Prawo wykroczeń (materialne i procesowe). Wydanie 8 - Andrzej Marek, Aleksandra Marek-Ossowska - ebook

Prawo wykroczeń (materialne i procesowe). Wydanie 8 ebook

Andrzej Marek, Aleksandra Marek-Ossowska

0,0
59,00 zł

lub
Opis

Podręcznik "Prawo wykroczeń" w części dotyczącej materialnego prawa wykroczeń przedstawia m.in. zagadnienia:

  • zasad odpowiedzialności za wykroczenia,
  • wymiaru kary i środków karnych,
  • najważniejszych kategorii wykroczeń

Natomiast w części odnoszącej się do procesowego prawa wykroczeń omówiono m.in. kwestie związane z:

  • przesłankami procesowymi,
  • stronami i ich reprezentantami,
  • przebiegiem postępowania.

Niniejsze wydanie obejmuje liczne zmiany jakie wprowadził ustawodawca okresie od lutego 2012 r. do 1 września 2018 r. Sygnalizuje również planowane nowelizacje przepisów.

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi lub dowolnej aplikacji obsługującej format:

EPUB
MOBI
PDF

Liczba stron: 419




Andrzej Marek Aleksandra Marek-Ossowska

Prawo wykroczeń

(materialne i procesowe)

8. wydanie uaktualnione

WYDAWNICTWO

Wydawca:Aneta Flisek

© Wydawnictwo C.H.Beck 2019

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: Jolanta StraszewskaPrzygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN: 978-83-8158-526-2

Przedmowa

Podręcznik ten, o charakterze monograficznym mojego Taty, prof. dr hab. Andrzeja Marka, przedstawia całość problematyki obejmowanej pojęciem prawa wykroczeń, zarówno zagadnienia prawa materialnego, jak i procesowego. Takie ujęcie uzasadnione jest przede wszystkim tym, że na studiach prawniczych lub administracyjnych wykład prawa wykroczeń obejmuje obydwie te dziedziny. „Całościowe” ujęcie prawa wykroczeń ma też walor praktyczny, czyniąc takie opracowanie przydatnym także dla osób stosujących to prawo lub stykających się̨ z nim w rożnych sytuacjach życiowych (sędziowie sądów rejonowych, aplikanci aplikacji prawniczych, funkcjonariusze Policji i innych organów oskarżycielskich, pokrzywdzeni wykroczeniem, wreszcie obwinieni i ich obrońcy).

W niniejszym 8. wydaniu podręcznika uaktualniono literaturę przedmiotu, a także uwzględniono wszystkie dotychczasowe zmiany w stanie prawnym.

 

Toruń, wrzesień 2018 r.

Aleksandra Marek-Ossowska

Wykaz skrótów

1. Akty prawne

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1025 ze zm.)

KK

ustawa z 6.6. 1997 r. – Kodeks karny (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1600 ze zm.)

KKS

ustawa z 10.9.1999 r. – Kodeks karny skarbowy (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1958 ze zm.)

KKW

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 652 ze zm.)

KP

ustawa z 26.6.1974 r. – Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 917 ze zm.)

KPK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1987)

KPW

ustawa z 24.8.2001 r. – Kodeks postępowania w sprawach o wy­kro­czenia (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 475 ze zm.)

KW

ustawa z 20.5.1971 r. – Kodeks wykroczeń (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 618 ze zm.)

PW

ustawa z 20.5.1971 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks wykroczeń (Dz.U. Nr 12 poz. 115 ze zm.)

2. Czasopisma

CzPKiNP

Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych

Dz.U.

Dziennik Ustaw

MoP

Monitor Prawniczy

NP

Nowe Prawo

OSNKW

Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Karna i Izba Wojskowa

OSN Prok. Gen.

Orzecznictwo Sądu Najwyższego wydawane przez Prokuraturę Generalną

OSNwSK

Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich

Pal.

Palestra

PiP

Państwo i Prawo

PPK

Przegląd Prawa Karnego

Prok. i Pr.

Prokuratura i Prawo

Przegl. Policyjny

Przegląd Policyjny

PS

Przegląd Sądowy

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

Rzeczp.

Rzeczpospolita

SP

Studia Prawnicze

WPP

Wojskowy Przegląd Prawniczy

ZW (ZKA)

Zagadnienia Wykroczeń (do 1972 r. Zagadnienia Karno-Admi­ni­stracyjne)

proj. KW

projekt Kodeksu wykroczeń, opracowany przez Zespół ds. Prawa Wykroczeń w Komisji ds. Reformy Prawa Karnego (niepubl.)

3. Literatura

Bafiai in., Komentarz

J. Bafia, D. Egierska, I. Śmietanka, Kodeks wykroczeń. Komentarz, 2. wyd., Warszawa 1980

Bojarski, Radecki, Komentarz

M. Bojarski, W. Radecki, Kodeks wykroczeń. Komentarz, 4. wyd., Warszawa 2006

Bojarski, Świda, Podstawy

M. Bojarski, Z. Świda, Podstawy materialnego i procesowego prawa o wykroczeniach, 3. wyd., Wrocław 2002

T. Bojarski, Polskie prawo

T. Bojarski, Polskie prawo wykroczeń. Zarys wykładu, 3. wyd., Warszawa 2009

Bojarskii in.,

T. Bojarski, A. Michalska-Warias, J. Piórkowska-Flieger, M. Szwarczyk, Kodeks wykroczeń. Komentarz, 3. wyd., Warszawa 2011

Grzegorczyk, Komentarz

T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia. Komentarz, 3. wyd., Warszawa 2005

Grzegorczyk,Gubiński, Prawo wykroczeń

T. Grzegorczyk, A. Gubiński, Prawo wykroczeń, Warszawa 1995

Lewiński, Komentarz

J. Lewiński, Komentarz do Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia, 6. wyd., Warszawa 2009

Marek, Komentarz do KK

A. Marek, Kodeks karny. Komentarz, 5. wyd., Warszawa 2010

Marek, Prawo karne

A. Marek, Prawo karne, 10. wyd., Warszawa 2011

Marek, System 1: Prawo wykroczeń

A. Marek, System Prawa Karnego, t. 1, Zgadnienia ogólne, § 4. Prawo wykroczeń, Warszawa 2010

Siewierskii in., Komentarz

M. Siewierski, J. Lewiński, Z. Leoński, J. Gościcki, Komentarz do Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia oraz do ustawy o ustroju kolegiów, 2. wyd., Warszawa 1979

Uzasadnienie KPW

Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia z 2001 r. z Uza­sadnieniem (proj. rządowy, Wydawnictwo Prawnicze), Warszawa 2001

4. Inne skróty

nast.

następna (-y)

tekst jedn.

tekst jednolity

uchw.

uchwała

wyr.

wyrok

ze zm.

ze zm.

 

Uwaga: powołane w książce artykuły (art.) bez ich bliższego określenia odnoszą się – zależ­nie od kontekstu – do artykułów Kodeksu wykroczeń lub Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia.

Wykaz literatury

1. Podręczniki, skrypty i opracowania monograficzne

M. Bojarski, Z. Świda, Podstawy materialnego i procesowego prawa o wykroczeniach, Wrocław 2001

T. Bojarski, Polskie prawo wykroczeń. Zarys wykładu, Warszawa 2009

T. Grzegorczyk, A. Gubiński, Prawo wykroczeń, Warszawa 1995

A. Gubiński, Prawo wykroczeń, Warszawa 1989

J. Jakubowska-Hara, Grzywna w prawie wykroczeń. Model ustawowy i praktyka, Warszawa 2002

A. Marek, Polskie prawo wykroczeń, Warszawa 1987

A. Marek, Wprowadzenie do: Prawo wykroczeń, Kraków 2004

A. Marek, System Prawa Karnego, t. 1, Zagadnienia ogólne, § 4. Prawo wykroczeń, Warszawa 2010

A. Marek, Prawo karne, Warszawa 2011

M. Melezini, System Prawa Karnego, t. 6, Kary i środki karne. Poddanie sprawcy próbie, § 1. Systematyka kar i środków karnych, Warszawa 2010

Rozwój polskiego prawa wykroczeń (pod red. T. Bojarskiego, M. Mozgawy i J. Szumskiego), Lublin 1996

J. Skupiński, Model polskiego prawa o wykroczeniach, Wrocław 1974

D. Szumiło-Kulczycka, Prawo administracyjno-karne, Kraków 2004

J. Szumski, Środki penalne w polskim prawie wykroczeń na tle doświadczeń praktyki, Lublin 1995

2. Komentarze

J. Bafia, D. Egierska, I. Śmietanka, Kodeks wykroczeń. Komentarz, Warszawa 1980

M. Bojarski, W. Radecki, Kodeks wykroczeń. Komentarz, Warszawa 2006, 2013, 2016

M. Bojarski, W. Radecki, Pozakodeksowe przepisy o przestępstwach i wykroczeniach z komentarzem, Warszawa 1996

T. Bojarski, A. Michalska-Warias, J. Piórkowska-Flieger, M. Szwarczyk, Kodeks wykroczeń. Komentarz, Warszawa 2011

P. Daniluk (red.), M. Budyń-Kulik, P. Gensikowski, M. Iwański, J. Jakubowska-Hara, J. Kulesza, M. Kulik, M. Leciak, Kodeks wykroczeń. Komentarz, Warszawa 2016

K. Dąbkiewicz, Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia. Komentarz, Warszawa 2017

T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia. Komentarz, Warszawa 2005

G. Kasicki, A. Wiśniewski, Kodeks wykroczeń. Komentarz, Warszawa 2002

W. Kotowski, Kodeks wykroczeń. Komentarz, Kraków 2007

W. Kotowski, B. Kurzępa, Wykroczenia pozakodeksowe. Komentarz, Warszawa 2006, 2016

J. Lewiński, Komentarz do Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia, Warszawa 2009

A. Marek, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2010

A. Sakowicz (red.), K.T. Boratyńska, P. Czarnecki, R. Koper, J. Kosonoga, K. Mamak, J. Raglewski, P. Rogoziński, A. Sadło-Nowak, D. Stachurski, A. Światłowski, M. Wąsek-Wiaderek, Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia, Warszawa 2018

M. Siewierski, J. Lewiński, Z. Leoński, J. Gościcki, Komentarz do Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia oraz do ustawy ustroju kolegiów, Warszawa 1979

R. A. Stefański, Wykroczenia drogowe. Komentarz, Kraków 2005

3. Inne

Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia z 2001 r. z Uzasadnieniem (projekt rządowy), Warszawa 2001

Część I. Zagadnienia ogólne

Rozdział I. Pojęcie prawa wykroczeń, jego funkcje i miejsce w systemie obowiązującego prawa

Literatura:A. Gubiński, O właściwy zakres przedmiotowy prawa o wykroczeniach, ZW 3/1981; A. Marek, Wprowadzenie do: Prawo wykroczeń, Kraków 2004; tenże, Proponowany model prawa wykroczeń i orzecznictwa w sprawach o wykroczenia, (w:) Rozwój polskiego prawa wykroczeń, Lublin 1996; tenże, System 1: Prawo wykroczeń; W. Radecki, Miejsce prawa wykroczeń w systemie prawa, (w:) Bojarski, Radecki, Komentarz.

§ 1. Uwagi ogólne

1

Polskie prawo wykroczeń jest rezultatem głębokich przemian, podczas których ścierały się różnorodne koncepcje teoretyczne, a w których o ostatecznym kształcie regulacji prawnych przesądzały potrzeby praktyki społecznej i ustrojowe warunki rozwoju prawa.

2

W okresie międzywojennym prawo nasze ukształtowało się pod wpływem klasycznych systemów orzecznictwa w sprawach o wykroczenia. Przyjęto koncepcję przekazującą orzekanie kar za wykroczenia organom administracji, jednak pod kontrolą sądów. Po II wojnie światowej nastąpiła gruntowna zmiana regulacji prawnej, oparta na koncepcji kolegialnego rozstrzygania spraw o wykroczenia, wynikającej z ówczesnych założeń ustrojowych. Wreszcie, w ostatnich latach (po 1989 r.), nastąpiły kolejne przemiany, których podstawową cechą jest dążenie do wzmocnienia gwarancji prawnych, a przede wszystkim realizacja zasady sądowego wymiaru sprawiedliwości we wszystkich sprawach, także dotyczących wykroczeń (zob. art. 175 i 237 Konstytucji RP).

Obecnie dużą popularność zyskuje forsowana w przestrzeni publicznej koncepcja przekazania orzecznictwa w sprawach o wykroczenia sądom pokoju, czy też innym organom, wyodrębnionym z sądownictwa powszechnego. Kompetencje orzecznicze miałyby zyskać osoby niebędące sędziami zawodowymi. Orzekaniem w tej kategorii spraw miałyby się zajmować, podobnie jak w kolegiach do spraw wykroczeń przed 1989 r., osoby bez egzaminu sędziowskiego, co miałoby wprowadzić tzw. czynnik ludowy, czy też społeczny, do szeroko pojętego wymiaru sprawiedliwości. Choć bez wątpienia odciążyłoby to sądy powszechne od konieczności rozpoznawania spraw o niższym ciężarze gatunkowym, nie wydaje się, aby koncepcja ta pozwoliła na zachowanie gwarancji rzetelnego procesu przed niezawisłym sądem. Doświadczenia związane z orzekaniem w sprawach o wykroczenia przez kolegia do spraw wykroczeń w minionym ustroju nie wskazują, by takie rozwiązania mogłybyć uważane za trafne. Nie uwzględniałyby ponadto konstytucyjnej zasady sądowego wymiaru sprawiedliwości (art. 175 i 177 Konstytucji RP) i Europejskiej Konwencji Praw Człowieka z 4.11.1950 r., ratyfikowanej w 1992 r. przez Polskę (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.), która w art. 6 statuuje prawo do sądu we wszystkich sprawach karnych.

3

Obowiązujące prawo wykroczeń jest gałęzią szeroko pojętego prawa karnego (prawo karne sensu largo) objętą odrębną kodyfikacją (bliżej zob. A. Marek, System 1: Prawo wykroczeń). Podstawową funkcją prawa wykroczeń jest ochrona stosunków społecznych przed naruszeniami porządku prawnego, które wprawdzie nie zawierają tego nasilenia społecznej szkodliwości, jak przestępstwa (zbrodnie i występki), ale które przez swoją częstotliwość stanowią istotne zagrożenie dla ładu i porządku prawnego. Tak określona funkcja ochronna prawa wykroczeń wiąże się z właściwą temu prawu funkcją prewencyjno-wychowawczą.

4

Funkcja prewencyjno-wychowawcza wyraża się w oddziaływaniu na tych obywateli, którzy wprawdzie nie przejawiają postaw antyspołecznych, jednak wykazują brak poszanowania dla zasad porządku prawnego i niezbędnej społecznej dyscypliny. Jest przy tym rzeczą oczywistą, że bez wpajania obywatelom konieczności przestrzegania zasad współżycia i poszanowania prawa „na co dzień” trudno skutecznie przeciwdziałać poważniejszym przejawom łamania prawa. Karanie sprawców wykroczeń jest więc zarazem działaniem prewencyjnym, zapobiegającym przestępczości.

5

Z uwagi na oparcie odpowiedzialności za wykroczenia na gwarancyjnych zasadach prawa karnego – ustawowej określoności czynu zabronionego i kary (nullum crimen et nulla poena sine lege), zakazu wstecznego działania prawa (lex retro non agit) oraz uzależnienia odpowiedzialności od winy indywidualnej (nulla poena sine culpa) – zaakcentować należy funkcję gwarancyjną prawa wykroczeń. Jest ona warunkiem praworządności w stosowaniu represji za wykroczenia, zapewniając zarazem ochronę przed bezzasadnym ukaraniem (por. Nb. 50–60).

6

Jak zaznaczono, prawo wykroczeń jest ściśle powiązane z prawem karnym dotyczącym przestępstw (tj. prawem karnym sensu stricto), w istocie jest ono jego przedłużeniem i dopełnieniem. Należy przy tym zauważyć, że sfera penalizacji często podlega zmianom: są czyny, których nasilenie powoduje ich przesunięcie z kategorii wykroczeń do kategorii przestępstw (np. wprowadzona ustawą nowelizacyjną z 14.4.2000 r. kryminalizacja prowadzenia pojazdu w stanie nietrzeźwości – zob. art. 178a KK); częściej jednak mamy do czynienia ze zjawiskiem odwrotnym (tzw. dekryminalizacją – por. Nb.32–33).

Powiązanie prawa wykroczeń z prawem karnym dotyczącym przestępstw wyraża się nie tylko w daleko idącym podobieństwie zasad odpowiedzialności za wykroczenia i przestępstwa, ale również w zbliżonym rodzajowo systemie kar i środków karnych (pozbawienie i ograniczenie wolności, grzywna, obowiązek naprawienia szkody, zakaz prowadzenia pojazdów itp.), aczkolwiek nasilenie dolegliwości kar przewidzianych za wykroczenia z zasady jest mniejsze od stosowanych wobec sprawców przestępstw.

Powyższe względy spowodowały, że wkrótce po uchwaleniu kodyfikacji prawa wykroczeń z 20.5.1971 r. SN wyraził pogląd, iż pojęcie odpowiedzialności karnej „obejmuje nie tylko sferę stosowania norm Kodeksu karnego, ale także sferę stosowania Kodeksu wykroczeń” (uchw. SN (7) z 5.4.1973 r., VI KZP 80/72, OSNKW 1973, Nr 6, poz. 72). Pogląd ten wzbudził wątpliwości w doktrynie, przy czym podnoszono tu głównie, że w odczuciu społecznym pojęcie odpowiedzialności karnej wiąże się z odpowiedzialnością za przestępstwo (L. Gardocki). Problem jest złożony, gdyż orzeczenie przez sąd kary za wykroczenie w oparciu o kryterium winy i analogiczne zasady odpowiedzialności jest w swej istocie odpowiedzialnością karną, aczkolwiek nie wiąże się z nią takiego potępienia społecznego, jak z odpowiedzialnością za przestępstwo. Stwierdzić zatem trzeba, że odpowiedzialność za wykroczenie jest odpowiedzialnością karną w znaczeniu szerszym (sensu largo). W odróżnieniu bowiem od skazań (także warunkowych umorzeń postępowania) za przestępstwa, orzeczenia o ukaraniu za wykroczenia nie podlegają odnotowaniu w Krajowym Rejestrze Karnym (z wyjątkiem orzeczenia kary aresztu, lub środka karnego postaci zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych), nie są też podstawą do stwierdzenia recydywy, z którą prawo karne wiąże poważne konsekwencje (zob. art. 64 KK).

7

Należy przypomnieć, że ustawa z 15.12.1951 r. o orzecznictwie karno-administracyjnym (tekst jedn. Dz.U. z 1966 r. Nr 39, poz. 233) określała kary stosowane za wykroczenia jako „kary administracyjne”, co wiązało się z koncepcją oddzielenia sfery wykroczeń od sfery prawa karnego. Koncepcja ta jednak z czasem upadła (por. Nb.25–28), co oznacza, iż prawo wykroczeń należy do szeroko pojętej dziedziny prawa karnego.

8

Obowiązujący Kodeks wykroczeń z 20.5.1971 r. był wielokrotnie nowelizowany. Nadaje on tej dziedzinie prawa charakter właściwy prawu karnemu jako prawu, które ustala zakazy i nakazy oraz kary grożące za ich przekroczenie. Tej cechy prawa wykroczeń nie podważa fakt, iż normy tego prawa często są instrumentem sankcjonującym naruszenie przepisów o charakterze administracyjnym i porządkowym. Ustawowe znamiona wykroczeń tylko częściowo zawarte są w Kodeksie wykroczeń (Część szczególna); liczne wykroczenia przewidują ustawy regulujące różnorodne sfery działalności państwa i obrotu prawnego (ich obszerne zestawienie – zob. Bojarski, Radecki, Komentarz, s. 54–64).

Równolegle z pracą nad nowym Kodeksem karnym, zakończoną uchwaleniem kodyfikacji z 6.6.1997 r., prowadzone były prace nad projektem nowego Kodeksu wykroczeń. Projektodawcy przyjęli ambitne zamierzenie opracowania tzw. kodyfikacji całościowej, inkorporującej normy dotyczące wykroczeń zawarte w dziesiątkach ustaw szczególnych. Przedsięwzięcie to jednak zakończyło się niepowodzeniem (zob. Nb. 43).

9

Na całokształt prawa wykroczeń składa się materialne prawo wykroczeń i procesowe prawo wykroczeń, które normują postępowanie w sprawach o wykroczenia. Ten podział znajduje odzwierciedlenie w odrębnych kodyfikacjach obu dziedzin, a mianowicie w: Kodeksie wykroczeń z 20.5.1971 r. (z licznymi zmianami; aktualny tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 618 ze zm.) oraz w Kodeksie postępowania w sprawach o wykroczenia, objętym nową kodyfikacją z 24.8.2001 r. (aktualny tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 475 ze zm.). Dawniej wyodrębniano także wykonawcze prawo wykroczeń, które normował Dział IX KPW z 1971 r. Od wejścia w życie kodyfikacji prawa karnego z 6.6.1997 r. wykonywanie orzeczeń zarówno w sprawach o przestępstwa, jak i wykroczenia unormowane jest w Kodeksie karnym wykonawczym (zob. art. 1 § 1).

10

Najogólniej mówiąc, przez materialne prawo wykroczeń rozumiemy ogół norm prawnych, które określają czyny będące naruszeniem porządku prawnego, zwane wykroczeniami, normują zasady odpowiedzialności za te czyny oraz kary, środki karne i inne środki oddziaływania (środki wychowawcze) stosowane wobec ich sprawców.

11

Prawo procesowe natomiast jest to ogół norm prawnych regulujących postępowanie organów państwa (sądów, Policji i innych upoważnionych organów) w sprawach o wykroczenia, jego zasady i przesłanki dopuszczalności, obowiązki i uprawnienia stron oraz innych uczestników tego postępowania, tryb wydawania rozstrzygnięć i środki ich kontroli.

§ 2. Kryteria rozgraniczenia obszarów przestępstw i wykroczeń

12

W oparciu o obowiązujący w Polsce system regulacji prawnych dziedzinę prawa wykroczeń rozgraniczają od dziedziny prawa karnego sensu stricto (tj. dotyczącego przestępstw) następujące kryteria:

1. Kryterium zagrożenia karnego. Jest to kryterium szczególnie wyraziste i jednoznaczne. Zgodnie z art. 7 § 1 KK, przestępstwo jest zbrodnią lub występkiem. Zbrodniami – czytamy w art. 7 § 2 i 3 KK – są przestępstwa zagrożone karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy niż 3 lata; występkami są przestępstwa zagrożone grzywną powyżej 30 stawek dziennych, karą ograniczenia wolności w wymiarze od miesiąca do 12 miesięcy (w wypadku kary łącznej lub nadzwyczajnego obostrzenia – 2 lat; zob. art. 34 § 1 i art. 38 § 2 KK) lub karą pozbawienia wolności przekraczającą miesiąc (w ustawowym wymiarze od miesiąca do 15 lat – art. 37 KK). Natomiast – zgodnie z art. 1 § 1 KW – do wykroczeń należą czyny zagrożone karą aresztu (od 5 do 30 dni), ograniczenia wolności w wymiarze miesiąca, grzywną do 5000 zł lub naganą.

Możemy zatem stwierdzić, że dolne granice kar przewidzianych za przestępstwa stanowią zarazem granicę górną kar za wykroczenia, co jednak nie dotyczy grzywny określonej w KK według stawek dziennych, zaś w KW kwotowo, jak również nagany przewidzianej wyłącznie za wykroczenia. Należy jednak podkreślić, że liczne ustawy szczególne przewidują nadal grzywny określone kwotowo. Wydawałoby się, że jeżeli ich wymiar przekracza 5000 zł, mamy do czynienia z występkiem, a nie wykroczeniem. Zasada ta jednak została złamana w wielu ustawach zawierających uregulowania dotyczące wykroczeń tzw. pozakodeksowych [np. w ustawie z 20.4.2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1265 ze zm.), gdzie kara grzywny może wynieść nawet 100 000 zł (zob. art. 121 ust. 1 pkt 2 cytowanej ustawy), Sąd Najwyższy bowiem w post. z 24.2.2006 r. (I KZP 52/05, OSNKW 2006, Nr 3, poz. 23) przyjął, że jeżeli ustawa określa, że czyn jest wykroczeniem lub podlega postępowaniu w sprawach o wykroczenia, to jest on wykroczeniem niezależenie od wysokości grożącej grzywny. Formalnie jest to możliwe (zob. art. 48 KW), narusza jednak zasadę podziału przestępstw i wykroczeń według wysokości grożącej sankcji].

Kryterium zagrożenia karą ma charakter formalny (ustawowy). Nie wyjaśnia ono merytorycznych racji, z powodu których określony czyn zabroniony zagrożony jest taką, a nie inną karą i należy do kategorii wykroczeń albo przestępstw. Wyjaśnienie tych racji daje kryterium materialne – odwołujące się do społecznej szkodliwości czynu zabronionego jako przestępstwo albo jako wykroczenie.

13

2. Kryterium społecznej szkodliwości czynu. Obowiązujące prawo uznaje, że zarówno wykroczenie, jak i przestępstwo są czynami społecznie szkodliwymi (zob. art. 1 § 2 KK i art. 1 § 1 KW). Ważniejsze są jednak różnice. I tak art. 1 § 2 KK wyraźnie stwierdza, że nie stanowi przestępstwa czyn zabroniony, którego szkodliwość jest znikoma, podczas gdy art. 1 § 1 KW wymaga jedynie społecznej szkodliwości czynu bez wskazania jej stopnia. Oznacza to, że w świetle rozwiązań ustawowych charakter wykroczenia traci jedynie czyn formalnie wypełniający znamiona czynu zabronionego, w którym nie można dopatrzyć się żadnej społecznej szkodliwości.

Przyjęte założenie, iż wykroczenia różnią się od przestępstw niższym stopniem społecznej szkodliwości, bynajmniej nie oznacza, że w każdym wypadku musi to być stopień „znikomy”, a jedynie to, że znikomość społecznej szkodliwości nie pozbawia czynu zabronionego materialnej cechy wykroczenia. Błędne jest twierdzenie T. Grzegorczyka, że wykroczenia są czynami o szkodliwości społecznej „niższej niż znikoma” (zob. Wprowadzenie do: Kodeks wykroczeń, Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia, Warszawa 2006, s. IX). Wykroczenia bowiem są czynami o zróżnicowanym stopniu społecznej szkodliwości – od znikomej do znacznie przekraczającej ten stopień (szerzej na ten temat zob. Nb.63–65).

14

3. Kryterium odrębności procesowej. Do czasu wejścia w życie KPW z 24.8.2001 r. (tj. do 17.10.2001 r.) sprawy o wykroczenia rozpoznawały kolegia do spraw wykroczeń orzekające na podstawie art. 2 KPW z 20.5.1971 r. Przepis ten czynił kolegia właściwymi we wszystkich sprawach o wykroczenia, z zastrzeżeniem, iż przepis szczególny powierzyć może orzekanie w takich sprawach innemu organowi. Wyjątków takich nie wprowadzono, gdyż nie można za nie uznać kompetencji inspektorów pracy w sprawach o wykroczenia przeciwko prawom pracownika oraz Policji i innych organów administracji upoważnionych do wymierzania kar w trybie mandatowym. Tryb mandatowy bowiem ma charakter warunkowy, uzależniony jest od zgody ukaranego i w razie odmowy przyjęcia mandatu sprawa podlegała kompetencji kolegium do spraw wykroczeń w zwykłym trybie złożenia wniosku o ukaranie (art. 66 § 2 KPW z 1971 r.; obecnie art. 99 KPW).

Zgodnie z rozstrzygnięciem zawartym w art. 237 Konstytucji RP, kompetencja kolegiów w zakresie orzecznictwa w sprawach wykroczeń miała charakter czasowo ograniczony – do 4 lat od wejścia w życie Konstytucji RP – i była realizowana pod kontrolą sądów. Jest bowiem zasadą konstytucyjną, że wymiar sprawiedliwości w Rzeczypospolitej Polskiej sprawują sądy (art. 175 ust. 1 Konstytucji RP), a to zakłada konieczność przekazywania sądownictwu wszystkich spraw należących merytorycznie do zakresu wymiaru sprawiedliwości. Do takich należy również orzekanie o winie i karze w sprawach o wykroczenia, stąd rozstrzygnięcie zawarte w art. 237 Konstytucji RP, zakreślające jedynie czas niezbędny dla zrealizowania konstytucyjnej zasady.

15

W okresie, gdy w sprawach o wykroczenia orzekały organy pozasądowe (początkowo organy administracji, później kolegia do spraw wykroczeń) ukształtował się w doktrynie podział na prawo karne sądowe – dotyczące przestępstw, i prawo karne pozasądowe – dotyczące wykroczeń. Podstawą tego podziału była odrębność organów orzekających w sprawach o przestępstwa (sądy) i w sprawach o wykroczenia (organ pozasądowy). Obecnie, gdy orzecznictwo w sprawach o wykroczenia przeszło do kompetencji sądów, podział ten stracił aktualność.

Mimo że w świetle przyjętej obecnie regulacji orzekanie w sprawach zarówno o przestępstwa, jak i o wykroczenia należy do kompetencji sądów, zachowana została odrębność proceduralna. Postępowanie w sprawach o wykroczenia uregulowano bowiem w odrębnym Kodeksie postępowania w sprawach o wykroczenia z 24.8.2001 r., podczas gdy postępowanie w sprawach o przestępstwa toczy się na podstawie Kodeksu postępowania karnego z 6.6.1997 r. Odrębność proceduralna (niezależnie od jej dyskusyjności – por. Nb. 296–297) stanowi więc nadal podstawę rozgraniczenia obszarów dotyczących przestępstw i wykroczeń.

Zgodnie z art. 9 KPW, w sprawach o wykroczenia w I instancji orzekają sądy rejonowe, a sądem odwoławczym od ich orzeczeń jest sąd okręgowy (w sprawach niektórych zażaleń – inny skład sądu rejonowego; zob. art. 14 § 1 KPW). Należy dodać, że w sprawach podlegających sądom wojskowym w I instancji właściwy jest sąd garnizonowy, natomiast w II instancji – wojskowy sąd okręgowy (art. 10 i 14 § 2 KPW).

Rozdział II. Rozwój prawa dotyczącego wykroczeń w Polsce

Literatura:T. Bojarski, Ewolucja polskiego systemu prawa wykroczeń, (w:) Rozwój polskiego prawa wykroczeń (materiały z konferencji naukowej), Lublin 1996; W.T. Dąbrowski, Zagadnienia ogólne orzecznictwa karno-administracyjnego w PRL, Poznań 1970; A. Gubiński, Prawo o wykroczeniach w 30-leciu kolegiów do spraw wykroczeń, ZW 2/1982; J. Makarewicz, Powrotna fala (projekt ustawy o wykroczeniach), RPiE 1930, t. IV; A. Marek, Kierunki postulowanych zmian prawa wykroczeń, PiP 2/1987; tenże, Regulacje prawne dotyczące drobnych przestępstw (wykroczeń) w państwach Europy Zachodniej i Stanach Zjednoczonych Ameryki, ZW 6/1988; tenże, System 1: Prawo wykroczeń; J. Pradel, Wykroczenia w prawie francuskim, (w:) Rozwój polskiego prawa wykroczeń, Lublin 1996; R. Rajkowski, Prawo karno-administracyjne Polski Ludowej, Warszawa 1955; E.S. Rappaport, Zagadnienie kodyfikacji prawa o wykroczeniach w ustawodawstwie polskim, Gazeta Sądowa Warszawska 9/1929; M. Siewierski, Model postępowania w sprawach o wykroczenia w projekcie nowego kodeksu, ZKA 2/1969; J. Skupiński, Model polskiego prawa o wykroczeniach, Wrocław 1974; M. Zimmerman, Zagadnienie kodyfikacji orzecznictwa karno-administracyjnego (wybór systemu), ZKA 2/1961

§ 3. Ustawodawstwo okresu międzywojennego na tle klasycznych systemów prawa

16

Rozwój nowocześnie pojmowanego prawa wykroczeń w Polsce rozpoczyna się w okresie, gdy po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. przystąpiono do szeroko zakrojonych prac nad kodyfikacją węzłowych gałęzi prawa. Jednym z istotnych problemów, który wywołał wiele kontrowersji, była kwestia, czy wykroczenia traktować jako drobne przestępstwa i wymierzanie za nie kar powierzyć sądom, czy też uznać je za odrębną kategorię czynów karalnych i orzecznictwo co do nich powierzyć organom administracji. Ścierały się tutaj wpływy różnorodnych rozwiązań, których przedstawienie jest niezbędne dla zrozumienia koncepcji, na której oparto polskie prawo wykroczeń w tym okresie.

Generalnie rzecz biorąc, polskie prawo okresu międzywojennego – zarówno cywilne, jak i karne – kształtowało się głównie pod wpływem prawa francuskiego. W dziedzinie prawa wykroczeń istotny wpływ na koncepcje ustawodawcze wywarło także prawo niemieckie i austriackie.

17

Francuskisystem prawa oparty został na założeniach, które sformułowano w okresie Wielkiej Rewolucji z 1789 r. Zmierzały one do wprowadzenia równości wobec prawa i podporządkowania organów orzekających kary ustawie. Opierając się na sformułowanej przez Monteskiusza koncepcji podziału władz, przyjęto jako zasadę, iż prawo wymierzania kar należeć ma do wyłącznej kompetencji sądów (zasada nulla poena sine iudicio).

18

Kodeks Napoleona z 1810 r. wprowadził klasyczny trójpodział przestępstw na: zbrodnie (crimes), występki (delits) i wykroczenia (contraventions). Zgodnie z art. 1 tego kodeksu: „przestępstwo, za które grozi kara policyjna, jest wykroczeniem”. Wymieniony trójpodział przestępstw utrzymuje nowy KK Francji z 1992 r. Należy dodać, że odpowiednio do podziału przestępstw przeprowadzono podział kompetencji sądów. I tak sprawy o zbrodnie rozpoznają sądy przysięgłych, występki – sądy poprawcze, natomiast sprawy o wykroczenia tzw. sądy policyjne. Nazwa tego sądu wiąże się z określeniem kar przewidzianych za wykroczenia jako „kary policyjne”.

We współczesnym systemie francuskim rozpoznawanie spraw o wykroczenia odbywa się w sposób uproszczony, jednoosobowo przez sędziego zawodowego, jednakże w trybie kontradyktoryjnym, na publicznej rozprawie (zob. Pradel). Znaczne są tutaj odstępstwa od zasady bezpośredniości w przeprowadzeniu dowodów, które zastępują dokumenty i oświadczenia organu składającego wniosek o ukaranie (zwykle Policji). Prawo francuskie zna ponadto tryb dobrowolnego poddania się karze (dotyczy to kary grzywny) orzeczonej przez sędziego nakazem karnym; jednakże nieuiszczenie dobrowolne kary orzeczonej w tym trybie uważa się za sprzeciw, co powoduje skierowanie do rozpoznania na rozprawie. Istnieje ponadto tryb mandatowy, uprawniający niektórych funkcjonariuszy administracji do wymierzania grzywien, jednakże zapewnione jest sądowe rozpoznanie sprawy, w wypadku gdy ukarany odmawia uiszczenia mandatu.

Istotną cechą systemu francuskiego jest to, iż wykroczenia uważa się w tym systemie za najniższą kategorię przestępstw, a w konsekwencji, że wymiar sprawiedliwości za te czyny należy do kompetencji sądów. Podobne rozwiązania spotykamy zarówno w krajach, w których prawo zostało ukształtowane pod wpływem tradycji romańskich (np. Włochy), jak też w systemie prawa anglo-amerykańskiego. W tym ostatnim systemie wprawdzie nie wyodrębnia się formalnie wykroczeń, jednak ich odpowiednik w postaci drobnych przestępstw (petty offences) należą do kompetencji sądów najniższych szczebli (petty session courts, magistrate courts), rozpoznających sprawy w uproszczonej procedurze. System anglo-amerykański opiera się bowiem na koncepcji podziału władz, w której orzekanie kar należy do wyłącznej kompetencji sądów (bliżej zob. A. Marek, Regulacje prawne).

19

Odmienne założenia przyjęto w systemie austriackim. W systemie tym odróżnia się kategorie poważniejszych wykroczeń kryminalnych (Übertretungen), które należą do przestępstw ujętych w Kodeksie karnym i podlegają kompetencji sądów. Oprócz tego istnieje obszerna kategoria wykroczeń administracyjnych (Verwaltungsübertretungen), które normowane są w rozlicznych ustawach administracyjnych. Wymierzanie kar za te wykroczenia należy do kompetencji organów administracji, a kary te uważa się za środek przymusu administracyjnego sankcjonujący możliwość realizacji zadań przez administrację. Postępowanie w sprawach o wspomniane wykroczenia ma charakter administracyjny, przy czym zaskarżenia decyzji o ukaraniu rozpoznawane są w administracyjnym toku instancji.

Tak więc w systemie austriackim wykroczeń w przeważającej części nie uważa się za przestępstwa, lecz za naruszenia administracyjno-porządkowe, a wymierzanie kar za te czyny należy do kompetencji organów administracji. Wiąże się to z faktem, iż większość stanów faktycznych wykroczeń normują ustawy administracyjne, przyznanie zaś prawa wymierzania kar organom administracji uzasadnia się koniecznością zapewnienia skutecznego egzekwowania prawa (sankcyjności). Omawiany system nie rozpowszechnił się wprawdzie poza obszar byłej monarchii austro-węgierskiej, jednakże wywarł istotny wpływ na rozwój prawa karno-administracyjnego i poglądy uzasadniające jego istotę.

20

Trzeci system – niemiecki, stanowił, w pewnym stopniu, rozwiązanie kompromisowe w stosunku do omówionych systemów. W prawie niemieckim przyjęto wprawdzie teoretyczne założenia sformułowane przez rewolucję francuską, według których karanie w zasadzie powinno należeć do sądów. Jednak z uwagi na mnogość wykroczeń i ich związek z zadaniami administracji dla odciążenia sądów przekazano rozpoznawanie tych spraw i wymierzanie kar organom administracji.

W przeciwieństwie do prawa austriackiego, w którym wymierzania kar przez organy ­administracyjne nie uważa się za wymiar sprawiedliwości, lecz za stosowanie przymusu ­administracyjnego, w systemie niemieckim przyjęto, że wymierzanie kar przez organy administracji stanowi wymiar sprawiedliwości sprawowany w zastępstwie sądów (koncepcje „zastępczego wymiaru sprawiedliwości”).

Kompetencja organów administracji do wymierzania kar za wykroczenia ma więc w systemie niemieckim charakter warunkowy – uzależniona jest od zgody obwinionego. Jeżeli obwiniony złoży sprzeciw (żądanie skierowania sprawy na drogę sądową), to sprawa przechodzi do sądu, który rozpoznaje ją od nowa, a orzeczenie organu administracyjnego o ukaraniu traci moc prawną. Sprawę w zasadzie rozpoznaje sąd w trybie nakazowym, z tym że ukaranemu nakazem przysługuje odwołanie do sądu wyższej instancji (system taki, aczkolwiek ograniczony do wykroczeń porządkowych – Ordnungswidrigkeiten, obowiązuje obecnie w Republice Federalnej Niemiec; zob. A. Marek, Regulacje prawne).

System niemiecki wywarł istotny wpływ na wiele ustawodawstw europejskich, a w szczególności na ukształtowanie orzecznictwa w sprawach wykroczeń w Polsce okresu międzywojennego.

21

Zasadnicze znaczenie miały tu postanowienia Konstytucji Marcowej z 1921 r., według których orzecznictwo w sprawach o wykroczenia w zasadzie należeć miało do sądów, z tym że ustawy mogły powierzać je organom administracji „w zastępstwie sądów”. Zgodnie z art. 72 tej Konstytucji, od orzeczeń karnych władz administracyjnych zapadłych w I instancji strony mogły odwoływać się do sądów.

22

Realizację tej koncepcji wprowadziło rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 22.3.1928 r. o postępowaniu karno-administracyjnym (Dz.U. Nr 38, poz. 365 ze zm.). Zgodnie z art. 2 rozporządzenia: „Do dochodzenia i karania wykroczeń wymienionych w art. 1 (tzn. zagrożonych karą aresztu do 3 miesięcy lub grzywny do 3000 zł i przekazanych orzecznictwu władz administracyjnych) powołane są powiatowe władze administracji ogólnej”. W zasadzie orzecznictwo sprawować mieli starostowie, w praktyce jednak z reguły orzekali powołani do pełnienia tej funkcji referenci karno-administracyjni. Ponadto, w wąskim zakresie, orzecznictwo sprawowały organy administracji niezespolonej.

Istotne postanowienie zawierał art. 34 cyt. rozporządzenia. Zgodnie z tym przepisem: „Osoba, której wymierzono karę w trybie postępowania karno-administracyjnego, może zwrócić się w terminie zawitym siedmiodniowym od daty ogłoszenia jej orzeczenia władzy administracyjnej z żądaniem skierowania sprawy na drogę postępowania sądowego (...)”. Tryb rozpoznania sprawy przez sąd unormował wydany niemal równocześnie, w formie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej, Kodeks postępowania karnego z 19.3.1928 r. (Dz.U. Nr 33, poz. 313 ze zm., w art. 500–509).

Wskutek żądania skierowania sprawy na drogę sądową sprawę rozpoznawał sąd „od nowa”, w trybie uproszczonym. Wydane poprzednio orzeczenie karne traciło moc prawną, a w postępowaniu sądowym spełniało funkcję tzw. zastępczego aktu oskarżenia. Organ administracji, który wydał orzeczenie, mógł popierać oskarżenie przed sądem. Po rozpoznaniu sprawy sąd wydawał wyrok, który od razu był rozstrzygnięciem ostatecznym, gdyż nie przysługiwała od niego apelacja (z wyjątkiem spraw karnych skarbowych).

23

Powyższy system bez istotnych zmian obowiązywał do czasu wejścia w życie ustawy z 15.12.1951 r. o orzecznictwie karno-administracyjnym (Dz.U. Nr 66, poz. 454 ze zm.), tj. do 1.1.1952 r., a w ograniczonym zakresie – mianowicie w sprawach niepodlegających orzecznictwu kolegiów karno-administracyjnych przy prezydiach rad narodowych (urzędy miar i wag, urzędy morskie, urzędy górnicze) – do 1.1.1972 r., tj. do czasu wejścia w życie kodyfikacji wykroczeń z 20.5.1971 r. (Dz.U. Nr 12, poz. 116 ze zm.).

24

Jeżeli chodzi o materialne prawo wykroczeń, to zostało ono skodyfikowane równolegle z Kodeksem karnym w formie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 11.7.1932 r. – Prawo o wykroczeniach (Dz.U. Nr 60, poz. 572 ze zm.). Była to jednak kodyfikacja niepełna i w tym sensie niesamodzielna, że nie normowała zasad odpowiedzialności za wykroczenia, odsyłając w tej mierze do przepisów Kodeksu karnego (art. 2). W części ogólnej prawa o wykroczeniach zawarto jedynie przepisy dotyczące form winy (art. 4), nieletnich (art. 6), postaci zjawiskowych (nieodpowiedzialność za usiłowanie i pomocnictwo, wyjątkowa odpowiedzialność za podżeganie – art. 5), rodzajów i wysokości kar oraz zasad ich wymierzania (art. 7–10), przedawnienia (art. 11–14). Zwraca tu uwagę wyłącznie represyjne nastawienie tego prawa, gdyż jedynymi karami przewidzianymi za wykroczenia były areszt (do 3 miesięcy) i grzywna (do 3000 zł), co w owym czasie stanowiło surową sankcję.

Typy wykroczeń określone w części szczególnej Prawa o wykroczeniach z 1932 r. były nieliczne (art. 17–63) i rychło okazało się, że nie odpowiadają potrzebom społecznym. Dlatego też część szczególną prawa materialnego stale uzupełniano w drodze ustaw szczególnych normujących odpowiedzialność za wykroczenia w różnych dziedzinach życia (administracji, gospodarce itp.).

§ 4. Ustawa o orzecznictwie karno-administracyjnym z 15.12.1951 r.

25

Równolegle ze zmianami w dziedzinie materialnego prawa wykroczeń, a przede wszystkim nowymi unormowaniami w licznych ustawach karno-administracyjnych, po II wojnie światowej gruntownie zreformowano postępowania w sprawach o wykroczenia. Reformy tej dokonano ustawą z 15.12.1951 r. o orzecznictwie karno-administracyjnym (Dz.U. Nr 66, poz. 454 ze zm.).

Wspomniana ustawa zasadniczo zmieniła model orzecznictwa w sprawach o wykroczenia. Zgodnie z ówczesnymi poglądami, na zadania administracji państwa socjalistycznego przyjęto, że orzecznictwo karno-administracyjne stanowić ma system środków wychowawczych, którymi posługuje się administracja przy realizacji nowych zadań. Podkreślano (zob. Rajkowski), że orzecznictwo karno-administracyjne nie stanowi bynajmniej jakiegoś zastępczego wymiaru sprawiedliwości, lecz system środków oddziaływania administracyjnego o charakterze społeczno-wychowawczym.

Istotną zmianą było zniesienie kary aresztu w postępowaniu karno-administracyjnym, gdyż jej „sądowy” charakter nie pasował do nowej koncepcji orzecznictwa. W związku z tym uchylono także przepisy o żądaniu skierowania sprawy na drogę sądową (art. 500–509 KPK z 1928 r.), natomiast wprowadzono instytucję odwołania od orzeczeń kolegium do kolegium II instancji. W miejsce kary aresztu wprowadzono – wzorem prawa radzieckiego – karę pracy poprawczej. Wykonanie tej kary polegało na pracy w uspołecznionym zakładzie z potrąceniem 20% zarobku i innymi ograniczeniami; jeśli ukarany nie był zatrudniony w uspołecznionym zakładzie pracy, kierowano go do takiego zakładu.

Kara pracy poprawczej nie zdała egzaminu. Zakłady pracy nie chciały przyjmować pracowników skierowanych do pracy w celu odbywania kary, natomiast w stosunku do osób już zatrudnionych w uspołecznionych zakładach pracy kara ta stawała się w praktyce grzywną rozłożoną na raty i potrącaną z uposażenia ukaranego. Jeszcze bardziej zawiodła kara pracy poprawczej wymierzana jako kara zastępcza na wypadek nieuiszczenia grzywny przez ukaranego. W wielu wypadkach nie była ona skuteczna, w konsekwencji prowadząc do faktycznej bezkarności sprawców wykroczeń.

26

W związku z nieskutecznością kary pracy poprawczej reforma przyjętego w 1951 r. systemu orzecznictwa okazała się konieczna. Najpierw ustawa z 22.5.1958 r. o zaostrzeniu odpowiedzialności karnej za chuligaństwo (Dz.U. Nr 34, poz. 152 ze zm.) upoważniła kolegia karno-administracyjne do wymierzania kary aresztu za niektóre najpoważniejsze wykroczenia mające charakter chuligański, a następnie nowela z 2.12.1958 r. (Dz.U. Nr 77, poz. 396) do ustawy o orzecznictwie karno-administracyjnym przywróciła kompetencję kolegiów do wymierzania kary aresztu za wykroczenia taksatywnie wyliczone w ustawie (art. 8 ust. 1 pkt 3 lit. a ustawy o orzecznictwie karno-administracyjnym). Upoważniono także kolegia do wymierzania zastępczej kary aresztu na wypadek nieuiszczenia przez ukaranego kary grzywny. Zniesiono natomiast karę pracy poprawczej. W związku z upoważnieniem kolegiów karno-administracyjnych do orzekania kary aresztu przywrócono instytucję żądania skierowania sprawy na drogę sądową (art. 500–509 KPK z 1928 r.), jednak tylko w razie wymierzenia przez kolegium tej kary. W wypadku wymierzenia innych kar obwiniony, podmiot, który złożył wniosek o ukaranie, pokrzywdzony oraz prokurator mogli składać odwołanie do kolegium II instancji.

27

Ustawa z 17.6.1966 r. o przekazaniu niektórych drobnych przestępstw jako wykroczeń do orzecznictwa karno-administracyjnego (Dz.U. Nr 23, poz. 149) stanowiła realizację krystalizującej się już w toku prac ustawodawczych tendencji do przekazywania drobniejszych naruszeń prawa z kategorii przestępstw do wykroczeń (tzw. tendencja dekryminalizacyjna), przy czym głównym kryterium rozróżniającym uczyniono wartość przedmiotu czynu, wysokość spowodowanej szkody lub sposób popełnienia czynu.

28

Zaostrzając odpowiedzialność za czyny najpoważniejsze, popełnione w warunkach recydywy, chuligańskie itp., wprowadzono jednocześnie możliwość odstąpienia od wymierzenia kary i stosowania środków oddziaływania społecznego (naprawienie szkody, przeproszenie pokrzywdzonego), a także przekazywania spraw zakładom pracy celem zastosowania środków oddziaływania przewidzianych w regulaminie pracy, dyscyplinarnych lub innych środków wychowawczych. W ten sposób zapoczątkowano proces rozwarstwienia wykroczeń i różnicowania środków odpowiedzialności. Tendencja ta znalazła pełny wyraz w Kodeksie wykroczeń z 20.5.1971 r.

Ustawa z 1966 r. dokonała także zmian natury ustrojowej i procesowej. Do najistotniejszych należy zaliczyć: wprowadzenie przepisów dotyczących prowadzenia dochodzeń i występowania w charakterze oskarżyciela publicznego przez Milicję Obywatelską, Państwową Inspekcję Handlową, służby ochrony lasów (art. 19–21), którym odpowiadało przyznanie ­adwokatom prawa do występowania w charakterze obrońcy już w I instancji (art. 18), rozbudowanie przepisów dotyczących postępowania dowodowego przed kolegium oraz właściwego uzasadniania orzeczeń (art. 28 cyt. ustawy). Ogólnie rzecz biorąc – ustawa z 1966 r. zbliżyła znacznie zasady postępowania w sprawach o wykroczenia do zasad procesu karnego. Również i ta tendencja znalazła wyraz w kodyfikacji z 20.5.1971 r.

§ 5. Kodyfikacja prawa wykroczeń z 20.5.1971 r.

29

Kodyfikacja prawa wykroczeń z 20.5.1971 r. stanowiła podsumowanie rozwoju tego prawa w PRL.

Z samej nazwy aktów prawnych wchodzących w skład tej kodyfikacji: Kodeks wykroczeń, Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia i ustawa o ustroju kolegiów do spraw wykroczeń – widać, że ustawodawca zrezygnował z dotychczasowej nomenklatury „prawo karno-administracyjne” (kolegia karno-administracyjne, orzecznictwo karno-administracyjne itp.). Było to wynikiem oceny, że materialne prawo wykroczeń nie jest – mimo licznych powiązań z ustawodawstwem administracyjnym, jeżeli chodzi o poszczególne wykroczenia – działem prawa administracyjnego. Różnicę między przestępstwem a wykroczeniem ustawodawca upatrywał w mniejszym stopniu społecznej szkodliwości czynu. Również kar za wykroczenie nie określał jako „administracyjne” (tak postanawiał projekt Prawa o wykroczeniach z 1961 r., od czego następnie odstąpiono).

30

Jeżeli chodzi o postępowanie przed kolegiami do spraw wykroczeń, to – jak pisał jeden z twórców kodyfikacji M. Siewierski – „kolegia nie są organem sprawującym administrację, lecz spełniają swoistą funkcję małego wymiaru sprawiedliwości w sprawach o wykroczenia” (zob. M. Siewierski, Model, s. 26). Tak więc kolegia tylko organizacyjnie usytuowane zostały przy organach administracji, natomiast w zakresie orzekania miały być organami niezależnymi. Podkreślono to w art. 3 KPW z 1971 r., który stanowił, iż: „członkowie kolegium są w zakresie orzekania niezawiśli i podlegają tylko ustawom”.

Należy jednak zaznaczyć, że koncepcja uniezależnienia orzecznictwa kolegiów od administracji nie została właściwie przeprowadzona. Zaprzeczało jej pozostawienie nadzoru nad orzecznictwem w pionie Ministra Spraw Wewnętrznych i terenowych organów administracji, przy których kolegia działały, a także skład i tryb postępowania komisji przy organach administracji wojewódzkiej, uprawnionych do uchylania prawomocnych orzeczeń (art. 112–117 KPW z 1971 r. przed nowelizacjami z lat 1990–1998).

31

W dziedzinie prawa materialnego przyjęto, iż Kodeks wykroczeń samodzielnie normować będzie zasady odpowiedzialności za wykroczenia – bez odesłania do Kodeksu karnego, jak to czyniło Prawo o wykroczeniach z 1932 r. (art. 2). W związku z tym rozbudowane zostały przepisy normujące: zasady odpowiedzialności, system kar i zasady ich wymiaru, stosowanie środków oddziaływania wychowawczego, przedawnienie orzekania, wykonania kary, zatarcie ukarania oraz wyjaśnienie wyrażeń ustawowych (tzw. słowniczek). Jeśli zaś chodzi o Część szczególną KW, to przyjęto zasadę kodyfikacji częściowej. Kodeks obejmuje znamiona najbardziej typowych wykroczeń; poza Kodeksem pozostały jedynie wykroczenia polegające na naruszeniu tych przepisów, które ulegają częstym zmianom.

32

W ramach tzw. tendencji depenalizacyjnej, zapoczątkowanej przez ustawę z 17.6.1966 r., Kodeks wykroczeń z 1971 r. przejął szereg dotychczasowych występków jako wykroczenia. Należą do nich:

1) drobne kradzieże, przywłaszczenia, paserstwo i uszkodzenie mienia, jak również zbywanie towaru w przedsiębiorstwie detalicznym w celu dalszej odsprzedaży z zyskiem, jeżeli wartość towaru nie przekracza 1/4 minimalnego wynagrodzenia za pracę (ustawa z 27.9.2013 r., Dz.U. z 2013 r. poz. 1247 ze zm.), przy czym wysokość minimalnego wynagrodzenia jest ustalana co roku w ramach Komisji trójstronnej i ogłaszana w drodze obwieszczenia Prezesa Rady Ministrów w Dzienniku Urzędowym „Monitor Polski”. Do czasu nowelizacji wartość ta była określana na kwotę 250 zł. Ustawodawca przewiduje jednak powrót do kwotowego ustalenia tej wartości na kwotę 500 zł (Druk sejmowy Nr 2557, art. 1 ust. 7);

2) kradzież, wyrąb i paserstwo drzewa małej wartości – również w wysokości do 1/4 minimalnego wynagrodzenia za pracę (do czasu nowelizacji z 27.9.2013 r. określana była na kwotę 75 zł);

3) oszukiwanie nabywcy co do ilości, miary, gatunku, rodzaju lub ceny towaru, jeżeli szkoda po stronie nabywcy nie przekracza wskazanej kwoty (obecnie 100 zł);

4) prowadzenie pojazdu mechanicznego w stanie po użyciu alkoholu (art. 87 § 1, 1a i 2 KW);

5) prowadzenie w ramach gospodarki uspołecznionej działalności wytwórczej, przetwórczej lub handlowej bez wymaganego zezwolenia (poprzednio był to występek z art. 11 ustawy z 1.7.1958 r.);

6) niszczenie lub usuwanie ogłoszeń organu państwowego (poprzednio był to występek z art. 139 z KK 1932 r.);

7) nieopuszczenie zbiegowiska publicznego pomimo wezwania właściwego organu (poprzednio czyn stanowił występek z art. 162 KK z 1932 r.).

 

33

Jednym z założeń Kodeksu wykroczeń miało być rozwarstwienie wykroczeń i różnicowanie środków odpowiedzialności. Oznaczać to miało surowsze karanie sprawców poważniejszych wykroczeń, zwłaszcza chuligańskich i popełnionych w warunkach recydywy (art. 37–38), a z drugiej strony – szerokie możliwości nadzwyczajnego łagodzenia kary, odstępowania od jej wymierzania i poprzestania na środkach oddziaływania wychowawczego (art. 39–41 KW) w wypadkach drobniejszych naruszeń prawa. W praktyce założenia te nie zostały zrealizowane, a orzecznictwo kolegiów do spraw wykroczeń, poczynając od 1976 r., ewoluowało coraz bardziej w kierunku schematycznej represji (zob. J. Szumski, Środki karne stosowane wobec sprawców wykroczeń, (w:) Problemy recydywy i drobnej przestępczości, Wrocław 1984).

Rozdział III. Reforma prawa wykroczeń w Rzeczypospolitej Polskiej

Literatura:M. Bojarski, Problemy kodyfikacji prawa wykroczeń, Wrocław 1992; T. Bojarski, Ewolucja polskiego systemu prawa wykroczeń, (w:) Rozwój polskiego prawa wykroczeń (materiały z konferencji naukowej), Lublin 1996; M. Bojarski, W. Radecki, Spory na tle zróżnicowania wykroczeń i przestępstw, (w:) A. Marek, T. Oczkowski (red.), Problem spójności prawa karnego z perspektywy jego nowelizacji, Warszawa 2011; T. Grzegorczyk, O systemie organów orzekających w sprawach o wykroczenia de lege lata i de lege ferenda, (w:) Rozwój, Lublin 1996; A. Gubiński, Projekt kodeksu wykroczeń, (w:) Rozwój, Lublin 1996; J. Jakubowska-Hara, Postępowanie w sprawach wykroczeń a międzynarodowe standardy, (w:) J. Skupiński, A. Jakubowska-Hara (red.), Standardy praw człowieka a polskie prawo karne, Warszawa 1995; A. Marek, Kierunki postulowanych zmian prawa wykroczeń, PiP 2/1987; tenże, Niedokończona reforma prawa wykroczeń, (w:) Teoretyczne i praktyczne problemy współczesnego prawa karnego (Księga jubileuszowa dedykowana prof. T. Bojarskiemu), Lublin 2011; tenże, Proponowany model prawa wykroczeń i orzecznictwa w sprawach o wykroczenia na tle standardów europejskich, (w:) Rozwój, Lublin 1996; tenże, Sprawozdanie z konferencji Międzynarodowego Stowarzyszenia Prawa karnego w Sztokholmie poświęconej prawu karno-administracyjnemu, PiP 4/1988; W. Radecki, Kary pieniężne w polskim systemie prawnym. Czy nowy rodzaj odpowiedzialności karnej?, PPK 14–15/1996; J. Skupiński, J. Szumski, Problemy kodyfikacji prawa wykroczeń, PiP 9–10/1998; D. Szumiło-Kulczycka, Prawo administracyjno-karne, Kraków 2004.

§ 6. Założenia reformy i najważniejsze nowelizacje

34

Reformę prawa wykroczeń od początku wiązano z potrzebą rozszerzenia sądowej kontroli nad wymierzaniem kar przez organy o składzie społecznym, jakimi były kolegia do spraw wykroczeń. Ponieważ w KPW z 1971 r. przewidziano możliwość złożenia żądania skierowania sprawy na drogę sądową jedynie w razie wymierzenia zasadniczej kary aresztu lub ograniczenia wolności (art. 86), postulowano rozciągnięcie tej kontroli na inne kary o znacznej dolegliwości lub poważnych konsekwencjach dla ukaranego, zwłaszcza na zastępczą karę aresztu i zakaz prowadzenia pojazdów mechanicznych (zob. A. Marek, Kierunki postulowanych zmian, s. 32).

Prace nad reformą prawa wykroczeń podjęte zostały w listopadzie 1987 r. w ramach Komisji przy Ministrze Spraw Wewnętrznych, powołanej równolegle z Komisją do Spraw Reformy Prawa Karnego przy Ministrze Sprawiedliwości. Wynikało to z faktu, że obowiązujące w tym czasie przepisy sytuowały kolegia orzekające w sprawach o wykroczenia przy organach administracji, a zwierzchni nadzór nad ich orzecznictwem powierzały Ministrowi Spraw Wewnętrznych (art. 110–111 KPW z 1971 r.).

35

W ciągu blisko 20 lat funkcjonowania „w cieniu resortu spraw wewnętrznych” orzecznictwo kolegiów do spraw wykroczeń spotykało się z ostrą krytyką społeczną z powodu braku przestrzegania zapisanych w ustawie praw i gwarancji obwinionego, a przede wszystkim z powodu instrumentalnego traktowania tego orzecznictwa przez resort, w szczególności w celu zwalczania opozycji politycznej. Jaskrawym tego przykładem było stosowanie wprowadzonego nowelą z 24.10.1986 r. (Dz.U. Nr 39, poz. 193) art. 52a, umożliwiającego penalizację sporządzania, przenoszenia i przewożenia w celu rozpowszechniania wydawnictw lub informacji wydawanych bez zezwolenia. Orzekanie na podstawie § 3 tegoż art. 52a o przepadku nie tylko urządzeń drukarskich czy audiowizualnych, lecz również pojazdów, w których materiały takie były przewożone, stało się przyczyną interwencji Rzecznika Praw Obywatelskich oraz wypowiedzi przedstawicieli nauki, zdecydowanie potępiających tę praktykę (zob. Biuletyn RPO – Materiały, Nr 3, Warszawa 1989).

36

Postulowane od lat reformy prawa wykroczeń stały się możliwe po zmianie ustrojowej, w wyniku której Rzeczypospolita Polska stała się demokratycznym państwem prawa. Ustawą z 29.5.1989 r. o zmianie niektórych przepisów prawa karnego, prawa o wykroczeniach oraz innych ustaw (Dz.U. Nr 34, poz. 180) zniesiono powszechnie krytykowaną natychmiastową wykonalność orzeczeń wydanych w postępowaniu przyspieszonym (art. 73 pkt 3 KPW z 1971 r.) oraz wprowadzono szereg innych najpilniejszych zmian.

37

Kolejna ustawa nowelizacyjna z 8.6.1990 r. (Dz.U. Nr 43, poz. 251) może być śmiało określana mianem gruntownej reformy.Zniesiono nadzór zwierzchni Ministra Spraw Wewnętrznych nad orzecznictwem kolegiów do spraw wykroczeń, jak również oderwano te kolegia od struktury administracyjnej, plasując je w systemie sądownictwa. Likwidacji uległy kolegia II instancji (odwoławcze), a od wszystkich rozstrzygnięć kolegiów usytuowanych przy sądach rejonowych przewidziano środek zaskarżenia w postaci żądania skierowania sprawy na drogę postępowania sądowego. Zlikwidowano także komisje do spraw orzecznictwa przy organach administracji szczebla wojewódzkiego, czyniąc organem uprawnionym do uchylania prawomocnych rozstrzygnięć kolegiów w wypadku ich sprzeczności z prawem sąd wojewódzki (zob. art. 86, 112 i 114 KPW z 1971 r.).

38

Równolegle z przedstawionymi zmianami nowelizacyjnymi podjęto prace nad nową kodyfikacją prawa wykroczeń. Zakładano, że kodyfikacja ta będzie mogła być wprowadzona w życie równocześnie z nową kodyfikacją prawa karnego, której projekty, po zaaprobowaniu przez rząd, zostały w sierpniu 1995 r. skierowane do Sejmu. Jednak do jednoczesnego uchwalenia dwóch nowych kodyfikacji nie doszło, konieczna natomiast stała się obszerna nowelizacja kodyfikacji z 20.5.1971 r., dostosowująca Kodeks wykroczeń i Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia do rozwiązań zawartych w kodyfikacji prawa karnego z 6.6.1997 r. (Kodeks karny, Kodeks postępowania karnego, Kodeks karny wykonawczy). Dokonano tego obszerną ustawą nowelizacyjną z 28.8.1998 r., która weszła w życie z dniem 1.9.1998 r. równocześnie z nową kodyfikacją karną.

Najważniejsze zmiany wprowadzone ustawą z 28.8.1998 r. polegały na ograniczeniu surowości najcięższych kar – aresztu (od 5 do 30 dni; przed nowelizacją od tygodnia do 3 miesięcy) i ograniczenia wolności (wymiar miesiąca; przed nowelizacją – od miesiąca do 3 miesięcy), powierzeniu jedynie sądom orzekania aresztu i dotkliwych środków karnych w postaci przepadku przedmiotów oraz zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych na okres przekraczający rok (art. 3 ustawy i art. 508 § 1 KPK), wreszcie wprowadzeniu – w miejsce tradycyjnego żądania skierowania sprawy na drogę sądową – instytucji odwołania od orzeczeń oraz zażaleń na postanowienia kolegiów (art. 508 § 3 i art. 512 KPK oraz art. 77–80 i 85 KPW z 1971 r.).

Należy podkreślić, że zmiany dokonane w Kodeksie wykroczeń z 1971 r. zachowują aktualność, toteż zostaną one uwzględnione w podręczniku przy omawianiu zagadnień materialnego prawa wykroczeń (Część II). Inaczej jest w wypadku zmian procesowych, które zdezaktualizowało wejście w życie KPW z 24.8.2001 r.

§ 7. Nowy Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia, projekty zmian Kodeksu wykroczeń. Problem tzw. prawa administracyjno-karnego

39

Podstawowym problemem, którego rozstrzygnięcie decydowało o losach projektowanej kodyfikacji prawa wykroczeń, stała się kwestia modelu orzekania w tych sprawach. Spór dotyczył tego, czy utrzymać kolegia do spraw wykroczeń orzekające pod kontrolą sądu, czy też kolegia te należy zlikwidować i całe orzecznictwo karne – także w sprawach o wykroczenia, przekazać sądom (zob. materiały z konferencji na temat: Rozwój polskiego prawa wykroczeń, Lublin 1996).

Za powierzeniem sądom orzekania w sprawach o wykroczenia przemawiała zarówno konstytucyjna zasada sądowego wymiaru sprawiedliwości (art. 175 i 177 Konstytucji RP), jak i wskazania Europejskiej Konwencji Praw Człowieka z 4.11.1950 r., ratyfikowanej w 1992 r. przez Polskę (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.), która w art. 6 statuuje prawo do sądu we wszystkich sprawach karnych. Przeważył pogląd, że kolegia do spraw wykroczeń, także po zmianach wprowadzonych w 1990 r. i latach późniejszych, wymagania tego nie spełniają (zob. A. Marek, Proponowany model, s. 30).

Rozstrzygnięcie przedstawionego problemu przyniosła Konstytucja RP, która w art. 237 zawiera postanowienie, iż w okresie 4 lat od wejścia w życie tej Konstytucji w sprawach o wykroczenia orzekają kolegia do spraw wykroczeń, przy czym odwołania od ich orzeczeń rozpoznaje sąd. Oznaczało to, że po upływie konstytucyjnego terminu 4 lat (tj. 17.10.2001 r.) całe orzecznictwo w sprawach o wykroczenia musi przejść w gestię sądu.

40

Prace nad nową regulacją postępowania karnego w sprawach o wykroczenia zostały związane z projektowaną reformą ustroju sądownictwa, zakładającą powołanie sądów grodzkich jako sądów najniższego szczebla, które przejęłyby orzecznictwo w sprawach o wykroczenia, a także drobne występki. Zakładano, że sądy grodzkie zostaną powołane jako sądy najniższego szczebla, w miejsce i w siedzibach zlikwidowanych kolegiów (tak A. Marek, Sądy powinny przejąć orzecznictwo kolegiów do spraw wykroczeń, Rzeczposp. z 14–15.6.1995 r.). Stało się jednak inaczej; przyjęto bowiem, że sprawy o wykroczenia przejmą sądy rejonowe, przy czym ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.) przewidywała powoływanie sądów grodzkich jako wydziałów sądów rejonowych (art. 13).

Niewątpliwy wpływ na przyjęte rozstrzygnięcia procesowo-ustrojowe miał kształt materialnego prawa wykroczeń, w którym występuje duża liczba wykroczeń o znacznej społecznej szkodliwości. Trzeba było uwzględnić, że w świetle standardów Unii Europejskiej organy pozasądowe (administracyjne, społeczne) mogą orzekać jedynie sankcje o niewielkim ciężarze gatunkowym – przede wszystkim pieniężne – za naruszenia natury administracyjnej lub porządkowej (np. w RFN według ustawy o wykroczeniach porządkowych – Gesetz über Ordnungswidrigkeiten), przy czym ukarany musi mieć zapewnione prawo odwołania się do sądu. Inaczej jest w prawie polskim, gdyż – jak zaznaczono – w obszarze materialnego prawa wykroczeń znajdują się nie tylko naruszenia o charakterze administracyjno-porządkowym, lecz także wykroczenia poważniejsze, które jakościowo nie różnią się od występków (wykroczenia przeciwko mieniu, gospodarcze, przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji, w zakresie ochrony zdrowia, środowiska itd.). Konieczność stosowania poważniejszych sankcji (areszt, przepadek przedmiotów, zakaz prowadzenia pojazdów) za takie wykroczenia silnie przemawiała za przejęciem modelu sądowej kognicji w sprawach o wykroczenia (zob. A. Marek, Proponowany model, s. 34; por. też Radecki, (w:) Bojarski, Radecki, Komentarz, s. XVLIII).

41

Uchwalony 24.8.2001 r. Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia, który uchylił poprzedni KPW z 20.5.1971 r., ustawę o ustroju kolegiów do spraw wykroczeń i rozdz. 54 KPK, regulujący rozpoznawanie przez sąd odwołań od orzeczeń kolegiów i spraw przekazywanych sądom przez kolegia, zakłada autonomiczność postępowania sądowego w sprawach o wykroczenia (zob. Uzasadnienie KPW, s. 7–8). Jest to jednak autonomiczność częściowa i niepełna, gdyż chodzi tu o postępowanie sądowe w sprawie karnej, w którym stosuje się odpowiednio liczne przepisy KPK (zob. m.in. art. 8 KPW). Niemniej jednak postępowanie w sprawach o wykroczenia charakteryzuje się wieloma odrębnościami od typowego postępowania karnego, także prowadzonego w trybie uproszczonym. Na odrębności te zostanie zwrócona uwaga przy przedstawianiu zagadnień procesowych prawa wykroczeń (Część III podręcznika).

42

Równolegle z pracą nad kodyfikacją postępowania w sprawach o wykroczenia prowadzone były prace zmierzające do uchwalenia nowego Kodeksu wykroczeń. Ich efektem był projekt Kodeksu wykroczeń z lipca 1995 r., którego twórcy przyjęli ambitną próbę opracowania tzw. kodyfikacji całościowej, inkorporującej do Kodeksu normy dotyczące wykroczeń zawarte w dziesiątkach ustaw szczególnych (zob. Bojarski, Radecki, Komentarz, s. 54–64). Niewątpliwie taka całościowa kodyfikacja, mimo że musiałaby być często nowelizowana, znacznie uprościłaby stosowanie przepisów prawa wykroczeń i ułatwiła orientację w tej rozległej dziedzinie prawa. Jednak koncepcja całościowej kodyfikacji nie została zaakceptowana i ostatecznie w 2006 r. zaprzestano prac nad nią (ostatni projekt, oparty na tej koncepcji, pochodzi z 2002 r.). Uznano, że po nowelizacji z 28.8.1998 r., która dostosowała Kodeks wykroczeń z 1971 r. do kodyfikacji prawa karnego z 1997 r., obowiązujący Kodeks odpowiada aktualnym standardom i potrzebom praktyki. Należy bowiem pamiętać, że mające zasadnicze znaczenie przepisy zreformowanej Części ogólnej KW stosuje się również do wykroczeń przewidzianych w ustawach szczególnych (art. 48 KW).

Podobnie jak w wypadku kodyfikacji prawa karnego z 1997 r. (zob. na ten temat Marek, Prawo karne, s. 23 i 24), również w dziedzinie prawa wykroczeń wystąpiła od czasu wprowadzenia nowelizacji KW z 1998 r. tendencja do zaostrzenia represji. Przykładem jest skierowany w dniu 28.3.2007 r. do Sejmu rządowy projekt nowelizacji Kodeksu wykroczeń oraz niektórych innych ustaw (Druk sejmowy Nr 1597, Sejm V kadencji). Projekt ten, nad którym prace nie zostały zakończone, przewiduje zaostrzenie kar i środków karnych, a w szczególności:

1) zwiększenie górnej granicy kary grzywny z obecnych 5000 zł do 15 000 zł (komisja sejmowa przyjęła obniżenie tej propozycji do 10 000 zł);

2) uzupełnienie obowiązujących zaostrzeń odpowiedzialności za wykroczenia o charakterze chuligańskim obligatoryjnie orzekaną nawiązką w wymiarze do 5000 zł;

3) wprowadzenie do Kodeksu wykroczeń środka karnego zakazu wstępu na imprezy masowe;

4) obniżenie wieku odpowiedzialności za wykroczenia z obecnych 17 lat (art. 8 KW) do lat 15, chyba że sąd, biorąc pod uwagę charakter i okoliczności czynu, stopień rozwoju sprawcy oraz jego właściwości i warunki osobiste, uzna za celowe przekazanie sprawcy sądowi rodzinnemu w celu zastosowania odpowiednich środków wychowawczych lub poprawczych.

Powyższe propozycje spotkały się ze zdecydowaną krytyką, zwłaszcza propozycja obniżenia do 15 lat wieku odpowiedzialności za wykroczenia, która jest znacznie surowsza niż regulacja dotycząca tej kategorii nieletnich w Kodeksie karnym (zob. art. 10 § 2 i 3). Oznacza to, że dalsze zmiany nowelizacyjne Kodeksu wykroczeń wymagają pogłębionej i krytycznej analizy, której efektem byłby racjonalny i zasługujący na aprobatę projekt reformy w tej dziedzinie prawa. Rozważenia wymaga niewątpliwie podwyższenie wysokości grzywien przewidzianych w Kodeksie wykroczeń, często zbyt niskich (zob. np. art. 75–81 KW) i jej górnej wysokości. Jest to konieczne wobec tendencji do przekraczania granic określonych w art. 1 § 1 i art. 24 KW w ustawodawstwie szczególnym (zob. Nb 12).

Największy problem stwarza przebiegający żywiołowo rozwój tzw. deliktów administracyjnych w ustawodawstwie dotyczącym różnych obszarów administracji i gospodarki (prawo budowlane, transportowe, energetyka, rybołówstwo, administracja morska). Wprowadza się tam dotkliwe sankcje pod nazwą „kary pieniężne”, nieraz w wysokości setek tysięcy złotych, nakładane przez organ administracji na osoby fizyczne lub prawne (inne podmioty zbiorowe) za naruszenia regulacji administracyjno-porządkowych, które często wkraczają w tradycyjne obszary prawa wykroczeń, a nawet prawa karnego. Jak pisze W. Radecki, prowadzi to do omijania wymogów winy i gwarancji prawnych typowych dla regulacji prawnokarnych, w tym gwarancji prawa do obrony. Zmienia to obraz prawa wykroczeń i całego systemu, w którym klamrą spinającą był KW (zob. Radecki, Wprowadzenie, s. 20–47). Zjawisko to, sygnalizowane już wcześniej na forum międzynarodowym (zob. A. Marek, Sprawozdanie,) stało się jednym z tematów krytycznych analiz podczas Zjazdu Katedr Prawa Karnego w Toruniu z 2010 r. (A. Marek, T. Oczkowski (red.), Problem spójności).

Część II. Materialne prawo wykroczeń

Rozdział I. Źródła i zasady stosowania materialnego prawa wykroczeń

Literatura:M. Bojarski, Kierunki zmian w zasadach odpowiedzialności w projekcie kodeksu wykroczeń, (w:) Wybrane zagadnienia reformy prawa karnego, Wrocław 1997; L. Gardocki, Zasada nullum crimen sine lege a akty normatywne naczelnych organów administracji, PiP 3/1969; A. Gubiński, W kwestii ustawy względniejszej dla sprawcy, ZW 2/1973; H. Rot, K. Siarkiewicz, Zasady tworzenia prawa miejscowego, Warszawa 1994; D. Szumiło-Kulczycka, Prawo administracyjno-karne, Kraków 2004; Zasady odpowiedzialności, (w:) Bojarski, Radecki, Komentarz; Zasady odpowiedzialności, P. Daniluk, (w:) Komentarz pod red. P. Daniluka, Warszawa 2016

§ 8. Pojęcie i źródła materialnego prawa wykroczeń

43

Materialne prawo wykroczeń jest zawarte w Kodeksie wykroczeń z 20.5.1971 r. (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 618 ze zm.), a także w licznych ustawach dodatkowych. Wzorem Kodeksu karnego, Kodeks wykroczeń dzieli się na część ogólną i część szczególną (Kodeks karny zawiera ponadto część wojskową). Część ogólna określa pojęcie i zasady odpowiedzialności za wykroczenia, formy popełnienia wykroczeń, system kar i środków karnych oraz zasady ich stosowania, wreszcie przedawnienia karalności i zatarcia ukarania oraz wyjaśnienia stosunku Kodeksu wykroczeń do ustaw szczególnych. Część szczególna normuje poszczególne wykroczenia przez podanie zespołu ich znamion ustawowych (dyspozycje) i kar grożących za ich popełnienie (sankcje).

44

Wyodrębnienie w Kodeksie wykroczeń z 1971 r. części ogólnej podkreśla samodzielność tej gałęzi prawa. W przeciwieństwie bowiem do Prawa o wykroczeniach z 1932 r. (art. 2), Kodeks wykroczeń nie odwołuje się do unormowań Kodeksu karnego. Oprócz walorów kodyfikacji, ułatwiać to ma stosowanie prawa wykroczeń w praktyce. Unormowania części ogólnej Kodeksu wykroczeń jednak w znacznym stopniu wzorowane są na Kodeksie karnym, zwłaszcza gdy chodzi o zasady odpowiedzialności. Występują tu również istotne różnice w ujęciu tych zasad, które charakteryzują się uproszczeniem i złagodzeniem odpowiedzialności. Wynika to z faktu, że wykroczenia są z reguły czynami stosunkowo prostymi, o mniejszym nasileniu ujemnej treści społecznej niż przestępstwa.

45

Odmienność funkcji przepisów części ogólnej i części szczególnej Kodeksu wykroczeń znajduje normatywny wyraz w innej ich budowie. Przepisy części ogólnej mają charakter definicji ustawowych (np. art. 11 § 1 i art. 13, definiujący usiłowanie i pomocnictwo do wykroczenia, czy cały rozdz. VI – „Wyjaśnienie wyrażeń ustawowych”), reguł operacyjnych czy też dyrektyw stosowania prawa (np. art. 33 określający okoliczności, którymi należy kierować się przy wymiarze kary, art. 2 i 2a regulujący sytuacje związane ze zmianą ustawodawstwa). Natomiast przepisy części szczególnej charakteryzują się opisem znamion ustawowych poszczególnych wykroczeń. Jest to typowa budowa przepisu prawnokarnego mająca charakter dwuczłonowy. Człon pierwszy (dyspozycja) – to opis zabronionego zachowania się, człon drugi (sankcja) – to wskazanie kar grożących w wypadku wypełnienia znamion dyspozycji.

Przedmiotem regulacji prawa wykroczeń nie jest jakaś jedna, ściśle określona sfera stosunków społecznych (jak to ma miejsce np. w wypadku prawa pracy, prawa spadkowego, gospodarczego itd.). Podobnie do prawa karnego, prawo wykroczeń ustala sankcje za naruszenie określonych zakazów albo niedopełnienie obowiązków wynikających z różnorodnych regulacji prawnych.

46

Jak wiemy, prawo wykroczeń ściśle jest powiązane z prawem karnym, jest jego „dopełnieniem” (por. Nb. 3–6). O ile Kodeks karny normuje poważniejsze zamachy na porządek prawny, zwane przestępstwami (zbrodnie i występki), o tyle prawo wykroczeń dotyczy czynów o mniejszej społecznej szkodliwości. Jednak różnica między przestępstwami a wykroczeniami jest w znacznym stopniu płynna. Świadczy o tym proces przekazywania dotychczasowych drobnych przestępstw (występków) do kategorii wykroczeń (por. Nb.32–33). Nie zapominajmy również, że niektóre kodeksy karne obejmują zbrodnie, występki i wykroczenia (np. prawo francuskie), bądź też w ogóle nie wyodrębniają kategorii wykroczeń (np. prawo systemu anglo-amerykańskiego).

47

Jest niewątpliwe, że materialne prawo wykroczeń wykazuje też związek z prawem administracyjnym. Chodzi mianowicie o to, że przepisy prawa wykroczeń częstokroć sankcjonują naruszanie różnych regulacji prawa administracyjnego (por. np. rozdz. XVIII – „Wykroczenia przeciwko obowiązkowi ewidencji”, rozdz. XIII – „Wykroczenia przeciwko zdrowiu”, art. 82 regulujący wykroczenia przeciwko przepisom przeciwpożarowym itd.). Dało to asumpt do sformułowania teorii, że wykroczenia są czynami godzącymi w działalność administracji. Pogląd ten, lansowany w Polsce w latach 50. XX w., okazał się nietrafny. Są bowiem wykroczenia, które nie wykazują żadnego związku z działalnością administracji i mają charakter ogólnokryminalny (np. w rozdz. XIV – „Wykroczenia przeciwko mieniu”, czy rozdz. XII – „Wykroczenia przeciwko osobie”). Liczne jednak są przestępstwa, które wykazują taki związek (np. w rozdz. XXIX KK – „Przestępstwa przeciwko działalności instytucji państwowych oraz samorządu terytorialnego”, w rozdz. XXXII KK – „Przestępstwa przeciwko porządkowi publicznemu”). Trudno więc w oparciu o to kryterium rozgraniczać przestępstwa i wykroczenia. Poprzestaniemy w tym miejscu na stwierdzeniu, że wykroczeniami są czyny o mniejszym od przestępstw stopniu społecznej szkodliwości.

48

Zgodnie z art. 1 § 1 KW, źródłem prawa wykroczeń – w sensie stanowienia zakazów i nakazów oraz kar za ich przekroczenie – może być tylko ustawa. Wynika to ze sformułowania, iż odpowiedzialności za wykroczenie podlega ten tylko, kto dopuścił się „czynu (...) zabronionego przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia”. Przepis ten wyraża dwie ważkie zasady: nullum crimen sine lege (nie ma wykroczenia bez zakazu ustawowego) i lex retro non agit (ustawa nie działa wstecz, a więc czyn musi być zabroniony przed jego popełnieniem).