Przemiany społeczno-gospodarcze na obszarze historycznej ziemi łęczyckiej w okresie klasycznego stalinizmu 1945-1955 - Józef Borówka - ebook
Opis

ZIEMIA ŁĘCZYCKA posiada bogatą przeszłość historyczną. Tłumaczy to fakt, że do dzisiejszego dnia termin ów funkcjonuje w świadomości mieszkańców zamieszkujących ten region. W samej Łęczycy często gościli monarchowie, a jeden z nich, Władysław Jagiełło, na zamku łęczyckim wypowiedział wojnę Zakonowi Krzyżackiemu. I oto na tę ziemię polscy komuniści, przy pomocy Armii Czerwonej, zaczęli wprowadzać swoje porządki.

Niebawem, pod szyldem „władzy ludowej”, potrafili zdominować każdy sektor życia społecznego, ustanawiając tzw. dyktaturę proletariatu. Książka ukazuje ten proces, ale rzeczą przede wszystkim w niej interesującą jest głębokie wniknięcie w owe zjawisko. Było to możliwe dzięki obszernemu wykorzystaniu materiałów z Instytutu Pamięci Narodowej w Łodzi. One to umożliwiły wskazanie agentów urzędów bezpieczeństwa i innych represyjnych instytucji, które w sposób bezpośredni kształtowały tamtejszą rzeczywistość pod kątem dalekosiężnych planów politycznych.

Józef Borówka urodził się 18 maja 1952 roku w Cekcynie, w powiecie tucholskim. Studia historyczne odbył na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, tam również doktoryzował się z tej dziedziny nauki, a następnie z filozofii. W kręgu jego zainteresowań znajduje się muzyka lat 60. i 70. ubiegłego wieku. Pomimo że jest historykiem jako swoją życiową pasję traktuje fizykę teoretyczną i kosmologię, ponieważ według niego tylko te dziedziny nauki mogą udzielić nam odpowiedzi na pytania, które dręczą ludzkość od zarania dziejów: dlaczego istniejemy i skąd się wzięło wszystko, co nas otacza.

„Prezentowana monografia jest przykładem nowoczesnego podejścia jej Autora do historii regionalnej, o czym świadczy ten sam temat, w którym zaznaczono przeszłość historyczną obszaru będącego przedmiotem podjętych rozważań, a więc ziemi łęczyckiej, która stanowi określone terytorium, zamieszkałe przez ludność z nim związaną wraz z wytworzonym na nim układzie gospodarczym, społecznym i polityczno-administracyjnym. Wnikliwie, z benedyktyńską wręcz cierpliwością, śledząc przeobrażenia w dziedzinie rolnictwa, przemysłu, handlu oraz administracji państwowej i samorządu terytorialnego, a po jego rozwiązaniu prezydiów rad narodowych, Autor w sposób obiektywny, poparty pierwszorzędnymi źródłami archiwalnymi, opisał przemiany, jakie ukazały się na opisanym obszarze w okresie pierwszego dziesięciolecia po zakończeniu II wojny światowej i ich skutki dla lokalnej społeczności”.
Prof. dr hab. Ryszard Sudziński, Instytut Historii i Archiwistyki UMK w Toruniu

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:

Androidzie
iOS
czytnikach certyfikowanych
przez Legimi
czytnikach Kindle™
(dla wybranych pakietów)
Windows
10
Windows
Phone

Liczba stron: 622

Odsłuch ebooka (TTS) dostepny w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacjach Legimi na:

Androidzie
iOS

Wykaz skrótów

ACz – Armia Czerwona

AK – Armia Krajowa

A IPN-Ł – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Łodzi

AP-Ł – Archiwum Państwowe w Łodzi

APP-OK – Archiwum Państwowe w Płocku, Oddział w Kutnie

APP-OŁ – Archiwum Państwowe w Płocku, Oddział w Łęczycy

APPT-OTM – Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim, Oddział w Tomaszowie Mazowieckim

CKW – Centralny Komitet Wykonawczy

CUSiK– Centralny Urząd Skupu i Kontraktacji

CZS – Centralny Związek Spółdzielczy

DVL – Deutsche Volkliste

Dz.U. RP – Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej

E – Egzekutywa

GOM – Gminny Ośrodek Maszynowy

GRN – Gminna Rada Narodowa

GUS – Główny Urząd Statystyczny

IPN – Instytut Pamięci Narodowej

KC – Komitet Centralny

KG MO – Komenda Główna Milicji Obywatelskiej

Komisja Specjalna – Komisja Specjalna do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym

KP MO – Komenda Powiatowa Milicji Obywatelskiej

KP – Komitet Powiatowy

KPZR – Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego

kw. – kwartał

KW– Komitet Wojewódzki

KW MO – Komenda Wojewódzka Milicji Obywatelskiej

PCH – Państwowa Centrala Handlowa

MHD – Miejski Handel Detaliczny

MHM – Miejski Handel Mięsem

KPRP – Komunistyczna Partia Robotnicza Polski

KPP – Komunistyczna Partia Polski

ŁKR PPS – Łódzki Komitet Robotniczy Polskiej Partii Socjalistycznej

LK – Liga Kobiet

Ł Dz W – „Łódzki Dziennik Wojewódzki”

MBP – Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego

MRN – Miejska Rada Narodowa

NKWD – Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych (Narodnyj Komissariat Wnutriennich Dieł)

OP PUR – Oddział Państwowy Państwowego Urzędu Repatriacyjnego

P – Plenum

PGR – Państwowe Gospodarstwo Rolne

PNZ – Państwowe Nieruchomości Ziemskie

PKPSD – Powiatowy Komitet Porozumiewawczy Stronnictw Demokratycznych

PKWN– Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego

PKW ZSL – Powiatowy Komitet Wykonawczy Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego

POM – Państwowy Ośrodek Maszynowy

PPR – Polska Partia Robotnicza

PPS – Polska Partia Socjalistyczna

PRN – Powiatowa Rada Narodowa

PSL – Polskie Stronnictwo Ludowe

PSL NW – Polskie Stronnictwo Ludowe „Nowe Wyzwolenie”

PUBP – Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego

PUR – Państwowy Urząd Repatriacyjny

PUZ – Powiatowy Urząd Ziemski

P PRN – Prezydium Powiatowej Rady Narodowej

P WRN – Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej

PZGS – Powiatowy Zarząd Gminnych Spółdzielni

PZGS SCh – Powiatowy Zarząd Gminnych Spółdzielni Samopomoc Chłopska

PZPR – Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

PZrzR – Powiatowy Zarząd Rolnictwa

PZR – Państwowe Zakłady Roślinne

PZZ – Państwowe Zakłady Zbożowe

R Adm. – Referat Administracyjny

R Apr. – Referat Aprowizacyjny

R Fin.-Budż. – Referat Finansowo-Budżetowy

RŁ – „Rocznik Łódzki”

RN – Rada Narodowa

RO – Referat Organizacyjny

RP – Rzeczpospolita Polska

S – Sekretariat

SCh – Samopomoc Chłopska

SD – Stronnictwo Demokratyczne

SFO – Społeczny Fundusz Oszczędnościowy

SFOS – Społeczny Fundusz Odbudowy Stolicy

SL – Stronnictwo Ludowe

SN – Stronnictwo Narodowe

SOM – Spółdzielczy Ośrodek Maszynowy

SP – Stronnictwo Pracy

SP-Brz. – Starostwo Powiatowe Brzezińskie

SP-K – Starostwo Powiatowe Kutnowskie

SP-Ł – Starostwo Powiatowe Łęczyckie

UWŁ – Urząd Wojewódzki Łódzki

UWR – Upowszechnienie Wiedzy Rolniczej

W Og. – Wydział Ogólny

W Org. – Wydział Organizacyjny

WR – Wydział Rolny

WRN – Wojewódzka Rada Narodowa

W Sam. – Wydział Samorządowy

WUBP– Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego

ZM – Zarząd Miejski

ZP – Zarząd Powiatowy

Z SCh – Związek Samopomocy Chłopskiej

ZSL – Zjednoczone Stronnictwo Ludowe

Wstęp

Na temat konieczności przeprowadzania badań regionalnych wypowiadało się wielu historyków. Jeden z wybitniejszych, wieloletni prezes Polskiego Towarzystwa Historycznego, Stanisław Herbst, zagadnienie owo ujął następująco:

nawołujemy do ożywienia badań regionalnych, wskazując na ich wieloraką użyteczność. Potrzebne są one bowiem do ogólnego postępu naszej nauki […] badania regionalne – i to bywa najważniejsze – pobudzają pasje ludzkie, wypełniają pustkę wewnętrzną nieobcą ludziom nawet najbardziej zapracowanym zawodowo. Spełniają zadania higieniczne dla umysłów – jak to formułują jedni, rozbudowują umysły i uczucia – jak wierzą inni[1].

Apel ten ma szczególną wymowę w chwili obecnej, a odpowiedź na niego jest zasadniczym celem niniejszej pracy. Odzyskanie suwerenności w 1989 roku otworzyło przed historykami całkowicie nowe obszary badań, dotychczas strzeżone przez komunistyczną cenzurę. Ona to bowiem powodowała, że opracowania historyczne, co było szczególnie dotkliwe w przypadku syntez, nie przyjmowały należytego wymiaru.

Droga do naprawy tej sytuacji wiedzie poprzez rzetelne prace regionalne, na kanwie których można dokonać niezbędnych korekt. Tak więc, kreśląc dzieje jakiegoś regionu, wnosi się zarazem wkład w historię ogólną. Zasadę ową należy odnieść do niniejszej rozprawy, co stanowi jej drugi cel.

Istnieje jeszcze jeden czynnik, który w przekonaniu autora wzmacnia, nie licząc wskazanych już celów, wartość niniejszej rozprawy, a o którym należy wspomnieć. Otóż w czasie obecnym daje się zauważyć coraz żywsze zainteresowanie regionalizmem – i to w różnych zabarwieniach. Wydaje się, że zjawisko owo wyrasta z potrzeby pogłębienia związków łączących ludzi z tak zwaną „małą ojczyzną”, co z kolei można łączyć z poszukiwaniem docelowego kształtu Unii Europejskiej – ma to być państwo federalne, super państwo, a może wspólnota takich „małych ojczyzn”?[2] Poświęcenie więc uwagi jakiemuś regionowi można traktować jako pewne wskazania w tej problematyce. Procesowi globalizacji nie sposób się oprzeć, ale takie „małe ojczyzny” pozwolą na zachowanie tożsamości narodowej, na którą to one się właśnie składają.

U podstaw dokonanego wyboru, w aspekcie poszukiwań odpowiedniego regionu nadającego się do badań, stała definicja zaprezentowana przez Jerzego Topolskiego, a sformułowana w następujących słowach:

„historia regionalna” jest pochodną znaczenia pojęcia „region historyczny”, który jest określonym terytorium, zamieszkałym przez ludność związaną wspólnymi, dłużej lub krócej trwającymi dziejami […] to pewien układ gospodarczy, społeczny, polityczno-administracyjny o znacznej wadze w różnych okresach historycznych poszczególnych elementów, dających się wyodrębnić z szerszej tkanki historycznej[3].

Ziemia łęczycka spełnia wszystkie wskazane kryteria. Posiada bogatą przeszłość historyczną, a pojęcie owo do dzisiaj funkcjonuje zarówno w świadomości jej mieszkańców, jak i w historiografii. Jednakowoż istotą niniejszych rozważań jest prześledzenie zmian, jakich dokonali na niej komuniści we wskazanym w tytule rozprawy okresie czasowym. Skupiono się więc na przybliżeniu przemian, jakie zaszły w podstawowych sektorach życia społeczno-gospodarczego regionu, nie zaniedbując przy tym wskazania ich politycznego tła.

Rozprawę otwiera rok 1945. Ludność niemiecka w popłochu starała się wówczas opuścić region ziemi łęczyckiej. Cofały się w nieładzie oddziały wojsk niemieckich ścigane przez Armię Czerwoną. Przybyła w ślad za nią Łódzka Grupa Operacyjna Tymczasowego Rządu Rzeczypospolitej Polskiej rozpoczęła pierwsze prace polityczne i organizacyjne. Jej wysłannicy udali się w teren, gdzie z energią przystąpili do tworzenia administracji rządowej komunistycznego państwa. Zapleczem dla nich byli komendanci wojenni wojsk radzieckich oraz nieliczne komórki Polskiej Partii Robotniczej zorganizowane podczas okupacji niemieckiej. Ujawniły się także konspiracyjne rady narodowe. Rozpoczęło się zaprowadzanie komunistycznego porządku na ziemi łęczyckiej.

Cezurą zamykającą pracę jest 1955 rok. Przyjęcie takiej właśnie granicy jest pochodną kilku czynników. Przede wszystkim forsowna kolektywizacja gruntów rolnych uległa nagłemu zahamowaniu i w związku z tym społeczność wiejska oczekiwała w napięciu na zmianę polityki państwa w tej kwestii. Rok ów był również ostatnim etapem realizacji sześcioletniego planu gospodarczego, który przyniósł znaczący postęp w uprzemysłowieniu kraju. Istotną rzeczą przemawiającą za przyjęciem takiej właśnie granicy chronologicznej stanowił także fakt, że następny rok przyniósł zmiany, które zapoczątkowały nowy etap w powojennych dziejach Polski, zwany okresem destalinizacji – i wobec tego jego waga historyczna jest znaczna[4]. Zajęcie się wskazanymi zagadnieniami, także w skali regionalnej, wymagałoby więc osobnego opracowania. Jednakże dla lepszej przejrzystości opisywanych zjawisk i wydarzeń rzeczą konieczną było sięganie poza wskazane granice chronologiczne. Sytuacja taka zaistniała, przykładowo, przy omawianiu problemów demograficznych ziemi łęczyckiej. Trudno byłoby bowiem zrozumieć gwałtowne ruchy migracyjne, jakie miały miejsce w okresie 1945-1948, bez przedstawienia losu Polaków podczas wojny. To samo dotyczy reformy rolnej. Aby ukazać jej szersze tło, należało zasygnalizować alternatywne programy przebudowy stosunków własnościowych na wsi prezentowane przez różne ośrodki polityczne, krajowe i zagraniczne, co zmusiło autora niniejszej rozprawy do sięgnięcia w przeszłość po rok 1942. Również badanie początków tworzenia rad naukowych przesunęło tę granicę do okresu okupacji hitlerowskiej. Analogiczna sytuacja zaistniała przy omawianiu przemysłu, rzemiosła i handlu. Ukazanie sposobu, w jaki Niemcy potraktowali te gałęzie działalności społecznej, przybliżyło warunki, w jakich działali komuniści, zaprowadzając „swoje porządki”. Do pracy zostały wprowadzone również pewne elementy z 1956 roku. Przykładowo, zarysowano stan społeczeństwa ziemi łęczyckiej w tym czasie, odnotowano fakt powstania powiatu poddębickiego, który objął swym zasięgiem część omawianego terytorium, oraz zasygnalizowano początek zmian w rolnictwie.

Podejmując się zadania zbadania odcinka dziejów najnowszych ziemi łęczyckiej, autor stanął wobec problemu określenia granic tego terytorium. W literaturze historycznej bardzo często można spotkać się z terminem ziemia łęczycka, ale obszar, jaki pod tym określeniem się rozumie, jest różnie przedstawiany. Typowym przykładem jest publikacja Ziemia łęczycka, szkice o przeszłości i teraźniejszości[5]. Na jej treść składa się 11 artykułów pióra różnych autorów. Większość z nich opatrzono przypisami, w których podane są źródła oraz literatura i wobec tego można je uznać za rozprawy o charakterze naukowym. Jednak każdy niemal autor, pisząc o ziemi łęczyckiej, pod to pojęcie podciągał inne terytorium. I tak Henryk Manikowski, omawiając przebieg walk powstańczych w 1863 roku, ograniczał się do obszaru ówczesnego powiatu łęczyckiego. Z kolei Gryzelda Missalowa, analizując rozwój przemysłu włókienniczego w pierwszej połowie XIX wieku, ograniczyła się do obwodu łęczyckiego złożonego z ówczesnych powiatów łęczyckiego i zgierskiego. Jednakże termin ziemia łęczycka w perspektywie historycznej oznacza obszar województwa łęczyckiego istniejącego do końca XVII wieku, a utworzonego z trzynastowiecznego Księstwa Łęczyckiego, potem zaś ziemi tej nazwy. A więc zakres terytorialny rozprawy, zgodnie z tym ujęciem, obejmuje w zasadzie granice dawnego województwa łęczyckiego. W odniesieniu do okresu 1945-1955, będącego podmiotem niniejszych rozważań, przyjęto, że są to powiaty: brzeziński, kutnowski i łęczycki. Ich to bowiem obszar w znacznej mierze stanowi terytorium historycznej ziemi łęczyckiej. Trzeba jednakowoż zaznaczyć, że w jej ramach znalazła się pewna część powiatu łódzkiego wraz z Łodzią, ale ze względu na wyjątkowe znaczenie tego miasta elementy te zostały pominięte.

Podstawę do napisania niniejszej pracy stanowiły przede wszystkim źródła archiwalne, a w dalszej kolejności źródła drukowane, czasopisma i prasa. Uzupełniały je, szczególnie w odniesieniu do demografii, wydawnictwa statystyczne. Autor sięgał po nie jednak tylko w wyjątkowych przypadkach. Trzeba bowiem zauważyć, że roczniki statystyczne, z małymi wyjątkami, operują przekrojami wojewódzkimi, a więc nie do końca przydatnymi w niniejszym opracowaniu.

W zakresie bazy archiwalnej autor rozprawy korzystał z zasobów Archiwum Państwowego w Łodzi, Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w tymże mieście oraz archiwów państwowych w Łęczycy, Kutnie i Tomaszowie Mazowieckim. Zasadnicza część wykorzystanych źródeł znajduje się w zasobie Archiwum Państwowego w Łodzi. Niezmiernie cenne okazały się tutaj akta Polskiej Partii Robotniczej (1945-1948) i Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (1948-1955) – i to zarówno szczebla wojewódzkiego, jak i powiatowego. Kwerenda objęła więc wszystkie wydziały komitetów partyjnych, ze szczególnym uwzględnieniem egzekutyw, sekretariatów, wydziałów organizacyjnych i rolnych.

Przy omawianiu życia politycznego społeczeństwa ziemi łęczyckiej autor oparł się przede wszystkim na informacjach zawartych w aktach powiatowych urzędów bezpieczeństwa publicznego, jak też komend milicji obywatelskiej. Tematykę tę poszerzały w pewnym stopniu akta partyjne różnej proweniencji oraz protokoły posiedzeń powiatowych rad narodowych.

Przedstawienie destrukcyjnej działalności Armii Czerwonej na omawianym obszarze przysporzyło autorowi sporo trudności. Nie zachowało się bowiem zbyt wiele źródłowych materiałów, a zachowane bardzo często nie prezentowały znaczących wartości. Jednakże wnikliwa i bardzo szeroko prowadzona kwerenda przyniosła dość wymierne rezultaty, umożliwiające chociaż zasygnalizowanie tego zjawiska.

Przydatnymi źródłami przy omawianiu kształtowania się nowej społeczności ziemi łęczyckiej okazały się akta powiatowych urzędów repatriacyjnych. W celu poszerzenia zagadnienia, jak również skorygowania błędów, jakie w swych sprawozdaniach popełniali urzędnicy tychże urzędów, a co wymagało niejednokrotnie „mrówczej” pracy, rzeczą niezbędną okazało się włączenie do prac analitycznych akt Urzędu Wojewódzkiego Łódzkiego oraz akt partii komunistycznej. Metody porównawcze, przeprowadzanie wnikliwych analiz materiałów źródłowych i wspieranie się po części niezbędną literaturą przedmiotu umożliwiło zobrazowanie tak trudnego problemu, jakim było formowanie się nowego społeczeństwa ziemi łęczyckiej.

Prace badawcze nad samorządem terytorialnym skutkowały kwerendą obejmującą przede wszystkim zespół Wojewódzkiej Rady Narodowej, gdzie znajdują się protokoły posiedzeń plenarnych powiatowych rad narodowych, ich prezydiów, jak również protokoły organów wykonawczych tychże rad, czyli ich wydziałów – wojewódzkiego i powiatowych. Znaleziono tam wystarczającą ilość materiału do omówienia wskazanej problematyki, ale dążąc do jej wyczerpującego potraktowania, sięgnięto również do innych źródeł.

Prześledzenie ewolucji rad narodowych w kierunku pełnienia przez nie funkcji administracyjnych umożliwiły protokoły posiedzeń rad i ich prezydiów. Także tutaj wspomagano się źródłami o innej proweniencji.

Podczas omawiania rolnictwa ziemi łęczyckiej korzystano głównie z akt partii komunistycznej – zarówno instancji wojewódzkiej, jak i powiatowych. Nie istniała możliwość wykorzystania źródeł, jakie w swoim czasie wytworzył Wydział Rolnictwa i Reform Rolnych Urzędu Wojewódzkiego w Łodzi, ponieważ zaginęły. Aby poszerzyć omawiane zagadnienie, wsparto się więc informacjami zawartymi w zespołach Wojewódzkiej Rady Narodowej w Łodzi oraz poszczególnych starostwach powiatowych. Przy analizowaniu przebiegu kolektywizacji korzystano również z zasobów Instytutu Pamięci Narodowej w Łodzi.

W odniesieniu do przemian w przemyśle, drobnej wytwórczości i handlu pierwszorzędne znaczenie miały akta partii komunistycznej, zarówno z okresu PPR-u, jak i PZPR-u. Poza tym cenne okazały się zespoły Wojewódzkiej Rady Narodowej oraz Izby Przemysłowo-Handlowej w Łodzi. W przypadku handlu uzupełnieniem wskazanych źródeł były akta Komisji Specjalnej do Walki z Nadużyciami i Szkolnictwem Gospodarczym, Delegatura w Łodzi oraz, w pewnym stopniu, informacje z zasobu Instytutu Pamięci Narodowej.

Pewne walory poznawcze do niniejszej pracy wniosło wydawnictwo źródłowe Kształtowanie władzy ludowej w Łodzi i województwie łódzkim w 1945 roku pod redakcją Mieczysława Bandurki[6]. Zakres jego wykorzystania był jednak niewielki, ponieważ do znakomitej większości dokumentów tam opublikowanych autor rozprawy miał bezpośredni dostęp w archiwum łódzkim. Na wyróżnienie natomiast zasługują sprawozdania Izby Rzemieślniczej w Łodzi za lata 1945-1948, gdzie z całą ostrością pokazany jest proces powolnego upadku rzemiosła w regionie. Z kolei do danych zawartych w rocznikach statystycznych z omawianej dekady Polski Ludowej, po ich konfrontacji ze sprawozdaniami sporządzanymi przez różne urzędy państwowe, autor podchodził z dużą ostrożnością, a zdarzały się przypadki, że w ogóle z nich rezygnował na rzecz wykorzystania lepiej udokumentowanych źródeł archiwalnych.

Nie istnieje literatura historyczna dotycząca bezpośrednio ziemi łęczyckiej w omawianym okresie. Ponieważ jednak obszar ten stanowi część województwa łódzkiego, posiłkowanie się wydawnictwami omawiającymi tę jednostkę terytorialno-administracyjną było rzeczą niezbędną. Istniejące opracowania są ilościowo znaczne i większość z nich została ujęta w Łódzkiej Bibliografii Regionalnej 1945-1970, wydanej w Łodzi w 1976 roku pod redakcją Bolesława Świderskiego oraz w wydawnictwach bibliograficznych Łodzi i województwa łódzkiego realizowanych kolejno w latach 1976 i 1983 przez Miejską Bibliotekę Publiczną w Łodzi. Jednak przydatność pozycji zamieszczonych we wskazanych pozycjach jest nieznaczna, ponieważ głównie są to artykuły, rozprawy, druki ulotne o dość wąskiej specjalizacji. Korzystniejsze natomiast okazały się prace regionalistów łódzkich – Mieczysława Bandurki i Ryszarda Rosina. Druga z tych postaci była redaktorem książek: Łódzkie. Rozwój województwa w Polsce Ludowej orazWojewództwo Łódzkie 1919-1969, które to pozycje były przez autora niniejszej rozprawy w pewnym stopniu wykorzystane. Ryszard Rosin stał także na czele komitetów redakcyjnych, których zasługą jest napisanie monografii wybranych miast ziemi łęczyckiej, np. Kutna – Kutno. Dzieje miasta (Warszawa – Łódź 1984) oraz Łęczycy – Łęczyca. Monografia miasta do 1990 roku (Łęczyca 2001). Zawarte w tych publikacjach informacje, chociaż w niewielkim wymiarze, wniosły swój wkład w powstanie niniejszej rozprawy. To samo można powiedzieć o monografii Tomaszowa Mazowieckiego – Tomaszów Mazowiecki. Dzieje miasta pod redakcją Barbary Wachowskiej (Warszawa 1980) – i Brzezin – Brzeziny. Dzieje miasta do 1945 roku pod redakcją Kazimierza Badziaka (Łódź – Brzeziny 1997). Do innych pozycji, których znajomość okazała się pomocna przy pisaniu niniejszej rozprawy, należy zaliczyć ponadto publikację Łódzkiego Towarzystwa Naukowego Zarys monografii województwa łódzkiego z 2001 roku, wydawnictwo Wojewódzkiego Urzędu Statystycznego w Łodzi pt. Województwo łódzkie w XXX-leciu PRL z 1974 roku pod redakcją Wincentego Imienińskiego oraz książkę Leszka Próchniaka Kolektywizacja rolnictwa w regionie łódzkim z 2003 roku. Jak jednak już zaznaczono, faktyczna przydatność tej literatury ze względu na różnice terytorialne rozważanych obszarów była niewielka.

Należy jeszcze odnotować, że artykuły takich autorów jak Cezary Jabłoński, Tadeusz Czapliński, Adam Dąbrowski czy Mieczysław Kołodziejczak, zamieszczane w „Rocznikach Łódzkich”, przybliżyły również problemy stanowiące cel przeprowadzonych badań. Tutaj, co dotyczy większości wspomnianej wyżej literatury, autor niniejszej rozprawy starał się wykazywać dużą ostrożnością w korzystaniu z ustaleń dokonanych przez tych autorów, biorąc pod uwagę fakt, że były to publikacje z okresu istnienia PRL, a więc czasu, w którym historia najnowsza stanowiła w pewnym stopniu narzędzie służące celom politycznym. Analogiczna sytuacja zaistniała przy zarysowaniu perspektywy krajowej przemian dokonujących się na ziemi łęczyckiej. Niezależnie od tych uwag wykorzystane w rozprawie zostały w pewnej mierze ustalenia m.in. takich autorów jak Janusz Wojciech Gołębiowski, Władysław Góra, Maurycy Jaroszyński, Janusz Kaliński, Czesław Łuczak, Czesław Madajczyk, co szczególnie dotyczyło kwestii gospodarczych. Należy natomiast podkreślić, że dokonania historyków poczynione po roku 1989, wśród których na szczególną uwagę zasługują Dariusz Jarosz, Antoni Kura i Janusz Gmitruk, wniosły pozytywny wkład w zarysowanie szerszej perspektywy poruszonych w niniejszej pracy zagadnień.

Prezentowanej pracy został nadany układ chronologiczno-rzeczowy, co odpowiada jej ujęciu tematycznemu. Składa się ona ze wstępu, siedmiu zasadniczych rozdziałów i zakończenia.

Rozdział pierwszy przedstawia krótki zarys dziejów ziemi łęczyckiej od czasów najdawniejszych do 1945 roku. Szczególny nacisk został tutaj położony na pokazanie okresu jej świetności, który przypadł na czasy ostatnich Piastów i początki panowania dynastii Jagiellonów. Ze względu na swe centralne położenie pełniła ona wówczas ważną rolę politycznego i handlowego ośrodka w państwie polskim. Autor zaprezentował tutaj również, przy pomocy zamieszczonych mapek, ewolucję ustroju administracyjnego ziemi łęczyckiej.

W rozdziale drugim autor skoncentrował się na przybliżeniu uwarunkowań procesu tworzenia i funkcjonowania administracji państwowej, samorządu terytorialnego i gospodarki po II wojnie światowej, których z kolei organizowanie i główne kierunki działalności przedstawione są w następnych rozdziałach rozprawy. Do wskazanych uwarunkowań zaliczono: negatywną rolę, jaką odegrała w tym regionie Armia Czerwona, ówczesny stan społeczeństwa ziemi łęczyckiej oraz zarys jego życia politycznego. W odniesieniu do sytuacji demograficznej społeczeństwa, ruchy migracyjne, jakie tutaj miały miejsce, stanowiły prawdziwe wyzwanie badawcze. Urzędnicy państwowi, zarówno ci ze starostw, jak i urzędów repatriacyjnych, popełniali wiele błędów przy sporządzaniu sprawozdań technicznych i merytorycznych, a więc weryfikacja ich ustaleń wymagała wiele pracy. Z kolei w szkicu dotyczącym życia politycznego przy pomocy zestawienia tabelarycznego starano się pokazać stopniową dominację w radach narodowych przedstawicieli partii komunistycznej. Ich znaczenie było wówczas bardzo istotne, bowiem poprzez takie działania PPR utwierdzała swój monopol na władzę, przesuwając przy tym jej ciężar z urzędów bezpieczeństwa i innych represyjnych organów na rzecz instytucji, która według tej partii stanowiła przedstawicielstwo narodu. W omawianym rozdziale zostały przedstawione także sposoby, jakich używali komuniści do walki z PSL i taktykę stosowaną przez nich w celu zdominowania PPS i SL.

W rozdziale trzecim, który otwiera ustęp omawiający podziały terytorialno-administracyjne powiatów historycznej ziemi łęczyckiej, przedstawione zostały starostwa powiatowe w latach 1945-1950. Zarysowano więc podstawy prawne ich działalności, czynniki, które skłoniły władzę komunistyczną do tego, że w ogóle zostały one reaktywowane, jak również problemy związane z kompletowaniem kadry urzędniczej. Sporo miejsca poświęcono działalności starostw, chociaż ubogie materiały archiwalne stanowiły tutaj pewne ograniczenia badawcze.

Rozdział czwarty zajmuje się powiatowymi, gminnymi i miejskimi radami narodowymi, omawia ich znaczenie, sposoby ich powołania oraz przedstawia ich działalność. Nakładające się w pewnym stopniu kompetencje starostw i rad oraz wynikające stąd częste niejasności skutkowały tym, że skoncentrowano się wyłącznie na głównych kierunkach działalności rad.

Treścią rozdziału piątego jest zobrazowanie całkowicie nowej roli, jaką zaczęły odgrywać rady narodowe na skutek wejścia w życie „Ustawy z dnia 20 marca 1950 roku o terenowych organach jednolitej władzy państwowej”. Podkreślono tutaj także, że zaistniała wówczas reorganizacja podziału terytorialnego kraju miała na celu rozciągnięcie nad obywatelami ściślejszej kontroli przez komunistyczne władze. Jednak zasadniczą częścią rozdziału jest przedstawienie głównych kierunków działania rad narodowych w ich nowym kształcie.

Rozdział szósty poświęcony został rolnictwu, a jako że ziemia łęczycka to typowy obszar rolniczy, stanowi on najobszerniejszą część niniejszego opracowania. Najpierw zasygnalizowano w nim projekty zmian, jakie w tym dziale gospodarki narodowej zgłaszały różne ośrodki – czy to rządowe, czy partyjne w skali krajowej, a następnie przystąpiono do omówienia kroków praktycznych, które na ziemi łęczyckiej podjęli komuniści. Tak więc ukazano przebieg reformy rolnej oraz usiłowania władzy komunistycznej zmierzającej w okresie następnym do kolektywizacji gruntów chłopskich.

Ostatni, czyli siódmy rozdział rozprawy zajmuje się przebudową przemysłu, rzemiosła i handlu w wykonaniu partii komunistycznej. Zaprezentowano więc tutaj podstawowe akty leżące u podstawy podjętych kroków oraz przybliżono, w jaki sposób dokonana została nacjonalizacja przemysłu, podporządkowanie rzemiosła państwu oraz eliminacja wolnego handlu. Wskazano również, że władza komunistyczna nie ograniczyła się tylko do rozbudowy handlu państwowego mającego zastąpić prywatny, ale kontrolą objęła również ruch spółdzielczy.

[1] S. Herbst, Potrzeba historii, czyli o polskim stylu życia, wybór pism, red. A. Zahorski, t. II, Warszawa 1978, s. 531.

[2] O regionalizmie szerzej zob. J. Damrosz, Ojczyzna i jej regiony, Płock – Warszawa 2007.

[3] J. Topolski, Marksizm i historia, Warszawa 1977, s. 430.

[4] Zob. m.in.:Październik 1956 roku – początek erozji systemu, red. M. Jabłonowski, S. Stępka, Pułtusk 2007.

[5]Ziemia łęczycka. Szkice o teraźniejszości i przeszłości, red. J. Grodzka, Łódź 1964.

[6] Opisy wszystkich cytowanych we wstępie prac zamieszczono w bibliografii.

ROZDZIAŁ IZarys historyczny ziemi łęczyckiej od czasów najdawniejszych do 1945 roku

Najstarsze ślady działalności człowieka na ziemi łęczyckiej odkryto w okolicy Góry św. Małgorzaty. Znalezione tutaj łupki krzemienne datuje się na 130 do 80 tysięcy lat temu. Następne znaleziska, pochodzące z okolic Ozorkowa i Piątku, są o wiele młodsze, bo przypadają na przedział czasowy 10050-8850 lat p.n.e. Ponieważ artefakty te były wytworem ludów koczowniczych, śladów przebywania ich w tym obszarze nie wiąże się w sposób trwały z rejonem łęczyckim[1]. Dopiero w ostatnim tysiącleciu p.n.e. usadowiła się tutaj środkowo-polska grupa kultury łużyckiej i nastąpił, szczególnie w okresie pierwszych stuleci naszej ery, znaczny rozwój osadnictwa. Towarzyszyła temu wzmożona działalność gospodarcza, społeczna i kulturalna[2]. Rozwijało się znakomicie rolnictwo i rzemiosło. Wzmożona wytwórczość przyczyniła się do rozpadu patriarchalnej wspólnoty rodowej na rzecz rodzin gospodarujących w sposób samodzielny, co prowadziło do wytworzenia się pierwszych skupisk osadniczych. Największe z nich znajdowało się w okolicach Łęczycy. Oś jego wyznaczały równoleżnikowe odcinki Bzury na wschodzie i Neru na zachodzie, a zajmowało ono przede wszystkim Pradolinę Warszawsko-Berlińską na odcinku pomiędzy kolanem Neru pod Łęką a ujściem Mrogi do Bzury pod Sobotą[3]. Obrazuje to mapka nr 1.

 

Mapka nr 1. Osadnictwo średniowieczne i podział na kasztelanie obszaru przyszłej ziemi łęczyckiej

1. grodziska pierścieniowe; 2. grodziska stożkowe; 3. grodziska nieznanego typu; 4. osady otwarte z I i II okresu wczesnośredniowiecznego; 5. osady otwarte z III okresu wczesnośredniowiecznego; 6. osady znane ze źródeł pisanych (do końca XIII wieku); 7. grody kasztelańskie; 8. granice kasztelani i opoli pewne; 9. granice kasztelani niepewne.

Oprac. własne na podstawie: J. Dylik, Województwo ze stolicą bez antenatów, Łódź 1971 [mapka poza tekstem zatytułowana Osadnictwo średniowieczne i podział na kasztelanie].

 

Ponieważ potrzeby skupisk osadniczych, szczególnie w zakresie obrony, prowadziły do wytworzenia wspólnot terytorialnych będących zalążkami państewek plemiennych, należy przypuszczać, że w tym rejonie istniało takowe[4]. W historiografii jego członków określa się mianem Łęczycan[5]. Piastowie, organizując państwo polskie, dzielili je na okręgi kasztelańskie, które obszarowo odpowiadały owym państewkom, i na omawianym terytorium utworzyli kasztelanię łęczycką z Łęczycą jako siedzibą kasztelana. Obejmowała ona około 5100 km2 i zajmowała centralne miejsce w stosunku do obecnych granic państwa polskiego[6].

W ramach rozwoju podziału administracyjnego kraju, w połowie XI wieku powstała wyższa jednostka podziału – prowincja. Kasztelania łęczycka wraz ze spicymierską, sieradzką, rozpierską, wolborską, opolem chropskim oraz kasztelaniami żarnowską i skrzyńską, utworzyły prowincję łęczycką[7]. W następstwie testamentu Bolesława Krzywoustego z 1138 roku nastąpił upadek centralnego podziału administracyjnego państwa i stopniowe kształtowanie się niezależnych księstw.

Prowincję łęczycką otrzymała ks. Salomea jako oprawę wdowią z ekspektatywą dla nieletnich synów Henryka i Kazimierza, którzy przebywali pod jej opieką. Po jej śmierci o teren ten rozgorzały zacięte walki i prowincja łęczycka była w posiadaniu różnych piastowskich książąt, a co do kolejności ich panowania istnieją w historiografii rozbieżne sądy[8]. Rzeczą bezsporną jest jednak fakt, że w końcu XII wieku panował w niej Kazimierz Sprawiedliwy. W 1180 roku zwołał on do Łęczycy zjazd, w którym udział wzięli możni panowie, rycerstwo oraz Episkopat Polski. Podjęte tam uchwały zniosły ostatecznie zasadę senioratu (już poprzednio podważoną przez wygnanie Mieszka Starego z Krakowa) poprzez przekazanie Kazimierzowi w dziedziczne władanie senioralnej dotychczas dzielnicy krakowskiej. Umocniło to również jego pozycję jako princepsa. Za ustępstwa na rzecz Kościoła w postaci zniesienia ius spoli (prawo księcia do ruchomości po zmarłym biskupie) oraz ograniczeniu nadużyć w korzystaniu z podwód i tzw. stacji w dobrach kościelnych, uzyskał Kazimierz zatwierdzenie swych pryncypalskich rządów przez papieża i cesarza[9].

Od 1229 roku prowincją łęczycką władał Konrad Mazowiecki, który po dwóch latach przekształcił ją w księstwo[10]. Za jego panowania, w 1241 roku, nastąpił najazd tatarski. Z zagonu idącego wówczas przez Sandomierz i Kraków w kierunku Śląska odłączyła się część oddziałów tatarskich i przekroczywszy Pilicę pod Sulejowem, złupiła łęczyckie[11]. Do zniszczeń dokonanych przez Tatarów dołączyły spustoszenia będące skutkiem najazdów litewskich w 1277 i 1294 roku. Szczególnie niszczący był najazd drugi. Ucierpiała wówczas sama Łęczyca, a w pogoni za najeźdźcą, w starciu koło Sochaczewa nad Bzurą, zginął brat Łokietka – Kazimierz. Księstwo Łęczyckie przejął wtedy sam Władysław Łokietek[12].

W 1285 roku odbył się w Łęczycy synod duchowieństwa polskiego pod przewodnictwem arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakuba Świnki. Podjęto na nim szereg uchwał mających na celu obronę Polski przed zalewem cudzoziemców. Postanowiono między innymi, aby urzędów duchownych nie powierzać obcokrajowcom, a naukę w szkołach prowadzić w języku polskim[13]. Postanowienia te były rezultatem prowadzonej wówczas przez kościół szerszej kampanii na rzecz przywrócenia jedności ziem polskich.

W 1331 roku Księstwo Łęczyckie najechali Krzyżacy. Ziemiami sprzymierzonych z nimi książąt mazowieckich doszli do Płocka, gdzie przeprawili się przez Wisłę. Następnie zniszczyli Łęczycę, Wartkowice nad Nerem i Saków[14]. Wycofujące się wojska krzyżackie dopędził Łokietek i znaczną ich część rozgromił we wrześniu 1331 roku w bitwie pod Płowcami[15].

Po zjednoczeniu państwa przez Łokietka księstwa zamieniono na ziemie[16], a następnie, w wieku XV, część z nich przemianowano na województwa. Przemiana ta zależała od tego, czy dana ziemia posiadała pełną hierarchię urzędników ziemskich łącznie z urzędem wojewody, czy też nie. Jeśli posiadała, ziemię przekształcano w województwo, w przeciwnym razie pozostawała stara nazwa. Równocześnie podział na kasztelanie ustąpił miejsca podziałowi na powiaty[17]. Stan ten przetrwał aż do upadku Rzeczypospolitej u schyłku XVIII wieku.

We wspomniany wyżej sposób powstała ziemia łęczycka przekształcona następnie w województwo tej samej nazwy, przy czym ich zasięg terytorialny nie uległ zmianie. Było to powodem równoprawnego używania obu terminów w tamtych czasach, a więc termin ziemia łęczycka istniał w świadomości społecznej kilkaset lat. Stąd zapewne czerpie on swą trwałość. Województwo łęczyckie dzieliło się na trzy powiaty: łęczycki, orłowski i brzeziński. Podział ten przedstawia mapka nr 2.

Zygmunt Gloger w ten sposób opisuje województwo łęczyckie:

miało figurę mocno wydłużoną od Kłodawy i Grzegorzewic na północno-zachodzie, do rzeki Pilicy na południowo-wschodzie. Obejmowało około 80 mil kwadratowych i liczyło w XVI w. 74 parafy, miasteczek 25 i wiosek 875, łanów, czyli gospodarstw kmiecych 4990, szlachty zagrodowej 577, nie licząc znacznej ilości folwarków, zagród komorniczych i rzemieślników wiejskich. Tak gęstego zaludnienia […] nie posiadało w XVI wieku żadne inne województwo w Rzeczypospolitej oprócz Brzesko-Kujawskiego, senatorów miało 5, to jest większych 2: wojewoda i kasztelan łęczyccy, mniejszych 3, kasztelanowie: brzeziński, inowłodzki i konarski. Dzieliło się na powiatów 3: Łęczycki, Brzeziński i Orłowski… Miastem sejmikowym była Łęczyca, gdzie obierano na sejmy posłów 4, a deputatów trybunalskich 2, na komisję zaś radomską 1. Popis rycerstwa odbywał się pod Łęczycą na święty Michał[18].

Mapka nr 2. Podział administracyjny ziemi łęczyckiej w XVI wieku

Oprac. własne na podstawie J. Dylik, Województwo ze stolicą…, op. cit., ryc. 48, s. 103.

 

Pomimo zniszczeń, jakich doznała ziemia łęczycka w wiekach XII, XIII i XIV, przeżywała ona wówczas okres gospodarczego rozkwitu. Zawdzięczała to nie tylko urządzanym tutaj synodom duchowieństwa i zjazdom rycerstwa, ale i położeniu geograficznemu. Przecinały ją bowiem dwa ważne szlaki komunikacyjne. Pierwszy z nich dążył z Małopolski poprzez Kujawy na Pomorze, a więc w kierunku południkowym, a drugi, o kierunku równoleżnikowym, wiódł z południowej Wielkopolski na południowe Mazowsze. Sprzyjało to rozwojowi handlu i powstawaniu osiedli targowych, które w miarę ich rozwoju przekształcane były w miasta. Do końca średniowiecza powstała w ten sposób większość miast ziemi łęczyckiej. Zaliczyć tutaj można Bratoszewice, Dąbrowice, Oporów, Orłów, Grabów, Mazew, Parzęczew i Piątek. Czas największego ich rozkwitu przypada na XIV i XV wiek. Były to nie tylko miejsca odbywania targów, ale rozwijało się w nich doskonale rzemiosło, między innymi papiernictwo i sukiennictwo. Powstawały wówczas pierwsze organizacje cechowe, na przykład w Łęczycy w 1456, a Grabowie 1572 roku[19]. Wieś natomiast przeżywała stopniowy proces feudalizacji. Nastąpił rozkład prawa książęcego i kumulowanie wielkiej własności ziemskiej w rękach możnych rodów. Do większych zaliczyć można rody Awdańców i Doliwów[20].

U progu XV stulecia, kiedy Polska weszła w prawie dwuwiekowy okres panowania Jagiellonów, ziemia łęczycka nabrała szczególnego znaczenia. Rozległe terytorium państwa Jagiellonów przyczyniło się do spadku rangi Krakowa jako siedziby władców. Centralne położenie ziemi łęczyckiej było powodem, iż stała się ona miejscem częstego pobytu monarchów, szczególnie Władysława Jagiełły. Tutaj też, na Zamku łęczyckim, 17 lipca 1409 roku[21] wypowiedział on wojnę Zakonowi Krzyżackiemu, a w maju 1426 roku zwołał wielki zjazd dygnitarzy państwowych, duchowieństwa oraz szlachty. Jagiełło odmówił wówczas nadania szlachcie przywileju stanowego neminem captivabimus nisi iure dictum (gwarancja nietykalności osobistej bez wyroku sądowego) w zamian za uznanie prawa do tronu dla swego syna Władysława. W odpowiedzi, na oczach króla, uczestnicy zjazdu pocięli ostentacyjnie mieczami przygotowany uprzednio w Brześciu Kujawskim dokument sukcesyjny[22].

Czasy panowania Jagiellonów zapisały się w historii ziemi łęczyckiej jako okres częstych synodów prowincjonalnych i zjazdów koronnych. Na jednym z nich, w 1418 roku[23], uchwalono zebranie w jeden status praw, jakimi szlachta się dotąd rządziła. Kodeks ten składał się z 27 artykułów i nosił nazwę Constitutiones Terrae Lanciciensis Generales i był wyrazem pewnej odrębności ziemi łęczyckiej od reszty państwa w zakresie prawa.

Czarną kartą zapisał się w dziejach ziemi łęczyckiej okres „potopu” szwedzkiego. Na jej terenie, już we wrześniu 1655 roku, doszło do starcia wojsk Jana Kazimierza z armią szwedzką. W walkach pomiędzy Łęczycą a Piątkiem wojska królewskie zostały rozbite. Jedynie dwie chorągwie łęczyckie z kasztelanem Aleksandrem Sielskim na czele nie uległy Szwedom i towarzyszyły królowi polskiemu w jego odwrocie do Krakowa. Wiosną 1656 roku ruch powstańczy ogarnął całą ziemię łęczycką, a na jego czele stanął Łukasz Wierzbowski. Z chwilą nadejścia wojsk Jerzego Lubomirskiego, co miało miejsce w październiku tegoż roku, nastąpiła ponowna mobilizacja pospolitego ruszenia i definitywne usunięcie Szwedów z tego regionu[24]. W czasie wojny północnej toczyły się tutaj z kolei walki pomiędzy wojskami saskimi a armią Karola XII, a w 1768 roku generał wojsk rosyjskich Drewicz ścigał na terenie ziemi łęczyckiej konfederatów barskich[25]. Przytoczone wypadki wojenne, jak i epidemie z lat: 1642 i 1709-1711 były przyczyną upadku gospodarczego ziemi łęczyckiej. Zniszczeniu uległo wiele wiosek, miasta wyludniły się. Łęczyca w 1715 roku liczyła zaledwie kilkunastu mieszkańców[26]. Ośrodki miejskie, dotychczas doskonale rozwijające się, nabrały charakteru osad rolniczo-rzemieślniczych, gdzie głównym zajęciem mieszczan była uprawa roli. Silnie rozwinięte w XVI wieku sukiennictwo podupadło. Ten sam los spotkał produkcję soli opartą na źródłach solnych w Solcy i Wilczkowicach. Na wsi nastąpiły zmiany w stosunkach własnościowych. Upadła drobna szlachta i tworzyła się większa własność ziemska. Był to jednak proces powolny i w końcu XVIII stulecia zaledwie dziewięciu właścicieli posiadało więcej aniżeli pięć wsi. Do dóbr duchownych należało wówczas 14% wszystkich wsi, a do królewszczyzn 6%[27].

W 1793 roku ziemia łęczycka znalazła się w granicach zaboru pruskiego, wchodząc w skład utworzonej wówczas prowincji nazwanej Prusami Południowymi, a w jej ramach należała do departamentu łęczyckiego. W 1796 roku uległ on likwidacji na rzecz utworzonego departamentu warszawskiego. W okresie Królestwa Warszawskiego utrzymano przyjęty przez Prusaków podział. Zmieniono jedynie siedziby powiatów – siedzibą powiatu orłowskiego stało się Kutno, a brzezińskiego Stryków[28].

Powstanie kościuszkowskie nie minęło bez echa w regionie łęczyckim. Tadeusz Kościuszko wyznaczył na lokalnego dowódcę posła Tomasza Byszewskiego z zadaniem paraliżowania garnizonów pruskich. Poseł ów w sposób znakomity wykonał powierzoną mu misję. Ścigał po okolicy oddziałki pruskie, a wreszcie, wywabiwszy w pole załogę łęczycką, zniszczył ją w bitwie pod wsią Błonie. Klęska maciejowicka zahamowała dalszy ruch powstańczy[29].

Działania wojenne z okresu powstania listopadowego nie dotknęły w sposób bezpośredni ziemi łęczyckiej. Obszar ten stanowił jedynie zaplecze dla armii powstańczej, dostarczając rekruta, uzbrojenia i żywności. Realizację tych zadań ułatwiała ofiarność społeczeństwa. Już w pierwszych dniach powstania przystąpiono samorzutnie do organizowania sił zbrojnych, szczególnie jazdy. Inicjatorami w formowaniu tych oddziałów byli właściciele ziemscy. Pokrywali oni koszty organizacji jazdy i werbowali w jej skład ochotników spośród młodzieży szlacheckiej i rzemieślniczej. Utworzono dwa takie oddziały, które zostały uznane przez powstańczy Rząd Tymczasowy rozporządzeniem z 6 grudnia 1830 roku. Przyjęły one nazwę I i II Pułku Mazurów[30]. Dla tych formacji w miejscach organizacji poszczególnych szwadronów założono magazyny żywnościowe. Powstały one w Brzezinach, Strykowie, Kutnie i Żychlinie[31]. W lutym 1831 roku obydwa pułki przybyły do Warszawy i zostały skierowane w rejon bezpośrednich działań wojennych[32]. Przystąpiono równocześnie do organizowania pierwszych formacji – Straży Bezpieczeństwa i Gwardii Ruchomej. Zadania tej pierwszej polegały na zapewnieniu spokoju i bezpieczeństwa osobistego obywateli, a druga stanowiła rezerwę armii regularnej. Szczególną aktywność w tworzeniu Straży Bezpieczeństwa wykazał Komitet Obywatelski w Łęczycy. W odezwie z 27 lutego 1831 roku skierowanej do władz miejskich i wiejskich wskazał nie tylko na konieczność dokonywania częstych przeglądów tej formacji, ale nakazywał przeprowadzenie systematycznych ćwiczeń w ilości osiem godzin tygodniowo[33]. Z Gwardii Ruchomej w początkach 1831 roku sformowano 19 i 20 pułk piechoty, na których czele stanęli pułkownicy Szymanowski i Klimkiewicz[34]. Pułk 20 wsławił się w bitwie pod Grochowem[35]. Trudniejsze zadanie stanęło przed ziemią łęczycką w zakresie dostarczania oddziałom powstańczym uzbrojenia. Z powodu braków surowcowych nie zdołano zorganizować tutaj państwowej wytwórni broni. Jej produkcją zajmowali się jedynie miejscowi rzemieślnicy. Produkowali piki, lance, kuli kosy oraz wykonywali bieżące naprawy broni palnej[36].

Jeśli w czasie trwania powstania listopadowego ziemia łęczycka nie została objęta terenem bezpośrednich działań wojennych, to całkowicie inna sytuacja zapanowała w powstaniu styczniowym. Rejon ten podlegał naczelnikowi wojennemu województwa mazowieckiego generałowi Taczanowskiemu[37], który dowodził tutaj kilkunastoma oddziałami powstańczymi. Do większych należały partie dr Dworzaczka[38], Teodora Rybickiego, Sawickiego, Parczewskiego i Skowrońskiego. Stoczyły one z Rosjanami wiele potyczek, a do największej należała bitwa pod Dalikowem. Doszło do niej 10 września 1863 roku[39]. Siły powstańcze pod dowództwem Skowrońskiego, w liczbie ponad 1000 ludzi, starły się z kolumną wojsk rosyjskich liczącą 3500 żołnierzy. Dowodził nimi generał Krasnokucki. W początkowej fazie bitwy przeważali powstańcy, ale wprowadzenie do walki całości sił rosyjskich przechyliło szalę zwycięstwa na ich korzyść. Polacy stracili 300 ludzi w zabitych, rannych i wziętych do niewoli, a partia uległa rozproszeniu. Wieś Dalików, pod którą toczyły się walki, została spalona. Wojsko rosyjskie w pogoni za Polakami wpadło do Poddębic i wymordowało przebywających w miejscowym szpitalu rannych powstańców.

Po tej klęsce powstanie na ziemi łęczyckiej nie zdołało się już podźwignąć, a stoczone w okresie późniejszym potyczki nie miały większego militarnego znaczenia. Do klęski przyczyniła się również taktyka władz rosyjskich, które zwiększyły liczebność garnizonów wojskowych w ten sposób, że stacjonowały one nie tylko w miastach, ale i w większych wsiach.

Królestwo Polskie, jakie powstało na mocy arbitralnych decyzji Kongresu Wiedeńskiego, w sposób sztuczny zostało oddzielone od reszty ziem polskich. Spowodowało to duże trudności gospodarcze, któremu władze Królestwa starały się przeciwdziałać. Od 1820 roku przystąpiono do szerokiej i planowej akcji promowania przemysłu, zwracając przy tym szczególną uwagę na województwo mazowieckie, a w nim na region łęczycki, w którym przetrwały jeszcze resztki sukiennictwa z poprzedniego stulecia. Udał się w te strony na lustrację prezes Komisji Województwa Mazowieckiego Rajmund Zieliński. Wynikiem jego inspekcji były trzy raporty, które przedstawił namiestnikowi Królestwa – Zajączkowi, a które zawierały informacje o stanie gospodarczym obwodu łęczyckiego oraz plan rozbudowy przemysłu włókienniczego na tym terenie. Miało to nastąpić poprzez regulację miast rządowych, budowę foluszy i rozpoczęcie na szeroką skalę akcji werbowania z zagranicy wykwalifikowanych sukienników. Plany te zostały przyjęte przez rząd Królestwa i niezwłocznie przystąpiono do ich realizacji. Podjęto prace nad polepszeniem wewnętrznej komunikacji poprzez budowę nowych dróg i rozpoczęto regulację miast rządowych. Odpowiednio prowadzona akcja propagandowa spowodowała znaczny napływ sukienników i tkaczy bawełny. Szczególnie wielu przybyło z Wielkopolski i Śląska, a znaczną ich część stanowili Niemcy. Bodźcem, który zachęcał ich do osiedlenia się tutaj, były przywileje. Dotyczyły one między innymi zwolnienia na pewien czas z opłat czynszowych, prawo bezcłowego sprowadzania do Królestwa ruchomości i inwentarza, możliwości otrzymania ogrodu na warunkach wieczystej dzierżawy. Rozwój gospodarczy tego regionu nabrał więc szybkiego tempa. Przodował w nim Ozorków, w którym liczba warsztatów tkackich w 1823 roku wynosiła 230, a trzy lata później sięgnęła liczby 367[40]. Pewien wpływ na znakomity rozwój Ozorkowa miała bliskość Łodzi, która powoli nabierała charakteru przemysłowego kolosa[41]. Silnym ośrodkiem tkactwa bawełnianego była również Łęczyca[42].

Znaczny wkład w rozwój gospodarczy ziemi łęczyckiej tego okresu wnieśli również prywatni właściciele ziemscy. Poszukując dodatkowych źródeł dochodu, zakładali w swych majątkach osady rzemieślnicze i przemysłowe. Przykładem posłużyć może wspomniany Ozorków, któremu przemysłowy początek dał Ignacy Starzyński. Już w 1807 roku sprowadził on tutaj imigrantów sukienników, a dalszy rozwój miejscowości potwierdził trafność tej decyzji[43]. Z kolei właścicielka Brzezin lokowała nowe przedmieście tego miasta – Lasocin. W 1824 roku było tu już 200 warsztatów sukienniczych[44]. Znakomitemu rozwojowi tego przemysłu towarzyszył znaczny postęp techniczny przejawiający się w stosowaniu nowocześniejszych maszyn, szczególnie po 1842 roku, kiedy został zniesiony zakaz ich eksportu z Anglii[45], oraz zmiana sposobu produkcji, czyli przechodzenie z rzemiosła chałupniczego do manufaktury. W drugiej połowie XIX wieku powstały już tutaj pierwsze spółki akcyjne[46].

Część właścicieli ziemskich, zwłaszcza tych dysponujących dobrymi glebami, dała początek przemysłowi cukrowniczemu. W latach 1838-1850 powstały cukrownie w Leśmierzu, Pokrzywnie, Walentynowie, Strzelcach, Oporowie, Sójkach, Dobrzelinie, Łaniętach i Ostrowach[47]. W 1845 roku przez południową część ziemi łęczyckiej przeprowadzona została Kolej Warszawsko-Wiedeńska[48], a w 1866 uzyskała ona połączenie z Łodzią. Położone na skrzyżowaniu Koluszki, dzięki odbywającym się tutaj przeładunkom produktów przemysłu łódzkiego idącego na eksport, stały się ważnym węzłem kolejowym[49].

Powstanie i dynamiczny rozwój osad przemysłowych nie przyczynił się w sposób istotny do ożywienia starych, historycznych miast, ponieważ następujące ośrodki: Krośniewice, Poddębice, Grabów, Żychlin, Będków i Stryków straciły prawa miejskie na mocy ukazu carskiego z 1869 roku. W przypadku Krośniewic i Żychlina była to decyzja niesłuszna, bowiem miasta te rozwijały się prężnie[50].

Poważne zmiany zachodziły także na wsi. Spadek ludności, jaki nastąpił w XVIII wieku, spowodował duże zapotrzebowanie na ręce do pracy. Rząd Królestwa Polskiego, mając to na uwadze, zajął się również kolonizacją wiejską. Wydał w 1816 roku postanowienie o osiedlaniu cudzoziemców, oferując im dogodne warunki zamieszkania. Również i w tym przypadku do akcji włączyli się ziemianie. Nastąpił wielki napływ kolonistów niemieckich i polskich, zwłaszcza z Wielkopolski. Powstało wiele nowych wsi. Rozpoczął się okres unowocześnienia produkcji rolnej. Zamiast trójpolówki coraz szersze zastosowanie znajdował płodozmian. Do prac gospodarskich wprowadzono kieraty i sieczkarnie, a podstawową siłą pociągową stał się koń, wypierając woła. Procesy te nabrały szczególnej siły po uwłaszczeniu chłopów w 1864 roku[51].

Ruchy rewolucyjne z lat 1905-1907 nie ominęły ziemi łęczyckiej. Rolę inspirującą odegrała tutaj nie tylko bliskość Łodzi, która była jednym z centrów robotniczych strajków, ale i kształtujący się wówczas w tym rejonie Polski Związek Ludowy, z którego inspiracji, a często samorzutnie, w styczniu 1905 roku został zorganizowany w kilku miejscowościach strajk powszechny jako wyraz ogólnego oburzenia przeciwko wydarzeniom „krwawej niedzieli” w Petersburgu. Do starć zbrojnych z wojskiem rosyjskim doszło w Grabowie i Ozorkowie. Z kolei w Bratoszewicach, Brzezinach, Łęczycy i Kutnie miały miejsce demonstracje, na których wysuwano żądania wprowadzenia języka polskiego do szkół i urzędów gminnych. Demonstranci zrywali godła carskie i demolowali sklepy państwowe[52]. PZL organizował także marsze robotników rolnych. W trakcie jednego z nich, w okolicach Kutna, policja carska zabiła 12 osób[53]. Wydarzenia te położyły kres działalności tej partii, a jej działacze znaleźli miejsce w utworzonym w listopadzie 1918 roku PSL „Wyzwolenie”, aby ostatecznie – po Kongresie Zjednoczeniowym w marcu 1931 roku – zasilić szeregi Stronnictwa Ludowego. Ugrupowanie to stało się najsilniejszą partią polityczną w tym regionie. Struktura organizacyjna Stronnictwa objęła całą ziemię łęczycką. Na przykład w powiecie łęczyckim istniało 20 kół, a liczba ich członków sięgała 500 osób. Rozrastały się także na wsiach ogniwa Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici”[54]. O wiele mniejsze znaczenie miały uformowane po I wojnie światowej PPS i KPRP – KPP. Pierwsza z nich nie objęła swą strukturą organizacyjną ziemi łęczyckiej, a cała jej działalność była skoncentrowana w luźnych organizacjach miejscowych. Istniały one na przykład w Ozorkowie, Strykowie i Brzezinach[55]. Rola KPP była także znikoma, o czym świadczy fakt, że w 1929 roku w ozorkowskiej organizacji partyjnej było 27 członków rozsianych aż w siedmiu komórkach[56], a Ozorków był przecież wówczas największym ośrodkiem przemysłowym ziemi łęczyckiej[57].

Rok 1914 wciągnął ten rejon w orbitę działań I wojny światowej. Początkowo prowadzono tutaj jedynie wstępne działania wojenne i wojska niemieckie bez większych strat zajęły ten obszar. Sytuacja uległa zmianie w chwili załamania się ofensywy państw centralnych na froncie zachodnim. Wojska rosyjskie przeszły wówczas do natarcia i 9 listopada 1914 roku zdobyły Łódź i Piotrków Trybunalski. W trakcie kontrofensywy niemieckiej doszło wtedy do zaciekłych walk na terenie ziemi łęczyckiej. Starcia toczyły się w okolicach Kutna[58] i Łęczycy, którą zdobyli żołnierze 2 batalionu 1 pp Legionów i następnie skutecznie obronili przed korpusem gen. Nowikowa. Ostatecznie wojska rosyjskie zostały zmuszone do odwrotu i do zakończenia wojny, w ten region już nie powróciły[59]. U schyłku 1918 roku społeczeństwo ziemi łęczyckiej czynnie wystąpiło przeciwko niemieckiemu okupantowi. Przykładem posłużyć tutaj może Łęczyca, gdzie 11 listopada Straż Bezpieczeństwa przystąpiła do rozbrajania żołnierzy niemieckich i przejmowania władzy w mieście[60].

Z chwilą odrodzenia państwa polskiego i utworzenia województwa łódzkiego, co nastąpiło 2 sierpnia 1919 roku[61], ziemię łęczycką włączono w jego skład – poza powiatem kutnowskim, który znalazł się w województwie warszawskim. Ilustruje to mapka nr 3.

 

Mapka nr 3. Ziemia łęczycka na tle podziałów administracyjnych w latach 1919-1938

1. -.-.-.-.- granice woj. łódzkiego; 2. - - - - granice powiatów; 3. . . . . . granice historycznej ziemi łęczyckiej

Oprac. własne na podstawie: J. Dylik, Województwo ze stolicą…, op. cit., ryc. 74, wklejka po s. 154.

 

W dziedzinie życia gospodarczego w okresie II Rzeczypospolitej nie nastąpił na ziemi łęczyckiej znaczący rozwój przemysłu. Posiadała ona nadal zdecydowanie rolniczy charakter. Jedynie Ozorków, Brzeziny i Tomaszów Mazowiecki leżące w strefie gospodarczego oddziaływania Łodzi były większymi ośrodkami przemysłowymi. Koncentrował się w nich głównie przemysł włókienniczy i odzieżowy. Największą fabryką w Ozorkowie była Schlösserowska Przędzalnia Bawełny i Tkalnia Towarzystwo Akcyjne[62], natomiast w Brzezinach dominowało krawiectwo chałupnicze. Przemysłowcy łódzcy dostarczali tutaj surowce i zabierali gotowe produkty[63]. Z kolei do znaczących fabryk z terenu Tomaszowa Mazowieckiego zaliczyć można Jeneralną Kampanię Przemysłu Przędzalnianego Towarzystwo Anonimowe Zakładów „Allart Rousseau i S-ka” oraz Fabrykę Sukna „H. Landzberg”[64].

W 1923 roku poprowadzono linię kolejową z Kutna do Łodzi[65], a w 1934 roku szwajcarska firma „Roche” zbudowała w Kutnie fabrykę leków. Produkowano tutaj różne specyfiki z makowych główek[66]. Nadal rozwijały się Koluszki. Miasta mniejsze, takie jak Krośniewice, Poddębice, Stryków czy Żychlin, pełniły rolę zaplecza usługowo-przemysłowego dla wsi. Znajdowały się w nich małe zakłady garbarskie, ślusarskie, olejarnie, młyny i inne.

Sytuacja na wsi w omawianym okresie nie była dobra. Brak konsekwencji w przeprowadzaniu reformy rolnej uchwalonej przez Sejm Ustawodawczy 15 lipca 1920 roku[67] oraz rodzinne działy powodowały rozdrobnienie gospodarstw. Powstała wielka szachownica gruntów[68]. W całym województwie łódzkim gospodarstwa te stanowiły 42,6% ogólnej liczby, z czego 41,5% gospodarstw miało od trzech do pięciu parceli[69]. W okresie światowego kryzysu gospodarczego z lat 1929-1933 przez ziemię łęczycką przeszła fala strajków robotniczych i chłopskich. W listopadzie 1932 roku strajkowali chłopi w powiecie kutnowskim i łęczyckim. Na przykład na jarmark w Poddębicach, gdzie dotychczas przyjeżdżało około 1000 furmanek, przybyło wówczas zaledwie kilkadziesiąt[70]. W marcu roku następnego stanęły niektóre fabryki, między innymi manufaktura Schlösserowska w Ozorkowie[71]. Kryzys spowodował upadek małych zakładów przemysłowych. Przetrwały tylko większe, jak na przykład cukrownie w Leśmierzu, Dobrzelinie i Ostrowach[72]. Nastąpił ogólny spadek poziomu życia społeczeństwa ziemi łęczyckiej. Szczególnie odczuła to wieś. Chłopów nie było stać na zakup towarów przemysłowych i starali się wobec tego prowadzić gospodarstwa samowystarczalne. Było to zrozumiałe, skoro w tym czasie opłacała się tylko uprawa buraków cukrowych i produkcja mleka, ale i tutaj osiągano zysk zaledwie na poziomie 2-4% całości ponoszonych kosztów własnych[73]. Sytuacja polepszyła się nieco po 1935 roku, kiedy cała Polska weszła w okres ożywienia gospodarczego[74], jednak druga wojna światowa przyniosła następny regres.

Kolejna zmiana administracyjna z 1 kwietnia 1939 roku przyniosła włączenie powiatu kutnowskiego do województwa łódzkiego. W ten sposób obszar historycznej ziemi łęczyckiej znalazł się w jednej jednostce terytorialnej[75].

W trakcie kampanii wrześniowej na znacznym obszarze ziemi łęczyckiej rozegrała się tak zwana „bitwa nad Bzurą”. Tak w historiografii określa się największą i najbardziej krwawą bitwę stoczoną z Niemcami podczas wojny obronnej Polski w 1939 roku. Toczyła się ona w dniach 9-17 IX. Prące wówczas na Warszawę oddziały Wehrmachtu zostały zaatakowane przez armie „Poznań” i „Pomorze”. Zmusiło to stronę niemiecką do wstrzymania marszu na stolicę, co w znacznym stopniu przekreśliło koncepcję błyskawicznego pokonania Polski. Jednak na skutek braku odwodów świetnie rozwijające się natarcie wojsk polskich 12 września zostało wstrzymane, a gen. T. Kutrzeba nakazał odwrót w kierunku Warszawy[76]. Udało się to tylko niektórym oddziałom, pozostałe, walczące w okrążeniu nad Bzurą w rejonie Sochaczewa i Łowicza, przetrwały do 19 IX, po czym złożyły broń. Od początku września trwały również naloty niemieckie na wioski i miasta ziemi łęczyckiej. Zbombardowane zostały między innymi Kutno i węzeł kolejowy w Koluszkach[77].

Tuż po zakończeniu działań wojennych władze niemieckie przeprowadziły radykalne zmiany administracyjne. Większa część ziemi łęczyckiej z powiatami łęczyckim, kutnowskim oraz zachodnią częścią brzezińskiego weszła w skład terytorium włączonego do Rzeszy i noszącego odtąd nazwę Kraj Warty, natomiast część wschodnia brzezińskiego została przyłączona do Generalnego Gubernatorstwa. Granice powiatów kutnowskiego i łęczyckiego nie uległy przy tym żadnym zmianom[78]. Równocześnie okupant niemiecki rozpoczął realizowanie polityki forsownej germanizacji tego terytorium. Polegała ona przede wszystkim na masowych wysiedleniach Polaków, których kierowano albo do Generalnego Gubernatorstwa, albo w głąb Niemiec. Liczbę wysiedlonych z powiatu łęczyckiego i kutnowskiego ocenia się na 14 do 23% całkowitego stanu ludności[79]. Zastosowano także cały zespół środków stwarzających takie warunki egzystencji, które prowadziły do stopniowej likwidacji żywiołu polskiego. Należały tutaj: niedostateczna opieka lekarska, utrzymanie przydziałów żywności na najniższym poziomie czy praca niewolnicza na potrzeby III Rzeszy. Straszliwy los spotkał ludność żydowską licznie zamieszkującą ten region. Zgromadzono ją w gettach, na przykład w Kutnie i Łęczycy, a następnie większość wymordowano w Chełmnie nad Nerem[80]. Zbrodnicza działalność okupanta niemieckiego nie złamała ducha oporu w społeczeństwie. Już w 1940 roku teren ten został objęty konspiracyjną siatką Związku Walki Zbrojnej, a w latach następnych oddziały Armii Krajowej przystąpiły do czynnej walki[81]. Powstały również struktury Polskiego Państwa Podziemnego będące przedłużeniem Rządu RP w Londynie[82]. Kontynuowały działalność partie polityczne. SL w ramach ogólnopolskiej konspiracji przyjęło kryptonim ROCH (Ruch Oporu Chłopów) i działało poprzez system trójek powiatowych, gminnych i gromadzkich. Utworzyło także własną siłę zbroją – Bataliony Chłopskie. Między innymi na terenie powiatu brzezińskiego został zorganizowany oddział dowodzony przez kapitana „Czarnego”[83]. PPS, która podczas okupacji występowała pod nazwą Wolność-Równość-Niepodległość (WRN), usiłowała także kontynuować działalność, jednakże masowe aresztowania jej działaczy w 1941 i 1942 roku całkowicie rozbiły tę partię[84]. W 1944 roku na południowo-wschodnie tereny województwa łódzkiego przybyli pierwsi agenci Kominternu. Po nawiązaniu kontaktów z byłymi działaczami KPP doprowadzili do rozłamu w SL (ROCH) i powołania konkurencyjnego SL (Wola Ludu). Poza tym organizowali komórki PPR, oddziałki GL i rady narodowe[85]. Utworzono wówczas między innymi radę narodową powiatu brzezińskiego[86]. W 1942 roku nastąpiła również aktywizacja łódzkiego środowiska komunistycznego. Do Łodzi przybył przedstawiciel KC PPR Aleksander Kowalski, przystąpiono wówczas do tworzenia struktur organizacyjnych tej partii w terenie. W czerwcu 1942 roku rozpoczęły działalność komórki PPR w Ozorkowie i Łęczycy[87].

Organizacje komunistyczne były nieliczne i nie przedstawiały większej siły ani politycznej, ani zbrojnej[88]. Jednak swoimi demagogicznymi hasłami i nieodpowiedzialnymi akcjami zbrojnymi dezorganizowały pracę całego polskiego podziemia i narażały społeczeństwo na wiele niepotrzebnych strat. Trzeba jednakże stwierdzić również, że działalność ta przygotowała przyczółki dla przejęcia przez nich władzy.

Ofensywa zimowa Armii Czerwonej, która rozpoczęła się 12 stycznia 1945 roku, przeszła przez ziemię łęczycką w szybkim tempie. Do 21 stycznia Niemców w tym rejonie już nie było[89]. W ślad za wojskami radzieckimi nadeszły grupy operacyjne Tymczasowego Rządu Rzeczypospolitej Polskiej, które po nawiązaniu kontaktu ze wspomnianymi komórkami komunistycznymi, dodatkowo wspomagane przez oddziały NKWD,[90] rozpoczęły proces wprowadzania nowego porządku na ziemi łęczyckiej.

Władze PRL anulowały podziały administracyjne wprowadzone przez okupanta niemieckiego i tym samym przywróciły w tym względzie stan przedwojenny[91].

[1] J. Dylik, Województwo ze stolicą bez antenatów, Łódź 1971, s. 55.

[2]Ibidem, s. 60. Zob. także: A. Nadolski, Łęczyca we wczesnym średniowieczu, [w:] Ziemia łęczycka, red. J. Grodzka, Łódź 1964, s. 67.

[3] J. Dylik, Województwo ze stolicą…, op. cit., s. 64.

[4] Z. Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski, Kraków 1903, reprint z 1991, s. 22, 82; S. Arnold, Geografia historyczna Polski, Warszawa 1951, s. 63; R. Rosin, Rozwój polityczno-terytorialny łęczyckiego, sieradzkiego i wieluńskiego (do przełomu XIV i XV w.), RŁ 1970, t. XIV (XVII), s. 278.

[5] Według Glogera nazwa Łęczycan / Łęczan powstała od wielkiej ilości łęgów, czyli łąk nad Nerem i Bzurą, zob. Z. Gloger, Geografia historyczna…, op. cit., s. 108.

[6] J. Dylik, Województwo ze stolicą…, op. cit., s. 91; zob. także: A. Nadolski, Łęczyca we wczesnym średniowieczu, [w:] Ziemia łęczycka...,op. cit., s. 64.

[7]Ibidem, s. 96.

[8] Podsumowania owych stanowisk dokonał R. Rosin, zob. tenże, Rozwój polityczno-terytorialny…, op. cit., s. 287-289.

[9] W historiografii ten temat panują rozbieżne poglądy, zob. szerzej: R. Grodecki, Dzieje Polski do roku 1194, [w:] R. Grodecki, S. Zachorowski, J. Dąbrowski, Dzieje Polski średniowiecznej, Kraków 1995, s. 184 [reedycja z 1926 r.].

[10] S. Zajączkowski, Uwagi nad terytorialno-administracyjnym ustrojem Polski XII w., „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1955, t. VII, z. 1, s. 307.

[11] J. Szymczak, Ziemia łęczycka i sieradzka terenem działań wojennych w XII i XIII w., RŁ 1975, t. XX (XXIII), s. 210-211.

[12] R. Rosin, Rozwój polityczno-terytorialny…, op. cit., s. 296.

[13] Z. Gloger, Geografia historyczna…, op. cit., s. 108; zob. także: R. Grodecki, Dzieje Polski…, op. cit., s. 344.

[14] R. Rosin, Rozwój polityczno-terytorialny…, op. cit., s. 297.

[15] J. Wyrozumski, Historia Polski do roku 1505, Warszawa 1979, s. 221.

[16] Według Glogera pod tym terminem rozumiano pierwotnie teren ograniczony wodami i bagnami, czyli ziemię w znaczeniu potocznym; za J. Dylikiem, Stolica województwa…, op. cit., s. 93.

[17] J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, Historia państwa i prawa polskiego, Warszawa 1979, s. 112.

[18] Z. Gloger, Geografia historyczna…, op. cit., s. 102-107.

[19] J. Dylik, Województwo ze stolicą…, op. cit., s. 82, 83.

[20] Zob. szerzej: S.M. Zajączkowski, Własność rycerska w dawnych ziemiach łęczyckiej i sieradzkiej do połowy XIII w., RŁ 1961, t. IV (VII), s. 139-169.

[21] J. Dąbrowski, Dzieje Polski od r. 1333 do r. 1506, [w:] R. Grodecki, S. Zachorowski, J. Dąbrowski, Dzieje Polski średniowiecznej…, op. cit., s. 270; zob. także: Łęczyca. Historia i współczesność, red. T. Poklewski, Łęczyca 1988, s. 11.

[22] H. Samsonowicz, Historia Polski do roku 1795, Warszawa 1990, s. 104.

[23] Z. Gloger, Geografia historyczna…, op. cit., s. 103; zob. także: M. Rawicz-Witanowski, Monografia Łęczycy, Kraków 1898, s. 42.

[24] Ż. Libiszowska, Województwa sieradzkie i łęczyckie w latach „potopu” szwedzkiego, RŁ 1964, t. IX (XII), s. 91.

[25]Ibidem, s. 90 i 96-98.

[26] M. Rawicz-Witanowski, Monografia Łęczycy…, op. cit., s. 84.

[27] B. Baranowski, Wieś łęczycka w XVII i XVIII w., [w:] Ziemia łęczycka. Szkice…, op. cit., s. 92.

[28] R. Rosin, Rozwój terytorialno-administracyjny województwa i historycznych ziem wchodzących w jego skład, [w:] Łódzkie. Rozwój województwa w Polsce Ludowej, red. R. Rosin, Warszawa 1970, s. 13.

[29] M. Rawicz-Witanowski, Monografia Łęczycy…,op. cit., s. 88-89.

[30] A. Barszczewska, Województwa kaliskie i mazowieckie w powstaniu listopadowym 1830-1831, Łódź 1965, s. 81-83.

[31]Ibidem, s. 99.

[32]Ibidem, s. 90.

[33]Ibidem, s. 68.

[34]Ibidem, s. 91.

[35] M. Kołodziejczak, Wojna obronna Polski 1939 r. i okres okupacji, [w:] Łódzkie. Rozwój województwa…, op. cit., s. 42.

[36] A. Barszczewska, Województwo kaliskie i mazowieckie…, op. cit., s. 121-122.

[37] H. Manikowski, Walki wyzwoleńcze w łęczyckiem 1863-1864, [w:] Ziemia łęczycka. Szkice…, op. cit., s. 135.

[38] Partia ta nosiła chorągiew województwa łęczyckiego i została zniszczona w bitwie pod Dobrą 24 lutego 1863 r., zob. S.K. Kuczyński, Pieczęcie i herby miasta Łęczycy i ziemi łęczyckiej, Łęczyca 1985, s. 49.

[39] H. Manikowski, Walki wyzwoleńcze…, op. cit., s. 137-140.

[40] G. Missalowa, Początki rozwoju kapitalistycznego przemysłu włókienniczego na ziemi łęczyckiej, [w:] Ziemia łęczycka…, op. cit., s. 105-108.

[41] W 1840 roku Łódź liczyła 20 000 ludności i była drugim co do wielkości miastem Królestwa, pierwszym była Warszawa; zob. J. Dylik, Województwo ze stolicą…, op. cit., s. 140.

[42] I. Kostrowicka, Z. Landau, J. Tomaszewski, Historia gospodarcza Polski XIX i XX wieku, Warszawa 1985, s. 122; także: Łęczyca. Monografia miasta do 1990 roku, red. R. Rosin, Łęczyca 2001, s. 277.

[43] J. Dylik, Województwo ze stolicą…, op. cit., s. 145.

[44] C. Jabłoński, Dzień wczorajszy, [w:] Brzezińskie spotkania, oprac. T. Daszkiewicz, C. Jabłoński, M. Mieszczankowski, M. Złoch, K. Olczyk, Łódź 1969, s. 24.

[45] I. Kostrowicka, Z. Landau, J. Tomaszewski, Historia gospodarcza…, op. cit., s. 171; zob. także: A. Nahlik, Zagadnienia techniki włókienniczej w okresie przewrotu przemysłowego w I połowie XIX wieku, RŁ 1967, t. XII (XV), s. 45-58.

[46] B. Pełka, Kapitał krajowy i obcy oraz pierwsze spółki akcyjne w przemyśle włókienniczym Królestwa Polskiego w latach 1878-1886, RŁ 1967, t. XII (XV), s. 13-23.

[47] L. Straszewicz, Województwo łódzkie, zarys geograficzno-ekonomiczny, Warszawa 1967, s. 128-129.

[48] C. Jabłoński, Dzień wczorajszy…, op. cit., s. 29.

[49] J. Kostrowicka, Z. Landau, J. Tomaszewski, Historia gospodarcza…, op. cit., s. 191.

[50] J. Dylik, Stolica województwa…, op. cit, s. 150.

[51]Ibidem, s. 152.

[52] R. Rosin, Tradycje walk o wyzwolenie narodowe i społeczne (do 1939 r.), [w:] Łódzkie. Rozwój województwa…, op. cit., s. 44-45.

[53] J. Wawrzyńczyk, Z dziejów ruchu ludowego w województwie łódzkim w latach 1905-1939, [w:] Ruch ludowy w województwie łódzkim, red. E. Podgórska, Łódź 1968, s. 29.

[54]Ibidem, s. 33-49.

[55] Były podejmowane próby organizowania, w ramach struktur partyjnych, komitetów miejscowych w Łęczycy, Ozorkowie i Brzezinach, ale nie zakończyły się trwałym sukcesem. Wobec tego poprzestano na komórkach luźno działających, zob. szerzej: B. Wachowska, Pierwsze dwadzieścia lat…, op. cit., s. 50, 51.

[56]Ibidem, s. 48.

[57] Stwierdzenia o znacznej wówczas roli KPP, a szczególnie jej wkładzie w budowę jednolitego frontu działania wespół z PPS i SL, należy kłaść na karb działań propagandowych „historyków” z okresu PRL-u, aniżeli uważać za prawdę historyczną. Za przykład tego rodzaju zabiegów w odniesieniu do omawianego terytorium posłużyć może referat B. Wachowskiej Idea jednolitego frontu w ruchu robotniczym w Łodzi i w okręgu łódzkim w latach 1919- 1939, [w:] Wkład ziemi łódzkiej w rozwój państwa polskiego. Materiały sesji naukowej w Łodzi 28 i 29 listopada 1966 r., Łódź 1967, s. 37-59.

[58] J. Holzer, J. Molenda, Polska w pierwszej wojnie światowej, Warszawa 1973, s. 53.

[59] Łęczyca. Historia i współczesność…, op. cit., s. 17.

[60] S. K. Kuczyński, Pieczęcie i herby miasta Łęczycy…, op. cit., s. 20.

[61] M. Bandurka, Zmiany administracyjne i terytorialne województwa łódzkiego w XIX i XX wieku, Łódź 1995, s. 78.

[62] B. Wachowska, Pierwsze dwadzieścia lat województwa łódzkiego 1919-1932 (próba zarysu dziejów, postulaty badawcze), [w:] Województwo łódzkie 1919-1969.Studia i materiały, red. R. Rosin, Łódź 1971, s. 35.

[63] L. Straszewicz, Województwo Łódzkie…, op. cit., s. 108.

[64] APPT-OTM, Wydział Przemysłu Okręgu Tomaszów Mazowiecki, sygn. 14: ankiety sprawozdawcze Wydziału Przemysłowego z marca i kwietnia 1945 r.

[65] L. Straszewicz, Województwo łódzkie…, op. cit., s. 137.

[66]Ibidem, s. 119; zob. także: I. Kostrowicka, Z. Landau, J. Tomaszewski, Historia gospodarcza Polski…, op. cit., s. 281-283.

[67] B. Wachowska, Pierwsze dwadzieścia lat…, op. cit., s. 45.

[68] Zob. szerzej: M. Mieszczankowski, Struktura agrarna Polski międzywojennej, Warszawa 1960.

[69] B. Wachowska, Pierwsze dwadzieścia lat…, op. cit., s. 45.

[70] S. Leblang, Strajk chłopski w województwie łódzkim 20-27 XI 1932, [w:] Ruch ludowy w województwie łódzkim.Sesja popularno-naukowa Łódź 14-15 X 1965, red. E. Podgórska, Łódź 1968, s. 225-230.

[71] B. Wachowska, Walka o układy zbiorowe w łódzkim przemyśle włókienniczym w 1933 roku, RŁ 1967, t. XII (XV), s. 155.

[72] L. Straszewicz, Województwo łódzkie…, op. cit., s. 129.

[73] L. Grosfeld, Polska w latach kryzysu gospodarczego 1929-1933, Warszawa 1952, s. 193.

[74] Zob. szerzej: I. Kostrowicka, Z. Landau, J. Tomaszewski, Historia gospodarcza…, op. cit., s. 364-367.

[75] Łódzkie. Rozwój województwa…, op. cit., s. 15.

[76] W. Kozłowski, Działania wojsk niemieckich w bitwie nad Bzurą w 1939 r., RŁ 1970, t. XIV (XVII), s. 151-181.

[77] M. Kołodziejczak, Wojna obronna Polski…, op. cit., s. 48.

[78] Cz. Łuczak, „Kraj Warty” 1939-1945. Studium historyczno-gospodarcze okupacji hitlerowskiej, Poznań 1972, s. 15.

[79] M. Kołodziejczak, Wojna obronna Polski…, op. cit., s. 52.

[80]Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939-1945, red. Cz. Pilichowski, Warszawa 1979, s. 119, 262-263, 289.

[81] M. Kołodziejczak, Wojna obronna Polski…, op. cit., s. 55.

[82] Z. Norwiński, Ruch ludowy na terenie województwa łódzkiego w okresie okupacji hitlerowskiej 1939-1945, [w:] Ruch ludowy w województwie łódzkim…, op. cit., s. 133.

[83] T. Czapliński, M. Kołodziejczak, Województwo łódzkie w okresie okupacji hitlerowskiej, [w:] Województwo łódzkie 1919-1969. Studia i materiały, red. R. Rosin, Łódź 1971, s. 96.

[84] W. Stefaniuk, Niektóre problemy budowy i działalności odrodzonej PPS w Łodzi (styczeń – marzec 1945), RŁ 1975, t. XX (XXIII), s. 50; zob. także: B. Syzdek, Łódzka organizacja PPS wobec problemów walki o utrwalenie władzy ludowej (styczeń 1945 – styczeń 1947), RŁ 1965, t. X (XIII), s. 74.

[85] J. Dąb-Kocioł, Uwagi do dziejów ruchu ludowego w województwie łódzkim, s. 304, [w:] Ruch ludowy w województwie łódzkim…, op. cit., s. 304.

[86]Powstała w walce, red. H. Socha-Domagalski, Łódź 1959, s. 196.

[87] T. Czapliński, Zdziejów łódzkiej organizacji Polskiej Partii Robotniczej, RŁ 1962, t VI (IX), s. 20 i 42; Idem, Walka Polskiej Partii Robotniczej i Gwardii Ludowej w okręgu PPR i GL Łódź Podmiejska, [w:] Sesja naukowa poświęcona XX rocznicy powstania PPR na terenie województwa łódzkiego, red. G. Missalowa, Łódź 1963, s. 76.

[88] W skali całego kraju w 1944 roku Armia Krajowa liczyła od 350 do 380 tysięcy ludzi, a Armia Ludowa 20-30 tysięcy, zob. J. Topolski, Historia Polski od czasów najdawniejszych do 1990 roku, Warszawa 1993, s. 299-300.

[89] W. Kozłowski, Ofensywa styczniowa 1945 r. na obszarze województwa łódzkiego, [w:] Województwo łódzkie 1919-1969. Studia i materiały, red. R. Rosin, Łódź 1971, s. 141.

[90] G. Baziur, Armia Czerwona na Pomorzu Gdańskim 1945-1947, Warszawa 2003, s. 18; były to oddziały 64 Dywizji Wojsk Wewnętrznych NKWD działające na terenie woj. łódzkiego do października 1946 r., zostały następnie zastąpione przez jednostki KGB, które stacjonowały w Nowosolnej koło Łodzi, zob. M.L. Krogulski, Okupacja w sojuszu, Armia Radziecka w Polsce 1944-1956, Warszawa 2000, s. 45.

[91] Dz.U. RP 1944, nr 2, poz. 8.

ROZDZIAŁ IIUwarunkowania procesu tworzenia i funkcjonowania administracji państwowej, samorządu terytorialnego i gospodarki po II wojnie światowej na ziemi łęczyckiej

 

1. Destrukcyjna rola Armii Czerwonej

Pobyt oddziałów Armii Czerwonej na terytorium Polski, będący skutkiem prowadzenia przez nią działań wojennych w okresie II wojny światowej, regulowały umowy zawarte pomiędzy PKWN a stroną radziecką. Pierwsza z nich została podpisana 26 lipca 1944 roku w Moskwie i dotyczyła podstawowych kwestii związanych z zaistniałą sytuacją. W artykule pierwszym porozumienia zapisano: „W strefie działań wojennych na terytorium Polski po wkroczeniu wojsk radzieckich władza najwyższa i odpowiedzialność we wszystkich sprawach dotyczących prowadzenia wojny, w okresie czasu niezbędnego dla przeprowadzenia operacji wojennych, koncentruje się w ręku wodza naczelnego wojsk radzieckich”[1]. Z kolei w artykule siódmym zaznaczono, że zakres jego jurysdykcji obejmuje także ludność cywilną, jeśli ta dopuszczałaby się popełniania przestępstw przeciwko wojskom radzieckim. Obydwa artykuły przy braku jasnego sprecyzowania „strefy działań wojennych” oznaczały w praktyce bardzo duży zakres uprawnień władz radzieckich na terytorium Polski. W okresie późniejszym Państwowy Komitet Obrony ZSRR decyzją z 20 lutego 1945 roku[2]