Prawo spółek. Wydanie 2 - Andrzej Szumański, Wojciech Pyzioł, Ireneusz Weiss - ebook

Prawo spółek. Wydanie 2 ebook

Andrzej Szumański, Wojciech Pyzioł, Ireneusz Weiss

0,0
99,00 zł

lub
Opis

Książka ,,Prawo spółek" jest adresowana nie tylko do studentów wydziałów prawa polskich uczelni jako podręcznik akademicki oraz do aplikantów sędziowskich, adwokackich, radcowskich i notarialnych jako repetytorium z tego zakresu, ale także dla prawników praktyków zajmujących się prawem spółek oraz wspólników bądź akcjonariuszy spółek, członków zarządów i rad nadzorczych spółek kapitałowych lub kontrahentów spółek (wierzycieli, dłużników).

W publikacji zostały uwzględnione liczne nowelizacje ustawy – Kodeks spółek handlowych dokonane m.in. ustawąz dnia 31 marca 2016 r. o zmianie ustawy o funduszach inwestycyjnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2016 r. poz. 615 oraz ustawąz dnia 10 czerwca 2016 r. o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym, systemie gwarantowania depozytów oraz przymusowej restrukturyzacji (Dz.U. z 2016 r. poz. 996).

W książce wykorzystano obszerną literaturę przedmiotu oraz liczne orzecznictwo Sądu Najwyższego i sądów apelacyjnych, a także dyrektywy Unii Europejskiej z zakresu prawa spółek.

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi lub dowolnej aplikacji obsługującej format:

EPUB
MOBI
PDF

Liczba stron: 2132




zakupiono w sklepie:

Legimi

identyfikator transakcji:

5765595

znak wodny:

Prawo spółek

Autorzy

prof. zw. dr hab. Wojciech Pyzioł

prof. zw. dr hab. Andrzej Szumański

prof. zw. dr hab. Ireneusz Weiss

2. wydanie

WYDAWNICTWO C.H.BECK

Propozycja cytowania:W. Pyzioł, A. Szumański, I. Weiss, Prawo spółek, wyd. 2, Warszawa 2016

Poszczególne rozdziały opracowali:Wojciech Pyzioł: Rozdział I–IIIAndrzej Szumański: Rozdział IV–VIIIIreneusz Weiss: Rozdział VI

Wydawca:Aneta Flisek

© Wydawnictwo C.H.Beck 2016

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

Skład i łamanie: Marta ŚwierkPrzygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

www.ksiegarnia.beck.pl

ISBN 978-83-255-9101-4

Wstęp

Przekazany Czytelnikom podręcznik „Prawo spółek” Wojciecha Pyzioła, Andrzeja Szumańskiego i Ireneusza Weissa jest nowym opracowaniem powyższej materii przez wspomnianych autorów. Uwzględnia on z jednej strony istotnie zmieniony w ostatnich latach stan prawny przewidujący powstanie niewystępujących dotychczas w polskim prawie spółek instytucji prawnych czy gruntowną zmianę przyjętych wcześniej regulacji prawnych. Z drugiej strony, w tym czasie znacząco powiększyła się też polska doktryna prawa spółek handlowych za sprawą nowych opracowań systemowych, monograficznych, komentarzy oraz wielu artykułów. Podobnie judykatura obfituje w liczne nowe publikowane i niepublikowane orzeczenia Sądu Najwyższego, a także sądów apelacyjnych z zakresu prawa spółek.

Kluczowy dla materii podręcznika akt prawny, tj. Kodeks spółek handlowych z 2000 r., był wielokrotnie nowelizowany. Stanowiło to przede wszystkim konsekwencję obowiązku uwzględniania przez polskiego ustawodawcę dyrektyw Unii Europejskiej o spółkach bądź ich zmian, a także potrzeby wprowadzenia innych zmian inspirowanych oczekiwaniami praktyki, a nawet względami marketingu politycznego. Powstały nowe instytucje prawne, takie jak np. zakładanie spółki z o.o. przez Internet, transgraniczne łączenie się spółek, przekształcenie jednoosobowego przedsiębiorcy w spółkę kapitałową, czy też nastąpiła nowa, odmienna od dotychczasowej regulacja np. instytucji związanych z ochroną kapitału spółki akcyjnej (np. wnoszenia aportów, nabywania własnych akcji, zakazu financial assistance) bądź dotycząca wykonywania uprawnień akcjonariuszy w spółkach publicznych w sposób uwzględniający elektroniczne środki komunikacji. Ta ostatnia regulacja istotnie zmieniła również porządek legitymacyjny w spółce akcyjnej. Ponadto w doktrynie toczy się dyskusja nad kontrowersyjnym projektem reformy spółki z o.o., przyjmującym na gruncie prawa polskiego koncepcję tzw. spółki z o.o. light, odchodzącej od tradycyjnej koncepcji ochrony kapitału, oraz przyjęcia testu wypłacalności spółki jako podstawowego dokonania wypłat spółki na rzecz jej wspólnika.

Powyższe zmiany normatywne, nowe opracowania doktryny oraz nowe orzecznictwo spowodowały konieczność nowego ujęcia wykładu o prawie spółek. Znacznie został rozszerzony rozdział poświęcony spółce z o.o., która jest najbardziej popularną spółką handlową w Polsce. Rozdział ten niewiele odbiega objętościowo od rozdziału poświęconego spółce akcyjnej. Z kolei materia rozdziału o spółce akcyjnej uległa istotnym modyfikacjom, gdyż zmiana stanu normatywnego w większości dotyczyła tego typu spółki handlowej.

Konstrukcja podręcznika zmierza do podporządkowania poszczególnych rozdziałów typom spółek, poczynając od spółki cywilnej, poprzez takie spółki handlowe jak spółka jawna, partnerska, komandytowa, komandytowo-akcyjna, spółka z o.o., spółka akcyjna. Ostatni rozdział – zgodnie z koncepcją przyjętą przez ustawodawcę – poświęcono łączeniu się, podziałowi i przekształceniu spółek. Z kolei analiza każdego typu spółki handlowej została oparta na tym samym schemacie w ramach spółek osobowych oraz spółek kapitałowych. Ułatwia to z jednej strony Czytelnikowi możliwość oceny systemowej rozwiązań prawnych przyjętych przez ustawodawcę, zaś z drugiej strony pozwala na łatwiejsze oraz tym samym bardziej „przyjazne” opanowanie tej trudnej materii prawnej.

Poszczególne typy spółek są traktowane w poniższym opracowaniu jako „byty zamknięte”. Podręcznik unika co do zasady omawiania zagadnień z zakresu danego typu spółki poprzez odesłanie do innego typu spółek, mimo że do takiego odesłania upoważnia – w przypadku spółek osobowych innych niż jawna – sam ustawodawca np. w art. 89, 103 i 126 § 1 KSH. To samo odnosi się faktycznie do spółek kapitałowych, gdzie pewne kwestie, np. w zakresie ochrony kapitału czy organów spółki, są do siebie podobne. Tym samym Czytelnik, np. praktyk zainteresowany w związku z prowadzoną przez siebie sprawą tylko określonym typem spółki, nie musi sięgać do rozdziału czy do rozdziałów poświęconych innym typom spółek. Przyjęcie zasady przeciwnej zmniejszyłoby z pewnością niemałą objętość tego podręcznika. Jednakże odbyłoby się to kosztem jasności wywodu oraz niosłoby ze sobą ryzyko wadliwych wniosków wyprowadzanych przez Czytelnika z lektury. Wynika to stąd, że tzw. odpowiednie stosowanie danego przepisu zakłada trzy możliwości jego interpretacji, tj. stosowanie tego przepisu „wprost”, czyli bez modyfikacji, następnie z koniecznymi modyfikacjami, aż wreszcie pominięcie wspomnianego przepisu jako niemożliwego do pogodzenia ze specyfiką sytuacji, na gruncie której ma znaleźć on zastosowanie. Chcąc jednak ułatwić Czytelnikowi zwrócenie uwagi na szereg łączących się ze sobą różnych aspektów analizowanej kwestii prawnej, przy jednoczesnym uniknięciu powtórzeń danego wywodu, w każdym rozdziale znajdują się odesłania do innych, odpowiednich jego fragmentów, poprzez wskazanie numerów bocznych tekstu („Nb.”).

Wobec regulacji rejestru przedsiębiorców w odrębnej ustawie o Krajowym Rejestrze Sądowym, zaś prokury w Kodeksie cywilnym materie te – mimo ich znaczenia dla spółek handlowych – zostały wyłączone z zakresu przedmiotowego podręcznika. To samo dotyczy zawartych w Kodeksie spółek handlowych przepisów karnych, które jako przepisy prawa publicznego nie należą do prawa spółek jako materii prawa prywatnego. Objęcie natomiast zakresem podręcznika ważnej dla praktyki, także i gospodarczej, spółki cywilnej powoduje, że tytułu podręcznika nie można zawęzić tylko do prawa spółek handlowych, mimo że dotyczy on tego zakresu prawie w 90%. Stąd tytuł opracowania brzmi: „Prawo spółek”.

Podręcznik w zamyśle jego autorów ma charakter „wielozadaniowy”. Z jednej strony jest to pogłębiony podręcznik akademicki dla studentów wydziałów prawa polskich uczelni, będący materiałem przygotowawczym do egzaminu z prawa handlowego (prawa gospodarczego prywatnego) w zakresie prawa spółek. Objętość podręcznika, a także wchodzenie w szczegóły poszczególnych instytucji prawnych powoduje, że opracowanie to nadaje się też jako repetytorium dla aplikantów sędziowskich, adwokackich, radcowskich i notarialnych. Trzecia grupa Czytelników, do której jest adresowany niniejszy podręcznik, to przede wszystkim prawnicy praktycy, funkcjonujący w swoich zawodach, potrzebujący szybko uzupełnić swe wiadomości w kwestiach szczegółowych, w związku z prowadzonymi przez nich sprawami z zakresu prawa spółek. Zawarty w podręczniku opis określonych instytucji prawnych ułatwi Czytelnikowi następcze sięgnięcie do literatury komentarzowej czy opracowań monograficznych, w celu wyjaśnienia powstałego w praktyce problemu prawnego. Czwartą z kolei grupą adresatów – może najważniejszą, gdyż do nich adresowane jest prawo spółek – są wspólnicy lub akcjonariusze spółek oraz członkowie zarządu bądź rad nadzorczych spółki kapitałowej, a także wierzyciele spółek.

Chcąc pogodzić sprzeczne oczekiwania różnych grup adresatów podręcznika, a więc łatwość percepcji z koniecznością prowadzenia pogłębionego wywodu dogmatycznego, uwzględniającego praktykę, poglądy doktryny i judykatury w sposób umożliwiający zarazem jasne rozstrzygnięcie konkretnego problemu prawnego, zastosowano technikę różnicowania znaczenia tekstu na tzw. tekst główny oraz tekst pomocniczy zaznaczony tzw. petitem, nie wspominając o przypisach.

Autorami podręcznika są profesorowie zwyczajni Uniwersytetu Jagiellońskiego, będący pracownikami naukowymi Katedry Prawa Gospodarczego Prywatnego UJ, zajmujący się prawem spółek od początku okresu transformacji, zarówno od strony teoretycznej, jak i praktycznej.

Kraków, wrzesień 2016 r.

Autorzy

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa polskiego

BiegRewUustawa z 7.5.2009 r. o biegłych rewidentach i ich samorządzie, podmiotach uprawnionych do badania sprawozdań finansowych oraz o nadzorze publicznym (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1000)FundEmUustawa z 28.8.1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 291 ze zm.)KC Kodeks cywilny

KH

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.6.1934 r. – Kodeks handlowy (Dz.U. Nr 57, poz. 502 ze zm.)

KomPrywUustawa z 30.8.1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 981)KP Kodeks pracyKPC Kodeks postępowania cywilnegoKRO Kodeks rodzinny i opiekuńczyKrRejSUustawa z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 687 ze zm.) KSCUustawa z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 623)KSH Kodeks spółek handlowychObligUustawa z 15.1.2015 r. o obligacjach (Dz.U. z 2015 r. poz. 238) ObrInstrFinUustawa z 29.7.2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r. poz. 94 ze zm.)OfertPublUustawa z 29.7.2005 r. o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 1382 ze zm.) OKiKUustawa z 16.2.2007 r. o ochronie konkurencji i kon-sumentów (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 184 ze zm.) OrdPodUustawa z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 613 ze zm.) PDOPrUustawa z 15.2.1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r. Nr 74, poz. 851 ze zm.) PrBankustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 128 ze zm.) PrSpółdz ustawa z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 21) PrUpNustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 233 ze zm.) PrWekslustawa z 28.4.1936 r. – Prawo wekslowe (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 160)RachunkUustawa z 29.9.1994 r. o rachunkowości (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1047) SamGminUustawa z 8.3.1990 r. o samorządzie gminnym (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 446) SamZałU ustawa z 25.9.1981 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 1543) SwobDziałGospUustawa z 2.7.2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 584 ze zm.) UbezpUustawa z 11.9.2015 r. o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (Dz.U. z 2015 r. poz. 1844)ZastRejUustawa z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 297)

2. Źródła prawa unijnego

pierwsza dyrektywa dyrektywa 2009/101/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 16.9.2009 r. w sprawie koordynacji gwarancji, jakie są wymagane w państwach członkowskich od spółek w rozumieniu art. 48 akapit drugi Traktatu, w celu uzyskania ich równoważności, dla zapewnienia ochrony interesów zarówno wspólników, jak i osób trzecich (wersja ujednolicona) (Dz.Urz. UE L 258 z 1.10.2009 r., s. 11), tzw. pierwsza dyrektywa o jawności danych o spółkachdruga dyrektywa dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/30/UE z 25.10.2012 r. w sprawie koordynacji gwarancji, jakie są wymagane w państwach członkowskich od spółek w rozumieniu art. 54 akapit drugi Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, w celu uzyskania ich równoważności, dla ochrony interesów zarówno wspólników, jak i osób trzecich w zakresie tworzenia spółki akcyjnej, jak również utrzymania i zmian jej kapitału (Dz.Urz. UE L 315 z 14.11.2012 r., s. 74), tzw. druga dyrektywa o ochronie kapitałutrzecia dyrektywa dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/35/UE z 5.4.2011 r. dotycząca łączenia się spółek akcyjnych (Dz.Urz. UE L 110 z 29.4.2011 r., s. 1), tzw. trzecia dyrektywa o łączeniu się spółek akcyjnychszósta dyrektywaszósta dyrektywa Rady 82/891/EWG z 17.12.1982 r. wydana na podstawie art. 54 ust. 3 lit. g) Traktatu dotycząca podziału spółek akcyjnych (Dz.Urz. WE L 378 z 31.12.1982 r., s. 47), tzw. szósta dyrektywa o podziale spółki akcyjnejdziesiąta dyrektywadyrektywa 2005/56/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 26.10.2005 r. w sprawie transgranicznego łączenia się spółek kapitałowych (Dz.Urz. UE L 310 z 25.11.2005 r., s. 1), tzw. dziesiąta dyrektywa w sprawie transgranicznego łączenia się spółek kapitałowychtrzynasta dyrektywa dyrektywa 2004/25/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 21.4.2004 r. w sprawie ofert przejęcia (Dz.Urz. UE L 142 z 30.4.2004 r., s. 12), tzw. trzynasta dyrektywa w sprawie ofert przyjęciaStatutSErozporządzenie Rady (WE) Nr 2157/2001 z 8.10.2001 r. w sprawie statutu spółki europejskiej (SE) (Dz.Urz. WE L 294 z 10.11.2001 r., s. 1)TFUETraktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana Dz.Urz. UE C 326 z 26.10.2012 r., s. 47)

3. Organy orzekające

NSA Naczelny Sąd Administracyjny SA Sąd ApelacyjnySN Sąd Najwyższy TK Trybunał Konstytucyjny

4. Czasopisma, orzecznictwo, publikatory

Acta UL Acta Universitatis Lodziensis AUŁ FIActa Universitatis Lodziensis, Folia IuridicaBiul. SAKaBiuletyn Sądu Apelacji Katowickiej Dz.U. Dziennik UstawMoP Monitor Prawniczy OSA Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych OSABOrzecznictwo Sądów Apelacji Białostockiej OSN Zbiór Orzeczeń Sądu Najwyższego. Orzeczenia Izby Cywilnej (w latach 1933–1952), Orzecznictwo Sądu Najwyższego (w latach 1953–1961: Izby Cywilnej i Izby Karnej, w roku 1962: Izby Cywilnej, w latach: 1963–1981: Izby Cywilnej oraz Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, w latach: 1982–1989: Izby Cywilnej i Administracyjnej oraz Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, w latach: 1990–1994: Izby Cywilnej oraz Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, od 1995 roku: Izby Cywilnej, od 2003 r.: Izby Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych) PPH Przegląd Prawa Handlowego Pr. Sp. Prawo Spółek PS Przegląd Sądowy PUG Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego Rej. RejentR. Pr. Radca Prawny SP Studia PrawniczeTPP Transformacje Prawa PrywatnegoZb. Orz. Zbiór Orzeczeń

5. Inne skróty

arg. ex

argumentum ex

art. artykuł cz. część KRS Krajowy Rejestr Sądowy lit. literam.in. między innyminast. następny (-a, -e) Nb. numer brzegowy niepubl. niepublikowany (-a, -e) np. na przykład Nr numerorz. orzeczeniePKD Polska Klasyfikacja Działalności pkt punktpor. porównaj post. postanowieniepoz. pozycjapt. pod tytułem r. rok red. redakcja (-ą) rozp. rozporządzenie s. stronaS.A. (s.a.) spółka akcyjnaS.K.A. spółka komandytowo-akcyjnasp.k. spółka komandytowasp. z o.o. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością t. tom tj. to jest tekst jedn. tekst jednolity tzw. tak zwany (-a, -e) uchw. uchwała ust. ustęp uw. uwaga (-i) wyr. wyrokz. zeszytzarz. zarządzenie zd. zdaniezm. zmiana (-y) zob. zobacz

Rozdział I. Spółka cywilna

§ 1. Źródła prawa

1

Spółka cywilna jest stosunkiem zobowiązaniowym uregulowanym w art. 860–875 KC. Do oceny prawnej tego stosunku mają również zastosowanie przepisy ogólne prawa cywilnego (księga pierwsza KC), a także przepisy tzw. części ogólnej prawa zobowiązań zawarte w księdze trzeciej KC.

2

Lakoniczność kodeksowej regulacji spółki cywilnej skłania do postawienia pytania o dopuszczalność analogicznego stosowania do niej niektórych przepisów Kodeksu spółek handlowych o spółce jawnej, której regulacja jest o wiele bardziej rozbudowana. Na pytanie to należy, moim zdaniem, odpowiedzieć co do zasady twierdząco, mając na względzie fakt, iż mimo istotnych różnic w konstrukcji prawnej obie te spółki wykazują szereg cech wspólnych. W związku z tym można przyjąć, iż do spółki cywilnej można stosować na zasadzie analogii – przykładowo – art. 38, 40, 42, 56 oraz 66 KSH. Przy analogicznym stosowaniu przepisów o spółce jawnej do spółki cywilnej należy jednak uwzględniać fakt, iż w odróżnieniu od spółki cywilnej spółka jawna posiada podmiotowość prawną (art. 8 KSH) oraz własny majątek (który nie jest majątkiem wspólnym wspólników).

3

Przepisy art. 860–875 KC są w zasadzie przepisami względnie obowiązującymi. Wyjątek w tym względzie stanowią: art. 864 § 2 (statuujący solidarną odpowiedzialność wspólników za zobowiązania spółki), art. 869 § 2 (dotyczący prawa wspólnika do wypowiedzenia swojego udziału z ważnych powodów) oraz art. 874 (dotyczący prawa wspólnika do żądania rozwiązania stosunku spółki z ważnych powodów). Zasadniczo dyspozytywny charakter przepisów KC o spółce umożliwia potencjalnym wspólnikom uregulowanie ich wzajemnych praw i obowiązków w sposób najpełniej odpowiadający ich interesom z uwzględnieniem celu spółki, rodzaju (przedmiotu) jej działalności, zamierzonego czasu jej trwania itp. Strony pragnące skorzystać z dyspozytywnego w zasadzie charakteru przepisów dotyczących spółki muszą jednak mieć na względzie, że ustawodawca zdecydował się na przyjęcie określonego modelu normatywnego spółki cywilnej, na który składają się określone cechy konstytutywne tego rodzaju stosunku prawnego. Zawarcie umowy o treści odbiegającej od tego modelu (tzn. „wyłączającej” którąkolwiek z cech konstytutywnych) może – w zależności od konkretnego przypadku – prowadzić albo do uznania umowy za nieważną w całości lub części (z uwagi na sprzeczność z przepisami prawa lub właściwością [naturą] stosunku prawnego – zob. art. 3531 w zw. z art. 58 KC), albo też do stwierdzenia, że ukształtowany przez strony stosunek prawny nie może być kwalifikowany jako stosunek spółki cywilnej. To ostatnie odnosi się m.in. – moim zdaniem – do tzw. spółki wewnętrznej oraz do tzw. spółki cichej.

§ 2. Charakter prawny spółki cywilnej

I. Model normatywny spółki cywilnej

4

W świetle art. 860 § 1 KC spółka cywilna jest stosunkiem prawnym o charakterze obligacyjnym, którego strony (wspólnicy) zobowiązane są do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego przez działanie w sposób oznaczony, w szczególności przez wniesienie wkładów. Źródłem powstania stosunku prawnego spółki cywilnej jest umowa (umowa spółki) zawarta przez co najmniej dwa podmioty, którymi mogą być zarówno osoby fizyczne, jak i osoby prawne, a także jednostki organizacyjne niebędące osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną (tzw. ułomne osoby prawne), w szczególności osobowe spółki handlowe bądź tzw. wspólnoty mieszkańców.

Ogólnikowość treści tzw. definicji ustawowej spółki cywilnej (art. 860 KC) sprawia, że nie jest możliwe dokonanie charakterystyki stosunku spółki cywilnej wyłącznie na podstawie tej definicji. W tym celu niezbędne jest uwzględnienie całokształtu regulacji prawnej zawartej w tytule XXXI księgi trzeciej KC i sformułowanie na jej podstawie katalogu cech składających się na (wybrany przez polskiego ustawodawcę spośród wielu możliwych) normatywny model spółki cywilnej. Celem tego zabiegu jest umożliwienie dokonania rozgraniczenia pomiędzy stosunkiem spółki cywilnej a innymi podobnymi stosunkami prawnymi, które zawierają w swej treści zobowiązanie stron do współdziałania dla realizacji różnego rodzaju „wspólnych” celów (gospodarczych, charytatywnych, kulturalnych itp.).

5

Za cechy konstytutywne stosunku prawnego spółki cywilnej należy, moim zdaniem, uznać:

a) „wspólny cel gospodarczy”, do którego wszyscy wspólnicy zobowiązani są dążyć poprzez działanie w sposób oznaczony, w szczególności przez wniesienie wkładów;

b) ustrój majątkowy wspólności łącznej, którego podmiotami są wszyscy wspólnicy;

c) łączne występowanie wspólników w charakterze strony stosunków prawnych zawiązywanych z osobami trzecimi – wspólnicy „łącznie” są wierzycielem względnie dłużnikiem osoby trzeciej;

d) odpowiedzialność solidarną wszystkich wspólników ich majątkami osobistymi za zobowiązania zaciągnięte w ramach wspólnej działal-ności;

e) prowadzenie spraw spółki przez samych wspólników (wszystkich lub niektórych) – za niedopuszczalne należy uznać powierzenie spraw spółki osobom trzecim z wyłączeniem wszystkich wspólników;

f) wzajemną reprezentację wspólników w stosunkach zewnętrznych (z osobami trzecimi) – wspólnik reprezentujący „spółkę” działa zarówno w imieniu własnym, jak i w imieniu wszystkich pozostałych oraz na rachunek „spółki” (czyli wszystkich wspólników);

g) przysługiwanie każdemu wspólnikowi prawa do udziału we wspólnie wypracowanym zysku – za niedopuszczalną należy uznać tzw. lwią spółkę, w ramach której tylko niektórzy wspólnicy mieliby prawo do udziału w zysku. Również za niedopuszczalną należy uznać umowę spółki cywilnej przewidującą, że ewentualnie wypracowany zysk w ogóle nie będzie podlegał podziałowi między wspólników, ale przeznaczany w całości na inne cele (np. charytatywne).

6

Ad a) W literaturze pojęcie wspólnego celu gospodarczego jest rozumiane w różny sposób. Większość autorów uważa, że wspólnym celem gospodarczym jest uzyskanie korzyści materialnych dających się wycenić w pieniądzu (choć niekoniecznie w sposób precyzyjny). Korzyści te przybierają najczęściej postać zysku ze wspólnie prowadzonej działalności; mogą one jednak także polegać na zaoszczędzeniu wydatków, jakie poszczególni wspólnicy musieliby ponieść, działając nie w ramach spółki, lecz indywidualnie (przykład: kilku adwokatów prowadzących indywidualne kancelarie adwokackie zawiera umowę spółki w celu wspólnego zakupu i utrzymywania lokalu biurowego). Pogląd, wedle którego osiągnięcie zysku mieści się w pojęciu wspólnego celu gospodarczego w rozumieniu art. 860 § 1 KC, należy uznać za nietrafny. Jego akceptacja musiałaby z konieczności prowadzić do wniosku, że cel niemal wszystkich spółek cywilnych (za wyjątkiem spółek zawiązanych w celu zaoszczędzenia wydatków – por. wyżej) jest jednakowy. Bardziej właściwe wydaje się stanowisko, w myśl którego wspólnym celem gospodarczym jest konkretne przedsięwzięcie gospodarcze, które wspólnicy zamierzają wspólnie realizować. Przedsięwzięcie to może mieć charakter jednorazowy (np. wspólna realizacja określonej inwestycji na potrzeby samych wspólników albo na zamówienie osoby trzeciej, wspólny zakup partii towarów w celu ich dalszej odsprzedaży z zyskiem itp.) albo przybrać postać prowadzenia wspólnego przedsiębiorstwa rozumianego jako stała, zarobkowa działalność gospodarcza w określonej dziedzinie wykonywana we wspólnym imieniu i na wspólny rachunek wspólników. W zdecydowanej większości przypadków zamierzonym przez wspólników efektem wspólnie prowadzonej działalności jest osiągnięcie (przez „spółkę”) dodatniego wyniku finansowego. Nie jest to jednak cechą konstytutywną omawianego stosunku prawnego – dopuszczalne jest zawarcie umowy spółki, która z założenia nie ma przynosić zysku pod warunkiem, iż jej celem jest osiągnięcie jakichś korzyści „gospodarczych”. Bez znaczenia jest natomiast charakter i sposób „zagospodarowania” tych korzyści przez wspólników (np. umowa spółki zawarta w celu wspólnej realizacji określonego rodzaju prac badawczych, których rezultaty miałyby być następnie wykorzystane przez wszystkich bądź niektórych wspólników). Umowa spółki może oczywiście zawierać postanowienie, w myśl którego osiągnięcie (osiąganie) zysku jest „celem spółki”. Znaczenie tego rodzaju postanowienia umownego należy oceniać in concreto. W większości przypadków postanowienie takie należy rozumieć jako klauzulę określającą czas trwania spółki (spółka ulega rozwiązaniu w razie nieosiągnięcia zysku przez określony czas, np. przez 2 lata obrachunkowe). Gdy chodzi o osiąganie zysku, to nie stanowi on, co do zasady, celu „wspólnego”, lecz jest jedynie motywem wspólnika (wspólników) skłaniającego go (ich) do zawarcia umowy spółki. Każdy bowiem potencjalny wspólnik – z zasady – dlatego zawiera umowę spółki, ponieważ liczy na przypadający na niego udział we wspólnie wypracowanym zysku. Jednak jego tak rozumiany „udział” jest jednak zawsze” pochodny” w stosunku do zysku uzyskanego „wspólnie” w ramach umowy spółki. Za taką oceną przemawia przede wszystkim fakt, iż wypracowany ewentualnie wspólnie zysk nie pozostaje w zasadzie w „spółce”, lecz ulega (o ile wspólnicy inaczej nie postanowią) podziałowi między wspólników, przy czym prawo każdego wspólnika do udziału w zysku nie może być w umowie spółki generalnie wyłączone. W myśl art. 860 § 1 KC dążenie do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego ma się realizować poprzez działanie wspólników w oznaczony sposób, w szczególności przez wniesienie określonych w umowie wkładów. Formuła ustawowa „w szczególności” nie jest jednoznaczna i może być rozumiana dwojako. Po pierwsze, może ona oznaczać, że „wniesienie wkładu do „spółki” jest możliwym, aczkolwiek nie koniecznym elementem współdziałania wspólników. Po drugie, można ją rozumieć w ten sposób, że wniesienie do „spółki” wkładu jest elementem koniecznym stosunku obligacyjnego spółki, z tym że niejako „ponadto” wspólnicy mogą zobowiązać się do działania (współdziałania) także i w inny (określony w umowie) sposób. Należy opowiedzieć się za pierwszym wariantem interpretacyjnym, mając jednak na względzie, iż brak wspólnego majątku może być raczej tylko stanem przejściowym (chyba że spółka już od początku generuje straty). W normalnym toku rzeczy rezultatem wspólnej działalności będą bowiem przychody wchodzące do majątku wspólnego. Jeżeli umowa spółki nie przewiduje obowiązku wniesienia wkładów, to skutkiem tego będzie to, iż bezprzedmiotowe staną się przepisy KC przewidujące zwrot wkładu lub jego wartości wspólnikowi występującemu ze spółki (art. 871 § 1 KC) albo wszystkim wspólnikom po rozwiązaniu spółki (art. 875 § 2 KC). Poza tym, jeśli wspólnicy nie przewidują wniesienia wkładów, to i tak umowa spółki musi określać w sposób konkretny działania wspólników, do których mają oni być zobowiązani, aby możliwe było osiągnięcie „wspólnego celu gospodarczego”. Niewątpliwie za nieważną (art. 3531 w zw. z art. 58 KC) należałoby uznać umowę spółki, z której wynikałoby, iż choćby tylko jeden ze wspólników nie jest zobowiązany ani do wniesienia wkładu, ani też do innego oznaczonego działania na rzecz spółki. Zazwyczaj jednak umowa spółki przewiduje obowiązek (wszystkich lub niektórych wspólników) wniesienia oznaczonego wkładu do spółki polegającego na wniesieniu do „spółki” własności rzeczy lub innych praw, bądź też na świadczeniu usług (art. 861 § 1 KC). W tym względzie należy pamiętać, że – w odróżnieniu od handlowych spółek kapitałowych – wartość wkładu do spółki cywilnej może być nieznaczna. Ponadto trzeba zaznaczyć, że strony umowy mogą swobodnie określać termin wnoszenia umówionych wkładów oraz że nie muszą być one wnoszone równocześnie przez wszystkich wspólników.

7

Ad b) Z przepisów art. 863, 871 oraz 875 KC wynika pośrednio, że jednym ze skutków prawnych zawarcia umowy spółki jest powstanie ustroju majątkowego tzw. wspólności łącznej (do „niepodzielnej ręki”), odnoszącego się do aktywów majątkowych, które wspólnicy wnieśli do „spółki” tytułem wkładów oraz aktywów majątkowych nabytych przez nich w ramach wspólnie prowadzonej działalności. Wspólność łączną w tym rozumieniu należy uznać, moim zdaniem, za jedną z cech konstytutywnych stosunku spółki cywilnej. Zagadnieniem odrębnym jest, czy z zasady wolności umów da się wywieść możliwość zawarcia umowy o treści odpowiadającej definicji ustawowej umowy spółki (art. 860 § 1 KC), ale zawierającej zarazem klauzulę wyłączającą powstanie ustroju wspólności łącznej między wspólnikami. Tego rodzaju klauzula jest często stosowana w umowach o utworzenie tzw. konsorcjum. Kwestia ta jest dyskusyjna. Wydaje się, że tego rodzaju klauzula jest co do zasady dopuszczalna, ale nie może być kwalifikowana jako umowa spółki w rozumieniu KC. W takim jednak przypadku strony mogą się umówić co do stosowania „w innych sprawach” reguł właściwych dla spółki cywilnej (np. co sposobu prowadzenia wspólnych spraw, reprezentacji, zasad udziału w zyskach itp.).

8

Ad c) Stroną stosunków prawnych nawiązywanych z osobami trzecimi w ramach wspólnie prowadzonej działalności są łącznie wszyscy wspólnicy. Kwestią wysoce dyskusyjną jest, czy wspólnicy mogą w umowie spółki postanowić, że w stosunkach zewnętrznych występować będzie jeden (lub niektórzy) ze wspólników działający wyłącznie we własnym imieniu, ale na rachunek wszystkich wspólników. Wymieniony przypadek, określany mianem tzw. spółki wewnętrznej jest w piśmiennictwie przedmiotem rozbieżnych ocen.

9

Ad d) Wspólnicy jako „zbiorowy” dłużnik odpowiadają z majątku wspólnego za zobowiązania „spółki”, czyli za zaciągnięte wspólnie zobowiązania. Oprócz tego odpowiadają oni, solidarnie, swoimi majątkami osobistymi za te zobowiązania (art. 864 KC). Odpowiedzialność solidarna wspólników spółki cywilnej ma – inaczej niż to jest w przypadku odpowiedzialności solidarnej wspólników jawnych (zob. art. 31 KSH) – charakter pierwotny, a nie subsydiarny. Odpowiedzialność ta nie może być wyłączona w umowie spółki – stanowi to sui generis cenę za brak wymogu posiadania przez spółkę cywilną jakiegokolwiek minimalnego „kapitału zakładowego”.

10

Ad e) Prowadzenie spraw spółki należy w zasadzie do wszystkich wspólników. Umowa spółki może jednak stanowić, że tylko niektórzy, względnie nawet tylko jeden wspólnik będzie uprawniony i zobowiązany do prowadzenia spraw spółki. Prowadzenie spraw spółki można powierzyć osobom niebędącym wspólnikami. Jednakże za sprzeczne z „naturą” stosunku spółki (art. 3531 KC) należałoby uznać postanowienie umowy spółki wyłączające wszystkich wspólników od prowadzenia spraw spółki.

11

Ad f) Tak jak w przypadku prowadzenia spraw spółki, tak i w odniesieniu do kwestii reprezentacji spółki należy uznać, że niedopuszczalne jest wyłączenie prawa wszystkich wspólników do reprezentowania spółki. Jest to naturalną i niejako konieczną konsekwencją faktu, że spółka cywilna będąca wyłącznie stosunkiem obligacyjnym nie posiada swoich organów.

12

Ad g) Prawo każdego wspólnika do udziału we wspólnie wypracowanym zysku jest prawem, którego wspólnik nie może być pozbawiony w drodze umowy stron (niedopuszczalność tzw. lwiej spółki – zob. art. 867 § 1 zd. 4 KC). Również za niedopuszczalne należy uznać postanowienie umowne przewidujące, że wypracowany wspólnie zysk nie będzie w ogóle dzielony między wspólników, lecz w całości przeznaczany na określony inny cel (np. charytatywny). Tego rodzaju postanowienie byłoby, moim zdaniem, niezgodne z wyżej powołanym art. 867 § 1 zd. 4 KC. Niezależnie od powyższego wspólnicy mają prawo swobodnego decydowania o sposobie „zagospodarowania” wspólnie wypracowanego zysku. Mogą oni, w szczególności, podjąć uchwałę przewidującą, że wypracowany w danym roku obrotowym zysk nie będzie rozdzielony pomiędzy wspólników, lecz pozostawiony we wspólnym ich majątku z przeznaczeniem na cele rozwojowe (np. zakup określonej maszyny, budowę bądź remont hali produkcyjnej itp.), względnie, że zostanie przekazany innym podmiotom na cele charytatywne itp.

II. Problem podmiotowości prawnej spółki cywilnej

13

Historycznie rzecz ujmując, spółka cywilna pojawiła się w obrocie prawnym jako stosunek zobowiązaniowy łączący dwie lub więcej osób zamierzających realizować jakiś „wspólny cel gospodarczy”. W taki sposób kwalifikuje spółkę polski Kodeks cywilny, sytuując dotyczącą jej regulację prawną wśród innych tzw. umów nazwanych – pomiędzy regulacjami dotyczącymi umowy składu (art. 853–8599) oraz umowy poręczenia (art. 876–887).

14

Zagadnieniem odrębnym jest to, czy spółka cywilna jest wyłącznie stosunkiem zobowiązaniowym, czy też – ponadto – odrębnym od samych wspólników podmiotem prawa (osobą prawną bądź tzw. ułomną osobą prawną). Niektóre ustawodawstwa (np. Francja) przypisują spółce cywilnej osobowość prawną. W wielu innych państwach odrębna podmiotowość prawna spółki cywilnej jest wytworem doktryny i orzecznictwa. Omawiana kwestia była w latach 1988–2000 (tj. w okresie obowiązywania ustawy z 23.12.1988 r. o działalności gospodarczej, Dz.U. Nr 41, poz. 324 ze zm.) przedmiotem ożywionej dyskusji także i w piśmiennictwie polskim, a także przedmiotem rozbieżnych ocen w orzecznictwie sądowym. Kontrowersje w omawianym zakresie były spowodowane niezbyt jednoznacznymi regulacjami zawartymi w przytoczonej ustawie. Na ich gruncie niektórzy autorzy prezentowali pogląd, wedle którego podmiotowość prawna miałaby przysługiwać tym spółkom cywilnym, które prowadzą działalność gospodarczą zorganizowaną w formie przedsiębiorstwa. Z chwilą wejścia w życie (z dniem 1.1.2001 r.) ustawy z 19.11.1999 r. – Prawo działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 101, poz. 1178 ze zm.) powyższe kontrowersje stały się bezprzedmiotowe.

15

De lege lata nie można mieć żadnych wątpliwości co do tego, iż spółka cywilna jest w każdym przypadku wyłącznie stosunkiem zobowiązaniowym. Żaden przepis ustawowy nie przyznaje spółkom cywilnym czy to przymiotu osoby prawnej (art. 33 KC), czy też statusu „jednostki organizacyjnej niebędącej osobą prawną, której ustawa przyznaje zdolność prawną” (art. 331 KC).

16

Spółka cywilna jako taka nie jest również „przedsiębiorcą” w rozumieniu ustawy z 2.7.2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 584 ze zm.). Zgodnie bowiem z art. 4 tej ustawy „przedsiębiorcą” jest „osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną – wykonująca we własnym imieniu działalność gospodarczą”. Spółka cywilna nie mieści się w żadnej z powyższych kategorii. Ponadto, ewentualna działalność gospodarcza spółki cywilnej nie jest prowadzona w imieniu „spółki” jako takiej (która nie istnieje jako podmiot prawa), a w imieniu wszystkich wspólników działających łącznie. Powyższej oceny nie zmienia fakt, iż w przepisach KC, a także – niekiedy – w przepisach innych ustaw (np. podatkowych) często jest mowa o „spółce” jako takiej. Termin ten jest używany jako tzw. skrót ustawowy oznaczający, w zależności od kontekstu, w jakim został użyty, albo sam stosunek prawny spółki (por. art. 874 oraz 875 § 1 KC), albo ogół wspólników (por. np. art. 864 oraz 865 § 1 KC), albo wreszcie wspólny majątek wspólników (por. art. 861 KC). Analogicznie należy rozumieć przypisanie przez ustawę spółce cywilnej (a nie ogółowi wspólników) numeru identyfikacji podatkowej (NIP) oraz numeru identyfikacyjnego REGON (zob. np. art. 25 ust. 1 pkt 10 SwobDziałGospU).

17

O ile spółka cywilna nie jest „przedsiębiorcą”, o tyle „przedsiębiorcami” są poszczególni wspólnicy takiej spółki w zakresie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej (art. 4 ust. 2 SwobDziałGospU). Wspólnicy będący osobami fizycznymi podlegają – zgodnie z art. 23 ust. 3 pkt 1 SwobDziałGospU – wpisowi do Centralnej Ewidencji i Informacji Gospodarczej (CEIDG). Wśród danych podlegających obowiązkowi wpisu znajduje się numer identyfikacji podatkowej (NIP) oraz numer identyfikacyjny REGON spółki cywilnej, której dana osoba fizyczna jest wspólnikiem (art. 25 ust. 1 pkt 10 SwobDziałGospU). Natomiast ustawa nie wymaga ani dołączenia do wniosku o wpis do CEIDG „listy” pozostałych wspólników, ani tekstu umowy spółki. Praktycznie oznacza to, że spółka cywilna, której wspólnikami są wyłącznie osoby fizyczne, może działać w sposób sui generis „niejawny” dla pozostałych uczestników obrotu. Z danych zawartych w CEIDG mogą się oni dowiedzieć jedynie, że konkretna osoba fizyczna jest wspólnikiem spółki cywilnej oraz o numerach NIP i REGON tejże spółki. Wspólnicy niebędący osobami fizycznymi podlegają obowiązkowi wpisu do rejestru przedsiębiorców (art. 36 ustawy z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym, tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 687 ze zm.). W takim przypadku wpis powinien zawierać wzmiankę o wykonywaniu działalności gospodarczej z innymi podmiotami na podstawie umowy spółki cywilnej (art. 38 pkt 1 lit. g KrRejSU). Przedsiębiorca (wspólnik), który zgłasza do rejestru okoliczność zawarcia umowy spółki, składa do akt rejestrowych odpis umowy spółki. W razie zmiany umowy wspólnik jest obowiązany zawiadomić o tym sąd rejestrowy oraz złożyć do akt rejestrowych tekst jednolity tej umowy (art. 45 ust. 7 KrRejSU). Wpisowi do CEIDG, względnie KRS nie podlegają wspólnicy, którzy w ramach stosunku spółki cywilnej realizują jednorazowe przedsięwzięcia gospodarcze (tzw. spółka dorazowa). Realizacja jednorazowego przedsięwzięcia gospodarczego nie mieści się bowiem w pojęciu działalności gospodarczej w rozumieniu art. 2 SwobDziałGospU, a w konsekwencji – podmioty realizujące wspólnie takie przedsięwzięcie nie nabywają statusu „przedsiębiorcy” w rozumieniu art. 4 SwobDziałGospU.

III. Spółka cywilna a niektóre instytucje pokrewne

1. Tak zwana spółka wewnętrzna

18

W praktyce zdarza się, iż jeden ze wspólników, działając na rachunek „spółki” (tzn. wszystkich wspólników), występuje na zewnątrz nie jako „wspólnik”, lecz wyłącznie w imieniu własnym. Nabyte w ten sposób wierzytelności oraz zaciągnięte długi są wierzytelnościami (długami) tylko tego wspólnika, a nie wierzytelnościami (długami). Ponieważ jednak wspólnik działa na rachunek „spółki”, ma obowiązek wniesienia nabytych przez siebie wierzytelności do majątku wspólnego, co wymaga dokonania stosownej, odrębnej czynności prawnej. Z drugiej strony, pozostali wspólnicy są zobowiązani przystąpić do długu zaciągniętego samodzielnie przez wspólnika działającego we własnym imieniu (co również wymaga dokonania stosownej czynności prawnej). Powyższy sposób działania można by uznać za dopuszczalny ewentualnie tylko wówczas, gdyby miał charakter incydentalny i następował za zgodą wszystkich pozostałych wspólników. Przedmiotem sporów doktrynalnych jest natomiast kwestia dopuszczalności i skutków prawnych umowy, której treść mieści się w ramach definicji ustawowej spółki cywilnej (art. 860 § 1 KC), ale która zarazem zawiera klauzulę przewidującą, iż w stosunkach zewnętrznych wspólnicy w ogóle nie będą występować łącznie jako strona stosunków prawnych, lecz na rachunek spółki działać będzie w imieniu własnym jeden ze wspólników (lub kilku z nich). Umowę tego rodzaju określa się w doktrynie mianem „umowy spółki cywilnej ze skutkiem wyłącznie wewnętrznym” lub po prostu jako „spółkę wewnętrzną”. Celem zawarcia tego rodzaju umowy jest zazwyczaj zatajenie przed potencjalnymi kontrahentami faktu wspólnego prowadzenia działalności gospodarczej albo (także) „uchylenie” zasady solidarnej odpowiedzialności wspólników (art. 864 KC).

De lege lata – na gruncie przepisów ustawy o swobodzie działalności gospodarczej oraz przepisów ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym (w aktualnym brzmieniu tych ustaw) zawarcie umowy spółki cywilnej ze skutkiem wyłącznie wewnętrznym należy uznać za niedopuszczalne. Byłaby to, moim zdaniem, umowa mająca na celu tzw. obejście prawa (art. 58 KC), w szczególności zaś obejście przepisów nakazujących ujawnianie w CEIDG bądź w KRS nakazujących ujawnianie w tych rejestrach faktu prowadzenia działalności gospodarczej w formie spółki cywilnej, a także bezwzględnie obowiązującego przepisu art. 864 KC statuującego solidarną odpowiedzialność wspólników za zobowiązania spółki.

2. Problem kwalifikacji prawnej tzw. spółki cichej

19

W świetle uchylonych przepisów art. 682–695 KH tzw. spółka cicha była stosunkiem zobowiązaniowym dwustronnym, w ramach którego podmiot zwany wspólnikiem cichym uczestniczył wkładem w przedsiębiorstwie kupca, partycypując w jego zyskach i stratach (art. 682 i 684 KH). Wkład wspólnika cichego wchodził do majątku kupca (brak ustroju wspólności łącznej), który był wyłącznie uprawniony i zobowiązany do prowadzenia przedsiębiorstwa, przy czym wspólnik cichy nie odpowiadał wobec osób trzecich za zobowiązania zaciągnięte przez kupca „w ramach” jego przedsiębiorstwa.

De lege lata nie budzi wątpliwości, że dopuszczalne jest zawarcie umowy przewidującej uczestniczenie wkładem w przedsiębiorstwie prowadzonym przez inną osobę w zamian za udział w zyskach przez nią osiągniętych. Sporna jest jednak kwalifikacja prawna takiej umowy. Niektórzy autorzy uważają, że spółka cicha mieści się obecnie w pojęciu spółki cywilnej (a ściślej – że jest rodzajem tzw. spółki wewnętrznej), co w konsekwencji oznaczałoby, że podlega ona przepisom KC o spółce. Inni natomiast są zdania, iż spółka cicha jest obecnie umową nienazwaną.

Pogląd traktujący spółkę cichą jako odmianę spółki cywilnej jest, moim zdaniem, błędny. W przypadku spółki cichej nie sposób mówić o „wspólnym celu gospodarczym”, który stanowi jedną z konstytutywnych cech spółki cywilnej. Każda ze stron stosunku spółki cichej realizuje własne cele gospodarcze – celem przedsiębiorcy (dawniej: kupca) jest „prowadzenie przedsiębiorstwa” (czyli „działalności gospodarczej), zaś celem wspólnika cichego (jako sui generis inwestora „pasywnego”) jest osiągnięcie dochodu stanowiącego rekompensatę za wniesienie wkładu do „cudzego” majątku.

IV. Zastosowanie spółki cywilnej

20

W ramach stosunku prawnego spółki cywilnej mogą być – w zasadzie – realizowane wszelkiego rodzaju cele gospodarcze. W szczególności jest ona dogodną podstawą dla realizowania wspólnych przedsięwzięć o charakterze jednorazowym (tzw. spółka dorazowa rozwiązująca się po zrealizowaniu przedsięwzięcia). Spółka cywilna może być również podstawą do prowadzenia przedsiębiorstwa rozumianego jako stała, zorganizowana, prowadzona we wspólnym imieniu i na wspólny rachunek działalność gospodarcza o charakterze zarobkowym.

21

Przed nowelizacją art. 26 § 4 KSH, która weszła w życie 8.1.2009 r. (Dz.U. z 2008 r. Nr 217, poz. 1381), spółki cywilne, których przychody netto w każdym z 2 ostatnich lat obrotowych osiągnęły wartość powodującą, zgodnie z przepisami o rachunkowości, obowiązek prowadzenia ksiąg rachunkowych podlegały obowiązkowi przekształcenia w spółkę jawną. De lege lata brak jest takiego obowiązku, co oznacza, że – inaczej niż poprzednio – w ramach spółki cywilnej może być prowadzona działalność gospodarcza nie tylko w małych czy średnich, ale także i nawet w bardzo znacznych rozmiarach. Zniesienie obowiązku przekształcenia spółki cywilnej, która osiągnęła „większe rozmiary” swej działalności w spółkę jawną spotkało się z krytyczną oceną ze strony większości doktryny.

22

Mimo że – teoretycznie – w ramach stosunku prawnego spółki cywilnej może być realizowana działalność gospodarcza w znacznych rozmiarach, podmioty zawierające umowę spółki cywilnej powinny uwzględniać nie tylko spodziewane korzyści, ale także i poziom ryzyka „osobistego” związany z wyborem takiej właśnie formy współdziałania. Wybór formy spółki cywilnej umożliwia wprawdzie podjęcie działalności gospodarczej bez konieczności wniesienia do spółki jakichkolwiek aktywów majątkowych. Z drugiej jednak strony, z uwagi na nieograniczoną, solidarną odpowiedzialność osobistą wspólników za wspólnie zaciągnięte zobowiązania (art. 864 KC), każdy wspólnik ryzykuje utratą nawet całego swojego osobistego majątku w razie, gdy spółka działa ze stratą. Ryzyko to jest tym większe, im większe są rozmiary wspólnie prowadzonej działalności. Z tego powodu racjonalnie działający wspólnicy spółki cywilnej powinni rozważyć „przekształcenie” łączącego ich stosunku prawnego w spółkę jawną (art. 26 § 4 KSH ) albo w inną spółkę handlową (art. 551 § 2 KSH), co pozwoli na zmniejszenie zakresu omawianego ryzyka.

§ 3. Powstanie stosunku spółki cywilnej

I. Wspólnicy

23

Wspólnikiem spółki cywilnej może być osoba fizyczna, osoba prawna, jak również jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, wyposażona w zdolność prawną (tzw. ułomna osoba prawna). W przypadku osób fizycznych posiadanie przez nie zdolności do czynności prawnych nie stanowi przesłanki koniecznej do nabycia statusu wspólnika. W szczególności, wspólnikiem może być osoba małoletnia (działająca przez swego przedstawiciela ustawowego). Jednak zawarcie w imieniu małoletniego umowy spółki cywilnej jest czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu w rozumieniu art. 101 § 3 KRO i wymaga zgody sądu opiekuńczego (zob. wyr. NSA z 8.4.1997 r., II SA/Po 1438/96, Prawo Gospodarcze 1998, Nr 1, poz. 31).

24

W roli jednego wspólnika może występować kilka osób (wspólnik „zbiorowy”). W myśl art. 872 KC w umowie spółki można zastrzec, że spadkobiercy wspólnika, który zmarł, wejdą do spółki na jego miejsce. W takim przypadku powinni oni wskazać jedną osobę, która będzie wykonywała ich prawa. Powołany przepis nie może być, moim zdaniem, traktowany jako wyjątek od reguły, iż w innych przypadkach wspólnikiem może być tylko pojedyncza osoba. Z zasad ogólnych wynika bowiem, że stroną każdego stosunku zobowiązaniowego może być więcej niż jedna osoba. Prowadzi to do wniosku, że dopuszczalne jest zawarcie umowy spółki przewidującej, że uczestniczyć w niej będzie ab initio wspólnik „zbiorowy” w przyjętym wyżej znaczeniu.

II. Treść umowy spółki

25

Stosunek prawny spółki cywilnej powstaje w wyniku zawarcia stosownej umowy (umowy spółki). Treść tej umowy musi obejmować przynajmniej tzw. składniki przedmiotowo istotne; może ona zawierać ponadto elementy dodatkowe (zob. niżej).

26

Za przedmiotowo istotne (konieczne) składniki umowy spółki należy uznać:

a) określenie stron (tj. imion i nazwisk względnie firm wspólników;

b) określenie wspólnego celu (przedsięwzięcia) o charakterze gospodarczym; celem tym może być w szczególności prowadzenie działalności gospodarczej – w takim przypadku umowa powinna określać przedmiot tej działalności;

c) określenie działań, do których podjęcia (podejmowania) są zobowiązani wspólnicy, a które są niezbędne dla realizacji „wspólnego celu gospodarczego” (art. 860 § 1 KC).

Sposób spełnienia wymogu, o którym mowa pod lit. c, może być w zależności od okoliczności różny. I tak, w przypadku gdy do spółki mają być wniesione wkłady (co w praktyce jest regułą), to umowa musi, rzecz jasna, określić przedmiot wkładu (wkładów) i wspólnika, który jest zobowiązany wnieść dany wkład. Kodeks cywilny nie wymaga w sposób bezwzględny, aby umowa określała ponadto wartość poszczególnych wkładów. Z uwagi na treść art. 861 § 2 (który statuuje domniemanie równej wartości wkładów wnoszonych przez wspólników) wydaje się jednak, iż w razie gdy wszystkie wkłady wnoszone do spółki mają mieć charakter wkładów niepieniężnych, umowa powinna określać wartość przynajmniej jednego z nich. Powyższy przepis znajdzie również zastosowanie, gdy w umowie określono jedynie „globalną” wartość wkładów wszystkich wspólników. Gdy chodzi o inne niż wniesienie wkładu działania uczestników spółki, to ich dokładne określenie jest, moim zdaniem, konieczne tylko wówczas, gdy strony pragną zróżnicować sytuację poszczególnych wspólników w zakresie ciążących na nich obowiązków (czyli, mówiąc inaczej, wyznaczyć poszczególnym wspólnikom określone różne zadania do realizacji w ramach spółki). Poza powyższą sytuacją oznaczenie w umowie działań, do których wspólnicy mają być zobowiązani, nie wydaje się konieczne. Można bowiem przyjąć jako ogólną zasadę, że wspólnicy są zobowiązani do podejmowania wszelkich (niezakazanych przez prawo) działań niezbędnych dla realizacji celu spółki – cel ten determinuje przy tym pośrednio, aczkolwiek jedynie ogólnie, zakres i treść tych działań. Dotyczy to w szczególności przypadków, gdy umowa spółki jest zawierana w celu prowadzenia stałej, zarobkowej działalności w określonej dziedzinie (np. w zakresie handlu artykułami spożywczymi).

27

Oprócz postanowień obligatoryjnych (zob. wyżej) umowa spółki może zawierać postanowienia dodatkowe, zwłaszcza w kwestiach unormowanych w KC w sposób dyspozytywny. Do tego rodzaju postanowień fakultatywnych należy przykładowo zaliczyć:

a) określenie wartości wkładów poszczególnych wspólników, jeśli mają być one nierówne (art. 861 § 2 KC);

b) określenie czasu trwania spółki, jeśli ma on być ograniczony;

c) określenie zasad i trybu podejmowania uchwał przez wspólników (art. 865 § 2 KC);

d) ograniczenie lub wyłączenie uprawnienia poszczególnych wspólników do prowadzenia spraw spółki (art. 865 § 1 KC);

e) ograniczenie lub wyłączenie – w odniesieniu do poszczególnych wspólników – uprawnienia do reprezentowania spółki (art. 866 KC);

f) określenie sposobu reprezentowania spółki (np. poprzez wprowadzenie wymogu tzw. reprezentacji łącznej);

g) określenie udziału danego wspólnika w zysku lub (i) stracie spółki w sposób odmienny od reguły przewidzianej w art. 867 KC;

h) określenie innych niż przewidziane w art. 869 § 1 KC terminów wypowiedzenia udziału w spółce;

i) zastrzeżenie, w myśl którego spadkobiercy wspólnika wejdą do spółki na jego miejsce (art. 872 KC);

j) określenie powodów rozwiązania spółki (art. 873 KC).

III. Forma umowy spółki

28

Zgodnie z art. 860 § 2 KC umowa spółki powinna być stwierdzona pismem, przy czym chodzi tu o wymóg formy dla celów dowodowych (art. 74 KC). Formy pisemnej wymaga również ewentualne uzupełnienie, zmiana, a także rozwiązanie umowy (art. 77 KC).

29

Ponieważ ustawodawca zastrzegł dla umowy spółki wymóg formy pisemnej tylko dla celów dowodowych (ad probationem), umowa ta może być teoretycznie zawarta w formie dowolnej, a więc np. ustnie. Praktycznie jednak zawarcie umowy w formie ustnej jest możliwe tylko w odniesieniu do spółek powołanych dla realizacji pojedynczego przedsięwzięcia gospodarczego (tzw. spółka dorazowa). Jeżeli umowa spółki przewiduje prowadzenie przez wspólników działalności gospodarczej w rozumieniu ustawy z 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej, to wspólnicy takiej spółki są „przedsiębiorcami” (art. 4 ust. 2 SwobDziałGospU), którzy – jako tacy – podlegają wpisowi bądź to do CEIGD (gdy są osobami fizycznymi), bądź też do KRS (gdy nie są osobami fizycznymi). W tym drugim przypadku znajduje zastosowanie art. 45 ust. 7 KrRejSU, który nakazuje wspólnikom spółek cywilnych podlegającym obowiązkowi wpisu do KRS złożenie do akt rejestrowych „odpisu” umowy spółki. Mamy tu do czynienia ze szczególnym przypadkiem, w którym przepis ustawy publicznoprawnej (ustawa o KRS) de facto modyfikuje zasadę przewidzianą w ustawie prywatnoprawnej (KC) poprzez wprowadzenie bezwzględnego wymogu dochowania formy pisemnej dla umów spółki, których przynajmniej jedna ze stron (wspólnik) nie jest osobą fizyczną.

IV. Pozostałe zagadnienia

30

Spółka cywilna jako taka nie podlega wpisowi ani do CEIDG, ani do KRS, ani też do tzw. rejestru działalności regulowanej. Obowiązkowi wpisu do właściwego rejestru podlegają natomiast poszczególni (wszyscy) wspólnicy, którzy ze względu na prowadzenie działalności gospodarczej w ramach spółki uważani są za przedsiębiorców (art. 4 ust. 2 SwobDziałGospU).

31

Zgodnie z art. 14 ust. 1 SwobDziałGospU przedsiębiorca może podjąć działalność w dniu złożenia wniosku o wpis do CEIDG, a jeśli podlega wpisowi do KRS – po uzyskaniu wpisu do rejestru przedsiębiorców. Powyższa reguła ma zastosowanie do przedsiębiorców działających „wspólnie” w ramach spółki cywilnej. W takim przypadku podjęcie działalności może nastąpić, gdy wszyscy wspólnicy złożyli wniosek o wpis do CEIDG, względnie uzyskali wpis do rejestru przedsiębiorców. Jeżeli część spośród wspólników podlega wpisowi do CEIDG, a pozostali wpisowi do KRS, podjęcie działalności w ramach spółki może nastąpić z chwilą, gdy ostatni ze wspólników niebędących osobami fizycznymi uzyskał wpis do rejestru przedsiębiorców. Reguła, o której mowa, nie ma zastosowania w przypadkach, gdy przepis ustawowy uzależnia podjęcie i prowadzenie działalności gospodarczej od uzyskania przez przedsiębiorcę koncesji lub zezwolenia (art. 14 ust. 5 w zw. z art. 46 oraz 75 SwobDziałGospU).

32

Jeżeli przepis odrębnej ustawy stanowi, że dany rodzaj działalności mieści się w pojęciu tzw. działalności regulowanej, przedsiębiorca (a zatem i wspólnicy spółki cywilnej) może podjąć taką działalność po uzyskaniu wpisu do rejestru działalności regulowanej (art. 64 ust. 1 SwobDziałGospU).

33

Jeżeli w ramach spółki cywilnej ma być prowadzona działalność wymagająca koncesji lub zezwolenia, to nasuwa się pytanie, czy działalność taka może być podjęta po uzyskaniu koncesji (zezwolenia) przez wszystkich wspólników, czy też za wystarczające należałoby uznać legitymowanie się taką koncesją (zezwoleniem) przez jednego (lub tylko niektórych) wspólników. Z teoretycznego punktu widzenia bardziej właściwy wydaje się być pierwszy wariant interpretacyjny, jako że wymóg uzyskania koncesji (zezwolenia) obciąża każdego przedsiębiorcę, a obowiązujące przepisy nie wprowadzają żadnych szczególnych reguł na wypadek, gdyby dana działalność wymagająca koncesji lub zezwolenia miałaby być prowadzona w ramach spółki cywilnej. Jednak orzecznictwo zdaje się stać na gruncie odmiennego – bardziej pragmatycznego – poglądu, przyjmując za wystarczające, aby tylko jeden wspólnik (bądź niektórzy wspólnicy) dysponował koncesją bądź zezwoleniem. Koncesja (zezwolenie) nie może jednakże stanowić wkładu wspólnika do spółki, bowiem oznaczałoby to przejście koncesji (zezwolenia) z jednego wspólnika na wszystkich wspólników (czyli na „spółkę”), co byłoby nie do pogodzenia z „osobistym” charakterem koncesji (zezwolenia) jako aktu administracyjnego adresowanego do konkretnego podmiotu. Poza tym spółka cywilna niebędąca podmiotem prawa nie może być niejako z natury rzeczy podmiotem koncesji czy zezwolenia.

§ 4. Majątek spółki cywilnej

I. Pojęcie, struktura i charakter prawny majątku spółki

34

Podstawą ekonomiczną działalności spółki, a zarazem źródłem korzyści materialnych (zysków), jakie z tej działalności płyną dla poszczególnych wspólników, są aktywa majątkowe składające się na tzw. majątek spółki (wspólny majątek wspólników). Przepisy KC (w odróżnieniu od przepisów KSH dotyczących spółki jawnej – zob. art. 28 KSH) nie określają charakteru i źródeł pochodzenia składników majątku spółki cywilnej. W doktrynie przyjmuje się, po pierwsze, że na majątek spółki składają się własność rzeczy (w tym pieniędzy) i inne prawa majątkowe, zarówno rzeczowe, jak i obligacyjne stanowiące wkłady do spółki (art. 861§ 1 KC), a także roszczenia o wniesienie takich wkładów. Po drugie, w skład majątku spółki wchodzą również aktywa nabyte w toku i w ramach działalności spółki (np. w drodze czynności prawnych, jako wynagrodzenie szkody, w trybie tzw. surogacji itp.). Pojęcie majątku nie jest w KC zdefiniowane. Dlatego w doktrynie istnieje wątpliwość co do kwestii, jakiego rodzaju aktywa mogą być składnikami majątku wspólnego wspólników. I tak, niektórzy autorzy są zdania, iż majątek spółki może obejmować wszelkie prawa mające wartość majątkową. Względy praktyczne przemawiają jednak, moim zdaniem, na rzecz poglądu, wedle którego potencjalnymi składnikami majątku wspólnego wspólników są tylko takie aktywa majątkowe, które ze względu na swój charakter mogą zostać według obiektywnych kryteriów wycenione i w razie potrzeby spieniężone. Spełnienie obu ww. wymogów jest bowiem niezbędną przesłanką umożliwiającą, z jednej strony, podział wspólnego majątku pomiędzy wspólników (w razie rozwiązania spółki), z drugiej zaś – przymusowe (w drodze egzekucji) zaspokojenie wierzytelności osób trzecich. Przyjmując ten punkt widzenia, należy uznać, iż do majątku spółki nie wchodzą wkłady wspólników polegające na świadczeniu usług lub na wniesieniu do spółki rzeczy tylko do używania (art. 871 oraz 875 KC), jak również roszczenia o wniesienie takich wkładów (składnikiem majątku wspólnego są jednak ewentualne roszczenia odszkodowawcze służące wobec wspólnika w razie niewniesienia wkładów, o których mowa). Ponadto, moim zdaniem, do majątku wspólnego nie wchodzą również wierzytelności z tzw. zobowiązań naturalnych (jednak jeżeli wierzytelności takie zostaną faktycznie zrealizowane, to uzyskane w ten sposób aktywa wchodzą do majątku spółki).

35

To, czy majątek spółki wykazuje jakiekolwiek aktywa, jest kwestią faktu. Mówiąc inaczej – teoretycznie możliwa jest działalność spółki nieposiadającej żadnego majątku. Jest tak dlatego, że umowa spółki nie musi w ogóle przewidywać wniesienia wkładów do spółki, a także dlatego, że aktywa majątkowe wniesione do spółki jako wkłady albo nabyte przez wspólników w ramach ich wspólnej działalności mogą ulec nawet całkowitej zatracie, np. na skutek zdarzeń losowych albo niekorzystnych transakcji gospodarczych. W związku z tym należy zaznaczyć, iż całkowity, a zarazem trwały brak aktywów majątkowych spółki może być przyczyną zaprzestania spłacania długów zaciągniętych w ramach wspólnej działalności, co stanowi z kolei przesłankę wszczęcia postępowania upadłościowego w stosunku do poszczególnych wspólników jako „przedsiębiorców” (zob. art. 1 i 2 ustawy z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe, tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 233 ze zm.).

36

Gdy po zakończeniu stosunku spółki (a w przypadku spółek zawartych na czas dłuższy – po zakończeniu danego roku obrachunkowego) okaże się, że wartość jej majątku zmniejszyła się poniżej ogólnej wartości wniesionych wkładów, będziemy mieli do czynienia z tzw. stratami spółki. Sposób udziału wspólników w stratach spółki określa art. 867 KC. W zasadzie straty są rozkładane równo na wszystkich wspólników bez względu na rodzaj i wartość wniesionego przez nich wkładu. Jednakże w umowie spółki można ustalić inaczej udział poszczególnych wspólników w stratach, a nawet zwolnić niektórych wspólników od udziału w stratach (np. tych, którzy byli zwolnieni z obowiązku prowadzenia spraw spółki). To, że wspólnicy w zasadzie uczestniczą w stratach, nie oznacza, iż ciąży na nich obowiązek wyrównania tych strat, tzn. uzupełnienia wartości majątku wspólnego do wartości pierwotnie wniesionych wkładów. Tego rodzaju obowiązek może być jednak na wspólników nałożony w umowie spółki albo w drodze uchwały wspólników.

37

Z uwagi na fakt, iż spółka cywilna jest wyłącznie stosunkiem zobowiązaniowym, a nie odrębnym podmiotem prawa tzw. majątek spółki jest – z prawnego punktu widzenia – wspólnym majątkiem wspólników, odrębnym od majątku osobistego każdego z nich. Jest to tzw. wspólność łączna i – w zasadzie – niepodzielna. Łączny charakter wspólności, o której mowa, wyraża się w tym, że w czasie trwania stosunku spółki wspólnicy mogą korzystać ze wspólnego majątku jedynie razem (łącznie) i tylko dla realizacji wspólnego, określonego w umowie spółki, celu gospodarczego. Natomiast konsekwencją wyodrębnienia majątku spółki od majątków osobistych poszczególnych wspólników jest to, że za swoje zobowiązania osobiste wspólnicy odpowiadają tylko swoimi majątkami osobistymi, a nie majątkiem wspólnym (art. 863 § 3 KC).

II. Umowne określenie udziałów wspólników w majątku spółki

38

Wbrew spotykanym niekiedy w literaturze poglądom okoliczność, że majątek spółki stanowi tzw. wspólność łączną, nie stanowi przeszkody do określenia w umowie spółki udziałów (wyrażonych ułamkowo) poszczególnych wspólników w tym majątku. O tym, że jest to możliwe, świadczy pośrednio brzmienie art. 863 § 1 i 3 KC.

Umowne określenie wielkości udziałów poszczególnych wspólników w majątku spółki może mieć sens wówczas, gdy strony zamierzają odstąpić od leżącej u podstaw kodeksowej koncepcji regulacji spółki cywilnej zasady równouprawnienia wspólników. Może to być, w szczególności, aktualne w sytuacji, gdy wspólnicy mają wnieść do spółki wkłady o istotnie nierównej wartości. W omawianym przypadku określona ułamkowo wielkość udziałów może stanowić – zgodnie z wolą wspólników – podstawę dla:

a) określenia proporcji udziału w zyskach poszczególnych wspólników (odstępstwo od reguły wyrażonej w art. 867 KC);

b) określenia tzw. siły głosu poszczególnych wspólników przy podejmowaniu uchwał w sprawach spółki (odstępstwo od reguły wyrażonej w art. 865 § 2 KC);

c) określenia proporcji uczestnictwa w majątku wspólnym na wypadek jego podziału w razie rozwiązania spółki albo wystąpienia wspólnika ze spółki (odstępstwo od reguły wyrażonej w art. 871 oraz 875 KC). Należy podkreślić, że umowne określenie udziałów w majątku spółki nie może skutkować uchyleniem reguł przewidzianych w art. 863 § 1 i 3 KC, które mają charakter bezwzględnie obowiązujący, ani też do uchylenia zakazu wyłączenia któregokolwiek wspólnika od udziału w zyskach (art. 867 § 1 zd. 4 KC).

39

Z art. 863 § 1 KC wynika, że wspólnik nie może rozporządzać udziałem we wspólnym majątku wspólników ani udziałem w poszczególnych składnikach tego majątku. Zakaz ten jest konsekwencją osobowego charakteru spółki cywilnej i ma na celu zapobieżenie komplikacjom, jakie mogłyby wyniknąć na skutek „rozszczepienia” praw przysługujących z tytułu uczestnictwa w spółce (wspólnik dokonujący rozporządzenia udziałem w majątku spółki zachowywałby bowiem pozostałe prawa spółkowe, np. uprawnienie do prowadzenia spraw spółki i jej reprezentacji, prawo do udziału w zysku itp.).

Przepis art. 863 § 1 KC wyłącza tylko możliwość rozporządzania udziałem w majątku spółki lub poszczególnymi składnikami tego majątku. Dlatego też za dopuszczalną należy uznać czynność prawną, w której wspólnik jedynie zobowiązuje się do rozporządzenia w przyszłości swoim udziałem w majątku spółki na wypadek swego wystąpienia z niej lub rozwiązania spółki. Oczywiście dopuszczalne jest rozporządzenie poszczególnymi składnikami majątku spółki przez wszystkich wspólników łącznie.

III. Podział majątku wspólnego w czasie trwania spółki

40

W myśl art. 863 § 2 KC wspólnik nie może domagać się podziału wspólnego majątku w czasie trwania spółki. Zasady tej nie można jednak rozumieć w ten sposób, że w czasie trwania spółki podział jej majątku jest w ogóle niedopuszczalny. Trzeba bowiem mieć na względzie, iż periodyczny podział zysku spółki, o którym mowa w art. 868 § 2 KC, nie jest niczym innym jak podziałem „nadwyżkowej” części majątku wspólnego wspólników. Niezależnie od tego wspólnicy zawsze mogą podjąć uchwałę o podziale części (a teoretycznie nawet całości) majątku wspólnego w czasie trwania spółki, np. gdy okaże się, że jest to możliwe bez uszczerbku dla realizacji wspólnego celu gospodarczego. Wypada przy tym zauważyć, że tego rodzaju sui generis „obniżenie kapitału” spółki cywilnej nie wymaga (odmiennie niż w przypadku obniżenia kapitału zakładowego bądź akcyjnego w spółkach kapitałowych) zgody wierzycieli, jako że w niczym nie zagraża ich interesom (zob. art. 864 KC).

IV. Ochrona majątku wspólnego przed ingerencją ze strony wierzycieli osobistych wspólnika

41

Okoliczność, że majątek spółki, który ma stanowić ekonomiczną podstawę umożliwiającą realizację jej celu, jest majątkiem wspólnym wszystkich wspólników, stwarza potrzebę zapewnienia – w rozsądnym zakresie – jego ochrony przed ingerencją wierzycieli osobistych poszczególnych wspólników. Ochrona ta jest przewidziana w art. 863 § 3 KC, który to przepis stanowi, iż w czasie trwania spółki wierzyciel wspólnika nie może żądać zaspokojenia z jego udziału we majątku wspólników ani z udziału w poszczególnych składnikach tego majątku.

Ochrona integralności majątku spółki przed ingerencją ze strony wierzycieli osobistych poszczególnych wspólników nie powinna jednak kolidować w sposób trwały z interesami wierzycieli. Zaangażowanie majątkowe wspólników w majątek wspólny (majątek spółki) w sposób naturalny zawsze wiąże się z odpowiednim zmniejszeniem ich majątków osobistych. Nie sposób byłoby zaaprobować sytuację, w której takie zaangażowanie miałoby być formą „ucieczki” przed wierzycielami osobistymi danego wspólnika. Dlatego też art. 870 KC przewiduje, że jeżeli w ciągu ostatnich 6 miesięcy została przeprowadzona bezskuteczna egzekucja z ruchomości wspólnika, jego wierzyciel osobisty, który uzyskał zajęcie praw przysługujących wspólnikowi na wypadek wystąpienia ze spółki lub jej rozwiązania, może wypowiedzieć jego udział w spółce na 3 miesiące naprzód, choćby umowa spółki była zawarta na czas oznaczony, przy czym, jeżeli umowa spółki przewidywała krótszy termin wypowiedzenia, wierzyciel może z tego krótszego terminu skorzystać. Konsekwencją zrealizowania przez wierzyciela będzie – w ostatecznym rozrachunku – powiększenie osobistego majątku wspólnika będącego dłużnikiem o aktywa, które przypadną mu w związku z wystąpieniem ze spółki (art. 871 KC), a co za tym idzie – zwiększenie realnych możliwości wierzyciela zaspokojenia jego roszczeń.

§ 5. Prawa i obowiązki wspólników

I. Uwagi ogólne

42

Uprawnienia i obowiązki wspólników mogą mieć charakter majątkowy lub korporacyjny. Są one określone odnośnymi przepisami KC (zob. niżej). Przepisy te mają – w zasadzie – charakter względnie obowiązujący. Wspólnicy mogą zatem określić w umowie spółki owe uprawnienia i obowiązki w sposób odbiegający od kodeksowego „wzorca”, chyba że z przepisu KC wynika, iż dane zagadnienie zostało uregulowane w sposób bezwzględnie obowiązujący. Wspólnicy mogą również przewidzieć w umowie „dodatkowe” uprawnienia i obowiązki przysługujące bądź obciążające wszystkich wspólników lub niektórych spośród nich. Granice swobody wspólników w tym zakresie wyznaczają art. 58 w zw. z art. 3531 KC.

II. Prawa i obowiązki o charakterze majątkowym

1. Obowiązek wniesienia wkładu

43

Jak stwierdzono wcześniej, umowa spółki nie musi przewidywać obowiązku wniesienia wkładów do spółki. Jeżeli jednak wniesienie wkładów ma nastąpić (co w praktyce jest regułą), to umowa musi określać przedmiot wkładu w powiązaniu z osobą wspólnika wnoszącego ten wkład. Zgodnie z art. 861 § 1 KC wkład wspólnika może polegać na wniesieniu do spółki własności lub innych praw albo na świadczeniu usług. Ponadto z art. 871 KC wynika, że wkład może również polegać na wniesieniu do spółki rzeczy do używania. Domniemywa się, że wkłady wspólników mają jednakową wartość (art. 861 KC). Znaczenie przepisu art. 861 § 2 KC jest dyskusyjne. Moim zdaniem można twierdzić, że – wbrew wykładni literalnej – nie ustanawia on jakiegokolwiek domniemania (które mogłoby być obalone dowodem przeciwnym), lecz statuuje wiążącą regułę, wedle której nieokreślenie w umowie wartości wkładów wnoszonych przez poszczególnych wspólników ma ten skutek, że wartość wkładów musi być traktowana jako jednakowa dla wszystkich wspólników. Warunkiem koniecznym, jaki musi zostać spełniony, aby zastosowanie art. 861 § 2 KC było w ogóle możliwe, jest albo określenie wartości wkładu wnoszonego przez jednego ze wspólników, albo określenie w umowie tylko sumy wartości wszystkich wkładów (bez podziału na poszczególne wkłady). Przykładowo – jeśli w umowie spółki zawieranej przez dwóch wspólników zapisano, że wspólnik A wnosi tytułem wkładu nieruchomość o wartości 100 000 zł, a wspólnik B samochód dostawczy określonego typu, którego wartości nie określono, to należy przyjąć, że wolą wspólników było określenie wartości wkładu wspólnika B również w wysokości 100 000 zł, przy czym nie był dopuszczalny dowód, iż rzeczywista (rynkowa) wartość samochodu była mniejsza (np. 70 000 zł). Z kolei w przypadku, gdy umowa spółki przewiduje, że wspólnicy mają wnieść tytułem wkładu pieniądze o łącznej wartości 100 000 zł, należy „wiążąco” przyjąć, iż każdy z dwóch wspólników ma wnieść tytułem wkładu 50 000 zł. Należy zaznaczyć, że przepis art. 861 § 2 KC – w przypadku wkładów pieniężnych – może stanowić podstawę do ustalenia wysokości kwot, jakie mają być wniesione do spółki przez poszczególnych wspólników wartości wkładów. W przypadku, gdy do spółki mają być wniesione albo tylko wkłady niepieniężne, albo zarówno wkład pieniężny oraz wkład (-y) niepieniężny (-e), znaczenie tego domniemania aktualizuje się w sytuacji, gdy dochodzi do rozliczeń między wspólnikami w razie rozwiązania spółki lub wystąpienia wspólnika.

44

Przez pojęcie wniesienia wkładu należy rozumieć ogół niezbędnych czynności – zarówno prawnych, jak i faktycznych – umożliwiających wspólnikom wykorzystanie tego wkładu w celu realizacji wspólnego celu gospodarczego. Rodzaj i charakter tych czynności zależy od przedmiotu konkretnego wkładu. I tak, wniesienie wkładu, którego przedmiotem jest własność rzeczy ruchomej, wymaga dokonania stosownej czynności prawnej, której skutkiem będzie przejście własności z majątku odrębnego do majątku wspólnego (majątku spółki). W tym zakresie zastosowanie znajdą przepisy art. 155 i nast. KC. W przypadku gdy przedmiotem wkładu ma być własność nieruchomości, konieczne jest zachowanie formy aktu notarialnego (art. 158 KC). Oprócz przeniesienia własności wniesienie wkładu wymaga ponadto fizycznego udostępnienia rzeczy wszystkim wspólnikom (czyli przeniesienia jej posiadania na „spółkę”). Dla wniesienia wkładu, którego przedmiotem jest wierzytelność, niezbędne jest dokonanie przelewu tej wierzytelności na rzecz wszystkich wspólników w trybie art. 510 KC. I wreszcie, w przypadku wkładu polegającego na wniesieniu do spółki rzeczy tylko do używania (art. 871 KC) konieczne jest fizyczne udostępnienie tej rzeczy pozostałym wspólnikom tak, aby mogli oni z niej korzystać do realizacji celu spółki. W umowie spółki strony mogą określić, w jaki sposób taka rzecz będzie przez spółkę używana. I tak, np. strony mogą postanowić, że wniesiony do używania samochód dostawczy może być użytkowany przez spółkę tylko w określonych dniach tygodnia, a wspólnik wnoszący ten samochód zachowa swoje prawo do dysponowania nim w dniach pozostałych. Można także się umówić, że to właśnie ten wspólnik będzie obsługiwał taki samochód na rzecz spółki.

45

Oznacza to, że wniesienie danej rzeczy „do używania” przez spółkę niekoniecznie musi oznaczać całkowite pozbawienie władztwa nad tą rzeczą przez wnoszącego ją wspólnika.

W myśl art. 862 KC, jeżeli wspólnik jest zobowiązany wnieść do spółki tytułem wkładu własność rzeczy, do wykonania tego obowiązku, jak również do odpowiedzialności z tytułu rękojmi oraz niebezpieczeństwa utraty lub uszkodzenia rzeczy stosuje się odpowiednio przepisy o umowie sprzedaży. Jeżeli natomiast rzecz ma być wniesiona tylko do używania, stosuje się, w powyższym zakresie, odpowiednio przepisy o umowie najmu.

Kwestią wątpliwą jest, co może być przedmiotem wkładu polegającego na „świadczeniu usług”. Należy uznać, że termin ten powinien być rozumiany szeroko i obejmować swoim zakresem nie tylko pewne wyspecjalizowane „usługi” w tradycyjnym tego słowa znaczeniu, ale wszelkiego rodzaju „pracę” na rzecz spółki. Wymienić tu można – przykładowo – wykonywanie przez wspólnika określonych wyrobów dla „spółki”, wykonywanie dla „spółki” usług przewozowych własnym środkiem transportu, magazynowanie surowców lub wyrobów należących do spółki we własnym pomieszczeniu wspólnika itp. Natomiast „świadczeniem usług” w znaczeniu tu przyjętym nie jest „prowadzenie spraw spółki” w rozumieniu art. 868 KC. Świadczenie usług (jako wkład do spółki) może mieć charakter jednorazowy lub okresowy; może – w zależności od umowy – następować zarówno nieodpłatnie, jak i odpłatnie.

2. Obowiązek wykonywania innych oznaczonych działań na rzecz spółki

46

Z art. 860 § 1 KC wynika, że umowa spółki może zobowiązywać wspólników do określonych działań niebędących wkładami, lecz ukierunkowanych na realizację celów spółki. Odróżnienie tego rodzaju działań od działań będących wkładami polegających na „świadczeniu usług” może być w praktyce utrudnione. Jak się wydaje, za „inne działania” (tzn. działania niebędące wkładami) na rzecz spółki można uznawać działania funkcjonalnie związane z realizacją wspólnego celu gospodarczego, ale podejmowane niejako „we własnym zakresie” przez danego wspólnika (wspólników). Przykładem może tu być podjęcie przez wspólnika – w ramach prowadzonego przezeń indywidualnie przedsiębiorstwa – produkcji określonych wyrobów, które będą następnie zakupywane przez spółkę, wykonywanie konserwacji lub napraw maszyn i urządzeń należących do spółki przez wspólnika dysponującego odpowiednimi umiejętnościami itp.

Wartość „innych oznaczonych działań na rzecz spółki (tj. działań, które zgodnie z umową spółki nie są wkładami) nie ma znaczenia z punktu widzenia art. 871 KC w tym sensie, iż nie jest ona „zaliczana” do wartości, jaka powinna być wypłacona wspólnikowi w razie jego wystąpienia ze spółki bądź w razie rozwiązania spółki. Ewentualne roszczenia z tytułu wykonania tego rodzaju działań powinny być traktowane analogicznie jak roszczenia „osób trzecich” wobec spółki (są zatem „długami spółki”).

3. Prawo żądania podziału i wypłaty zysku

47

Jeżeli spółka w wyniku swojej działalności osiągnie zysk, każdy ze wspólników może żądać jego podziału oraz aby wypłacono mu przypadającą na niego część tego zysku. W zasadzie – w myśl art. 868 KC podział i wypłata zysku następuje dopiero po rozwiązaniu spółki. Jednakże, gdy spółka została zawarta na czas „dłuższy”, wspólnicy mogą żądać podziału i wypłaty zysku z końcem każdego roku obrachunkowego (który nie musi pokrywać się z rokiem kalendarzowym). W piśmiennictwie brakuje zgodności poglądów co do tego, kiedy można mówić o zawarciu umowy spółki na czas „dłuższy” – wypada w tym względzie podzielić pogląd, iż jest to czas przekraczający rok.

Umowne określenie terminów podziału i wypłaty zysku w sposób odbiegający od reguły przewidzianej w art. 868 KC należy uznać za dopuszczalne.

Zysk spółki to ogół wspólnych aktywów majątkowych pozostających do dyspozycji spółki po potrąceniu wartości wniesionych wkładów, kosztów działalności oraz zobowiązań spółki (w tym zobowiązań o charakterze publicznoprawnym, np. z tytułu podatków). Aktywa stanowiące zysk mogą mieć postać zarówno pieniężną, jak i niepieniężną (zysk sensu largo). Z treści art. 868 § 1 KC (w który jest mowa o „wypłacie” zysku) wynika jednak, że wspólnik może żądać z tytułu swojego udziału w zysku tylko wypłaty określonej sumy pieniężnej. Zatem podziałowi pomiędzy wspólników może podlegać nie całość „nadwyżkowych” aktywów majątkowych, a jedynie tylko ta część zysku, która ma postać pieniężną (zysk sensu stricto).

48

W zasadzie każdy ze wspólników ma prawo do równego udziału w zysku bez względu na rodzaj i wartość wniesionego do spółki wkładu. Umowa może jednak przewidywać nierówny udział poszczególnych wspólników w zysku (np. uzależniać go od wartości wniesionego wkładu). Nie jest natomiast dopuszczalne całkowite wyłączenie wspólnika od udziału w zysku (art. 867 § 1 KC).

W art. 868 § 1 KC jest mowa o prawie wspólnika do „podziału” i „wypłaty” zysku. Przez „podział” zysku należy rozumieć ustalenie konkretnych kwot, które mają przypaść konkretnym wspólnikom z tytułu udziału w zysku.

Brzmienie przepisu art. 868 § 1 KC wskazuje na to, iż mamy w nim do czynienia z roszczeniami majątkowymi wspólnika wobec „spółki” (tj. roszczeniem o dokonanie podziału zysku oraz roszczeniem o wypłatę określonej kwoty pieniężnej). Roszczeń tych wspólnik może dochodzić aż do upływu terminu ich przedawnienia. Ponieważ są to roszczenia związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, termin przedawnienia wynosi 3 lata (art. 118 KC).

Teoretycznie, wspólnik może wystąpić z omawianymi wobec pozostałych wspólników. Praktycznie jednak adresatem powyższych roszczeń będzie wspólnik (wspólnicy) zawiadujący księgowością i finansami spółki.

Zobowiązanie spółki wobec wspólnika do wypłaty zysku należy zakwalifikować jako tzw. zobowiązanie wewnątrzspółkowe, którego nie można traktować na równi z zobowiązaniami spółki wobec osób trzecich. Dlatego też nie można do niego stosować reguły wyrażonej w art. 864 KC zgodnie z którą za zobowiązania spółki wspólnicy są odpowiedzialni solidarnie. Należy w związku z tym uznać, że roszczenie danego wspólnika o wypłatę należnej mu części zysku może być zaspokojone wyłącznie z majątku wspólnego wspólników (a nie także z ich majątków osobistych).

4. Uprawnienie do części majątku spółki w razie wystąpienia wspólnika

49

Wspólnik występujący ze spółki ma prawo do części majątku spółki. Zakres tego prawa jest określony w art. 871 KC. Przepis ten ma jednak charakter dyspozytywny, w związku z czym reguły w nim zawarte mogą zostać zmodyfikowane w umowie spółki. W myśl ustawy, wspólnikowi występującemu ze spółki zwraca się w naturze rzeczy, które wniósł do spółki do używania oraz wypłaca w pieniądzu wartość jego wkładu oznaczoną w umowie spółki, a w razie braku tego oznaczenia – wartość, jaką ten wkład miał w chwili wniesienia (co może być przedmiotem sporu między wspólnikiem występującym, a pozostałymi wspólnikami). Nie ulega zwrotowi wartość wkładu polegającego na świadczeniu usług oraz na używaniu przez spółkę rzeczy należących do wspólnika. Ponadto, występującemu wspólnikowi wypłaca się w pieniądzu taką część wartości wspólnego majątku pozostałego po odliczeniu wartości wkładów wszystkich wspólników, jaka odpowiada stosunkowi, w jakim wspólnik ten uczestniczył w zyskach spółki. Oznacza to, iż jeżeli umowa spółki nie stanowi inaczej, wspólnik otrzyma sumę taką, jaka wynika z podzielenia wartości pozostałego majątku przez liczbę wspólników.

Z treści art. 871 KC wynika, po pierwsze, że jego celem jest zapewnienie występującemu wspólnikowi przynajmniej sumy pieniężnej odpowiadającej wartości wniesionego przez niego wkładu, po drugie zaś – że przepis ten nie może być stosowany wprost (a jedynie odpowiednio) w przypadku, gdy spółka wykazuje stratę w chwili wystąpienia wspólnika. Jeżeli w chwili wystąpienia wspólnika wartość majątku spółki okaże się mniejsza od łącznej wartości wniesionych wkładów, to występujący wspólnik otrzyma pełną wartość wniesionego przez siebie wkładu tylko wówczas, gdy z mocy umowy spółki był zwolniony od udziału w stratach. W przeciwnym razie należeć mu się będzie kwota odpowiednio mniejsza, obliczona według stosunku, w jakim wspólnik ten miał uczestniczyć w stratach spółki (oczywiście pod warunkiem, że spółka w ogóle dysponuje jakimikolwiek aktywami majątkowymi).

5. Uprawnienie do części majątku spółki w razie jej rozwiązania

50

Prawo do części majątku w razie jej rozwiązania przysługuje wszystkim wspólnikom. W tym względzie art. 875 § 2 KC stanowi, że z majątku spółki zwraca się wspólnikom ich wkłady, stosując odpowiednio przepisy o zwrocie wkładów w razie wystąpienia wspólnika (art. 871 § 1 KC). Oznacza to m.in. konieczność uprzedniego spieniężenia aktywów majątkowych o charakterze niepieniężnym (np. rzeczy), choć strony mogą się umówić, że wkłady będą zwrócone w naturze temu, kto je wniósł. Pozostałą po zwrocie wkładów nadwyżkę majątku dzieli się pomiędzy wspólników w takim stosunku, w jakim uczestniczyli w stratach (art. 875 § 3 KC). Należy mieć na względzie, że z chwilą rozwiązania spółki dotychczas istniejący ustrój majątkowy wspólności łącznej ustaje, a do wspólnego majątku należy stosować przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych (art. 875 § 1 KC). Praktycznie oznacza to, iż w przypadku gdy wspólnicy nie będą mogli między sobą dojść do porozumienia w sprawie podziału majątku spółki, konieczne będzie sądowe zniesienie współwłasności w trybie art. 617–625 KPC.

III. Prawa i obowiązki o charakterze korporacyjnym

1. Prawo i obowiązek prowadzenia spraw spółki

51

Tak zwane prowadzenie spraw spółki polega na podejmowaniu i wykonywaniu decyzji (czynności) we wszelkich sprawach związanych z realizacją celu spółki (wspólnego celu gospodarczego). Pojęcie to obejmuje zarówno czynności faktyczne, jak i prawne, w tym i dokonywanie czynności prawnych z osobami trzecimi. Te ostatnie czynności posiadają jednak odrębną regulację (art. 866 KC), co uzasadnia konwencję terminologiczną, wedle której należy odróżniać prowadzenie spraw spółki w ścisłym tego słowa znaczeniu (art. 865 KC) od reprezentacji spółki (art. 866 KC). Prowadzenie spraw spółki w znaczeniu ścisłym obejmuje decyzje o charakterze wewnętrznym (tzn. niewywołujące bezpośrednio skutków prawnych wobec osób trzecich) dotyczące spraw spółki (np. uchwała wspólników o zakupie nowej maszyny dla spółki, polecenia wydawane przez wspólnika pracownikom spółki itp.). W pojęciu tym mieszczą się również i działania czysto faktyczne (np. prowadzenie księgowości, poszukiwanie kontrahentów, działania reklamowe itp.), choć te mogą być także powierzone do wykonywania pracownikom spółki działającym jednak pod kierownictwem wspólników.

52