinie, Wyspach Kurylskich oraz w Japonii i Ameryce Północnej.

Jest krzewem lub niewielkim drzewkiem, pokrojem przypominającym palmę. Wytwarza kilka prostych, kolczastych pędów, a na ich szczytach – pióropusze bardzo długich, pierzastych, ciemnozielonych liści. Spośród liści wyrasta okazały kwiatostan, na którym zakwitają zielonkawe niepozorne kwiatki. Owocami są drobne, kuliste czarne jagody zawierające w miąższu po pięć nasion.

Surowiec leczniczy stanowią grube, mięsiste korzenie aralii (Radix Araliae cordatae), zawierające niewielkie ilości olejku eterycznego, żywice oraz specyficzne saponiny trójterpenowe nazywane aralozydami A, B i C.

Od najdawniejszych czasów korzeni aralii, nazywanej na Dalekim Wschodzie czartowskim drzewem, używali jego mieszkańcy dla nabrania sił i zwiększenia odporności organizmu. Podobne zastosowanie ma również we współczesnej terapii.

Wysuszone, sproszkowane korzenie oraz sporządzane z nich odwary, nalewki i coraz częściej wytwarzane gotowe preparaty podaje się jako środki stymulujące pracę centralnego układu nerwowego, przy dolegliwościach nerwicowych, w stanach depresyjnych, impotencji, przy wyczerpaniu fizycznym i umysłowym oraz przy zbyt niskim ciśnieniu i obniżonej odporności organizmu.

Stwierdzono również, że leki z korzeni aralii sercowatej stymulują mechanizmy odpornościowe organizmu oraz poprawiają jego funkcjonowanie. Zaleca się je chorym po ciężkich operacjach w celu szybszego powrotu pacjenta do zdrowia.

Pokrewnymi gatunkami o podobnych właściwościach są: aralia mandżurska (Aralia mandschurica Maxim.), rosnąca w Mandżurii, południowych Chinach i Korei, oraz aralia groniasta (Aralia racemosa L.), spotykana w Ameryce Północnej – od Kanady aż do stanu Wirginia w USA.

Działanie lecznicze wykazują również:

– Aralia kalifornijska (Aralia californica) o właściwościach ogólnie wzmacniających organizm i „czyszczących krew”. Gatunek ten ma także właściwości przeciwgorączkowe, przeciwkaszlowe i moczopędne.

Używa się go również w leczeniu czyraczności.

– Aralia nagołodygowa (Aralia nudicaulis), o zastosowaniu zbliżonym do aralii kalifornijskiej.

– Aralia chińska (Aralia chinensis), która jest skutecznym środkiem przeciwbólowym, rozgrzewającym i napotnym, mającym zastosowanie w leczeniu artretyzmu i grypy.

– Aralia ciernista (Aralia spinosa) działająca jak aralia chińska.

– Aralia owłosiona (Aralia hispida) o właściwościach przeciwzapalnych, napotnych, przeciwkaszlowych, ogólnie wzmacniających organizm i pobudzający jego siły obronne.

Arbuz kolokwinta

gorzkie jabłko

Citrullus colocynthis (L.) Schrad, syn. Cucumis colocynthus L.

ang. colocynth

franc. coloquinte

niem. Bitterzitrulle

ros. колоцинт обыкновенный

Rodzina: dyniowate (Cucurbitaceae)

Arbuz kolokwinta rośnie dziko na pustyniach i półpustyniach Afryki oraz Syrii i Palestyny, a od tysięcy lat uprawia się go na wybrzeżach Morza Śródziemnego, w Syrii, na Cyprze, w Maroku i południowej Hiszpanii. Roślina trująca!

Jest byliną o leżącej lub pnącej się łodydze, pokrytej dużymi klapowanymi liśćmi, w których kątach wyrastają długie wąsy czepne. Jego rozdzielnopłciowe, żółte lejkowate kwiaty zakwitają pojedynczo również w kątach liści. Owocami są jagody wielkości jabłka, przypominające swym wyglądem mały żółty arbuz. Zawierają gąbczasty, bezwonny, bardzo gorzki miąższ.

Surowcem leczniczym są owoce (Fructus Citrullae colocynthiae). Zawierają one specyficzny glikozyd – kolocyntynę, związki żywicowe, kolocyntydynę, fitosterol – cytrulol i liczne kwasy organiczne.

Dawniej kolokwintę stosowano jako silny lek przeczyszczający, ale obecnie, ze względu na ryzyko zatrucia, wycofano z lecznictwa. Używa się go tylko w homeopatii. Nasiona kolokwinty, zawierające białko i jadalny tłuszcz, niektóre plemiona afrykańskie zajadają jak pestki dyni.

Odwary z kolokwinty stosuje się do tępienia pluskiew, a wyizolowaną kolocyntydynę dodaje się do farb w celu niszczenia insektów w mieszkaniach.

Arabowie nazywali arbuza kolokwintę „rośliną śmierci” lub „mordercą roślin” ze względu na to, że zatruwa on rośliny uprawiane w pobliżu.

Arbuz zwyczajny

kawon, kawon jadalny

Citrullus vulgaris Schrad., syn. Citrullus lanatus Mansf., Cucurbita citrullus L.

ang. watermelon

franc. melon d’eau, pastéque

niem. Wassermelone

ros. арбуз столовый, арбуз, кавун

Rodzina: dyniowate (Cucurbitaceae)

Arbuz zwyczajny rośnie dziko w tropikalnych rejonach Afryki, po obu stronach równika, nawet na suchym obszarze pustyni Kalahari.

Jego liczne odmiany uprawia się obecnie w wielu krajach o ciepłym lub gorącym klimacie.

Jest rośliną jednoroczną, o grubej, szorstko owłosionej, płożącej się łodydze opatrzonej długimi wąsami czepnymi. Ma duże, okrągławe, głęboko wciskane liście i okazałe zielonawożółte kwiaty. Owocem jest duża, kulista lub jajowata jagoda o grubej, twardej łupinie i miękkim, bardzo soczystym, słodkawym miąższu. W miąższu znajduje się wiele płaskich, owalnych nasion.

W celach leczniczych używa się owoców arbuza (Fructus Citrulli vulgaris) zawierających cukry (głównie sacharozę, fruktozę i glukozę), pektyny, celulozę, znaczne ilości witamin z grupy B oraz witaminę C i PP, a także wiele soli mineralnych zasobnych w magnez, wapń, potas, fosfor i żelazo.

We współczesnym lecznictwie zaleca się podawanie świeżych arbuzów przy niedokrwistości i ogólnym osłabieniu organizmu oraz jako środka przeciwmiażdżycowego, obniżającego ciśnienie krwi i łagodnie moczopędnego. Sok ze świeżych owoców arbuza działa także przeciwgorączkowo.

Arcydzięgiel litwor

dzięgiel lekarski

Archangelica officinalis Hoffm., syn. Angelica archangelica L.

ang. garden angelica, holyghost

franc. archangelique, herbe du Saint-Esprit

niem. Garten-Engelwurz, Engelwurz, Erz-Engelwurz, Theriakwurzel, Heiliggeistwurzel

ros. дягиль аптечный

Rodzina: selerowate (Apiaceae)

Arcydzięgiel litwor rośnie w zachodniej, środkowej i północnej Europie (aż do Grenlandii i Islandii) oraz w północnych rejonach Azji (po Kamczatkę i Aleuty). W Polsce można go niekiedy spotkać w Karpatach i Sudetach. Surowiec zielarski pozyskuje się najczęściej z towarowych plantacji, zakładanych w wielu krajach o umiarkowanym klimacie.

Jest rośliną dwuletnią lub byliną, która na początku rozwoju wytwarza przy ziemi gęstą rozetę pierzastych liści o grubych ogonkach, a później wysoką, wewnątrz pustą, rozgałęzioną w górnej części łodygę. Na jej szczycie zakwitają zebrane w dużych baldachach drobne, zielonawożółte kwiatki. Owocem jest żółtawobrunatna, wyraźnie żeberkowana rozłupka.

Surowcem leczniczym są korzenie i kłącza arcydzięgla (Radix Archangelicae, syn. Radix Angelicae) zawierające olejek eteryczny, a w nim felandren, pinen, cymen, kamfen i limonen oraz kumaryny, kwasy organiczne (m.in. angelikowy i cytrynowy), flawonoidy, fitosterole, cukry proste i specyficzny cukier umbeliferozę, a także specyficzny związek pobudzający wytwarzanie interferonu zwalczającego infekcje, zwłaszcza wirusowe.

Leki wytwarzane z korzenia arcydzięgla usprawniają procesy trawienia i dlatego stosuje się je w leczeniu zaburzeń trawiennych, objawiających się bólami brzucha, wzdęciami, odbijaniem i brakiem łaknienia. Podawane przy bolesnych skurczach żołądka, dróg żółciowych oraz przy zastoju żółci i utrudnionym jej dopływie do dwunastnicy.

Substancje lecznicze zawarte w korzeniach i kłączach arcydzięgla działają również uspokajająco w stanach nadmiernego napięcia nerwowego, przy uczuciu niepokoju oraz trudnościach w zasypianiu. Olejek ekstrahowany z nasion arcydzięgla (Oleum Archangelicae) służy do nacierań w razie dolegliwości bólowych, w stanach zapalnych i przy świądzie.

Podobne działanie i zastosowanie mają północnoamerykańskie gatunki arcydzięgla (Agnelica argusa, Agnelica atropurpurea, Agnelica dawsonii, Agnelica genuflexa, Agnelica grayi, Agnelica hendersoni, Agnelica lineariloba, Agnelica pinnata, Agnelica venenosa) oraz gatunki azjatyckie (Angelica anomala, Agnelica glauca, Agnelica keiskei, Agnelica pubescens, Agnelica sinensis).

Pokrewnym gatunkiem jest dzięgiel leśny (Angelica silvestris) który jest okazałą byliną osiągającą wysokość 1,5 m, o podwójnie pierzastych liściach. Ma drobne białe kwiatki zebrane w dużych baldachach na szczytach roślin. Owocami są rozłupnie rozpadające się na dwie niełupki. Działanie i zastosowanie tego gatunku jest podobne do działania arcydzięgla lekarskiego, a ponadto jego korzenia stosuje się przy zaburzeniach miesiączkowania oraz przy owrzodzeniu żołądka i dwunastnicy.

Areka katechu

katechu, palma betelowa, palma kapustna, areka, żuwipalma katechu, żuwna katechu

Areca catechu L., syn. Areca cathecu L.

ang. areca palm, betel-nut, areca-nut, (am.) betelnutpalm

franc. noix d’arec

niem. Betelpalme, Catechupalme, Katechupalme

ros. арека

Rodzina: arekowate (Arecaceae)

Ojczyzną areki jest Półwysep Indochiński, a obecnie uprawia się ją w wielu krajach południowej Azji, szczególnie na Malajach, Sumatrze, Jawie i Cejlonie, a także w północnej Afryce.

Jest dość wysokim drzewem, którego pień pokrywają liczne zakrzywione ciernie; korona składa się z kilku bardzo długich (do 5 m) pierzastych liści. Jej okazałe białe, aromatyczne kwiaty męskie zakwitają u podstawy wiechowatych kwiatostanów, a znacznie drobniejsze kwiaty żeńskie – na szczytach wiech. Owocami są pestkowce wielkości kurzego jaja, o gładkiej pomarańczowej łupinie, zawierające nasiona z charakterystycznie przebarwionym, nieco włóknistym bielmem. Potocznie nazywa się je orzechami arekowymi, „katechu”, „pepu”, „cuth” lub „katechu z Bombaju”.

W lecznictwie używa się nasion areki (Semen Arecae). Zawierają alkaloidy – pochodne piperydyny (arekolinę, arekoidynę i guwacynę) oraz garbniki i olej.

Wyizolowana z nasion arekolina pobudza czynność ślinianek, gruczołów potowych oraz ruchy robaczkowe jelit. Dawniej stosowano ją głównie jako środek przeciwrobaczy, odtrutkę przy zatruciach oraz w okulistyce – w leczeniu jaskry.

Również obecnie służy do zwalczania pasożytów jelitowych, zwłaszcza tasiemców, oraz jako środek przeczyszczający. W weterynarii roztarte nasiona podaje się zwłaszcza zwierzętom dużym, np. słoniom, jako środek przeczyszczający i przyspieszający poród.

Pozostałe alkaloidy, arekoidyna i guwacyna, mają działanie psychotropowe.

Nasiona areki wchodzą w skład znanej używki – betelu, której żucie pobudza wydzielanie śliny i soków trawiennych, barwiąc przy tym całą jamę ustną na pomarańczowo. Betel działa także orzeźwiająco, a podany w większych dawkach wywołuje stany euforyczne. Odkaża jamę ustną. Wzmacnia dziąsła i zabija pasożyty przewodu pokarmowego. Stwierdzono jednak, że żucie betelu może zwiększać ryzyko powstawania nowotworów jamy ustnej i żołądka.

Niekiedy w lecznictwie stosuje się zagęszczony wyciąg z drewna areki katechu, tzw. katechu czarne (Catechu pepu, Catechu nigrum). Zawiera on duże ilości garbników katechinowych, flawonoidy (m.in. kwercetynę).

Jest lekiem ściągającym i przeciwzapalnym. Używany w leczeniu schorzeń jamy ustnej, dziąseł i gardła.

Arenga pierzasta

Arenga cukrowa, słocza cukrowa, wino słocz cukrowa, cukrowa palma

Arenga pinnata (Wurmb.) Merr., syn.: Arenga saccharifera Labill., Saguerus pinnatus O. Kuntze

ang. Sugar palm, sagueer palm, sagwine, blackfiber palm

franc. Areng, aren

niem. Sagwirepalme Zuckerpalme, Gomutipalme

ros. аренга сахарная, сахарная пальма

Rodzina: palmy (Palmae)

Ojczyzną jest południowo-wschodnia Azja (od Indii do Malezji), tam też najczęściej zakłada się jej plantacje towarowe. Nieparzystopierzaste liście złożone z klinowatych listków są skupione na szczycie pnia. Jej rozdzielnopłciowe, ogromne (do 1,5 m długości) kwiatostany zwisają u podstawy, z kwiatów żeńskich powstają dość duże żółtawe kiulki nasienne, jadalne jagody.

Surowcem leczniczym, a przede wszystkim dietetycznym, jest mączka sago, pozyskiwana z pnia zawierającego dużo skrobi, oraz sok pozyskiwany z kwiatostanów Mączka sago wschodzi w skład wielu preparatów odchudzających, a sok pozyskiwany z męskich kwiatów może być przetworzony na wino palmowe.

Argania okazała

Argania żelazodrzew, argania żelazna, olejara żelazna, tłuścianka żelazna

Argonia sideroxylon Roem. Et Schult., syn. Sideroksylon spinosum (L.) Maźre

ang. Argan – tree

franc. Bois d’ argan

niem. Arganbaum, Arganiabaum, Eisenholzbaum

ros. железное дерево

Rodzina: sączyńcowate (Sapotaceae)

Pochodzi z północno-zachodniej Afryki (Maroko, Sahara Zachodnia i Algieria).

Jest niewielkim drzewkiem (od 4 do 8 m) o cienkich gałązkach, których zakończenie stanowią łopatkowate liście. Ma niepozorne, białawe kwiatki o kuleczkowatej koronie. Zakwitają w pęczkach w kątach liści. Owocami są duże (do 5 cm średnicy) wrzecionowate jagody.

Surowcem leczniczym są nasiona (Semen Arganiae) zawierające bardzo dużo (około 68%) jadalnego oleju nazywanego olejem arganowym (Oleum Arganae). Jest on znanym środkiem wyraźnie obniżającym poziom cholesterolu, co zapobiega rozwojowi miażdżycy. Ma także coraz szersze zastosowanie w przemyśle kosmetycznym.

Wytłoki powstałe po wytłoczeniu oleju są dobrą paszą dla wielbłądów, bydła, owiec i kóz.

Z miąższu owocowego, po fermentacji i destylacji, otrzymuje się napój alkoholowy o nazwie „mania d’Argan”.

Arnika górska

kupalnik górski

Arnika montana L.

ang. mountain arnica

franc. arnica des montagnes

niem. Berg-Wohlverleih, Arnika

ros. арника горная

Rodzina: astrowate (Asteraceae)

Arnika górska rośnie dziko w całej Europie, na południu aż po Półwysep Iberyjski, północne Włochy i Bałkany. W Polsce spotyka się ją dość rzadko i tylko na nizinach; jest rośliną chronioną.

Ta niezbyt wysoka bylina wytwarza tuż przy ziemi gęstą rozetkę jajowatych listków pokrytych krótkimi włoskami oraz kilka sztywnych łodyg, na których szczycie zakwitają złotożółte kwiatki zebrane w dużych, płaskich koszyczkach. Owocem jest drobna, szorstko owłosiona niełupka.

Do celów leczniczych zbiera się koszyczki kwiatowe (Anthodium Arnicae, syn. Flos Arnicae). Zawierają one laktony seskwiterpenowe typu gwajanu – arnikolidy A, B, C i D oraz helenalinę i jej estry. Jest w nich także olejek eteryczny, a w nim występują kwasy tłuszczowe, alkany, tymol, tymohydrochinon i poliacetyleny oraz flawonoidy (pochodne kemferolu i kwercetyny), kwasy fenolowe, irydoid, lolioid i karotenoidy.

Helenalina wpływa korzystnie na układ krążenia. Obniża ciśnienie krwi i usprawnia jej przepływ przez naczynia wieńcowe. Poprawia także krążenie w kończynach i w mózgu oraz pobudza oddychanie. Z tych względów wyciągi z kwiatów stosuje się przy zaburzeniach krążenia krwi typu wieńcowego i mózgowego, zwłaszcza w podeszłym wieku, oraz przy tzw. sercu starczym, przy osłabieniu mięśnia sercowego na tle zmian miażdżycowych, a także w stanach zakrzepowych i zapalnych kończyn dolnych. Dzięki obecności olejku, działają one również odkażająco.

Preparaty farmaceutyczne zawierające koszyczki kwiatowe arniki, stosowane zewnętrznie, są pomocne przy leczeniu krwiaków, oparzeń, czyraków, obrzęków pourazowych oraz różnego rodzaju uszkodzeń naskórka.

Bardzo zbliżone działanie lecznicze mają również gatunki – Arnica anqustifolium, Arnica corolifolia, Arnica latifolia i Arnica wollis.

Aronia czarnoowocowa

jarząb czarnoowocowy

Aronia melanocarpa (Micht.) Elliot

ang. black chockerberry

franc. aronie

niem. Schwarze Apfelbeere, Apfelbeere

ros. арония черноплодная, рябина черноплодная

Rodzina: różowate (Rosaceae)

Aronia czarnoowocowa rośnie dziko w suchych rejonach na wschodzie Stanów Zjednoczonych, najczęściej w okolicach Ontario, Michigan oraz na Florydzie. Od niedawna uprawia się ją w wielu krajach o umiarkowanym klimacie, m.in. w Rosji, na Ukrainie i w Polsce.

Jest średniej wysokości krzewem o sztywnych, prostych pędach pokrytych eliptycznymi jasnozielonymi liśćmi. Jej białe dekoracyjne kwiatki zakwitają w baldachogronach. Kuliste lub nieco owalne owoce są prawie czarne i pokrywa je sinawy, woskowaty nalot. Są mało soczyste i niezbyt smaczne.

Do celów leczniczych zbiera się dojrzałe owoce aronii (Fructus Aroniae). Zawierają one znaczne ilości cukrów prostych, głównie glukozy i fruktozy, cukier złożony – sacharozę, kwasy organiczne (m.in. cytrynowy, jabłkowy i chinowy), pektyny, garbniki, barwniki antocyjanowe, flawonoidy, witaminy z grupy B (B2 i B6), a także witaminy C, E i PP oraz sole mineralne zasobne w miedź, mangan, molibden, bor, jod i kobalt.

Owoce aronii są cennym surowcem witaminowym. Zawarte w nich antocyjany oraz witamina C i PP wzmacniają włosowate naczynia krwionośne, przeciwdziałają zmianom miażdżycowym, ułatwiają eliminację szkodliwych wolnych rodników i poprawiają ogólną przemianę materii.

Antocyjany wpływają korzystnie na naczynia włosowate oczu i przyspieszają regenerację purpury wzrokowej. Zwiększają również odporność organizmu na infekcje i toksyczne działanie czynników zewnętrznych, m.in. promieniowania jonizującego.

Zarówno owoce aronii, jak i wytwarzane z nich leki stosuje się w leczeniu nadciśnienia, miażdżycy, żylaków odbytu i innych schorzeń naczyń krwionośnych, awitaminozy oraz zaburzeń przemiany materii. Są również środkiem wzmacniającym i uodparniającym dla dzieci i rekonwalescentów. Używa się ich także jako leku witaminowego w przeziębieniu i stanach gorączkowych.

Podawana najczęściej w postaci różnego rodzaju przetworów – soków, galaretek, dżemów czy marmolad.

Aspidosperma biała

kwebracho białe, kebraczo białe

Aspidosperma quebracho-blanco Schlecht.

ang. common white quebracho

franc. quebracho blanc

niem. Weisses Quebracho, Weisser Quebrachobaum

ros. квебрачо белое, кебрачо белое, квебрахо белое

Rodzina: toinowate (Apocynaceae)

Aspidosperma biała rośnie dziko w Ameryce Południowej, głównie w Argentynie, Boliwii i południowej Brazylii.

Jest dość wysokim drzewem, pokrojem przypominającym wierzbę płaczącą. Ma długie, skórzaste, zaostrzone na końcach liście i białe kwiaty, zakwitające w kątach lub na szczytach łodyg w okazałych wiechach. Owocem jest mieszek.

W lecznictwie używa się kory aspinodermy (Cortex Quebracho), zawierającej mieszaninę alkaloidów indolowych, m.in. aspidosperminę i johimbinę oraz związki trójterpenowe, sterole i garbniki.

Aspidospermina pobudza oddychanie i zwiększa ilości wydalanego moczu, natomiast johimbina przyspiesza rytm serca, rozszerza naczynia krwionośne (w tym także narządów płciowych). W większych dawkach obniża również ciśnienie krwi.

W lecznictwie krajów Ameryki Południowej kora jest znanym lekiem przeciwskurczowym, przeciwgorączkowym, pobudzającym ośrodki oddechowe i wzmagającym popęd płciowy.

W Europie wchodzi niekiedy w skład leków przeciwastmatycznych, przeciwkaszlowych oraz środków stosowanych przy zmniejszonej aktywności seksualnej u mężczyzn.

B

Babka lancetowata

Plantago lanceolata L.

ang. small plantain

franc. plantain lancéoleniem

niem. Spitswegerich

ros. подорожник ланцетолистный

Rodzina: babkowate (Plantaginaceae)

Babka lancetowata rośnie dziko w strefie klimatu umiarkowanego całej półkuli północnej. W Polsce spotyka się ją powszechnie zarówno na nizinach, jak i w dolnych partiach gór.

Jest byliną wytwarzającą przy ziemi rozetę długich, wąskich, zaostrzonych na końcach liści. Jej niepozorne drobne kwiatki zakwitają w kłoskach na szczytach bezlistnych pędów kwiatowych. Owocem jest drobna dwunasienna torebka.

Surowcem leczniczym są liście babki lancetowatej (Folium Plantaginis lanceolatae). Zawierają glikozydy irydoidowe – aukubinę i katalpol, oraz flawonoidy, garbniki, liczne kwasy organiczne, substancje śluzowe, pektyny, a także sole mineralne zasobne w związki krzemu i cynku.

Związki te działają przeciwzapalnie na błony śluzowe jamy ustnej i gardła oraz przewodu pokarmowego. Zmniejszają przy tym nadmierną przepuszczalność włosowatych naczyń krwionośnych. Mają również właściwości wykrztuśne i rozkurczowe oraz ściągające i lekko moczopędne.

Leki wytwarzane z udziałem liści babki stosuje się przy przewlekłych nieżytach przewodu pokarmowego, bezkwaśności oraz przy uszkodzeniach błon śluzowych żołądka i jelit przez toksyny bakteryjne, a także przy lekkich biegunkach. Niekiedy używa się ich w leczeniu nieżytów górnych dróg oddechowych. Stwierdzono, że wodne wyciągi z liści babki lancetowatej pobudzają wytwarzanie interferonu i antygenów wirusowych, czyli substancji chroniących organizm ludzki przed inwazją wirusów, a pośrednio – przed niektórymi rodzajami nowotworów wywoływanych przez onkogenne wirusy.

Odwary z liści babki, stosowane zewnętrznie w formie okładów lub przemywań, leczą różnego rodzaju uszkodzenia skóry, m.in. zakażenia bakteryjne. Używa się ich także do przemywań w stanach zapalnych oczu oraz do irygacji w stanach zapalnych narządów rodnych.

Bardzo podobny do liści babki lancetowatej skład chemiczny i podobne zastosowanie w lecznictwie mają liście babki zwyczajnej (Plantago maior L.), babki średniej (Plantago media L.) oraz babki azjatyckiej (Plantago asiatica) gatunek południowoamerykański – babka patagońska (Plantago Patagonia Jacq.).

Dawniej w północno-zachodniej Europie uprawiano pokrewny gatunek Plantago coronpus L. Stosowano go jako środek hamujący krwawienia, przeciwbiegunkowy i po ugryzieniu przez wściekłego psa. Obecnie babki tej używa się jako środka „oczyszczającego krew”. Jej liście służą jako dodatek do wiosennych sałatek i do ozdabiania potraw.

Babka piaskowa

Plantago arenaria W.K., syn. Plantago indica L., Plantago ramosa Asch.

ang. branched plantain, Asiatic plantain

franc. garna de niéyra, herbe aux puces, oeil de chien, puciére

niem. Flohkraut, Flohkrautsamen Sandwegerich

ros. подорожник песчаный, подорожник индийский

Rodzina: babkowate (Plantaginaceae)

Babka piaskowa rośnie dziko w południowej i wschodniej Europie, w zachodniej części Azji i w zachodnich rejonach Afryki. Do celów zielarskich uprawiana na plantacjach towarowych, najczęściej na południu Francji.

Jest niezbyt wysoką rośliną jednoroczną wytwarzającą rozgałęzione łodygi pokryte wąskimi, zaostrzonymi na końcach siedzącymi liśćmi. Jej brunatnawobiałe niepozorne kwiatki zakwitają w kątach górnych liści, zebrane w kłoskach. Owocem jest dwunasienna torebka zawierająca żółtawobrunatne lśniące nasiona.

Surowcem leczniczym są nasiona babki piaskowej (Semen Plantaginis arenariae), w których skład wchodzą znaczne ilości substancji śluzowych, glikozyd aukubina, skrobia, białko i kwas galakturonowy. Często używa się także tzw. powłok nasiennych, czyli łupin nasion babki (Festa Plantaginis arenariae).

Substancje te działają powlekająco na błony śluzowe, łagodnie przeczyszczająco i wykrztuśnie. Z tych względów nasiona babki piaskowej wchodzą w skład leków ułatwiających odkrztuszanie (zwłaszcza u niemowląt) w chorobach układu oddechowego, m.in. przy kokluszu i gruźlicy płuc. Stosuje się także jako środki ułatwiające trawienie oraz przy przewlekłych biegunkach i długotrwałych stanach zapalnych woreczka żółciowego.

Powłoki nasienne babki piaskowej zawierają natomiast duże ilości śluzów i hemicelulozy. Związki te mają zdolność wiązania wody, zwiększając przy tym wielokrotnie swoją objętość. Podawane doustnie, powiększają objętość mas kałowych, co pobudza ruchy robaczkowe jelit i ułatwia wypróżnianie. Z tego względu stosuje się je jako łagodny środek przeczyszczający.

Bardzo zbliżonymi do babki piaskowej właściwościami odznaczają się nasiona pokrewnego gatunku – babki płesznik (Plantago psyllium L.), rosnącej na wybrzeżach Morza Śródziemnego, a uprawianej również w Indiach, Japonii i na Ukrainie, oraz babki jajowatej (Plantago ovata Forsk.), spotykanej w Hiszpanii, w północnej Afryce i na Wyspach Kanaryjskich.

Na południu Francji babkę płesznik jako roślinę leczniczą zastępuje w uprawie babka indyjska (Plantago indica L.), a w stanie Arizona (USA) w tym samym celu zakłada się plantacje gatunków Plantago wrightiana Decne i Plantago rhodosperma Decne.

Bagno zwyczajne

Ledum palustre L.

ang. Dutch myrhte, (am.) crystaltea ledum

franc. Ledou des marais

niem. Sumpfprost

ros. багульник болотный

Rodzina: wrzosowate (Ericaceae)

Bagno zwyczajne rośnie w północnych rejonach Europy, a na południu występuje w południowej części Niemiec, Czech i Słowacji. Spotykane także w północnych rejonach Azji i północnej Ameryki.

Jest niskim krzewem o pędach pokrytych wąskimi, grubymi listkami z charakterystycznie podwiniętymi brzegami. Jego drobne kremowe kwiatki zakwitają w niewielkich baldaszkach na szczytach łodyg. Wszystkie części rośliny mają bardzo silny, ostry zapach.

Surowcem leczniczym jest ziele bagna zwyczajnego (Herba Ledi palustri), zawierające olejek eteryczny, którego składnikami są ledol, myrcen i palustrol, oraz garbniki, glikozyd arbutyna, flawonoidy, śluzy, woski i sole mineralne.

Dawniej bagno było znanym środkiem wykrztuśnym, stosowanym w stanach zapalnych górnych dróg oddechowych oraz przy kokluszu i astmie. Używano go również jako środka rozkurczowego przy dolegliwościach przewodu pokarmowego. Służyło też jako dodatek do leczniczych kąpieli przeciwreumatycznych oraz płukania jamy ustnej przy bólach zębów.

Obecnie, po stwierdzeniu toksyczności zawartego w roślinie ledolu, nie jest stosowane w Polsce. Służy tylko jako środek owadobójczy, głównie przeciwmolowy, a także przeciwko wszom i pluskwom.

W niektórych krajach używa się go jednak zewnętrznie do okładów i kąpieli przy dolegliwościach towarzyszących schorzeniom reumatycznym i w przewlekłych stanach zapalnych skóry.

W homeopatii nalewki z młodych pędów bagna stosuje się w leczeniu schorzeń reumatycznych i artretycznych, zapalenia oskrzeli i niektórych chorób skóry.

Balsamowiec mirra

mirnik abisyński

Commiphora abysinica (Berg.) Engler., syn. Balsamodendron myrrha Ehrenb.

ang. (am.) Abyssinian myrrtree, myrrh gum tree

franc. abre á baume, abre á myrrhe

niem. Myrrhabaum, Echter Myrrhenbaum

ros. коммифора абисинская

Rodzina: osoczynowate (Burseraceae)

Balsamowiec mirra rośnie w wielu krajach strefy podzwrotnikowej; najczęściej spotykny na Półwyspie Arabskim, w północnej Etiopii oraz w południowych rejonach Indii i Chin.

Jest krzewem lub niewysokim drzewkiem o ciernistych gałązkach i złożonych trójlistkowych liściach. Jego białe drobne kwiatki zakwitają w kątach liści zebrane w wiechy. Owocem jest pestkowiec, wielkością i kształtem zbliżony do ziaren grochu.

W lecznictwie używa się gumożywicy (Gumiresina Myrrhae), popularnie zwanej mirrą, oraz olejku (Oleum Myrrhae) o bardzo gorzkim smaku i charakterystycznym zapachu. Gumożywica jest wydzieliną wypływającą ze zranień pni i gałęzi, która zasychając w powietrzu, tworzy żółtawe lub czerwonobrunatne bryłki. Olejek otrzymuje się z kolei w wyniku destylacji bryłek gumożywicy.

Mirra zawiera znaczne ilości olejku eterycznego, a w nim furanoseskwiterpeny oraz eugenol, aldehyd cynamonowy, pinen, dipenten i limonen, a także związki kamforowe i śluzowe. Specyficzny smak i zapach powoduje obecność pochodnych metoksyfuranodienu.

Alkoholowe roztwory mirry i olejku stosuje się jako środki odkażające, odwadniające oraz leki ściągające w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła. Wchodzą również w skład leczniczych past do zębów, używanych w chorobach przyzębia.

W przemyśle perfumeryjnym służą do produkcji wielu kompozycji zapachowych jako tzw. utrwalacze zapachu.

Mirra, nazywana niekiedy „łzami drzewa”, od najdawniejszych czasów była używana w wielu obrzędach religijnych, do wyrobu kadzideł oraz namaszczania i balsamowania zwłok. Wymieniana jest w starożytnych księgach sanskryckich, Starym Testamencie i Koranie. Była jednym z darów złożonych Jezusowi przez biblijnych Trzech Króli.

Mirrę pozyskuje się również z pokrewnego gatunku – balsamowca Schimpera (Commiphora Schimperi Eng.)

Balsamowiec peruwiański

woniawiec balsamowy, drzewo balsamowe

Myroxylon balsamum Harms., syn. Tolnifera balsamum L.

ang. balsam of Peru plant

franc. balsamier du Péron, baumier du Péron

niem. Peruanischer Balsambaum, Perubalsamhols

ros. мироксилон

Rodzina: bobowate (Fabaceae)

Ojczyzną balsamowca peruwiańskiego jest Ameryka Południowa; najczęściej spotykany w Gwatemali, Ekwadorze, Wenezueli i Kolumbii.

Wiecznie zielone, wysokie drzewo o rozłożystej koronie, ma gładką korę koloru szarego lub brunatnawego.

Jego skórzaste złożone liście składają się z odwrotnie jajowatych, zaostrzonych na końcach listków. Okazałe białe kwiaty zakwitają w kątach liści, zebrane w gęstych gronach. Owocami są strąki zawierające po jednym nerkowatym nasieniu.

W lecznictwie używa się specyficznej wydzieliny z pnia balsamowca, tzw. balsamu peruwiańskiego (Balsamum Peruwianum). Zawiera on mieszaninę estrów benzoesanu benzylu i benzoesanu cynamonylu, estry kwasów: cynamonowego i benzoesowego oraz wanilinę i związki kumarynowe.

Używa się go przede wszystkim jako środka odkażającego i przyspieszającego gojenie ran oraz w leczeniu wyprysków i swędzących wysypek. Dawniej leczono nim również świerzb. Ma dość szerokie zastosowanie w przemyśle kosmetycznym i perfumeryjnym.

Bardzo zbliżonym pod względem składu chemicznego i właściwości leczniczych jest również tzw. balsam toluański pozyskiwany z balsamowca toluańskiego (Myroxylon pereirae Klotzsch., syn. Toluifera pereirae Baill.), który rośnie w Gwatemali i na wyspie San Salvador oraz na Jamajce. Uprawiany najczęściej na Cejlonie.

Jest drzewem nieco niższym od balsamowca peruwiańskiego, o wyraźnie jajowatej koronie i szarobrunatnej korze. Ma duże liście złożone z kilkunastu owalnych listków, a błękitne kwiaty zakwitają zebrane w okazałych gronach. Owocami są żółtawobrunatne jednonasienne strąki.

Balsam toluański jest wydzieliną powstającą na skutek nacięć pnia. Jego skład chemiczny jest dość zmienny i zależy od pochodzenia rośliny.

W nazwie – balsamowe drzewo peruwiańskie, maziziam peruwiański (dodatkowo: Myroxylon balsamum (L.) Harm var. Pereinrae (Royle) Harms, Myrospermum pereyrae Royle).

Baobab właściwy

palczara właściwa

Adansonia digitata L., syn. Baobabus digitata O. Kuntze

ang. monkeybread-tree, cork-tree, common baobab, baobab

franc. baobab

niem. Baobab, Affenbrotbaum

ros. баобаб

Rodzina: wełniakowate (Bombacaceae)

Baobab właściwy rośnie pojedynczo na sawannach Afryki podzwrotnikowej. Uprawiany w Indiach i na Małych Antylach.

Jest długowiecznym wysokim drzewem o bardzo grubym pniu. Dzięki zdolności gromadzenia wody na okres suszy, pień jest bardzo miękki (wydrążone pnie baobabu mogą służyć jako schronienie).

Ma duże dłoniaste liście złożone z kilku pojedynczych listków. Jego okazałe białe kwiaty o specyficznym, nieco mdłym zapachu zakwitają pojedynczo na długich, zwisających szypułkach. Duże, okrągławe, jadalne owoce, nazywane małpim chlebem, mają przyjemny w smaku, kwaskowaty miąższ, bardzo zasobny w witaminę C. Słodzony sok z owoców jest popularnym napojem chłodzącym, a zmiażdżone liście jada się jako warzywo.

W lecznictwie ludowym liście, owoce i korę stosuje się do leczenia febry, czerwonki bakteryjnej i chorób nerek. Sporządzone z nich napary służą do przemywania w stanach zapalnych oczu.

Barwinek pospolity (fot. 4)

barwinek mniejszy

Vinca minor L.

ang. lesser periwinkle, common periwinkle

franc. pervenche mineure, petite pervenche

niem. Kleines Immergrün, Gemeines Immergrün

ros. барвинок малый

Rodzina: toinowate (Apocynaceae)

Barwinek mniejszy rośnie dziko w środkowej i południowej Europie oraz na Kaukazie i w Azji Mniejszej. W Polsce spotykany na nizinach i w dolnych partiach gór. Jest rośliną chronioną.

Barwinek mniejszy to niska zielona krzewinka o płożących się łodygach, łatwo zakorzeniających się w węzłach. Ma ciemnozielone, błyszczące, owalne listki i niebieskie, dość duże kwiatki zakwitające pojedynczo w kątach liści.

W celach leczniczych używa się liści barwinka mniejszego (Folium Vincae minoris, syn. Folium Vincae pervincae). Zawierają one mieszaninę około 30 alkaloidów (m.in. winkaminę, wincynę, winkanorynę, perwincynę i minorynę) oraz flawonoidy (m.in. robininę), liczne kwasy organiczne, trójterpeny, garbniki i związki goryczowe. Alkaloidy zawarte w liściach, zwłaszcza winkamina i wincyna, są skutecznym lekiem przeciwskurczowym i rozszerzającym ściany naczyń krwionośnych, głównie wieńcowych, mózgowych i macicy.

Rozszerzenie naczyń mózgowych powoduje lepsze ukrwienie, a co za tym idzie, lepsze dotlenienie mózgu, objawiające się poprawą pamięci i zdolności koncentracji.

Wyizolowana z liści barwinka czysta winkamina zmniejsza także częstotliwość skurczów serca i wzmaga ich siłę. Używa się jej w terapii nadciśnienia tętniczego, nerwic wegetatywnych, zastojów żylnych i zarostowego zapalenia żył, a także migreny i zawrotów głowy spowodowanych niedotlenieniem mózgu. W homeopatii zielem barwinka mniejszego leczy się stany zapalne błon śluzowych oraz egzemy.

Wyniki wielu badań wskazują, że jeszcze silniejsze działanie lecznicze mają liście pokrewnego gatunku – barwnika wzniesionego Vinca erecta, który ma znacznie więcej związków czynnych. Jego ojczyzną są góry Tien-szan, gdzie do dziś rośnie na naturalnych stanowiskach. Surowcem leczniczym jest ziele i liście, które stosuje się do leczenia nadciśnienia tętniczego, zaburzeń krążenia mózgowego i bólu zębów; ze względu na lekką toksyczność rośliny, można ją używać tylko w porozumieniu z lekarzem. Podobnie jak barwinek różowy (Catharanthus rosens), jest jednym z wysoko cenionych ziół w Chinach i Tybecie.

Zbliżonym do barwinka pospolitego działaniem leczniczym odznaczają się również: barwinek większy (Vinca major) i barwinek zielny (Vinca herbacea) rosnący na Kaukazie.

Barwinek różowy

barwinek różyczkowy, zabarwian różowy

Catharanthus roseus C. Don., syn. Vinca rosea L.

ang. pink periwinkle, Madagascar periwinkle

franc. pervenche tropicale

niem. Immergrün

ros. катарантус розовый, барвинок розовый

Rodzina: toinowate (Apocynaceae)

Ojczyzną barwinka różowego jest Madagaskar, ale spotkać go można rosnącego dziko w Afryce Południowej i Australii, zwłaszcza w stanie Queensland. W wielu krajach o ciepłym i gorącym klimacie uprawia się jako roślinę ozdobną.

Jest wiecznie zielonym, silnie rozgałęzionym krzewem o ciemnozielonych, błyszczących, owalnego kształtu liściach i dość dużych różowych kwiatach, zakwitających w kątach liści w górnej części pędów. Owocami są sierpowato wygięte niełupki złożone z dwóch rozchylonych strąków, zawierające drobne ciemnozielone nasiona.

We współczesnym lecznictwie mają zastosowanie zarówno liście barwinka (Folium Catharanthi), jak i jego ziele wraz z korzeniami (Herba Catharanti cum radicibus).

Liście zawierają alkaloidy indolowe, m.in. winkrystynę i winblastynę, oraz glikozydy – winkozyd i rozeozyd. W zielu, a także w korzeniach, oprócz alkaloidów indolowych znajdują się m.in. ajmalicyna, serpentyna i windolina. Ogółem ziele barwinka zawiera około 80 alkaloidów, a niektóre z nich (winblastyna, winkrystyna, leurozyna, leurozydyna i windezyna) mają właściwości cytostatyczne (hamujące wzrost komórek nowotworowych). Winkrystyna i winblastyna są obecnie cenionymi cytostatykami stosowanymi w terapii białaczek, a zwłaszcza złośliwych białaczek u dzieci.

Bawełna

Cossypium sp. L.

ang. cotton, cotton-plant

franc. cottonier

niem. Baumwolle

ros. хлопчатник

Rodzina: ślazowate (Malvaceae)

Bawełna rośnie w ciepłych i suchych rejonach Azji, Afryki oraz Ameryki Południowej. Najważniejszymi gatunkami są:

– Bawełna drzewiasta (Gossypium arboreum L.), uprawiana w Indiach, Pakistanie, Chinach, Japonii, Korei i Wietnamie.

– Bawełna indyjska, nazywana także zieloną (Gossypium herbaceum L.), uprawiana w Indiach, Azji Mniejszej i Środkowej oraz we wschodniej i południowej Afryce.

– Bawełna kosmata, nazywana również bawełną zwyczajną (Gossypium hirsutum L.), rosnąca dziko na Haiti, Kubie i Porto Rico. Uprawiana w krajach Azji Środkowej i na wybrzeżu Morza Śródziemnego.;

– Bawełna peruwiańska (Gossypium barbadense L.), pochodząca z Peru i Wysp Galapagos. Uprawiana głównie w krajach południowoamerykańskich.

Do rodzaju bawełna należą rośliny jednoroczne, byliny lub krzewy o długoogonkowych dłoniastych liściach i żółtawych, purpurowoczerwonych lub białych kwiatach, rozkwitających pojedynczo w kątach liści. Owocem jest dość duża pękająca torebka, w której znajdują się prawie czarne nerkowate nasiona, pokryte białymi, a niekiedy brązowymi włoskami.

W lecznictwie używa się oczyszczonej waty bawełnianej (Gossypium Depturatum), a niekiedy także oleju wytłaczanego z nasion (Oleum Gossypii). Wata składa się z wybielonych włosków różnych gatunków bawełny, a olej – z wyłuskanych nasion po oderwaniu włosków nasiennych.

Olej bawełniany zawiera nienasycone kwasy tłuszczowe (olejowy, linolowy, palmitynowy i stearynowy) oraz tokoferol, czyli witaminę E.

Rafinowany i odbarwiony olej (pozbawiony toksycznego gossypolu) jest bardzo wartościowym produktem spożywczym, szczególnie zalecanym dla dietetyków przy postępującej miażdżycy. Służy też do pozajelitowego odżywiania chorych.

W homeopatii stosuje się również nalewkę ze świeżej kory i korzeni bawełny. Leczy się nią zaburzenia miesiączkowania, krwawienia oraz wymioty u ciężarnych. Wyizolowany, czysty gossypiol hamuje zdolności rozrodcze mężczyzn. W związku z tym podjęto badania, zwłaszcza w Chinach i Wietnamie, nad wytwarzaniem środków antykoncepcyjnych z jego dodatkiem.

Bazylia pospolita

bazylia właściwa

Ocimum basilium L.

ang. sweet basil

franc. basilic commun, herbe royale, oranger des savetiers

niem. Echtes Basilienkraut, Basilikum

ros. базилик душистный

Rodzina: jasnotowate (Lamiaceae)

Bazylia pospolita pochodzi najprawdopodobniej z Indii, a obecnie uprawiana jest w wielu krajach o ciepłym klimacie. Największymi dostawcami bazylii na światowe rynki są: Indonezja, Egipt, Maroko, Węgry, Francja, Hiszpania i USA (stan Kalifornia). Uprawiana w licznych odmianach różniących się pokrojem, kształtem liści i barwą kwiatów.

Jest rośliną jednoroczną o kanciastych, rozgałęzionych w górnej części łodygach, pokrytych jasnozielonymi jajowatymi listkami. Jej białe, żółtawe lub jasnoróżowe kwiatki zakwitają w tzw. nibyokółkach, w kątach listków, w górnej części pędów. Owocem jest drobna, owalna, brązowa niełupka. Cała roślina odznacza się charakterystycznym balsamicznym zapachem i korzennym smakiem.

Do celów leczniczych zbiera sie ziele bazylii (Herba Basilici, syn. Herba Ocimi basilici). Zawiera ono znaczne ilości olejku eterycznego, a w nim linalol, cymen i eugenol oraz garbniki, flawonoidy, sterole, saponiny, a także sole mineralne zasobne w mangan, żelazo i kobalt.

Substancje te pobudzają procesy trawienia. Mają także właściwości uspokajające, przeciwskurczowe, przeciwbakteryjne i moczopędne. W związku z tym napary i odwary z ziela bazylii podaje się przy zaburzeniach pracy żołądka, wątroby i jelit oraz przy braku łaknienia i w biegunkach polekowych. Pomocne są również w stanach skurczowych pochodzenia nerwowego i w lekkich stanach depresyjnych.

Świeżymi liśćmi lub sokiem naciera się miejsca ukąszenia przez owady, a naparami i odwarami obmywa się skórę w stanach zapalnych, grzybicy lub świądzie.

W aromaterapii olejek eteryczny ekstrahowany z ziela (Oleum Basilici) służy do kąpieli lub masażu w stanach zmęczenia, wyczerpania nerwowego i przygnębienia. Zaleca się także smarowanie nim klatki piersiowej przy astmie i w zapaleniu oskrzeli.

Czystego eugenolu używają stomatolodzy jako środka dezynfekującego i dezodoryzującego.

Suszone i świeże ziele bazylii jest znaną przyprawą, szczególnie popularną w kuchni francuskiej i indyjskiej. Dodaje się je do potraw z ryb, drobiu oraz do wielu sosów. Zdecydowanie poprawia smak potraw z pomidorami.

Od niedawna znaczenia leczniczego nabiera pokrewny gatunek – bazylia poświęcona (Ocimum sanctum L.), rosnąca w Indiach. W jej liściach wykryto m.in. zespół glikozydów i glukoronidów apigeniny oraz luteoliny i C-glikozydy flawonowe (orientynę, molludystynę i wiceninę). Stwierdzono, że substancje te wzmacniają siły fizyczne organizmu, uspokajają układ nerwowy i działają przeciwstresowo.

Bazylię poświęconą czczono w Indiach jako roślinę związaną z bogiem Kriszną i sadzono ją przy świątyniach. W medycynie hinduskiej od wieków uważano ją za środek leczący wiele chorób, w szczególności wieku podeszłego.

W Afryce, Indiach i na Półwyspie Malajskim uprawia się bazylię eugenolową (Ocimum gratissimum L.). Jest ona półkrzewem o stożkowatym pokroju, jajowatolancetowatych, od spodu owłosionych liściach i żółtych kwiatach osadzonych w nibyokółkach, w kłosokształtnych kwiatostanach.

Gatunek ten uprawia się w celu pozyskiwania olejku eterycznego, zawierającego około 70% eugenolu. Zarówno olejek eteryczny jak i czysty eugenol są używane w przemyśle perfumeryjnym i spożywczym jako środek zapachowy oraz surowiec do otrzymywania waniliny. Czysty eugenol stosuje się w dentystyce jako środek dezynfekcyjny i dezodorant.

W południowych Chinach, Afryce i Australii rośnie dziko bazylia miętolistna (Ocimum menthaefolium Hochs.). Jest półkrzewem o białych lub różowych kwiatach zakwitających w nibyokółkach, tworzących na wierzchu łodygi groniaste kwiatostany. Olejek tego gatunku zawiera od 60 do 70% kamfory.

W krajach tropikalnych lub subtropikalnych praktyczne zastosowanie mają jeszcze następujące gatunki bazylii: Ocimum canum Sims., którego zapach odstrasza moskity a ponadto jest środkiem przeciwgorączkowym, Ocimum kilimandsharicum Guerke, zawierający około 70% kamfory, oraz Ocimum viridis który, jest używany jako środek przeciwgorączkowy, a także przy leczeniu trądu. Zapach roztartych liści tego gatunku odstrasza moskity, a sproszkowane suche liście zastępują pieprz.

Berberys zwyczajny

kwaśnica pospolita

Berberis vulgaris L.

ang. barberry, (am.) european barberry

franc. epine-vinette commune, vinettier

niem. Gemeine Berberitze, Gemeiner Sauerdorn

ros. барбарис обыкновенный

Rodzina: berberysowate (Berberidaceae)

Berberys zwyczajny rośnie dziko w całej Europie (oprócz Grecji) i na Kaukazie. Często sadzi się go również w parkach jako krzew ozdobny.

Jest kolczastym krzewem o drobnych eliptycznych listkach i niewielkich żółtych kwiatkach, zakwitających w zwisłych gronach. Pręciki kwiatów, podobnie jak u mimozy, po dotknięciu ich u nasady poruszają się w kierunku znamion słupka. Owocem jest owalna jaskrawoczerwona jagoda.

Do celów leczniczych używa się liści berberysu (Folium Berberidis) oraz jego owoców (Fructus Berberidis).

Liście zawierają alkaloidy, m.in. berberynę, jatroryzynę, palmatynę, berbaminę i magnoflorynę.

W owocach znajdują się natomiast znaczne ilości kwasów organicznych (m.in. kwas jabłkowy i askorbinowy, czyli witamina C), pektyn i cukrów (głównie glukozy i fruktozy) oraz wiele soli mineralnych.

Wyciągi z liści berberysu zwiększają wydzielanie żółci i ułatwiają jej przepływ przez drogi żółciowe. Działają również rozkurczowo na przewód pokarmowy, moczopędnie i przeciwgorączkowo. Stosuje się je w stanach zapalnych przewodów żółciowych i w kamicy żółciowej. Wyizolowany alkaloid berberynę podaje się w przewlekłych stanach zapalnych wątroby, zahamowaniu wytwarzania żółci i innych schorzeniach dróg żółciowych. W krajach tropikalnych berberyną leczy się cholerę i pełzakowicę.

Owoce berberysu są pomocniczym lekiem witaminowym stosowanym w zakażeniach bakteryjnych, chorobach przeziębieniowych, różnego pochodzenia stanach gorączkowych oraz w chorobach reumatycznych i przy nadmiernej przepuszczalności naczyń włosowatych.

Świeże owoce berberysu są kwaśne i niezbyt smaczne, w związku z czym spożywa się je najczęściej w postaci różnego rodzaju przetworów – konfitur, dżemów, soków czy nalewek.

W Chinach rośnie berberys wiązkowy (Berberis aggregata), który jest średniej wielkości krzewem o drobnych lancetowatych listkach, żółtych kwitach i łososiowo- czerwonych owocach zebranych w gęstych, sterczących ku górze kwiatostanach. Liście i kora tego gatunku zawierają alkaloidy: berberydynę, plamatynę, magnoflorynę i chelidotoksynę, a w owocach wykryto kwasy organiczne, cukry, pektyny, prowitaminę A (beta-karoten), witaminy C i E oraz liczne związki mineralne. Napary i odwary z liści i kory przynoszą ulgę przy dolegliwościach wątroby i przy kamicy żółciowej. Działają również przeciwkrwotocznie i dlatego zaleca się je przy krwawieniach z narządów rodnych, zwłaszcza po porodach. Ponadto obniżają ciśnienie krwi, pobudzają pracę śledziony i działają przeciwnowotworowo.

Owoce lub pozyskiwany z nich sok zaleca się przy przeziębieniach, grypie, anginie, a pomocniczo również przy schorzeniach reumatycznych, niedokrwistości oraz przy zaburzeniach trawienia.

Podobne działanie i zastosowanie ma berberys iberyjski (Berberis iberia), rosnący we wschodnich rejonach Kaukazu i na Zakaukaziu aż po wybrzeża Morza Kaspijskiego, berberys wschodni (Berberys Thunbergii) i barberis Wilsona (Berberis Wilsoniae) rosnący w Chinach, a także berberys amurski (Berberis amurensis) spotykany na rosyjskim Dalekim Wschodzie (w Przymorskim i Chabarowskim kraju).