Wydawca: Wielka Litera Kategoria: Literatura faktu, reportaże, biografie Język: polski

Uzyskaj dostęp do tej
i ponad 20000 książek
od 6,99 zł miesięcznie.

Wypróbuj przez
7 dni za darmo

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:

e-czytniku kup za 1 zł
tablecie  
smartfonie  
komputerze  
Czytaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Liczba stron: 609 Przeczytaj fragment ebooka

Odsłuch ebooka (TTS) dostępny w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacji Legimi na:

Androida
iOS
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?

Ebooka przeczytasz na:

Kindlu MOBI
e-czytniku EPUB
tablecie EPUB
smartfonie EPUB
komputerze EPUB
Czytaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Zabezpieczenie: watermark Przeczytaj fragment ebooka

Opis ebooka Reżyserzy - Janusz Wróblewski

Bardzo ciekawa lektura, która odsłania osobowości nie tylko największych autorów współczesnego kina, ale także osobowość i filmowy gust prowadzącego wywiady krytyka Janusza Wróblewskiego. Polecam wszystkim, którzy kochają kino.

Grażyna Torbicka

W celnych pytaniach Wróblewskiego definiują się znakomici twórcy. Dla nas artystów to ważna książka, zmuszająca czasem do weryfikacji naszej opinii o świecie, który chcemy opowiedzieć widzom. 

Jerzy Stuhr

Trudno wyobrazić sobie prawdziwego kinomana bez tej książki na półce.

Janusz Wróblewski  miał wyjątkową okazję rozmawiać z najważniejszymi mistrzami współczesnego kina, tak różnymi jak David Cronenberg i Ken Loach, Quentin Tarantino i James Ivory, Wim Wenders i Woody Allen. Te rozmowy stanowią pasjonujący odnośnik do wszystkiego, co już obejrzeliśmy i co jeszcze będziemy oglądać w ich autorskim kinie.

Co ci wielcy artyści mają do powiedzenia, czego nie mówią nam ich filmy? Portretują wciąż siebie samych czy przeciwnie, szukają kompletnie innych bohaterów? Czym jest dla nich sztuka, a czym życie i jak one się przenikają? Co w człowieku i w świecie jest dla nich najważniejsze? Jaki jest ich stosunek do skomercjalizowanej rzeczywistości Hollywoodu i do kogo adresują swe dzieła? Jakiego filmu nigdy nie chcieliby nakręcić?  Czy mają zahamowania, co ich śmieszy, co przeraża, co myślą o sławie, starości, śmierci, Bogu, przemianach dzisiejszego świata.

Opinie o ebooku Reżyserzy - Janusz Wróblewski

Fragment ebooka Reżyserzy - Janusz Wróblewski

JanuszWróblewski

Reżyserzy

Fragment

Mojemu synowi Jankowi,

który zawsze mnie pyta,

na co warto pójść do kina.

WSTĘP

Pół wieku temu francuskiej Nowej Fali udało się obalić tyranię producentów, zastępując ją dyktaturą nieomylnych, genialnych reżyserów, którzy odtąd nie musieli się już liczyć z żadnymi ograniczeniami. Zwykłych rzemieślników wynajmowanych przez niezbyt inteligentnych urzędników Godard i spółka ubóstwili, nazywając górnolotnie autorami. Na równi z poetami i awangardowymi malarzami pozwolono im swobodnie eksperymentować z kamerą, szkicować obrazy nieporównywalne do niczego, co powstawało wcześniej. Odważne, niekiedy chaotyczne poszukiwania bardziej pojemnej formy, peregrynacje w kierunku głębinowej psychologii, filozofii, a także szerokie otwarcie na nieokiełznaną, narcystyczną psyche artysty stały się nieomylnym znakiem rozpoznawczym nie tylko najambitniejszych: Antonioniego, Bergmana, Buñuela, Felliniego.

Śmierć ojców założycieli złotej epoki reżyserskich indywidualności kina nie zatrzymała rozpętanej rewolucji. Kino autorskie wciąż ma się nieźle, przeżywa rozkwit i zwłaszcza w Europie nadal jest przedmiotem adoracji, tyle że coraz bardziej elitarnej garstki kinofili, spotykającej się dziś głównie na festiwalach. W starciu z bulterierami hollywoodzkiej komercji delikatne osobowości pokroju Davida Lyncha, Jima Jarmuscha czy Larsa von Triera nie mają wielkich szans. A przecież wszystko co najciekawsze, oryginalne, przełomowe i wyzwalające we współczesnym kinie zawdzięczamy właśnie im, nowemu pokoleniu galerników wrażliwości, których talent i wyobraźnia nie mieszczą się w żadnych stereotypowo zakreślonych ramach.

Skąd bierze się ich siła, co myślą o kinie, jakie mają poglądy polityczne, jakimi są ludźmi, co w życiu przeszli oraz co tak naprawdę próbują wyrazić swoją twórczością – tego trudno się dowiedzieć z okolicznościowych rozmów odbywanych z okazji premier, rzadko też udaje się to odczytać z recenzji. Nieliczne monografie im poświęcone też nie wyjaśniają wszystkiego. Stąd pomysł, aby niecodzienną szansę spotkań z niektórymi z nich wykorzystać do postawienia trochę ostrzejszych pytań, dociekających nie tyle samego przebiegu procesu realizacji i towarzyszących mu wątpliwości, ile bogactwa świata wewnętrznego ich twórców, sprzeczności, które ich dręczą. Na przykład tego, jak postrzegają siebie i swoją sztukę, czy mają zahamowania, na czym polega ich poczucie humoru, co myślą o sławie, starości, śmierci, Bogu, przemianach dzisiejszego świata. Dlaczego skazali się na udrękę bycia artystami w wilczych czasach pogoni za pieniędzmi. Krótko mówiąc, co dla nich jest ważne, a dla zafascynowanych nimi fanów, takich jak ja, być może najważniejsze.

Zuchwałość projektu, którego owocem jest ta książka, polega na tym, że spora część obszernych, publikowanych w niej wywiadów nie powstała w trakcie jednorazowej, długiej sesji nagraniowej, chociaż być może sprawia takie wrażenie. Jedynie w przypadku polskich filmowców odbycie z nimi jednej lub kilku wielogodzinnych tur rozmów nie nastręczało większych trudności. Wystarczyło zadzwonić i się umówić. Z twórcami pokroju Martina Scorsese, Woody’ego Allena, Wernera Herzoga czy Davida Cronenberga jest to nierealne. Na rozmowę z nimi (z trudem wynegocjowaną z zagranicznymi agentami i polskimi dystrybutorami), przeciętnie trwającą zaledwie pół godziny, dziennikarze muszą czekać latami.

Otrzymawszy nieraz taką możliwość, starałem się nie odpuszczać. Robiłem wszystko, by nie zamieniły się w miłe, okolicznościowe pogawędki, tylko zaczęły przypominać coś na kształt poważniejszego dialogu, nie śmiałbym powiedzieć, partnerskiej dyskusji, ale na pewno w tym duchu. Nie zawsze to wychodziło, czasami przekraczałem granicę bezczelności, zapędzałem się zbyt daleko, za co zbierałem całkiem zasłużone cięgi. Niektórzy rozmówcy do dziś chyba źle mnie wspominają, co świetnie mogę zrozumieć, wszelako jestem im wdzięczny, że mimo różnicy zdań i wyczuwalnej niechęci zostałem potraktowany serio. Tak czy inaczej, na swoją obronę mogę powiedzieć, że zawsze kierowała mną sympatia, ciekawość, pragnienie zajrzenia pod obrosłą legendami fasadę ich biografii, chęć zmierzenia się nie z mitami, tylko z żywymi ludźmi.

Scenariusze rozmów z podziwianymi przeze mnie mistrzami układałem tak, aby każdorazowo nasycić je ciekawymi i zweryfikowanymi przez moich bohaterów informacjami. Ale też by dało się je potem czytać niczym powieść drukowaną w odcinkach, złożoną z osobnych rozdziałów poświęconych konkretnym sprawom. Spotykając się wielokrotnie z większością mocno zapracowanych i przewrażliwionych na swoim punkcie reżyserów, starałem się nie mieszać wątków, nie wracać do omówionych wcześniej tematów, rozwijać kwestie, których nie udało się poprzednio poruszyć. Wierzyłem naiwnie, że może kiedyś uda się je wszystkie razem zebrać, ujednolicić, nadać im charakter trochę bardziej osobistego, niepokornego portretu. Pocieszałem się, że w podobny sposób chyba musiał postępować Jerzy Skolimowski, obmyślając swój chytry plan nakręcenia Rysopisu, debiutanckiej fabuły złożonej z kilku samodzielnych etiud, realizowanych cierpliwie przez lata studiów w łódzkiej filmówce. Przy czym mnie ułożenie większej całości z niektórych rozmów zajęło kilkanaście lat.

Najczęstszym sposobem bezpośredniego kontaktu z gwiazdami są tak zwane press junket, organizowane przez wyspecjalizowane agencje piarowskie. Rozmawia się przy okrągłym stole w towarzystwie dodatkowo jeszcze trzech lub czterech dziennikarzy (bywa niestety, że jest ich więcej). Są to doświadczeni, wyselekcjonowani krytycy z całego świata, którym na ogół przyświecają podobne cele. Dlatego się wspierają, nie zmieniają szybko obranego kierunku, czekają, aż padnie odpowiednia pointa. Ciężko jest jednak uzyskać atmosferę sprzyjającą zwierzeniom. Problemem pozostaje też kwestia autorstwa zbiorowego wywiadu. Opracowując materiały, zawsze przypominam sobie wtedy stwierdzenie Teresy Torańskiej, że wywiadów się nie robi, tylko je pisze.

Większość zebranych w tym tomie rozmów miałem szczęście przeprowadzać w formie spotkań w cztery oczy. Nie byłoby to możliwe, gdyby nie życzliwa pomoc i zaangażowanie wielu ludzi, którzy mi to umożliwili. Dziękuję Markowi Żydowiczowi, szefowi sławnego na cały świat Międzynarodowego Festiwalu Sztuki Autorów Zdjęć Filmowych Plus Camerimage, Romanowi Gutkowi, twórcy największego w Polsce festiwalu kina autorskiego T-Mobile Nowe Horyzonty, Marcinowi Pieńkowskiemu, Jackowi Szumlasowi, właścicielowi niegdyś prężnie działającej firmy dystrybucyjnej Solopan, Jakubowi Duszyńskiemu, dyrektorowi firmy Gutek Film, Małgorzacie Kostro-Olechowskiej, Jackowi Bromskiemu, szefowi Stowarzyszenia Filmowców Polskich, Renacie Prokurat z Goethe-Institut, Kindze Zych z UIP, Małgorzacie Borychowskiej z Aurora Films, Alicji Turowskiej z Kino Świat, Małgorzacie Matuszewskiej z Vision.

Słowa wdzięczności należą się znakomitym tłumaczom języka angielskiego: Ryszardowi Drzewieckiemu, Tomaszowi Dudzie oraz Zbigniewowi Banasiowi, którzy z wyrozumiałością podchodzili do moich językowych potyczek, wiele razy ratowali mnie z opresji, bezinteresownie dzieląc się swoją wiedzą i pomagając wybrnąć z gąszczu nazbyt skomplikowanych dla mnie zagadek lingwistycznych.

Dziękuję Marcinowi Mellerowi, współautorowi wywiadu z Feliksem Falkiem. Nasz tekst został opublikowany w miesięczniku „Playboy”, gdy Marcin był jego naczelnym. Pozostałe, z wyjątkiem nigdzie niedrukowanej rozmowy z Jamesem Ivorym, ukazywały się w skróconych wersjach w różnych czasopismach, między innymi w miesięcznikach „Kino”, „Machina”, „Zwierciadło”, dziennikach „Życie Warszawy” i „Życie”. Oraz rzecz jasna w tygodniku „Polityka”.

Gdyby nie trzeźwa, merytoryczna ocena gotowych już tekstów, dokonana przez Monikę Mielke, redaktor prowadzącą w wydawnictwie Wielka Litera, która zwróciła uwagę na szereg niekonsekwencji i jako pierwsza zaproponowała tytuł, książka miałaby zapewne znacznie więcej niedoskonałości. Jej również dziękuję i składam wyrazy najwyższego szacunku.

PROWOKATORZY

DAVID CRONENBERG

Podejrzewany przez wielu o paranoję kanadyjski reżyser David Cronenberg jest twórcą kontrowersyjnych horrorów. W jednym zagrała nawet gwiazda porno. W finale Skanerów eksplodują głowy bohaterów. W Wideodromie krytycy dopatrzyli się sadomasochistycznej wizji przyszłości, a w głośnym Crash: Niebezpieczne pożądanie zachęty do uprawiania seksu z maszynami. Skandale, szok, epatowanie brutalnością to chleb powszedni tego reżysera. Wielbiciele Cronenberga, których na szczęście przybywa też w Polsce, z uznaniem wspominają słynną rozmowę pisarza z własnym odbytem (Nagi lunch). Albo odlotową scenę zazdrości w surrealistycznym dramacie Nierozłączni, w której lekarz ginekolog nie może wybaczyć rywalowi, że śpi z monstrum, które zamiast jednej ma trzy szyjki macicy.

Cronenberg uchodzi za jednego z najciekawszych autorów kina światowego, drążącego od lat stale te same tematy. Powiedzieć, że interesuje go fenomen egzystencji z góry zaprogramowanej to banał. Dla Cronenberga – ateisty żywo interesującego się eksperymentami naukowymi – to genetyka (i jej wpływ na psychologię) stanowi istotne pole filmowej eksploatacji. Poczynając od Nierozłącznych, a kończąc na Crash, eXistenZ i Pająku, wszystkie wysiłki tego artysty, traktującego kino jako pretekst do stawiania prowokujących, filozoficznych pytań, zmierzają w kierunku określenia skrajnych warunków istnienia człowieka. Czy kod genetyczny wyklucza wolną wolę? Czy to, co uważamy za rzeczywistość, nie jest tylko iluzją umysłu i ma „obiektywne” cechy? Czy seks uwolniony od funkcji prokreacyjnych podważa etykę? Czy istnieje Wielki Plan Kontroli Wszechświata i jak się on objawia na poziomie psychobiologii? Część tych pytań zostaje postawiona choćby w thrillerze Historia przemocy – najbardziej komercyjnym przedsięwzięciu Cronenberga od czasu Muchy. Już sam fakt, że scenariusz powstał na podstawie komiksu powinien być odebrany jako sygnał alarmowy. I rzeczywiście Historia przemocy wygląda z pozoru na zwyczajne kino klasy B. Przykładny mąż i ojciec prowadzący beztroski żywot w prowincjonalnej osadzie w stanie Indiana pewnego dnia zostaje sprowokowany i zabija gangsterów. Ściągając na siebie i swoją rodzinę lawinę kłopotów, heroicznie stawia im czoło. Pozbawiona krzty oryginalności sensacyjna akcja filmu ujawnia swoje drugie dno na poziomie psychoanalitycznym. Bohater skrywa przed najbliższymi swoją prawdziwą tożsamość, okazuje się, że ma we krwi „geny zabijania” i bezwiednie przekazuje je tym, których kocha i chroni przed gwałtem.

Cronenberg jest wybitnie inteligentnym twórcą, którego ambicje sięgają niesłychanie wysoko. Historia przemocy, a także inne jego filmy są w jego zamyśle skomplikowanym wywodem na temat dwoistości ludzkiej natury. Między innymi dlatego stał się uznanym autorem i pupilkiem ambitnej krytyki. Okazuje się bowiem, że pod powierzchnią gatunkowej tandety, wulgarności i kiczu kryje się spójna, intrygująca filozofia. Wszystkie filmy reżysera w centrum uwagi stawiają ludzkie ciało. Ściślej – defekty i transformacje, jakim ono ulega. Zamiana człowieka w owada przedstawiona w Musze czy nierozerwalny związek braci bliźniaków w Nierozłącznych ma to samo podłoże. Chodzi o tożsamość w sytuacji, kiedy przestajemy odczuwać ciało jako nasze.

Każdy to kiedyś przeżył. Chorując albo zażywając narkotyki, traci się kontrolę nad zachowaniem, wyglądem, odruchami. Cronenberg, którego ojciec ciężko chorował na rzadką chorobę kości deformującą szkielet, ekstremalizuje te stany. Każe swoim bohaterom wypijać litry alkoholu, łykać gigantyczne ilości leków, zapadać w śpiączkę i obdarza ich zdolnościami parapsychologicznymi. Wszystko po to, aby wzmocnić efekt obcości. Ludzie postrzegają rzeczywistość tak, jak pozwalają na to zmysły. A co, jeśli podsuwają one nieprawdziwy obraz świata? Dlatego niektórzy nazywają jego filmy horrorami biologicznymi.

Niezależnie od tego, jaką łatkę do nich się przypnie, nie zmieni to faktu, że budzą one głęboki niepokój, wykraczający daleko poza ramy konwencji. W Nierozłącznych lęk budzi płeć, ściślej: niemożność jej zdefiniowania. Bliźniacy wykonują ten sam zawód, mieszkają pod jednym dachem, kochają się z tymi samymi kobietami, zamieniają rolami. Nie są w stanie określić, kim są. Tworzą osobliwy twór połączony niewidoczną pępowiną, który bezskutecznie próbuje się rozdzielić. Pragną samodzielności, bojąc się równocześnie własnego głosu. Będąc sobą, odczuwają zarazem chorobliwą więź z drugim.

„Ginekologia, którą się zajmują, to piękna metafora relacji łączącej intelekt z ciałem”, wyjaśnia Cronenberg, który prywatnie sprawia wrażenie najspokojniejszego i najbardziej opanowanego faceta na świecie. Rozum (duch), wpatrując się w genitalia, stara się rozwikłać zagadkę płci (natury). Zdaniem Cronenberga (studiował nauki ścisłe i literaturę angielską na uniwersytecie w Toronto) to tłumaczy, dlaczego zgłębiają istotę kobiecości drogą naukową, a nie za pomocą intuicji, życiowego doświadczenia i miłości. Oraz dlaczego w końcu popadają w szaleństwo. Gorzej z widzem, do którego ta informacja dociera z trudnością, zanim minie szok wywołany widokiem badań ginekologicznych przeprowadzanych przez wariata.

Ostatnio jednak mistrz obsesyjnych, rozgrywających się na granicy histerii, schizofrenicznych dramatów psychologicznych, równie często kwalifikowanych jako futurystyczne horrory, złagodniał. Niebezpieczna metoda poświęcona jest burzliwej przyjaźni ojców założycieli psychoanalizy: Zygmunta Freuda i Carla Gustava Junga, ale nikt tu nikogo nie morduje, krew pojawia się raptem w jednej krótkiej scenie zazdrości. Groza podszyta perwersją, tak uwielbiana przez Kanadyjczyka, obecna jest w słowach i w tym, czego idealista Jung dowiaduje się o ludziach, badając proces tłumienia przez nich mrocznych instynktów. Kluczowej wiedzy dostarcza mu na ten temat urodziwa Rosjanka, która trafia do jego kliniki z objawami seksualnej neurozy: w wieku czterech lat była źle traktowana przez swego ojca, co teraz skutkuje panicznymi napadami lęku oraz dziwnymi upodobaniami – lubi być poniżana i bita podczas stosunku. Sprowokowany przez nią Jung przekonuje się, że blokowanie i wypieranie się tego, co w człowieku naturalne i pierwotne, również w jego przypadku nie ma sensu, co staje się przyczyną o wiele poważniejszych katuszy, bo dotykających jego sumienia. Rozgrywający się w pięknych rozsłonecznionych plenerach zamkowych ogrodów pod Zurychem dramat tylko pozornie emanuje urokiem staroświeckich romansów. Pod spodem aż kipi od ciemnych, nieświadomych pragnień i zaburzeń psychicznych, których diagnozę i leczenie niebezpieczną metodą Freud nazywa ironicznie zarażaniem dżumą.

We Wschodnich tajemnicach, z nominowaną do Oscara świetną kreacją Viggo Mortensena, w osadzonej w Londynie współczesnej opowieści o rosyjskiej mafii, zwanej w filmie worem zakonnym, gangsterzy torturują, obcinają palce, do podrzynania gardeł używają brzytew, ale potrafią też zabijać bez użycia broni. Akcja toczy się dwutorowo. W prywatne porachunki mafiosów zostaje wplątana niemogąca dojść do siebie po rozstaniu z narzeczonym i utracie dziecka piękna pielęgniarka. Jej wujka, u którego mieszka, rasistę cierpiącego na artretyzm i byłego kagiebistę gra bardzo przyzwoicie Jerzy Skolimowski. Wszyscy aktorzy, w tym między innymi Vincent Cassel w roli ciężkiego psychopaty, mówią ze wschodnim akcentem, większość z nich pozwoliła się nawet oszpecić potwornymi tatuażami, bo jak tłumaczy jeden z bohaterów, to wypisana na ciele historia człowieka. Ambitna, poruszana zazwyczaj przez Cronenberga tematyka ciemnych stron ludzkiej seksualności, ograniczeń ciała i paradoksów ludzkiego losu została przesunięta na trzeci plan. Bez szkody dla jakości filmu.

Z kolei w Cosmopolis obrazoburca i jeśli można tak powiedzieć klasyk prowokator, straszący ponurymi wizjami stechnologizowanego świata przyszłości bez przyszłości, tym razem przywdział szaty moralisty i wytoczył ciężkie działa przeciwko spekulantom z Wall Street, którzy spychają globalną gospodarkę w przepaść. Apokaliptyczna groteska, satyra, makabryczna wizja science fiction – bo trudno sprecyzować gatunek, w jakim porusza się reżyser – opisuje schyłkowe stadium budowania niewyobrażalnie potężnego imperium finansowego przez dwudziestoośmioletniego miliardera grającego na spadek wartości chińskiego juana. Dla Cronenberga, który decyzję o zostaniu reżyserem powziął na zajęciach technicznych, rejestrując naukowe eksperymenty, najważniejszy jest portret psychologiczno-obyczajowy bogacza, nie operacje giełdowe. Tworzy ponury, chwilami ironiczny obraz postępującego szaleństwa, podejmowania niekonwencjonalnych, ryzykownych, aczkolwiek opartych na racjonalnych systemach obliczeniowych decyzji inwestycyjnych dziwaka, które uczyniły go niemal bogiem i pozbawiły jakiegokolwiek poczucia realizmu, oczyściły z emocji, odcięły od wartości, łącznie z utratą szacunku dla pieniędzy (przewiduje, że jednostką obiegową stanie się szczur). Symbolem paranoi bohatera jest między innymi biała, wygłuszona od wewnątrz luksusowa limuzyna pełniąca funkcję ruchomego biura fortecy, do którego zapraszani są wspólnicy sprzedający swoje pomysły. Przemieszczając się z jednego końca Manhattanu na drugi, niczym lunatyk, uprawia w niej seks (ale nie z żoną, z którą nie sypia nigdy, łączą ich tylko interesy), rozważa kupno kaplicy, chwali się posiadaniem samolotu z głowicami jądrowymi oraz sztucznego jeziora, wzrusza śmiercią ulubionego rapera, a także wysłuchuje wykładu o ewolucji cyberkapitalizmu i „niszczeniu przeszłości, która ma tworzyć przyszłość”. Na tle wcześniejszych dokonań reżysera Cosmopolis wydaje się zbyt zimną, ocierającą się o banał, luźną ekranizacją filozofującej powieści Dona DeLillo. Wbrew ambitnym intencjom reżysera – na tle codziennych doniesień z frontu walki z kryzysem ekonomicznym – nieobjawiającą niestety żadnych rewelacji. Co nie znaczy, że w następnym projekcie nie zaskoczy znów czymś ekstremalnym.

Naturalista

Determinizm, czyli muchy, pająki i inne wirusy

Janusz Wróblewski: Powieści Nagi lunch i Crash uchodzą za niefilmowe. Pierwsza, napisana pod wpływem narkotyków przez Williama S. Burroughsa, to antynarracyjna, psycholingwistyczna podróż w krainę halucynacji. W drugiej za pomocą metafory samochodowych katastrof James G. Ballard opisuje seksualne niespełnienie człowieka przyszłości. Jakie niebezpieczeństwa czyhają przy przenoszeniu tak niekoherentnych i abstrakcyjnych książek na ekran?

David Cronenberg: Przy adaptacji literatury masowej, na przykład horrorów Stephena Kinga, których fabuła przypomina prosty scenariusz, publiczność domaga się dramaturgicznej wierności. Szuka potwierdzenia przeżyć i refleksji wywołanych lekturą. W przypadku antypowieści Burroughsa i Ballarda widzowie mogą co najwyżej oczekiwać niespodzianki. Teksty są za trudne, zbyt nielinearne, by budziły jakieś wspólne, łatwe do wyrażenia emocje. To działa inspirująco, daje znaczną swobodę twórczą.

Ale jednocześnie rośnie ryzyko rozminięcia się z intencjami autorów.

Potraktowałem Nagi lunch jako swoistą autobiografię Burroughsa, który przez całe życie chciał się uwolnić od dręczącego go poczucia winy po tym, jak niechcący zastrzelił swoją partnerkę Joan Vollmer, zabawiając się w Wilhelma Tella. Połączyłem niektóre wątki książki z innymi utworami pisarza: Ćpunem, Exterminatorem! czy Pedałem, tworząc coś na kształt medytacji poświęconej jemu i jego obsesjom: narkotykom, homoseksualnym ekscesom, demonom samotności. Obłędne wizje, na przykład rozmowy z maszyną do pisania w kształcie karalucha, gadająca odbytnica, uzębiona wagina, mieszają się w filmie z faktami z jego życia. Burroughs nie uznawał norm. Chciał spróbować wszystkiego. Nie było narkotyku, którego działania nie sprawdziłby na sobie. Brał między innymi heroinę, opium, pantopan, demerol, doustnie, dożylnie, domięśniowo itd., łącznie z proszkami chemicznymi przeciwko insektom. Ćpał, uznając moralność za nonsens. Żył w otoczeniu odmieńców, prostytutek i osób, które przejawiały ochotę do zachowań ekstremalnych.

Debiutując na początku lat pięćdziesiątych XX wieku Burroughs był prekursorem epoki kontestacji i mocno oddziaływał na wyobraźnię takich artystów, jak Andy Warhol czy David Bowie.

Słynął z obscenicznych, niekonwencjonalnych poglądów. Dobro jest brakiem zła – powtarzał. Zajmował się urojeniami, koszmarnymi wizjami, w których istnienie szczerze wierzył. Unieważniał granicę oddzielającą je od codziennego życia. Nawet pod koniec XX wieku nazywano go pisarzem awangardowym, kaskaderem literatury. Niektórzy spośród jego niepokornych przyjaciół ustabilizowali się, dali się skusić komercji. Stali się wykładowcami, profesorami. Weszli do literackiej elity kraju. On nigdy nie przestał być outsiderem, upominającym się o prawo do odmienności i buntu. Zapłacił za to zresztą wysoką cenę.

Ballard to pokrewna dusza?

Tak. W Crashu zafascynowała mnie makabryczna wizja przyszłości, w której samochód jest jakby przedłużeniem ludzkiego ciała. Martwy przedmiot, zwykłe narzędzie, staje się obiektem erotycznego pożądania. Ballard łączy seks z technologią. Pokazuje skutki uczłowieczenia maszyny i zinstrumentalizowania ludzkiego ciała. Przedstawia świat w fazie mutacji i transformacji. Gdy granica między człowiekiem a jego wytworami się zaciera.

Wierzy Pan w spełnienie się takiej antyutopii?

Powszechny pęd do tatuowania, samookaleczania, kolczykowania stanowi symptom tego zjawiska. Dokonujemy gwałtu na własnym ciele po to, aby stało się ono czymś innym. Wyrywanie się ciała spod kontroli rozumu jest zresztą bardzo intrygujące. Przypomina proces rozpadu imperium. Niegdyś kraje kolonialne uświadomiły sobie, że mogą i potrafią żyć w oderwaniu od mocarstwa, które je podbiło. Z punktu widzenia imperium jest to zdrada. Rodzi się pokusa, by ponownie podporządkować nieposłusznego niewolnika. Aż zwycięży przekonanie, że może warto jednak zaakceptować jego samodzielność. Teraz na podobnej zasadzie ciało domaga się autonomii. Czy to się jednak powiedzie?

Jaki byłby cel zmian naszej fizyczności?

Zastanawiam się. Psychologowie i filozofowie zajmują się głównie duchową ewolucją, pomijają aspekt zmian fizycznych człowieka. A przecież nie wyglądamy tak, jak nasi przodkowie. Mam na myśli nie tylko strój, ale na przykład to, że większość z nas nosi okulary, a wiele kobiet poddaje się operacjom plastycznym. Mają sztuczny biust, wypełnione silikonem policzki, tytanowe kości. Być może następnym etapem tej ewolucji będzie to, że wyrośnie nam trzecia ręka. Na razie tylko sami możemy projektować swój wygląd i decydować o transformacji. Ale natura robi swoje.

Ludzie potrafią już zmieniać płeć i rozmnażać się bez udziału narządów płciowych. Moim zdaniem świadczy to raczej o rozpaczliwej tęsknocie wyrwania się spod panowania materii i praw biologii.

Skoro seks nie musi już być utożsamiany z prokreacją i przyjemnością, nie można wykluczyć stymulowania innych części ciała, które by zastępowały genitalia i dawały jeszcze większą rozkosz. Ballard pokazuje, co się dzieje, gdy jazda samochodem staje się silniejszą podnietą niż seks. Stwarza wizję przyszłości, w której różnice między kobietą i mężczyzną powoli się zacierają i rośnie poczucie erotycznej samowystarczalności. Nie mam na myśli masturbacji ani operacji, którym poddają się transseksualiści. Myślę o potencjalnych przemianach ludzkiego ciała w jakiś nowy, nieznany jeszcze kształt.

Idea permanentnej ewolucji ludzkiego organizmu kłóci się z chrześcijańską koncepcją człowieka stworzonego na boskie podobieństwo.

Nie jestem osobą wierzącą. Sądzę, że wszelkie antropocentryczne teorie niezbyt trafnie określają świat. Zastanawiał się pan nad fenomenem człowieczeństwa z perspektywy innych istot, na przykład owadów, wirusów, bakterii? To, co nam wydaje się chorobą, dla nich jest pożyteczną codziennością. Niszcząc i zatruwając nasze organizmy, one wykonują tylko dobrze swoje zadanie. Walczą o przetrwanie. A że przy okazji odbierają nam życie, z ich punktu widzenia nie ma to żadnego znaczenia. Odwrócenie antropocentrycznej perspektywy dowodzi, jak trudno ustalić relacje między poszczególnymi gatunkami i zjawiskami w przyrodzie. Natura nie działa według rozumnego planu. Tylko naiwniacy mogą wierzyć, że jesteśmy końcem biologicznego łańcucha życia na Ziemi.

Patrząc na Homo sapiens jak na ogniwo ewolucji, lepiej uświadamiamy sobie, kim jesteśmy?

Oczywiście.

Jest Pan deterministą i wierzy, że decyzjami człowieka rządzi jedynie układ nerwowy?

Tak, system nerwowy, oczywiście łącznie z mózgiem, to nasza rzeczywistość. Jedyna, jakiej podlegamy. Sądzę też, że ludzie są prawdopodobnie najwyższą formą inteligencji we wszechświecie. Jako jedyni mamy świadomość. Żyjemy w świecie, który sami tworzymy, i nieustannie go przekształcamy. Nie ma w nim nic stabilnego. Nie tworzymy absolutu, tylko każdego dnia, wstając i otwierając oczy, wymyślamy rzeczy od nowa. Oczywiście, różne kultury i odmienne epoki mają swoje własne rzeczywistości. Podobnie każdy artysta ma swój kosmos, w którym czuje się najlepiej. Budowanie i poznawanie tego świata stanowi istotę życia. Również mojego.

I to właśnie przekonanie łączy Pańskie filmy?

Łączy je poszukiwanie drogi w świecie rządzonym przez chaos. W moich filmach pytam, czy wolna wola jest fikcją, czy też wszystko, łącznie z tym, co teraz do pana mówię, jest wynikiem predestynacji? Bo jeśli nie wierzy się w osobowego Boga – a ja nie wierzę – to oznacza, że działanie nie jest zależne od nikogo, od żadnej ponadludzkiej siły. Nie istnieje boski plan. Zachowanie człowieka jest zależne od genetyki. W biologii należy szukać korzeni myśli, uczuć, sądów. Jest to wniosek nie do przyjęcia przez katolików i ludzi religijnych. Trudno z taką świadomością żyć. To boli. Ale taką właśnie rzeczywistością się zajmuję. Kręcenie filmów jest dla mnie formą filozoficznej eksploracji. Nie oszukuję, że istnieje inny, lepszy świat. Bo go nie ma. Są natomiast zaskakujące prawa natury.

Jakie na przykład?

Weźmy fenomen bliźniaków, o którym opowiadam w Nierozłącznych. Zebranie naukowej dokumentacji na ten temat pozwoliło mi zrozumieć, jak dalece nasza egzystencja jest z góry, genetycznie zaprogramowana. Na ogół nie zdajemy sobie sprawy, jak bardzo życie bliźniaków jest do siebie podobne. Widzimy tylko podobieństwo fizyczne. Oni jednak ubierają się tak samo, palą identyczne papierosy. Znane są przypadki bliźniaków, które rozdzielone zaraz po porodzie i mieszkające w innych krajach, żenią się z kobietami noszącymi to samo imię, mają psy dokładnie tej samej rasy itd. Zdumiewające, prawda?

Prawa natury przeczą istnieniu wolnej woli?

Wolność stanowi fundament zachodniej cywilizacji. Porządek społeczny, obyczaje, prawa człowieka – bez odwołania do tej wartości nic nie znaczą. A jednak trzeba pamiętać, że religia stanowi próbę nadania sensu wrogiemu, chaotycznemu, krwiożerczemu wszechświatowi. I pozwala oswoić się z myślą o nieuchronności śmierci. Te dwie sprawy – określenia wobec kosmicznej pustki i śmierci – wyznaczają funkcję religii.

Genetyka zajmie miejsce religii?

Nie wiem, może tak, może nie. Żeby żyć, trzeba znaleźć sens swojego życia. Jako wyznawca współczesnego egzystencjalizmu uważam, że lepiej się zgodzić, że każdy musi samemu go odnaleźć. Jesteśmy, jak powiedział Sartre, skazani na wolność. A to przeraża, bo nikt nam w niczym nie pomoże. Ani Bóg, ani kultura, ani społeczeństwo, ani religia. Do wszystkiego musimy dojść sami. Ja to robię, kręcąc filmy. Na tym polega moja filozofia eksploracji.

Dokąd nas ta wolność zaprowadzi?

Nie wiem, ale warto o to pytać. Zwłaszcza artyści mają tu ogromne pole do popisu. Zabranianie czegokolwiek nie powstrzyma ciekawości. Powiedzmy, że analizując moje filmy, ktoś dojdzie do wniosku, że są one kompensacją nieuświadomionego lęku do kobiet. Co wtedy? Jeśli jestem typowym białym przedstawicielem społeczeństwa północnoamerykańskiego i boję się kobiet, to być może warto o tym porozmawiać. Ale, spyta ktoś bojaźliwie, dokąd nas to zaprowadzi? Nigdy nie będę cenzurował cudzych ani swoich myśli ani fantazji. Gdybym próbował temperować wyobraźnię, albo gdybym odrzucał to, co podpowiada innym logika, popełniłbym artystyczne samobójstwo. Nie wolno zabronić marzyć, tak jak nie można zabronić surrealiście śnić.

À propos kobiet, rzeczywiście się Pan ich boi? Nie przypominam sobie wielu Pańskich filmów, w których skomplikowaną figurą byłaby kobieta.

Portrety kobiet, nawet jeśli pojawiają się na drugim planie, są w moich filmach znacznie bardziej złożone, niż wynikałoby to z psychoanalitycznej interpretacji. Niektórzy sądzą, że kobieta prowadząca samochód symbolizuje pragnienie dominacji. To uproszczenie. Takim samym błędem jest traktowanie obrazu filmowego wprost. Ja się nie zajmuję opisem świata widzialnego. W Wideodromie bohaterka podpala sobie włosy. W Musze geny owada mieszają się z DNA uczonego. W eXistenZ ludzie zamieniają się w postaci z gier komputerowych. Żaden z moich filmów nie mówi o tym, jak należałoby żyć. Ci, którzy spodziewają się tego ode mnie, nie są w stanie zrozumieć ich przesłania.

Pańskie filmy często wzbudzają kontrowersje, zarzuca się Panu szerzenie pornografii, upodobanie do makabry. Skąd się to bierze?

Akceptuję kulturowe ograniczenia i naprawdę życzę moim widzom, żeby czuli się szczęśliwi. Ale, jak wspomniałem, nie mogę temperować swoich myśli. Pracuję w zgodzie ze sobą, a nie z hollywoodzką konwencją. Crash rozpoczyna się trzema dość ostrymi scenami erotycznymi. W hollywoodzkich filmach sceny miłosne są jedynie ładnymi ozdobnikami. Można je swobodnie wyciąć, bez szkody dla akcji. U mnie jest inaczej. Pokazuję, jak pod wpływem seksu zmienia się osobowość postaci. Niektórym kojarzy się to z pornografią. Celem pornografii jest wywołanie podniecenia, tymczasem ja pobudzam do myślenia.

Jeśli Pańskie kino nie odzwierciedla rzeczywistości, dlaczego nieprzerwanie dyskutuje się na temat negatywnego wpływu zawartych w nim scen przemocy?

Cenzorzy, podobnie jak neurotycy, mylą rzeczywistość z iluzją. Rodzice, obawiając się złowieszczego wpływu telewizji na dzieci, też nie mają racji. Przecież oglądają filmy, fikcję, a nie prawdziwe morderstwa. Wyznawcy Charlesa Mansona, którzy zamordowali w willi Romana Polańskiego jego przyjaciół i ciężarną żonę Sharon Tate, usprawiedliwiali się tym, że decyzję o zabójstwie podjęli po wysłuchaniu piosenki Beatlesów. W tym sensie wszystko może stanowić inspirację do czynienia zła. A czy artysta powinien być odpowiedzialny za czyjąś neurozę?

No właśnie, artysta nie ponosi odpowiedzialności za to, co robi?

Dzieło funkcjonuje niezależnie od tego, kto je stworzył. Książka, film, obraz, wiersz – z chwilą upublicznienia zaczynają żyć własnym życiem, nienależącym już do ich autora. Po śmierci artysty jego sztuka nie znika wraz z nim, nie przestaje istnieć. Ktoś się nią nadal zajmuje, studiuje ją, interpretuje. Jest i trwa, tak jak pozostają po nas dzieci. Najpierw są częścią naszego świata, a potem to się zmienia. Zaczynają się usamodzielniać i same odpowiadają za swój los.

W ten sposób wszelka odpowiedzialność się rozmywa.

Pytanie, czy można mieć kontrolę nad tym, z czym zawsze było się związanym? Otóż według mnie nie. Nasze twory, niekoniecznie sztuka, ale wszystko, co stwarzamy wokół siebie, może z czasem stać się niebezpieczne również dla nas. Zawsze znajdujemy się w jakiejś szczególnej sytuacji zagrożenia, bo nie jesteśmy w stanie przewidzieć wszystkich konsekwencji własnych poczynań, a co dopiero innych. Jako filmowiec nie mogę udawać, że ta sprawa mnie nie dotyczy. Zresztą nie jest to wcale temat nowy, zajmowało się nim wielu twórców, mówią o tym nawet mitologie.

Kiedy ludzka myśl staje się niebezpieczna?

Jeśli ktoś uważa, że może być własnym prokuratorem, chce poskramiać swoje impulsy oraz myśli i wyobraźnię. Nie można być jednocześnie swoim nadzorcą i krytykiem. Moja odpowiedzialność jako twórcy polega na tym, aby uwolnić się od wszelkich zobowiązań. Społeczeństwo i sztuka są sprzeczne. Bo twórczość wyrasta ze sprzeciwu wobec represywnego systemu, który symbolizuje cywilizacja, wszelkie organizacje społeczne, porządek polityczny, religia. Nie trzeba być wyznawcą freudyzmu, aby to wiedzieć. Reżyserując, muszę odsunąć wątpliwości na bok, zignorować obawy, jak moje dzieło zostanie przyjęte. Dopiero będąc całkowicie wolny, staję się odpowiedzialny.

W Pająku analizuje Pan osobowość schizofrenika mordercy. On nie kontroluje swoich fantazji. Nie staje się odpowiedzialny, tylko niebezpieczny. Natomiast obraz patologii, jaki Pan tam zawarł, jest zdecydowanie bardziej łagodny niż chociażby w Nierozłącznych. Dlaczego?

Jak każda powieść symboliczna, Pająk Patricka McGratha ma wielopoziomową konstrukcję. Formalnie jest to rodzaj pamiętnika, w którym dorosły bohater stara się odtworzyć pewne wydarzenia z dzieciństwa. Pająk – tak go nazywali rodzice z powodu jego udziwnionych zainteresowań i specyficznego zachowania – ma skomplikowaną psyche. Pisząc, zmyśla niektóre fakty. Stara się wprowadzić w błąd swoich potencjalnych czytelników. Trudno wyczuć, gdzie przebiega granica między światem jego skrzywionej wyobraźni a rzeczywistością. W istocie tworzy przedziwny esej filozoficzny o naturze pamięci i grzechu. Poruszając się w tak bogatym materiale literackim, trudno było znaleźć sposób na opowiedzenie jego historii. Zdecydowałem się usunąć kilka scen, zwłaszcza opisujących krwawe halucynacje. Po wielu miesiącach dyskusji z McGrathem wybraliśmy spokojniejszą, teatralną tonację.

Wspominając rodzinną tragedię sprzed lat, bohater-narrator widzi samego siebie jako małego chłopca i towarzyszy mu we wszystkich czynnościach. Tak jak w teatrze nieznanego zapewne Panu Tadeusza Kantora, dorosły bohater chodzi po scenie zaludnionej przez postaci z jego pamięci.

Pająk spędził w zakładzie psychiatrycznym dwadzieścia lat. Po wyjściu nadal wydaje się chory. Kiedy uruchamia wspomnienia i widzi oczami wyobraźni siebie jako kilkunastolatka powtarzającego zapamiętane z dzieciństwa sytuacje, jest to zabieg psychoterapeutyczny, taki jak pisanie pamiętnika właśnie. McGrath dobrze znał świat ludzi upośledzonych. Jego ojciec był dyrektorem do spraw medycznych w szpitalu dla nerwowo chorych, gdzie przetrzymywano kryminalistów podejrzanych o najcięższe zbrodnie. Mieszkał wraz z rodzicami na terenie zakładu. Codziennie stykał się z osobami, które spędzały tam po czterdzieści, pięćdziesiąt lat.

Rolę Pająka powierzył Pan Ralphowi Fiennesowi, nie zaś Jeremy’emu Ironsowi, z którym wielokrotnie już Pan współpracował, między innymi przy Nierozłącznych, dlaczego?

Otrzymując propozycję wyreżyserowania Pająka, mogłem to zrobić tylko z Fiennesem. Aktor był przypisany do projektu. Zakochał się w książce, wykupił do niej prawa. Cztery lata zabiegał, by ktoś niezależny, spoza Hollywood, ją sfilmował. Bezskutecznie. Zgodziłem się na ten eksperyment, bo dostrzegłem w powieści intrygujący portret człowieka poruszającego się na granicy życia i śmierci, co zawsze mnie interesowało. To egzystencjalna historia rozegrana w konwencji horroru. Prowokuje do stawiania filozoficznych pytań. Atom Egoyan, kiedy zobaczył gotowy film, był zaskoczony. Obejrzał rzecz zupełnie niepodobną do scenariusza, który czytał.

Miranda Richardson zagrała w Pająku dwie role: matki i prostytutki – różne wcielenia ciepła i opiekuńczości oraz zmysłowej wulgarności. To Pański archetyp kobiecości?

Będąc małym chłopcem, Pająk wiąże wszystko w swojej rozedrganej wyobraźni z jedną osobą, którą kocha i, jak mu się wydaje, dobrze zna, czyli z matką. Tworzy jej nieprawdziwy obraz, który rodzi w nim zamęt, seksualną frustrację i pobudza do patologicznych zachowań. W pewnym momencie traci orientację i nie wie już, czy widzi bliskiego człowieka, czy własne lęki, strzępy wspomnień, czy po prostu śni.

Psychoanalitycy powiedzieliby, że mamy do czynienia z klasycznym przykładem kompleksu Edypa, czyli zazdrości dojrzewającego chłopca rywalizującego z ojcem. W poprzednim filmie, eXistenZ, o programistce komputerowej skazanej na śmierć z powodu wymyślonej przez nią gry unikał Pan tak oczywistych skojarzeń.

Wtedy zastanawiałem się nad sytuacją człowieka, który traci wpływ na to, co stworzył. I tragicznych dla niego konsekwencji wynikających z faktu, że inni dopatrują się w jego dziele czegoś niesłychanie groźnego. Bezpośrednią inspiracją do eXistenZ był wyrok śmierci wydany przez szyickiego imama Chomeiniego na pisarza Salmana Rushdiego. Nie chciałem opowiadać jego losu. Interesowała mnie ogólnie kwestia odpowiedzialności artysty. Fatwa za napisanie Szatańskich wersetów zdumiała nie tylko mnie. Zszokowała zwłaszcza zachodnich intelektualistów wychowanych w tradycji liberalizmu i wolności słowa. Wyrok śmierci na wybitnego artystę wydany przed jedenastym września uświadomił wszystkim, że żyjemy w świecie radykalnych, zwalczających się tradycji: wojującego islamu i demokracji. Pisał już o tym Huntington w Zderzeniu cywilizacji, ale dopiero wówczas uświadomiliśmy sobie, do czego tak naprawdę może dojść.

Pan poznał osobiście Rushdiego?

Kilka lat temu w Londynie przeprowadzałem z nim wywiad dla kanadyjskiego magazynu, który mnie do tego skusił. Omawialiśmy między innymi problem manipulacji medialnej. W jaki sposób w różnych gazetach i telewizjach przedstawiany jest jego przypadek. Zastanawialiśmy się, czy ta sytuacja może stanowić inspirację dla jakiejś nowej formy sztuki. Spotkanie z nim pomogło mi wykrystalizować pomysł na film o artystce zajmującej się wymyślaniem gier komputerowych, która zostaje skazana na śmierć za to, że komuś nie spodobało się to, co zrobiła. Na tym polega analogia z sytuacją Rushdiego.

Wywiad po raz pierwszy ukazał się w „Machinie” 96/8

Ciąg dalszy w wersji pełnej

PETER GREENAWAY

Prowokator

Dostępne w wersji pełnej

MICHAEL HANEKE

Gwałciciel

Dostępne w wersji pełnej

LARS VON TRIER

Skandalista

Dostępne w wersji pełnej

ANDRZEJ ŻUŁAWSKI

Szaman

Dostępne w wersji pełnej

GALERNICY WYOBRAŹNI

TERRY GILLIAM

Don Kichot

Dostępne w wersji pełnej

JIM JARMUSCH

Outsider

Dostępne w wersji pełnej

EMIR KUSTURICA

Magik

Dostępne w wersji pełnej

DAVID LYNCH

Mistyk

Dostępne w wersji pełnej

QUENTIN TARANTINO

Idol

Dostępne w wersji pełnej

UKĄSZENI PRZEZ HOLLYWOOD

MICHAEL CIMINO

Wojownik

Dostępne w wersji pełnej

ANDRIEJ KONCZAŁOWSKI

Muzyk

Dostępne w wersji pełnej

ROMAN POLAŃSKI

Materialista

Dostępne w wersji pełnej

MARTIN SCORSESE

Samotnik

Dostępne w wersji pełnej

WĘDROWCY I TUŁACZE

WERNER HERZOG

Obcy

Dostępne w wersji pełnej

JAMES IVORY

Obserwator

Dostępne w wersji pełnej

WIM WENDERS

Marzyciel

Dostępne w wersji pełnej

PRZEŚMIEWCY

WOODY ALLEN

Klaun

Dostępne w wersji pełnej

ROBERT ALTMAN

Prawdomówny

Dostępne w wersji pełnej

MILOŠ FORMAN

Ironista

Dostępne w wersji pełnej

MIKE LEIGH

Pesymista

Dostępne w wersji pełnej

PŁOMIEŃ W SERCU

KRZYSZTOF KIEŚLOWSKI

Mistrz

Dostępne w wersji pełnej

KEN LOACH

Rewolucjonista

Dostępne w wersji pełnej

NANNI MORETTI

Moralista

Dostępne w wersji pełnej

KRZYSZTOF ZANUSSI

Katolik

Dostępne w wersji pełnej

PO SHOAH

ROBERTO BENIGNI

Szczęściarz

Dostępne w wersji pełnej

FELIKS FALK

Mizantrop

Dostępne w wersji pełnej

AGNIESZKA HOLLAND

Inna

Dostępne w wersji pełnej

CLAUDE LANZMANN

Świadek

Dostępne w wersji pełnej

Redakcja

Beata Kołodziejska

Korekta

Jadwiga Piller

Jadwiga Przeczek

Copyright © Janusz Wróblewski, 2013

Copyright © Wielka Litera Sp. z o.o., Warszawa 2013

Zdjęcia © Corbis

Projekt okładki © Pracownia Kroju i Szycia PEKAESZ

Ilustracja na okładce © Antar Dayal/Illustration Works/Corbis/FotoChannels

Wielka Litera Sp. z o.o.

ul. Kosiarzy 37/53

02-953 Warszawa

www.WielkaLitera.pl

ISBN 978-83-63387-99-0

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl