Prawo spadkowe. Wydanie 12 - Elżbieta Skowrońska-Bocian - ebook
lub
Opis

Podręcznik zawiera omówienie systemu polskiego prawa spadkowego. Przedstawiono w nim m.in.: podział i skład spadku, formy dziedziczenia, umowy dotyczące spadku, dziedziczenie gospodarstw rolnych.

Podręcznik zawiera omówienie systemu polskiego prawa spadkowego. Przedstawiono w nim m.in.:

  • podział i skład spadku,
  • formy dziedziczenia,
  • umowy dotyczące spadku,
  • dziedziczenie gospodarstw rolnych.

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi lub dowolnej aplikacji obsługującej format:

EPUB
MOBI
PDF

Liczba stron: 312

Podobne


zakupiono w sklepie:

Legimi

identyfikator transakcji:

6517442

znak wodny:

Elżbieta Skowrońska-Bocian

prof. dr hab. nauk prawnych

Prawo spadkowe

12. wydanierozszerzone i zaktualizowane

Propozycja cytowania:E. Skowrońska-Bocian, Prawo spadkowe, wyd. 12, Warszawa 2018

Wydawca:Aneta Flisek

© Wydawnictwo C.H.Beck 2018

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: TiM-Print, WarszawaPrzygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN: 978-83-815-8221-6

Przedmowa do dwunastego wydania

Od pewnego czasu w doktrynie można zaobserwować zwiększające się zainteresowanie problematyką prawa spadkowego. Ma to niewątpliwie związek z dokonanymi w ostatnich latach znaczącymi zmianami ustawodawczymi. Po wprowadzeniu – ustawą z 24.8.2007 r. o zmianie ustawy – Prawo o notariacie oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 181, poz. 1287) – nowego trybu stwierdzania nabycia spadku w postępowaniu przed notariuszem (akt poświadczenia dziedziczenia), w 2009 r. dokonana została istotna zmiana w zakresie dziedziczenia ustawowego, a w 2011 r. wprowadzono do polskiego systemu prawnego zapis windykacyjny. Ustawą z 2.4.2009 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 79, poz. 662) znacznie rozszerzono krąg spadkobierców ustawowych. W ustawie z 18.3.2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 85, poz. 458) zawarto, poza wspomnianym zapisem windykacyjnym, także nowe przepisy dotyczące m.in. zachowku, odpowiedzialności za długi spadkowe oraz wykonawcy testamentu. Uregulowania te zostały omówione w poprzednich wydaniach.

Ostatnia, niezwykle istotna zmiana, dokonana została ustawą z 20.3.2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2015 r. poz. 539) i dotyczy odpowiedzialności za długi spadkowe. Ustawą tą dokonano ważnych zmian nie tylko w Kodeksie cywilnym, ale także w Kodeksie postępowania cywilnego. Przepisy proceduralne stanowią niezbędne uzupełnienie przepisów materialnoprawnych. Zostały one omówione w poprzednim wydaniu.

Dnia 17.8.2015 r. w krajach Unii Europejskiej rozpoczęto stosowanie Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 650/2012 z 4.7.2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego (Dz.Urz. UE L z 2012 r. Nr 201, poz. 107 ze zm.). W ramach podręcznika niezbędne stało się zatem omówienie zagadnień związanych z funkcjonowaniem nowego instrumentu stwierdzającego nabycie spadku, tzn. europejskiego poświadczenia spadkowego.

Poza tym, treść podręcznika oraz sposób prezentowania poszczególnych zagadnień pozostały w zasadzie niezmienione. Nadal jest to przede wszystkim podręcznik akademicki, przeznaczony dla studentów wydziałów prawa. Uwzględniono w nim jednak problemy powstające w praktyce stosowania norm prawa spadkowego – stąd odwołania do orzecznictwa przede wszystkim Sądu Najwyższego. Podręcznik może zatem stanowić także pomoc dla praktyki.

Stan prawny został uwzględniony na dzień 31.7.2018 r.

 

 

Warszawa, lipiec 2018 r.

Elżbieta Skowrońska-Bocian

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa1

KC

Kodeks cywilny

KK

Kodeks karny

KPC

Kodeks postępowania cywilnego

KPK

Kodeks postępowania karnego

KPK z 1969 r.

ustawa z 10.4.1969 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 13, poz. 96 ze zm.)

KKW

Kodeks karny wykonawczy

KRO

Kodeks rodzinny i opiekuńczy

KWU

ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1007 ze zm.)

PrASC

ustawa z 28.11.2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 2064 ze zm.)

PrAut

ustawa z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1191 ze zm.)

PrBank

ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1876 ze zm.)

PrNot

ustawa z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2291 ze zm.)

PrSpółdz

ustawa z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1285)

PrSp

dekret z 8.10.1946 r. – Prawo spadkowe (Dz.U. Nr 60, poz. 328 ze zm.)

PWKC

ustawa z 23.4.1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 94 ze zm.)

SpółdzMieszkU

ustawa z 15.12.2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 845 ze zm.)

2. Czasopisma

AUNC

Acta Universitatis Nicolai Copernici

AUWr

Acta Universitatis Wratislaviensis

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Gd. SP

Gdańskie Studia Prawnicze

KPP

Kwartalnik Prawa Prywatnego

MoP

Monitor Prawniczy

NP

Nowe Prawo

OSN

Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Zbiór Orzeczeń Sądu Najwyż­szego

OSNAPiUS

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

OSNCP

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna i Pracy

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich (od 1990 r.)

OSPiKA

Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych (1957–1989)

OTK

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego

Pal.

Palestra

PiP

Państwo i Prawo

PN

Przegląd Notarialny

PPH

Przegląd Prawa Handlowego

PS

Przegląd Sądowy

Rej.

Rejent

RPE

Ruch Prawniczy i Ekonomiczny

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

RzZN

Rzeszowskie Zeszyty Naukowe

SC

Studia Cywilistyczne

SP

Studia Prawnicze

SPE

Studia Prawno-Ekonomiczne

SPP

Studia Prawa Prywatnego

ST

Samorząd Terytorialny

WPP

Wojskowy Przegląd Prawniczy

ZN

Zeszyty Naukowe

ZNIBS

Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego

ZNUJ

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego

ZNUMK

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu

3. Literatura

Gwiazdomorski, Prawo

J. Gwiazdomorski, Prawo spadkowe, IV wyd., Warszawa 1985

Wykładnia

J. Gwiazdomorski, Wykładnia przepisów o testamencie na tle uchwały składu 7 sędziów SN z 22.3.1971 r., NP 1973, Nr 6

Kodeks cywilny.

Komentarz

Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 1972

Kodeks cywilny

z komentarzem

Kodeks cywilny z komentarzem, II wyd., Warszawa 1989

Piątowski, Prawo

J. S. Piątowski, Prawo spadkowe. Zarys wykładu, V wyd., Warszawa 2002

Rozprawy

Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa dla uczczenia pracy naukowej Kazimierza Przybyłowskiego, Kraków–Warszawa 1964

System, t. IV

System Prawa Cywilnego, t. IV, red. J. S. Piątowski, Wrocław 1986

SystemPrPryw, t. 10

System Prawa Prywatnego. Prawo spadkowe, t. 10, red. B. Kordasiewicz, Warszawa 2009, II wyd., Warszawa 2013

Szer, Prawo

S. Szer, Prawo spadkowe, Warszawa 1955

4. Inne skróty

arg.

argument

art.

artykuł

cz.

część

GUS

Główny Urząd Statystyczny

nast.

następna (-e)

Nb.

numer brzegowy

orz.

orzeczenie

pkt

punkt

por.

porównaj

post.

postanowienie

poz.

pozycja

s.

strona (-y)

SN

Sąd Najwyższy

SW

Sąd Wojewódzki

t.

tom

tekst jedn.

tekst jednolity

TK

Trybunał Konstytucyjny

uchw.

uchwała

uchw. SN (7)

uchwała 7 sędziów

ust.

ustęp

w zw.

w związku

wyr.

wyrok

z.

zeszyt

zd. 

zdanie

ze sprost. 

ze sprostowaniem

ze zm. 

ze zmianą (-ami)

zob. 

zobacz

 

1Uwaga: numery artykułów podawane bez bliższego określenia dotyczą artykułów Kodeksu cywilnego.

Wykaz literatury

1. Komentarze

Kodeks cywilny. Komentarz, t. I–III, komitet redakcyjny – przewodniczący: Z. Resich, członkowie: J. Ignatowicz, J. Pietrzykowski, J. I. Bielski, Warszawa 1972

Kodeks cywilny. Komentarz, red. K. Pietrzykowski, t. I, Warszawa 1997, VIII wyd., Warszawa 2017; t. II, Warszawa 1999, VIII wyd., Warszawa 2015

Kodeks cywilny. Komentarz, red. E. Gniewek, t. I–II, Warszawa 2004

Kodeks cywilny. Komentarz, t. III – Spadki, red. K. Osajda, Legalis 2012, Warszawa 2013

Kodeks cywilny. Komentarz Lex, red. naukowa A. Kidyba, t. IV – Spadki, E. Niezbecka, IV wyd. Warszawa 2015

Kodeks cywilny z komentarzem, red. J. Winiarz, I wyd., Warszawa 1980; II wyd., Warszawa 1989

E. Skowrońska, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga czwarta. Spadki, Warszawa 1995; X wyd., Warszawa 2011

E. Skowrońska-Bocian, J. Wierciński, Kodeks cywilny. Komentarz. Spadki, Warszawa 2013; II wyd., Warszawa 2017

J. Turłukowski, Zapis windykacyjny. Komentarz, Warszawa 2011

Unijne Rozporządzenie spadkowe Nr 650/2012, Komentarz, red. M. Załucki, Warszawa 2015; II wyd., Warszawa 2018

2. Podręczniki i opracowania systemowe

J. Gwiazdomorski, Prawo spadkowe, Warszawa 1959

J. Gwiazdomorski, Prawo spadkowe w zarysie, I wyd., Warszawa 1967; II wyd., Warszawa 1968; III wyd., Warszawa 1971; IV wyd., Warszawa 1985; V wyd., Warszawa 1990

B. Kordasiewicz, J. S. Piątowski, Prawo spadkowe, Warszawa 2011

P. Księżak, Prawo spadkowe, Warszawa 2017

E. Niezbecka, Prawo spadkowe w zarysie, Lublin 1998

J. S. Piątowski, Prawo spadkowe. Zarys wykładu, I wyd., Warszawa 1973; II wyd., Warszawa 1979; III wyd., Warszawa 1982; IV wyd., Warszawa 1987; V wyd., Warszawa 2002

System Prawa Cywilnego, t. IV, red. J. S. Piątowski, Ossolineum 1986

System Prawa Prywatnego, t. 10, red. B. Kordasiewicz, Warszawa 2009; II wyd., Warszawa 2013; III wyd., Warszawa 2015

S. Wójcik, Podstawy prawa cywilnego. Prawo spadkowe, Warszawa 2002

3. Opracowania monograficzne

J. Biernat, Umowa o dział spadku, Warszawa 2008

F. Błahuta, J. S. Piątowski, J. Policzkiewicz, Gospodarstwa rolne. Obrót, dziedziczenie, po dział, Warszawa 1967

W. Borysiak, Dziedziczenie. Konstrukcja prawna i ochrona, Warszawa 2013

A. Dyoniak, Ochrona rodziny w razie śmierci jednego z małżonków, Warszawa–Poznań 1990

T. Jasiakiewicz, Testament wspólny jako przedmiot regulacji w prawie polskim i niemieckim, Toruń 2018

M. Kłos, Wspólność majątku spadkowego, Warszawa 2004

B. Kordasiewicz, Testamentowe dziedziczenie gospodarstw rolnych, Ossolineum 1978

P. Księżak, Zachowek w polskim prawie spadkowym, Warszawa 2012

P. Księżak, Zapis windykacyjny, Warszawa 2012

E. Macierzyńska-Franaszczyk, Odpowiedzialność za długi spadkowe, Warszawa 2014

J. Majorowicz, J. Pietrzykowski, Zmiany w regulacji stosunków prawnych w rolnictwie, Warszawa 1984

A. Mączyński, Dziedziczenie testamentowe w prawie prywatnym międzynarodowym, Warszawa–Kraków 1976

M. Niedośpiał, Testament w polskim prawie cywilnym. Zagadnienia ogólne, Kraków 1991

M. Niedośpiał, Testament. Zagadnienia ogólne testamentu w polskim prawie cywilnym, Kraków–Poznań 1993

E. Niezbecka, Zapis, Lublin 1990

K. Osajda, Testamenty wspólne, Warszawa 2005

J. Pietrzykowski, Dziedziczenie gospodarstw rolnych, Warszawa 1965

J. Rezmer, Zakres związanej z zachowkiem odpowiedzialności spadkobiercy, Toruń 2002

M. Rzewuski, Podpis spadkodawcy na testamencie własnoręcznym, Warszawa 2014

E. Skowrońska, Forma testamentu w prawie polskim, Warszawa 1991

E. Skowrońska, Odpowiedzialność spadkobierców za długi spadkowe, Warszawa 1984

E. Skowrońska-Bocian, Testament w prawie polskim, Warszawa 2004

J. Stobienia, Realizacja wierzytelności wierzycieli spadkodawcy w prawie polskim, Warszawa 1981

Z. Truszkiewicz, Zachowek ze spadku obejmującego gospodarstwo rolne, ZNUJ Prace Prawnicze 1994, z. 148

J. Turłukowski, Instytucja zapisu windykacyjnego w prawie polskim. Wybrane zagadnienia, Warszawa 2014

J. Turłukowski, Sporządzenie testamentu w praktyce, Warszawa 2008

J. Wierciński, Brak świadomości albo swobody przy sporządzaniu testamentu, Warszawa 2010

H. Witczak, Wyłączenie od dziedziczenia na mocy orzeczenia sądu, Warszawa 2013

G. Wolak, Zrzeczenie się dziedziczenia, Warszawa 2016

M. Załucki, Wydziedziczenie w prawie polskim na tle porównawczym, Warszawa 2010

M. Załucki, Videotestament. Prawo spadkowe wobec nowych technologii, Warszawa 2018

Rozdział I. Uwagi wprowadzające

Literatura: W. Borysiak, Dziedziczenie. Konstrukcja prawna i ochrona, Warszawa 2013;T. Kacymirow, B. Kordasiewicz, Zasady prawa spadkowego a podatek spadkowy, PiP 1990, z. 12; A. Mączyński, Konstytucyjne prawo dziedziczenia, [w:] Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa Profesora Maksymiliana Pazdana, red. L. Ogiegło, W. Popiołek, M. Szpunar, Kraków 2005; M. Niedośpiał, Czynności prawa spadkowego, AUWr. Przegląd Prawa i Administracji 1995, Nr 33; M. Pazdan, Polsko-holenderska wymiana poglądów na temat prawa spadkowego, Rej. 2006, Nr 2; Zielona Księga. Optymalna wizja Kodeksu cywilnego w Rzeczypospolitej Polskiej, red. Z. Radwański, Warszawa 2006, s. 178 i nast.; J. S. Piątowski, A. Kawałko, H. Witczak, [w:] SystemPrPryw, t. 10, s. 1 i nast.; A. Szpunar, Uwagi o pojęciu dziedziczenia, Rej. 2002, Nr 5.

§ 1. Podstawowe pojęcia

1

Przedstawienie problematyki prawa spadkowego zacząć trzeba od wskazania, jakie stosunki cywilnoprawne podlegają regulacjom zawartym w tym dziale prawa cywilnego. Prawo spadkowe normuje skutki prawne śmierci osoby fizycznej. Śmierć podmiotu, któremu przysługiwało określone prawo, z reguły nie pociąga za sobą wygaśnięcia tego prawa. Istniejące w chwili śmierci osoby fizycznej stosunki cywilnoprawne także z reguły nie wygasają, lecz przechodzą na inne podmioty. Kwestie z tym związane normowane są przepisami prawa spadkowego. Z uwagi na przedmiot regulacji przepisy prawa spadkowego mają z reguły charakter bezwzględnie obowiązujący (ius cogens).

W obrębie problematyki prawa spadkowego podstawowe znaczenie mają pojęcia: spadkodawca, spadkobierca, spadek, dziedziczenie.

2

Spadkodawcą jest osoba fizyczna, po śmierci której jej majątek przechodzi na inne podmioty, tzn. spadkobierców. Spadkodawcą może być wyłącznie człowiek, czyli osoba fizyczna. Skutki prawne ustania bytu osoby prawnej, dalsze losy należącego do niej majątku normują przepisy odnoszące się do takiej osoby prawnej (np. w przypadku spółdzielni – por. art. 101 ustawy z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze, tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1285). Spadkodawcą nie może być natomiast nasciturus.

Wprawdzie, pomimo skreślenia § 2 art. 8 KC (art. 2 pkt 1 ustawy z 30.8.1996 r. o zmianie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży oraz o zmianie niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 139, poz. 646 ze zm.), nie budzi wątpliwości, że dziecko poczęte ma zdolność prawną, ale jest to zdolność warunkowa – pod warunkiem zawieszającym, że dziecko urodzi się żywe. Co do zasady, dziecko takie może być zatem podmiotem praw i obowiązków już w okresie życia płodowego. Jak jednak wskazano, zdolność ta ma charakter warunkowy. Urodzenie się dziecka nieżywego lub śmierć nasciturusa powoduje, że warunek zawieszający nie spełni się. Nasciturus nie staje się wówczas w ogóle podmiotem praw i obowiązków majątkowych, tak jakby nigdy nie żył. Wyłącza to możliwość dziedziczenia praw majątkowych, których podmiotem nasciturus nigdy nie był.

3

Spadkobiercą czyli podmiotem, na który przechodzi ogół praw i obowiązków majątkowych zmarłego, może być zarówno osoba fizyczna, jak i osoba prawna, a także jednostka organizacyjna, o której mowa w art. 331 § 1. Te kategorie podmiotów wyposażone zostały przez ustawę w zdolność do dziedziczenia. Spadkobiercą może być także dziecko poczęte, ale nieurodzone w chwili otwarcia spadku. Zgodnie z art. 927 § 2 KC, nasciturus dochodzi do dziedziczenia, jeżeli urodzi się żywy.

4

Pod pojęciem spadek rozumie się ogół praw i obowiązków przechodzących ze spadkodawcy na spadkobiercę lub kilku współspadkobierców. Definicja spadku możliwa jest do sformułowania na podstawie treści art. 922 § 1 KC. Zgodnie z tym przepisem, spadkiem jest ogół praw i obowiązków majątkowych zmarłego przechodzących z chwilą jego śmierci na określoną osobę lub określone osoby. Definicję taką należy jednak ocenić jako niepełną. Z brzmienia przepisu wynika, że na spadkobiercę przechodzą prawa i obowiązki, których podmiotem był spadkodawca i które nie wygasły w chwili jego śmierci. Tymczasem w skład spadku wchodzą także takie prawa i obowiązki, które nie istniały w chwili śmierci spadkodawcy, np. obowiązek zaspokojenia roszczeń o zachowek czy wypełnienia zapisów i poleceń. Problematyka spadku zostanie bardziej szczegółowo omówiona w rozdz. II; por. Nb. 13–51.

5

Pod pojęciem dziedziczenie rozumie się przejście na skutek jednego zdarzenia prawnego, jakim jest śmierć osoby fizycznej, ogółu praw i obowiązków ze spadkodawcy na spadkobiercę lub kilku współspadkobierców. Śmierć osoby fizycznej pociąga za sobą otwarcie spadku (art. 924) oraz nabycie go przez spadkobiercę (art. 925). Dziedziczenie stanowi sposób nabycia praw i obowiązków określany jako sukcesja generalna. Bardziej szczegółowe omówienie tych zagadnień w rozdz. III; por. Nb. 52–82.

§ 2. Ewolucja polskiego prawa spadkowego w okresie po II wojnie światowej

6

Bezpośrednio po zakończeniu II wojny światowej ważnym problemem stało się zunifikowanie przepisów prawnych obowiązujących na terenie Polski. W obrębie prawa spadkowego dokonano tego dekretem z 8.10.1946 r. – Prawo spadkowe (Dz.U. Nr 60, poz. 328 ze zm.) oraz dekretem z tej samej daty – Przepisy wprowadzające prawo spadkowe (Dz.U. Nr 60, poz. 329 ze zm.). Natomiast 8.11.1946 r. wydany został dekret o postępowaniu spadkowym (Dz.U. Nr 63, poz. 346 ze zm.) normujący kwestie procesowe z zakresu prawa spadkowego. Stanowił on niezbędne uzupełnienie uregulowań materialnoprawnych. Wszystkie te akty prawne weszły w życie 1.1.1947 r.

Dekret o prawie spadkowym oparty został na pewnych zasadach, które w większości obowiązują także w Kodeksie cywilnym. W dekrecie przyjęto dwa tytuły dziedziczenia – testament i ustawę, wyraźnie wskazując na pierwszeństwo woli spadkodawcy. Pominięta została, znana ustawodawstwom dzielnicowym, umowa dziedziczenia.

Krąg spadkobierców ustawowych został określony stosunkowo wąsko. Z ustawy dziedziczyli: małżonek zmarłego, jego zstępni, rodzice, rodzeństwo i zstępni rodzeństwa oraz osoby przysposobione. W braku tych osób do dziedziczenia dochodziła gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy oraz Skarb Państwa. Po wejściu w życie ustawy z 20.3.1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej (Dz.U. Nr 14, poz. 130 ze zm.) przepis art. 27 § 1 PrSp częściowo stał się nieaktualny, a jedynym spadkobiercą dochodzącym do dziedziczenia z ustawy w braku krewnych i małżonka pozostał Skarb Państwa. Dziadkowie spadkodawcy nie dochodzili do dziedziczenia z ustawy, ale w określonych sytuacjach nabywali roszczenie do spadkobiercy o dostarczanie środków utrzymania (art. 23 i 28 PrSp). Dekret początkowo utrzymał dyskryminację dzieci pozamałżeńskich. Zgodnie z art. 20 PrSp, dziecko pozamałżeńskie, które nie zostało uznane, uprawnione ani zrównane, dziedziczyło z ustawy wyłącznie po matce i jej krewnych. Takie uregulowanie związane było z obowiązującym, w dacie wejścia w życie prawa spadkowego, dekretem z 22.1.1946 r. – Prawo rodzinne (Dz.U. Nr 6, poz. 52 ze sprost.). Przepis ten został uchylony ustawą z 27.6.1950 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks rodzinny (Dz.U. Nr 34, poz. 309).

Przepisy o rozrządzeniach testamentowych oparte zostały na zasadzie swobody testowania. Spadkodawca mógł dowolnie rozrządzić całością swojego majątku. Dla ochrony interesów najbliższych krewnych zmarłego wprowadzona została instytucja zachowku. Nie przyjęto, obowiązującego w niektórych ustawodawstwach dzielnicowych, systemu rezerwy. Wprowadzona została wyłączność testamentu jako czynności prawnej pozwalającej rozrządzić całym majątkiem na wypadek śmierci. Wprowadzony został także zakaz sporządzania testamentów wspólnych.

Dekret o prawie spadkowym nie zawierał natomiast przepisów szczególnych dotyczących dziedziczenia gospodarstw rolnych, regulujących tę kwestię w sposób odbiegający od ogólnych zasad dziedziczenia. Dopiero ustawa z 29.6.1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz.U. Nr 28, poz. 168) wprowadziła szczególne reguły dziedziczenia takich gospodarstw. Nabycie gospodarstwa rolnego w drodze dziedziczenia uzależnione zostało od spełnienia dodatkowych przesłanek po stronie spadkobiercy. Postanowienia tej ustawy, z pewnymi tylko zmianami, znalazły się w Kodeksie cywilnym.

7

Szczególne uregulowania dziedziczenia gospodarstw rolnych obowiązywały do 14.2.2001 r., kiedy to został opublikowany wyr. TK z 31.1.2001 r. (P 4/99, OTK 2001, Nr 1, poz. 5) stwierdzający – najogólniej mówiąc – sprzeczność takich przepisów z Konstytucją RP (zob. niżej Nb. 11).

§ 3. Źródła i systematyka obowiązującego prawa spadkowego

I. Uwagi ogólne

8

Przepisy określające skutki śmierci osoby fizycznej zawarte są w Księdze czwartej KC (art. 922–1088). Ponadto, uregulowania z tego zakresu znaleźć można w Przepisach wprowadzających Kodeks cywilny. W szczególności chodzi o art. XXI i XXIII, a także o art. LI–LXIII PWKC. Problematykę związaną ze spadkobraniem normują art. 14 i 15 ustawy z 28.7.1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 55, poz. 321 ze zm.). Z przepisów zawartych poza Kodeksem cywilnym należy wymienić rozporządzenie Rady Ministrów z 12.12.1990 r. w sprawie warunków dziedziczenia ustawowego gospodarstw rolnych (Dz.U. Nr 89, poz. 519 ze zm.).

Istotne znaczenie w zakresie prawa spadkowego mają uregulowania proceduralne. Dział czwarty Księgi drugiej Części pierwszej KPC (art. 627–691) zawiera uregulowania spraw z zakresu prawa spadkowego rozpoznawanych w postępowaniu nieprocesowym. Warto podkreślić, że ustawą z 14.2.1991 r. – Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o notariacie oraz o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego i ustawy o księgach wieczystych (Dz.U. Nr 22, poz. 92) przywrócono właściwość sądów w większości kwestii związanych z dziedziczeniem. W miejsce państwowych biur notarialnych sąd spadku jest obecnie właściwy w zakresie m.in. zabezpieczenia spadku (art. 633–635 KPC), spisu inwentarza (art. 637 KPC), otwarcia i ogłoszenia testamentu (art. 646 i nast. KPC). Ostatnio przepisy Kodeksu postępowania cywilnego zostały zmienione oraz uzupełnione wspomnianą już ustawą z 20.3.2015 r.

9

Postulaty wyposażenia notariuszy w pewne kompetencje w tym zakresie znalazły odbicie w ustawie z 24.8.2007 r. o zmianie ustawy – Prawo o notariacie oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 181, poz. 1287). Zostanie ona omówiona w dalszych rozważaniach.

II. Systematyka Księgi czwartej KC

10

Księga czwarta KC dzieli się, podobnie jak inne księgi, na poszczególne tytuły. W Tytule I zawarte są uregulowania o charakterze ogólnym, mające zastosowanie zarówno przy dziedziczeniu ustawowym, jak i testamentowym. W tytule tym unormowane zostały ponadto podstawowe zasady prawa spadkowego, takie jak np. zasada pierwszeństwa dziedziczenia testamentowego przed ustawowym (art. 926 § 2). Tytuł II określa reguły dziedziczenia ustawowego, a Tytuł III – rozrządzenia na wypadek śmierci. W Tytule III unormowane zostały kwestie odnoszące się do testamentu w ogóle (art. 941–948), przepisy określające formę testamentu (art. 949–958), przepisy odnoszące się do treści testamentu (powołanie spadkobiercy – art. 959–967 KC, zapis, zapis windykacyjny i polecenie – art. 968–985), a także przepisy określające sytuację wykonawcy testamentu (art. 986–990). Tytuł IV normuje instytucję zachowku. Służy ona ochronie interesów najbliższych krewnych i małżonka spadkodawcy, którzy nie doszli do dziedziczenia lub otrzymali ze spadku stosunkowo niewielką wartość. Tytuły V–VIII określają, szeroko rozumianą, sytuację spadkobiercy. Zawarte w nich zostały przepisy normujące przyjęcie i odrzucenie spadku (art. 1012–1024), stwierdzenie nabycia spadku i ochronę spadkobiercy (art. 1025–10291), odpowiedzialność spadkobierców i zapisobierców windykacyjnych za długi spadkowe (art. 1030–10343) oraz wspólność majątku spadkowego i dział spadku (art. 1035–1046). Tytuł IX zawiera uregulowania umów dotyczących spadku. Tytuł X wreszcie normuje dziedziczenie gospodarstw ­rolnych.

III. Dziedziczenie gospodarstw rolnych

11

Dziedziczenie gospodarstw rolnych, zarówno ustawowe, jak i testamentowe, podlegało ewolucji. W obrębie dziedziczenia ustawowego zasady dziedziczenia podlegały daleko idącym zmianom. Jak wspomniano (por. Nb. 6), dekret o prawie spadkowym nie zawierał przepisów poddających dziedziczenie gospodarstw rolnych regułom odmiennym od ogólnych reguł dziedziczenia. Jednak w wyniku decyzji o charakterze politycznym poddano to dziedziczenie daleko idącym ograniczeniom. Przewidywała je początkowo ustawa z 29.6.1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz.U. Nr 28, poz. 168). Weszła ona w życie 5.7.1963 r., a więc przed uchwaleniem Kodeksu cywilnego. Stanowiła lex specialis w stosunku do przepisów dekretu o prawie spadkowym. Przepisy tej ustawy w dużym stopniu zostały przejęte przez Kodeks cywilny, zarówno w zakresie ograniczeń obrotu nieruchomościami rolnymi inter vivos, jak i w zakresie dziedziczenia gospodarstw rolnych. Nie wdając się w tym miejscu w szczegóły, należy wskazać, że początkowo bardzo rygorystyczne ograniczenia w zakresie zarówno ustawowego, jak i testamentowego dziedziczenia gospodarstw rolnych (por. w szczególności art. 1059–1063 oraz 1065 w pierwotnym brzmieniu) były stopniowo łagodzone.

Dokonywano tego kolejnymi ustawami: z 26.10.1971 r. zmieniającą ustawę Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 27, poz. 252); z 26.3.1982 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz.U. Nr 11, poz. 81 ze zm.); z 28.7.1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 55, poz. 321 ze zm.). Ustawa z 1982 r. poszerzyła krąg spadkobierców ustawowych gospodarstwa rolnego (art. 1059–1062 KC w brzmieniu ustalonym tą ustawą), wyłączyła ustawowe dziedziczenie Skarbu Państwa w sytuacji, gdy żaden spadkobierca ustawowy nie odpowiada warunkom przewidzianym dla dziedziczenia tego gospodarstwa (art. 1063 § 1 KC w pierwotnym brzmieniu), a także rozszerzyła krąg osób, które spadkodawca mógł powołać w testamencie do dziedziczenia gospodarstwa rolnego – art. 1065 KC (szerzej o ewolucji zasad dziedziczenia gospodarstw rolnych por. Piątowski, Prawo, s. 25 i nast. oraz s. 87 i nast.; tenże, [w:] System, t. IV, s. 146 i nast.).

Istotne znaczenie dla dziedziczenia ustawowego gospodarstw rolnych ma wyr. TK z 31.1.2001 r. (P 4/99, OTK 2001, Nr 1, poz. 5 z aprobującą glosą B. Wierzbowskiego, PS 2001, Nr 5). W wyroku tym rozstrzygnięta została kwestia zgodności przepisów normujących dziedziczenie gospodarstw rolnych z Konstytucją RP oraz z art. 1 Protokołu Nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1995 r. Nr 36, poz. 175 ze zm.). Większość przepisów Kodeksu cywilnego została przez TK uznana za niezgodne z Konstytucją RP. Jednocześnie TK ograniczył skutki swojego wyroku do spadków otwartych od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw, tj. do spadków otwartych od 14.2.2001 r. Gospodarstwo rolne wchodzące w skład spadków otwartych do 13.2.2001 r. podlega dotychczasowym regułom dziedziczenia ustawowego gospodarstw rolnych (art. 1058 i nast.). W ten sposób w obrębie ustawowego dziedziczenia gospodarstw rolnych obowiązują dwa systemy.

Odmiennie przedstawia się testamentowe dziedziczenie gospodarstw rolnych. Poczynając od wejścia w życie ustawy z 28.7.1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, testamentowe dziedziczenie gospodarstw rolnych nie podlega żadnym ograniczeniom. Można stwierdzić, że dziedziczenie testamentowe podlega ogólnym zasadom dziedziczenia. Ustawa nie ogranicza swobody testowania. Poczynając od 1.10.1990 r., tzn. od wejścia w życie ustawy z 28.7.1990 r., spadkodawca może powołać dowolną osobę do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, niezależnie od tego, czy ma ona kwalifikacje do dziedziczenia takiego gospodarstwa z ustawy. Ta ostatnia uwaga odnosi się oczywiście do spadków otwartych przed 14.2.2001 r.

§ 4. Literatura polskiego prawa spadkowego

12

Literatura prawa spadkowego to przede wszystkim opracowania o charakterze podręcznikowym. Na czoło wysuwają się prace znakomitego cywilisty, prof. Jana Gwiazdomorskiego. Najbardziej obszerne opracowanie zagadnień spadkowych, zawierające systemowe ich omówienie, powstało pod rządem dekretu o prawie spadkowym z 1946 r. Mowa o Prawie spadkowym (Warszawa 1959), które w częściach omawiających podstawowe zagadnienia prawa spadkowego w sposób teoretyczny, zachowało aktualność. Praca ta była recenzowana przez A. Ohanowicza (RPEiS 1959, z. 4), S. Szera (PiP 1959, z. 8–9) oraz J. Pietrzykowskiego (NP 1959, Nr 12). Pod rządem Kodeksu cywilnego J. Gwiazdomorski opracował podręcznik pt. Prawo spadkowe w zarysie (I wyd., Warszawa 1967). Recenzowany był on przez B. Dobrzańskiego (NP 1968, Nr 6), J. S. Piątowskiego (PiP 1968, z. 8–9) oraz W. Żywickiego (Pal. 1970, Nr 1). Kolejne wydania tego podręcznika ukazywały się w 1968 r., 1971 r. (skrócone, a jednocześnie uzupełnione). W 1985 i 1990 r. podręcznik ten ukazał się w opracowaniu i aktualizacji A. Mączyńskiego.

Drugim znakomitym podręcznikiem z zakresu prawa spadkowego jest opracowanie J. St. Piątowskiego, Prawo spadkowe. Zarys wykładu (I wyd., Warszawa 1973). Recenzje: J. Ignatowicza (PiP 1974, z. 6), J. Pietrzykowskiego (NP 1974, Nr 6). Kolejne wydania (z 1979 r., 1982 r., 1987 r. – były aktualizowane z uwagi na zmiany stanu prawnego). Wydanie V (2002 r.) powstało przy współpracy B. Kordasiewicza.

Kilka lat temu ukazał się także podręcznik E. Niezbeckiej, Prawo spadkowe w zarysie (Lublin 1998), a ostatnio (Warszawa 2017) obszerny podręcznik P. Księżaka. Autor tego ostatniego opracowania podkreśla, że jego celem jest przedstawienie „…rzeczywistego funkcjonowania obrotu w zakresie następstwa mortis causa, nie zaś jego wycinka wybranego ze względu na umiejscowienie norm w kodeksie cywilnym czy innym akcie prawnym” (s. 17).

Odrębną pozycję stanowi t. IV Systemu prawa cywilnego (Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź 1986) poświęcony prawu spadkowemu. Poszczególne jego części opracowali J. S. Piątowski, S. Wójcik, J. Kosik, E. Drozd. Redaktorem Systemu był prof. W. Czachórski, a redaktorem tomu – prof. J. S. Piątowski. Rozważania zawarte w tym opracowaniu uwzględniają orzecznictwo i literaturę na dzień 30.6.1982 r., natomiast stan prawny na dzień 1.1.1983 r. Straciły one zatem częściowo aktualność z uwagi na zmiany stanu prawnego, które w ostatnich latach były dosyć daleko idące. Ostatnio ukazał się też System Prawa Prywatnego, t. 10, Prawo spadkowe, red. B. Kordasiewicz (Warszawa 2009; II wyd., Warszawa 2013; III wyd., Warszawa 2015).

Przepisy prawa cywilnego są natomiast przedmiotem komentarzy. Chronologicznie ukazały się następujące opracowania:

– Kodeks cywilny. Komentarz (Warszawa 1972). Tom III, komentujący przepisy Księgi czwartej KC, jest dziełem sędziów SN: F. Błahuty, J. Pietrzykowskiego, J. Policzkiewicza. Recenzja J. Gwiazdomorskiego (NP 1973, Nr 1). Obszerne uwagi tam zawarte uwzględniają stan prawny na dzień 1.1.1971 r. W suplemencie natomiast omówione zostały uregulowania zawarte w ustawie z 1971 r. zmieniającej Kodeks cywilny;

– Kodeks cywilny z komentarzem (red. J. Winiarz, I. wyd., Warszawa 1980; II wyd., Warszawa 1989). Uwagi do uregulowań zawartych w Księdze czwartej KC opracował prof. L. Stecki;

– Kodeks cywilny. Komentarz, t. II, VIII wyd., Warszawa 2015, gdzie przepisy Księgi czwartej skomentowane zostały przez M. Pazdana i J. Pietrzykowskiego;

– Kodeks cywilny. Komentarz, t. II, Warszawa 2004, w którym przepisy prawa spadkowego skomentowali J. Kremis i J. Nadler;

– E. Skowrońska, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga czwarta. Spadki (Warszawa 1995). Recenzje J. Pietrzykowskiego (PiP 1995, z. 10–11) oraz A. Szpunara (KPP 1995, z. 4). Wydanie 10 (Warszawa 2011) uwzględnia stan prawny na dzień 26.4.2011 r.;

– Kodeks cywilny. Komentarz Lex., t. IV – Spadki autorstwa E. Niezbeckiej, Warszawa 2015 (wyd. 4);

–E. Skowrońska-Bocian, J. Wierciński, Kodeks cywilny. Komentarz, t. IV – Spadki, Warszawa 2017;

– Kodeks cywilny. Komentarz, t. III – Spadki, W. Borysiak, P. Księżak, K. Osajda, Warszawa 2017.

W porównaniu z innymi działami prawa cywilnego stosunkowo niewiele pojawia się opracowań o charakterze monograficznym, chociaż w ostatnich latach sytuacja uległa zmianie. Wskazać należy m.in. na następujące opracowania: W. Borysiak, Dziedziczenie. Konstrukcja prawna i ochrona (Warszawa 2013); A. Mączyński, Dziedziczenie testamentowe w prawie prywatnym międzynarodowym (Warszawa–Kraków 1976); M. Kłos, Wspólność majątku spadkowego, Warszawa 2004; B. Kordasiewicz, Testamentowe dziedziczenie gospodarstw rolnych (Ossolineum 1978); P. Księżak, Zachowek w polskim prawie spadkowym (Warszawa 2010); tenże, Zapis windykacyjny, Warszawa 2012; E. Macierzyńska-Franaszczyk, Odpowiedzialność za długi spadkowe, Warszawa 2014; M. Niedośpiał, Zagadnienia ogólne testamentu w polskim prawie cywilnym (Kraków–Poznań 1993); tenże, Swoboda testowania (Bielsko-Biała 2004); E. Niezbecka, Zapis (Lublin 1990); J. Stobienia, Realizacja wierzytelności wierzycieli spadkodawcy w prawie polskim (Warszawa 1981); E. Skowrońska, Odpowiedzialność spadkobierców za długi spadkowe (Warszawa 1985); taż, Forma testamentu w prawie polskim (Warszawa 1991); Z. Truszkiewicz, Zachowek ze spadku obejmującego gospodarstwo rolne (ZNUJ Prace Prawnicze 1994, z. 148); J. Turłukowski. Instytucja zapisu windykacyjnego. Wybrane zagadnienia, Warszawa 2014; J. Wierciński, Brak świadomości albo swobody przy sporządzaniu testamentu, Warszawa 2010; H. Witczak, Wyłączenie od dziedziczenia na mocy orzeczenia sądu, Warszawa 2013; M. Załucki, Wydziedziczenie w prawie polskim na tle porównawczym, Warszawa 2010; tenże, Videotestament. Prawo spadkowe wobec nowych technologii, Warszawa 2018. Ponadto wskazać należy opracowania analizujące zagadnienia związane z dziedziczeniem gospodarstw rolnych: J. Pietrzykowski, Dziedziczenie gospodarstw rolnych (Warszawa 1965); F. Błahuta, J. S. Piątowski, J. Policzkiewicz, Gospodarstwa rolne. Obrót, dziedziczenie, podział (Warszawa 1967); J. Majorowicz, J. Pietrzykowski, Zmiany w regulacji stosunków prawnych w rolnictwie (Warszawa 1984).

Po uchwaleniu Kodeksu cywilnego w literaturze pojawiły się opracowania w formie artykułów, ale odnoszące się do całości problematyki Księgi czwartej KC. Wskazać tu można: B. Dobrzański, Jakie zmiany w stosunku do prawa spadkowego z 1946 r. wprowadził k.c. (Pal. 1964, Nr 7); W. Chojnowski, Niektóre zagadnienia z prawa spadkowego (Pal. 1965, Nr 7–8); J. Gwiazdomorski, Prawo spadkowe w k.c. PRL (PiP 1965, z. 5–6). Również po uchwaleniu ustawy z 28.7.1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny pojawiły się opracowania omawiające w sposób generalny dokonane zmiany (m.in. J. Pietrzykowski, Nowy stan prawny w zakresie dziedziczenia gospodarstw rolnych i ich podziału, NP 1990, Nr 10–12; E. Skowrońska, Kilka uwag o nowelizacji prawa spadkowego, Pal. 1991, Nr 1–2). Ocena dokonanych w Kodeksie cywilnym zmian zawarta jest także w przedmowach do wydawanych tekstów ustawy (m.in. J. Pietrzykowski, Warszawa 1991; S. Wójcik, Bielsko-Biała 1993; A. Szpunar, Warszawa 1993).

Pomocne w poznawaniu zagadnień prawa spadkowego mogą być także opracowania powstałe pod rządem dekretu o prawie spadkowym. Poza podręcznikiem J. Gwiazdomorskiego wskazać należy: A. Baziński, Prawo spadkowe. Komentarz (Łódź 1948); W. Chojnowski, Prawo spadkowe (Warszawa 1951); S. Szer, Prawo spadkowe (Warszawa 1955). Wskazać także należy opracowanie pt. Materiały dyskusyjne do projektu Kodeksu cywilnego (Warszawa 1955). Zawiera ono materiały Sesji Naukowej, która odbyła się 8–10.12.1954 r., a dotyczyła zagadnień kodyfikacyjnych prawa cywilnego.

Poszczególne zagadnienia prawa spadkowego omawiane są ponadto w mniejszych opracowaniach (artykuł, glosa). Nie sposób wymienić tego typu opracowań, chociażby przykładowo. Powoływane będą one natomiast w dalszym toku wywodów. Szereg kwestii stało się także przedmiotem analizy dokonywanej w orzecznictwie, przede wszystkim SN. Wprawdzie w polskim systemie prawnym sądy nie stanowią prawa, ale orzeczenia SN, zwłaszcza te, które zapadły w składach powiększonych, mają istotne znaczenie. Orzeczenia takie także będą powoływane przy omawianiu zagadnień, których dotyczą.

Rozdział II. Pojęcie i skład spadku

§ 5. Spadek w ogólności

Literatura:R. Czerniawski, Dziedziczenie papierów wartościowych, Warszawa 2012; S. Dmowski, Dziedziczenie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego, PS 1999, Nr 9; J. Górecki, Podział składek gromadzonych w otwartym funduszu emerytalnym po śmierci jego członka, PiP 2001, z. 1; J. Gwiazdomorski, Wypłaty z wkładów oszczędnościowych po śmierci wkładcy NP 1964, Nr 11; tenże, Przepisy ogólne dotyczące spadku, dziedziczenie ustawowe, testament, Katowice 1965/1966; A. Jabłoński, Prawo do dysponowania środkami zgromadzonymi w otwartym funduszu emerytalnym na wypadek śmierci, AUWr Przegląd Prawa i Administracji 2004, Nr 64; A. Klein, Wpływ zmiany posiadacza gospodarstwa producenta na zobowiązanie kontraktacji, SC 1974, t. XXIII; J. Kremis, Spadek a niektóre prawa i obowiązki tzw. publiczno-prawne, AUWr Prawo 1990, Nr 186; tenże, Wpływ woli podmiotu na zakres spadku, AUWr Przegląd Prawa i Administracji 1993, Nr 29; J. S. Piątowski, [w:] System, t. IV, s. 47 i nast.; tenże, Z problematyki umów na rzecz osoby trzeciej na wypadek śmierci (art. 37 Prawa bankowego), [w:] Rozprawy z prawa cywilnego. Księga pamiątkowa ku czci Witolda Czachórskiego, red. J. Błeszyński, J. Rajski, Warszawa 1985; J. S. Piątowski, H. Witczak, A. Kawałko, [w:] SystemPrPryw, t. 10, § 8 i 9; W. Pyzioł, Pozatestamentowe formy dysponowania wkładem oszczędnościowym na wypadek śmierci, Gd. SP 1999, t. V; A. Szpunar, Wypłaty z rachunku oszczędnościowego po śmierci jego posiadacza, KPP 1998, z. 3; P. Ślęzak, Dziedziczenie praw majątkowych w świetle polskiego prawa autorskiego, Rej. 2007, Nr 1.

I. Spadek – określenie ogólne

13

Zawarte w art. 922 § 1 i 2 KC określenie spadku nie stanowi definicji ustawowej sensu stricto. Ustawa nie określa pojęcia „spadek”, a jedynie wskazuje, jakie prawa i obowiązki wchodzą, a jakie nie wchodzą w jego skład. Przepis art. 922 § 1 KC zawiera przy tym pozytywne określenie praw i obowiązków przechodzących na określone osoby, natomiast § 2 tego przepisu wskazuje, co nie wchodzi w skład spadku (określenie negatywne). Pozwala to na sformułowanie czterech kryteriów, które stwarzają możliwość określenia, jakie prawa i obowiązki wchodzą w skład spadku. Do spadku wchodzą zatem następujące prawa i obowiązki:

1) mające charakter cywilnoprawny,

2) mające charakter majątkowy,

3) niezwiązane z osobą zmarłego w sposób ścisły,

4) nieprzechodzące na określone osoby niezależnie od tego, czy są one spadkobiercami.

II. Prawa i obowiązki wchodzące w skład spadku

14

Prawa i obowiązki o charakterze cywilnoprawnym to przede wszystkim te prawa i obowiązki, które uregulowane zostały w Kodeksie cywilnym lub w innych ustawach odnoszących się do tej dziedziny prawa. To kryterium o charakterze formalnym nie może być jednak jedynym. Należy przyjąć, że podlegają dziedziczeniu te wszystkie prawa i obowiązki, które wynikają ze stosunków charakteryzujących się cechami właściwymi dla stosunku cywilnoprawnego. Zgodnie z powszechnie przyjętym poglądem, podstawową cechą takiego stosunku jest równorzędność podmiotów. Nie budzi zatem wątpliwości, że w skład spadku wchodzą np. prawa i obowiązki pracownicze wynikające z takich stosunków, w których pracownik nie jest podporządkowany pracodawcy. Przykładowo chodzić tu może o roszczenie o wypłatę zaległego wynagrodzenia.

III. Prawa i obowiązki wyłączone ze spadku

1. Prawa i obowiązki niemające charakteru cywilnoprawnego

15

Nie mają charakteru cywilnoprawnego prawa i obowiązki wynikające ze stosunków prawnoadministracyjnych, prawnofinansowych, prawnokarnych. Dotyczy to także sytuacji, w których przepis ustawy, wskazując pewien krąg podmiotów, posługuje się określeniem spadkobiercy. Takie określenie zawarte jest np. w art. 97 i nast. ustawy z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 800 ze zm.). Zobowiązania podatkowe spadkodawcy nie wchodzą w skład spadku. Jednak prawo podatnika do zwrotu nadpłaty podatku dochodowego przechodzi na jego spadkobierców (tak uchw. SN z 21.3.1996 r., III AZP 39/95, OSNAPiUS 1996, Nr 19, poz. 280). W jego skład nie wchodzą także np. orzeczone w postępowaniu karnym i nieuiszczone przez spadkodawcę grzywny. W razie śmierci skazanego sąd umarza postępowanie wykonawcze (art. 15 § 1 KKW). Charakter cywilnoprawny ma natomiast roszczenie o odszkodowanie za niesłuszne skazanie lub aresztowanie (art. 552 i nast. KPK). Roszczenie to wygasa jednak ze śmiercią uprawnionego (por. Nb. 22).

2. Prawa i obowiązki o charakterze niemajątkowym

16

Zgodnie z brzmieniem art. 922 § 1 KC, w skład spadku wchodzą prawa i obowiązki o charakterze majątkowym. Wnioskując a contrario, prawa i obowiązki o charakterze niemajątkowym nie przechodzą na spadkobierców. Powszechnie w doktrynie prawa cywilnego przyjmuje się, że kryterium odróżnienia majątkowych i niemajątkowych praw oraz obowiązków stanowi ich związek z ekonomicznym interesem uprawnionego lub zobowiązanego. Prawami niemajątkowymi są prawa niezwiązane w sposób bezpośredni ze sferą ekonomicznych interesów uprawnionego. Do takich praw oraz odpowiadających im obowiązków należą bez żadnych wątpliwości dwie ich kategorie: dobra osobiste (art. 23 i 24) oraz niektóre prawa rodzinne.

W skład spadku nie wchodzą zatem prawa osoby fizycznej wymienione przykładowo w art. 23 KC, takie jak m.in. prawo do ochrony zdrowia, czci, wolności, tajemnicy korespondencji. Nie wchodzą w skład spadku m.in. autorskie prawa osobiste (por. art. 16 ustawy z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1191 ze zm.). Przyznane małżonkowi oraz najbliższym krewnym twórcy prawo do ochrony i wykonywania tych praw (por. art. 78 ust. 2 i 3 PrAut) stanowi własne prawo uprawnionych.

Część praw i obowiązków wynikających ze stosunków prawnorodzinnych pozostaje w bezpośrednim związku ze sferą ekonomicznych interesów uprawnionego lub zobowiązanego (np. prawo do alimentacji oraz obowiązek alimentacyjny). Z reguły nie wchodzą one jednak w skład spadku z uwagi na ścisły związek z osobą uprawnionego lub zobowiązanego (por. Nb. 24).

Podział na prawa majątkowe i niemajątkowe nie jest podziałem rozłącznym. Występują także prawa o charakterze mieszanym, z których najczęściej przywoływanym przykładem jest prawo do grobu. W odniesieniu do tego prawa dominuje pogląd, że ze względu na przewagę elementów niemajątkowych prawo to „nie podlega regułom dziedziczenia” (tak SN w uzasadnieniu wyr. z 13.2.1979 r., I CR 25/79, OSNCP 1979, Nr 10, poz.195. Zob. też uchw. SN z 2.12.1994 r., III CZP 155/94, OSNC 1995, Nr 3, poz. 52).

3. Prawa i obowiązki ściśle związane z osobą spadkodawcy

17

Ścisły związek prawa lub obowiązku z osobą spadkodawcy powoduje, że takie prawo lub obowiązek, pomimo swego cywilnoprawnego i majątkowego charakteru, nie wchodzi w skład spadku. Związek tego rodzaju oznacza, że dane prawo lub obowiązek pozostaje w takiej relacji do konkretnej osoby, iż śmierć uprawnionego lub zobowiązanego czyni jego realizację niewłaściwą. Chodzi o prawa, które służą zaspokojeniu indywidualnego interesu uprawnionego (jak np. służebności osobiste), oraz o obowiązki, które związane są z sytuacją (np. rodzinną) konkretnej osoby, jak np. obowiązek alimentacyjny. W odniesieniu do stosunków umownych w grę wchodzi oparcie tego stosunku na szczególnym zaufaniu istniejącym między stronami (np. przy umowie zlecenia) lub też spełnienie świadczenia wymaga określonych kwalifikacji (jak w odniesieniu do niektórych umów o dzieło).

18

Ten ścisły związek znajduje niekiedy odbicie w treści przepisu przewidującego wygaśnięcie prawa lub obowiązku z chwilą śmierci uprawnionego lub zobowiązanego. Przykładem takiego uregulowania jest m.in. art. 266 KC przewidujący wygaśnięcie użytkowania najpóźniej z chwilą śmierci osoby fizycznej, czy art. 299 KC przewidujący analogiczny skutek w odniesieniu do służebności osobistych (por. jednak art. 301 § 2 KC dotyczący służebności mieszkania). Ponadto wskazać można art. 25 PrSpółdz, z którego wynika, że członkostwo w spółdzielni ustaje z chwilą śmierci członka (§ 1), a przysługujące prawa o charakterze niemajątkowym z tą chwilą wygasają (wniosek z art. 25 § 2 ­PrSpółdz). Chodzi o tzw. prawa korporacyjne, np. prawo udziału w walnym zgromadzeniu członków spółdzielni (por. art. 36 PrSpółdz).

19

Także w odniesieniu do niektórych umów ustawa przewiduje skutek w po­­staci rozwiązania w razie śmierci jednej ze stron. Chodzi z reguły o takie stosunki prawne, w których występuje element szczególnego zaufania lub świadczenie ma być spełnione przez osobę o pewnych kwalifikacjach. Skutek w postaci wygaśnięcia stosunku obligacyjnego zależy przy tym z reguły od dalszych jeszcze, poza śmiercią jednej ze stron, okoliczności. I tak, zgodnie z art. 645 § 1 KC, umowa o dzieło, którego wykonanie zależy od osobistych przymiotów przyjmującego zamówienie, rozwiązuje się wskutek jego śmierci. W braku odmiennej umowy zlecenie nie wygasa wskutek śmierci dającego zlecenie (art. 747), natomiast wygasa wskutek śmierci przyjmującego zlecenie (art. 748). W zasadzie nie należą do spadku prawa i obowiązki wspólnika spółki cywilnej. Śmierć wspólnika pociąga za sobą skutek w postaci rozwiązania umowy w stosunku do niego, a jeżeli jest dwóch wspólników, spółka przestaje istnieć. Jednak w umowie spółki można zastrzec, że spadkobiercy zmarłego wspólnika wejdą do spółki na jego miejsce (art. 872).

20

Ścisły związek z osobą spadkodawcy może wynikać z istoty prawa lub obowiązku, chociażby żaden przepis nie przewidywał ich wygaśnięcia w chwili śmierci uprawnionego lub zobowiązanego. Chodzi w szczególności o prawo do renty z tytułu uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia (art. 444), renty umownej (art. 905) czy prawo dożywocia (art. 908 i 911). Cechą charakterystyczną tego rodzaju stosunków prawnych jest przy tym, że ścisły związek z osobą występuje jedynie po stronie wierzyciela. Brak jest natomiast, zwłaszcza gdy chodzi o rentę z art. 444 KC, takiego związku po stronie zobowiązanej. Oznacza to, że tylko śmierć uprawnionego pociąga za sobą wygaśnięcie prawa, a co za tym idzie, także istniejącego stosunku zobowiązaniowego. Śmierć osoby zobowiązanej do uiszczania takiego świadczenia nie wywołuje opisanego wyżej skutku z uwagi na to, że istniejący obowiązek nie jest ściśle związany z osobą zmarłego dłużnika. Wchodzą natomiast w skład spadku świadczenia wymagalne w chwili śmierci uprawnionego, ale do tego momentu niespełnione. W odniesieniu do renty z art. 444 § 2 KC wypowiadał się SN prezentując jednolite w tym względzie stanowisko (tak w wyr. SN: z 31.10.1966 r., II CR 361/66, Legalis; wyr. SN z 28.12.1966 r., I PR 536/66, OSNCP 1967, Nr 6, poz. 115; wyr. SN z 12.2.1971 r., I CR 651/70, Legalis). Analogicznie kształtuje się sytuacja zobowiązanego z tytułu dożywocia. Śmierć spadkodawcy, który uzyskał własność nieruchomości w wyniku zawarcia umowy dożywocia, pociąga za sobą przejście obowiązków wynikających z tej umowy na jego spadkobierców, wraz z własnością nieruchomości. Natomiast roszczenie dożywotnika o rozwiązanie umowy dożywocia (art. 913 § 2) pozostaje w ścisłym związku z osobą uprawnionego. Roszczenie takie nie wchodzi w skład spadku także w sytuacji, gdy dożywotnik zmarł po wytoczeniu powództwa o rozwiązanie umowy (por. uchw. SN (7) z 16.3.1970 r., III CZP 112/69, OSNCP 1971, Nr 1, poz. 1, z glosą Z. Policzkiewicz-Zawadzkiej, OSPiKA 1971, Nr 3, poz. 53).

21

W ścisłym związku z osobą uprawnionego pozostaje roszczenie o zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę (art. 445 § 1 i 2, art. 448). Ma ono na celu zaspokojenie wyłącznie interesu wierzyciela, stanowi pieniężną rekompensatę za negatywne odczucia psychiczne. Zgodnie z brzmieniem art. 922 § 2 KC, roszczenie takie, co do zasady, nie wchodzi w skład spadku. Od tej zasady wyjątek przewiduje art. 445 § 3 KC, z którego wynika, że roszczenie takie przechodzi na spadkobierców uprawnionego, gdy zostało uznane na piśmie albo gdy powództwo zostało wytoczone za życia poszkodowanego.

22

Do grupy praw ściśle związanych z osobą uprawnionego należy roszczenie o odszkodowanie za niesłuszne skazanie lub aresztowanie. Z normujących tę kwestię art. 552–559 KPK wynika, że roszczenie to wygasa w chwili śmierci niesłusznie skazanego lub aresztowanego. Przewidziane w art. 556 § 1 KPK roszczenia osób, które wskutek wykonania kary lub oczywiście niesłusznego aresztowania utraciły, należne od uprawnionego z mocy ustawy, utrzymanie lub stale dostarczane utrzymanie, jeżeli względy słuszności przemawiają za przyznaniem odszkodowania, stanowią własne prawo tych osób. W tym zakresie nastąpiła dosyć istotna zmiana stanu prawnego, gdyż poprzednio obowiązujący art. 490 KPK z 1969 r. stanowił, że w razie zgłoszenia żądania przez samego niesłusznie skazanego lub aresztowanego, jego roszczenie przechodziło na osoby wskazane w art. 490 § 2 KPK z 1969 r. Roszczenia te nie wchodziły zatem w skład spadku z uwagi na niespełnienie czwartego z kryteriów omówionych w Nb. 13. W obowiązującym stanie prawnym, jak się wydaje, roszczenia o odszkodowanie i zadośćuczynienie wygasają także wówczas, gdy żądanie zostało zgłoszone przez spadkodawcę.

23

Ścisły związek z osobą uprawnionego lub zobowiązanego może wynikać także z treści czynności prawnej. Dotyczy to w szczególności umownych stosunków zobowiązaniowych. Zgodnie z art. 356 § 1 KC, wierzyciel może żądać osobistego świadczenia dłużnika tylko wtedy, gdy to wynika z treści czynności prawnej, z ustawy albo z właściwości świadczenia. Strony mogą zatem ustalić, że obowiązek dłużnika ma charakter osobisty. Następstwem takiego postanowienia umowy będzie wygaśnięcie konkretnego obowiązku z chwilą śmierci zobowiązanego.

24

Prawa i obowiązki majątkowe wynikające ze stosunków rodzinnych z reguły pozostają w ścisłym związku z podmiotem uprawnionym lub zobowiązanym. Największe znaczenie praktyczne mają uprawnienie do alimentacji i odpowiadający mu obowiązek dostarczania środków utrzymania. Zarówno uprawnienie do alimentacji, jak i obowiązek alimentacyjny gasną w chwili śmierci uprawnionego lub zobowiązanego. W tej ostatniej sytuacji może jedynie powstać obowiązek w stosunku do zobowiązanego do alimentacji w dalszej kolejności (art. 132 KRO). Wchodzą natomiast w skład spadku świadczenia alimentacyjne wymagalne, ale nie uiszczone w chwili śmierci uprawnionego (tak uchw. SN z 15.7.1965 r., III CO 36/65, OSNCP 1966, Nr 3, poz. 37). Reguła ta odnosi się także do obowiązku zapłacenia zaległych świadczeń.

4. Prawa i obowiązki przechodzące na określone osoby, niezależnie od tego, czy są one spadkobiercami

25

Kolejną grupę praw i obowiązków majątkowych niewchodzących w skład spadku stanowią prawa i obowiązki przechodzące na określone osoby, niezależnie od tego, czy są one spadkobiercami. Sytuacje takie przewidują przepisy szczególne, wskazujące konkretne osoby, na które przechodzą poszczególne prawa lub – rzadziej – obowiązki. Mamy zatem do czynienia ze skutkiem powstającym z mocy samego prawa, niezależnie od woli stron. Przejście takich praw lub obowiązków następuje w takich sytuacjach w drodze sukcesji syngularnej (por. Nb. 52) i przepisy prawa spadkowego nie mają zastosowania nawet posiłkowo. Skutek w postaci przejścia pewnych praw lub obowiązków na określone osoby, niezależnie od tego, czy są one spadkobiercami, ustawa łączy czasami z koniecznością złożenia oświadczenia woli o określonej treści. W takich przypadkach określone przedmioty majątkowe (np. sumy znajdujące się na rachunku bankowym) wejdą w skład spadku i będą podlegały ogólnym regułom dziedziczenia lub też, przy dokonaniu stosownej czynności prawnej, zostają wyłączone ze spadku i przejdą na określone osoby w drodze następstwa pod tytułem szczególnym.

26

Najbardziej typowym przykładem przepisu przewidującego skutek w postaci przejścia praw i obowiązków na określone osoby, niezależnie od tego, czy są one spadkobiercami, pozostaje art. 691 KC. Przepis ten w swoim pierwotnym brzmieniu przewidywał, że w razie śmierci najemcy mieszkania osoby bliskie najemcy, które razem z nim mieszkały do chwili jego śmierci, wstępują w stosunek najmu. Podobne rozwiązanie zawierał art. 9 ustawy z 10.4.1974 r. – Prawo lokalowe (tekst jedn. Dz.U. z 1987 r. Nr 30, poz. 165 ze zm.), który jednak wyraź­nie wskazywał podmioty wstępujące w stosunek najmu. Oba te przepisy zostały uchylone ustawą z 2.7.1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych (Dz.U. Nr 105, poz. 509 ze zm.). Zastąpiła je regulacja zawarta w art. 8 ustawy o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych. Zgodnie z ust. 1 tego przepisu, w razie śmierci najemcy jego zstępni, wstępni, przysposabiający i przysposabiani, pełnoletnie rodzeństwo oraz osoba, która pozostawała faktycznie we wspólnym pożyciu małżeńskim z najemcą, mieszkający z nim stale do chwili jego śmierci, wstępowali w stosunek najmu lokalu, chyba że się tego prawa zrzekli wobec wynajmującego. Nie dotyczyło to osób, które w chwili śmierci najemcy miały tytuł prawny do zajmowania innego lokalu mieszkalnego.

W braku osób uprawnionych do wstąpienia w stosunek najmu lub w razie zrzeczenia się przez nie tego prawa, stosunek najmu lokalu wygasał (art. 8 ust. 2 ustawy o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych). Powyższe uregulowanie wprowadzone zostało ustawą z 21.8.1997 r. o zmianie ustawy o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych oraz o zmianie ustawy – Prawo spółdzielcze (Dz.U. Nr 111, poz. 723).

Obecnie znowu obowiązuje art. 691 („przywrócony” art. 26 pkt 12 ustawy z 21.6.2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego, tekst jedn. Dz.U. z 2014 r. poz. 150 ze zm.). W stosunek najmu wstępują podmioty wyliczone wyczerpująco w art. 691 § 1, jeżeli do chwili śmierci najemcy stale z nim zamieszkiwały (art. 691 § 2). W razie braku podmiotów uprawnionych, stosunek najmu lokalu mieszkalnego ­wygasa.

27