Prawo rzeczowe. Wydanie 12 - Edward Gniewek - ebook
lub
Opis

Podręcznik Prawo rzeczowe oparty jest przede wszystkim na systematyce Kodeksu cywilnego i zawiera informacje na temat:

  • własności rzeczy ruchomych i nieruchomości oraz użytkowania wieczystego,
  • ograniczonych praw rzeczowych, w tym m.in. użytkowania, służebności, hipoteki,
  • posiadania i ksiąg wieczystych.

Wydanie dwunaste podręcznika uwzględnia szereg nowości legislacyjnych, w szczególności dotyczących nieruchomości, zmian ustawy o księgach wieczystych i hipotece, ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego, ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz Prawa wodnego.

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi lub dowolnej aplikacji obsługującej format:

EPUB
MOBI
PDF

Liczba stron: 468

Podobne


zakupiono w sklepie:

Legimi

identyfikator transakcji:

6446523

znak wodny:

Edward Gniewek

profesor zw. dr hab. nauk prawnychUniwersytet Wrocławski

Prawo rzeczowe

12. wydaniezmienione i zaktualizowane

WYDAWNICTWO

Wydawca:Aneta Flisek

© Wydawnictwo C.H.Beck 2018

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: Wydawnictwo C.H.BeckPrzygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN: 978-83-812-8925-2

Przedmowa do dwunastego wydania

Należy doceniać znaczenie stosunków prawnorzeczowych dla obrotu gospodarczego. Wszelka dynamika obrotu, wymiany dóbr i usług potrzebuje statycznego podłoża. Obrót gospodarczy wyrasta bowiem ze stosunków własnościowych, prawnorzeczowych. Zatem naczelne znaczenie ma poznanie statycznych stosunków własnościowych, zwłaszcza treści i charakteru praw rzeczowych.

Znajomość prawa rzeczowego jest więc nieodzownym elementem wykształcenia prawniczego. Skromną próbę pomocy dydaktycznej dla studentów prawa stanowi niniejszy podręcznik.

Kierując się przeważającą funkcją dydaktyczną podręcznika, zastosowano uproszczoną metodę dokumentacji warsztatu badawczego. Celowo więc nie zamieszczono tu przypisów odsyłających do literatury i orzecznictwa. Na początku każdego rozdziału wskazano natomiast podstawową, a uzupełniającą w stosunku do podręcznika, literaturę naukową.

Przy opracowaniu niniejszego podręcznika można było korzystać z dobrych wzorów. Należy docenić zwłaszcza podręcznik autorstwa Profesora J. Ignatowicza oraz t. 2 Systemu Prawa Cywilnego, poświęcony „Prawu własności i innym prawom rzeczowym”. Obecnie pomocne jest opracowanie Systemu Prawa Prywatnego z jego dwoma tomami (t. 3 i 4) poświęconymi „Prawu rzeczowemu”.

Podręcznik obejmuje pełny zakres materii prawa rzeczowego, ze wszystkimi jego instytucjami. Najwięcej miejsca zajmuje oczywiście problematyka prawa własności. Szczególnie dużo miejsca poświęcono nieruchomościom. W opracowaniu zastosowano rozbudowaną systematykę rozważań. Sądzę bowiem, że Czytelnik powinien mieć pełną orientację i z łatwością poszukiwać poszczególnych wątków.

W obecnym, dwunastym wydaniu podręcznika uwzględniono wszelkie zmiany legislacyjne następujące od czasu poprzedniego wydania.

Wrocław, maj 2018 r.

prof. dr hab. Edward Gniewek

Wykaz skrótów

1. Akty normatywne

GospNierU

ustawa z 21.8.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 121 ze zm.)

GospNierRolU

ustawa z 19.10.1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 91)

KC

Kodeks cywilny

KM

ustawa z 18.9.2001 r. – Kodeks morski (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 66)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze sprost. i ze zm.)

KPC

Kodeks postępowania cywilnego

KRO

Kodeks rodzinny i opiekuńczy

KWU

ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1007)

LasU

ustawa z 28.9.1991 r. o lasach (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 788 ze zm.)

OchrGruntU

ustawa z 3.2.1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1161)

OchrNabLokU

ustawa z 16.9.2011 r. o ochronie praw nabywcy lokalu mieszkalnego lub domu jednorodzinnego (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1468)

OchrZwU

ustawa z 21.8.1997 r. o ochronie zwierząt (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1840)

OrdPU

ustawa z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 201 ze zm.)

PostEgzAdmU

ustawa z 17.6.1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1201 ze zm.)

PrAut

ustawa z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 880 ze zm.)

PrBank

ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1876)

PrGeod

ustawa z 17.5.1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2101 ze zm.)

PrGeol

ustawa z 9.6.2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2126)

PrLot

ustawa z 3.7.2002 r. – Prawo lotnicze (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 959 ze zm.)

PrŁow

ustawa z 13.10.1995 r. – Prawo łowieckie (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1295 ze zm.)

PrNot

ustawa z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2291 ze zm.)

PrRuchDrog

ustawa z 20.6.1997 r. – Prawo o ruchu drogowym (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1260 ze zm.)

PrSpółdz

ustawa z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1560 ze zm.)

PrUpad

ustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2344 ze zm.)

PrWod

ustawa z 20.7.2017 r. – Prawo wodne (Dz.U. z 2017 r. poz. 1566 ze zm.)

PrWłPrzem

ustawa z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 776)

RzeczZnalU

ustawa z 20.8.2015 r. o rzeczach znalezionych (Dz.U. z 2015 r. poz. 397)

SamGminU

ustawa z 8.3.1990 r. o samorządzie gminnym (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1875 ze zm.)

SamPowU

ustawa z 5.6.1998 r. o samorządzie powiatowym (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1868 ze zm.)

SamWojU

ustawa z 5.6.1998 r. o samorządzie województwa (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2096 ze zm.)

SpółdzMieszkU

ustawa z 15.12.2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 1222 ze zm.)

UstRolU

ustawa z 11.4.2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2196 ze zm.)

WłLokU

ustawa z 24.6.1994 r. o własności lokali (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 716)

ZastRejU

ustawa z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1278 ze zm.)

ZagosPrzestU

ustawa z 27.3.2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1073 ze zm.)

2. Czasopisma

NP

Nowe Prawo

OSN

Orzecznictwo Sądu Najwyższego

Pal.

Palestra

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

SC

Studia Cywilistyczne

SP

Studia Prawnicze

3. Inne skróty

art.

artykuł

cz.

część

nast.

następna (-e, -y)

Nb

numer brzegowy

pkt

punkt

por.

porównaj

post.

postanowienie

poz.

pozycja

s.

strona (-y)

SN

Sąd Najwyższy

t.

tom

tekst jedn.

tekst jednolity

uchw.

uchwała

ust.

ustęp

wyr.

wyrok

zd.

zdanie

ze zm.

ze zmianami

Wykaz literatury

1. Opracowania systemowe

System Prawa Cywilnego, red. W. Czachórski,t. 2, Prawo własności i inne prawa rzeczowe, red. J. Ignatowicz, Ossolineum 1977

System Prawa Prywatnego, red. Z. Radwański,t. 3, Prawo rzeczowe, red. E. Gniewek, Warszawa 2013

System Prawa Prywatnego, red. Z. Radwański,t. 4, Prawo rzeczowe, red. E. Gniewek, Warszawa 2012

2. Komentarze

T. Czech, Hipoteka. Komentarz, Warszawa 2011

T. Czech, Księgi wieczyste i hipoteka. Komentarz, Warszawa 2014

E. Gniewek, Kodeks cywilny. Księga druga – własność i inne prawa rzeczowe. Komentarz, Kraków 2001

E. Gniewek, Księgi wieczyste. Komentarz, Warszawa 2018

Kodeks cywilny. Komentarz, red. Z. Resich, t. 1, red. J. Ignatowicz, Warszawa 1972

Kodeks cywilny z komentarzem, red. J. Winiarz, t. 1, Warszawa 1989

Kodeks cywilny. Komentarz, red. E. Gniewek, P. Machnikowski, Warszawa 2017

Kodeks cywilny. Komentarz, red. K. Osajda, t. II, Warszawa 2017

Kodeks cywilny. Komentarz, red. K. Pietrzykowski, t. I, Warszawa 2013

Kodeks cywilny. Komentarz, red. M. Gutowski, t. I, Warszawa 2016

Księgi wieczyste i hipoteka. Komentarz, red. J. Pisuliński, Warszawa 2014

Kodeks cywilny. Komentarz, t. II, red. J. Gudowski, Warszawa 2016

S. Rudnicki, Ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Przepisy o postępowaniu w sprawach wieczystoksięgowych. Komentarz, Warszawa 2010

3. Podręczniki

A. Brzozowski, W. J. Kocot, W. Opalski, Prawo rzeczowe. Zarys wykładu, Warszawa 2012

S. Grzybowski, Prawo cywilne. Zarys prawa rzeczowego, Warszawa 1976

J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo rzeczowe, Warszawa 2012

Z. K. Nowakowski, Prawo rzeczowe. Zarys wykładu, Warszawa 1980

J. Wasilkowski, Zarys prawa rzeczowego, Warszawa 1963

4. Opracowania monograficzne

A. Bieranowski, Służebność mieszkania, Warszawa 2011

S. Breyer, Przeniesienie własności nieruchomości, Warszawa 1975

E. Drozd, Przeniesienie własności nieruchomości, Warszawa–Kraków 1974

T. Dybowski, Ochrona własności w polskim prawie cywilnym (rei vindicatio – actio negatoria), Warszawa 1969

E. Gniewek, Własność osobista lokali mieszkalnych w prawie polskim, Wrocław 1986

E. Gniewek, Obrót nieruchomościami skarbowymi i samorządowymi, Kraków 1999

J. Gołaczyński, Zastaw na rzeczach ruchomych, Warszawa 2002

W. J. Katner, Ochrona własności nieruchomości przed naruszeniami pośrednimi, Warszawa 1982

A. Kaźmierczyk, Nieruchomość wspólna właścicieli lokali. Problematyka prawnorzeczowa, Warszawa 2015

A. Klein, Elementy stosunku prawnego prawa rzeczowego, Wrocław 1976

A. Kunicki, Domniemania w prawie rzeczowym, Warszawa 1969

W. Pańko, O prawie własności i jego współczesnych funkcjach, Katowice 1984

J. Pisuliński, Hipoteka kaucyjna, Kraków 2002

S. Rudnicki, Hipoteka jako zabezpieczenie wierzytelności, Warszawa 2008

A. Stelmachowski, Istota i funkcja posiadania, Warszawa 1958

A. Sylwestrzak, Użytkowanie. Konstrukcja prawna, Warszawa 2013

J. Szymczak, Wspólnota mieszkaniowa, Warszawa 2014

Z. Truszkiewicz, Użytkowanie wieczyste. Zagadnienia konstrukcyjne, Kraków 2006

J. Wasilkowski (przy współudziale M. Madeya), Prawo własności w PRL. Zarys wykładu, Warszawa 1969

J. Wasilkowski, Pojęcie własności we współczesnym prawie polskim, Warszawa 1972

M. Warciński, Służebności gruntowe według kodeksu cywilnego, Warszawa 2013

A. Wąsiewicz, Powstanie, istota i zniesienie współwłasności ułamkowej, Poznań 1965

J. Winiarz, Prawo użytkowania wieczystego, Warszawa 1970

S. Wójcik, Windykacyjna ochrona własności w polskim prawie cywilnym, Kraków 1965

K. Zaradkiewicz, Instytucjonalizacja wolności majątkowej. Koncepcja prawa podstawowego własności i jej urzeczywistnienie w prawie prywatnym, Warszawa 2013

M. Zięba, Podmiotowość prawna wspólnot mieszkaniowych, Warszawa 2016

Część I. Ogólne wiadomości o prawie rzeczowym

Literatura: E. Drozd, Numerus clausus praw rzeczowych, [w:] Problemy kodyfikacji prawa cywilnego (studia i rozprawy). Księga pamiątkowa ku czci Profesora Zbigniewa Radwańskiego, red. S. Sołtysiński, Poznań 1990; T. Dybowski, Ochrona własności w polskim prawie cywilnym. Rei vindicatio – actio negatoria, Warszawa 1969; E. Gniewek, Kodeks cywilny. Księga druga – własność i inne prawa rzeczowe. Komentarz, Kraków 2001; S. Grzybowski, Prawo cywilne. Zarys prawa rzeczowego, Warszawa 1976; J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo rzeczowe, Warszawa 2012; A. Klein, Elementy stosunku prawnego prawa rzeczowego, Wrocław 1976; W. J. Kocot, [w:] A. Brzozowski, W. J. Kocot, W. Opalski, Prawo rzeczowe. Zarys wykładu, Warszawa 2016; P. Machnikowski,[w:] System prawa prywatnego, red. Z. Radwański,t. 3, Prawo rzeczowe, red. E. Gniewek, Warszawa 2013; Z. K. Nowakowski, Prawo rzeczowe. Zarys wykładu, Warszawa 1980; J. Wasilkowski, Zarys prawa rzeczowego, Warszawa 1963; S. Wójcik, [w:] System prawa cywilnego, red. W. Czachórski,t. 2, Prawo własności i inne prawa rzeczowe, red. J. Ignatowicz, Ossolineum 1977.

Rozdział I. Wieloznaczność pojęcia „prawo rzeczowe”

§ 1. Prawo rzeczowe w znaczeniu przedmiotowym i podmiotowym

1

Tradycyjnie już wyróżnia się w literaturze pojęcie prawa rzeczowego w znaczeniu przedmiotowym i w znaczeniu podmiotowym.

W pierwszym, przedmiotowym znaczeniu, prawo rzeczowe oznacza zespół przepisów, które regulują formy prawne korzystania z rzeczy przybierające postać podmiotowych praw rzeczowych. Jest więc ono zespołem źródeł prawa (nazywanego właśnie „prawem rzeczowym”) regulujących problematykę podmiotowych praw rzeczowych; nabycia i utraty, treści i ochrony praw rzeczowych.

2

Studia prawa rzeczowego obejmują zatem analizę przepisów prawa regulujących reżim prawny podmiotowych praw rzeczowych. Także z tej przedmiotowej perspektywy, z myślą o skomentowaniu właściwych przepisów prawa, przyjęto nazwę niniejszego podręcznika; podobnie czynią wszyscy inni autorzy.

3

Dla ścisłości trzeba jednak zauważyć, że obowiązujący Kodeks cywilny, stanowiący podstawowe źródło prawa cywilnego, w tytule jego księgi drugiej stroni od nazwania jej regulacji „prawem rzeczowym”, przyjmuje zaś – nawiązując już do perspektywy podmiotowej – tytuł „Własność i inne prawa rzeczowe”.

4

Generalnie zaś, przedmiotem regulacji prawa rzeczowego jest kształtowanie reżimu prawnego podmiotowychpraw rzeczowych; tu właśnie pojawia nam się pojęcie prawa rzeczowego (w liczbie mnogiej – praw rzeczowych) w znaczeniu podmiotowym. Najogólniej mówiąc chodzi tutaj o ściśle skatalogowane – według zasady numerus clausus – prawa podmiotowe o charakterze bezwzględnym, dotyczące rzeczy; prawo własności, użytkowanie wieczyste i ograniczone prawa rzeczowe.

§ 2. Instytucje prawa rzeczowego

5

Jak wspomniano, przedmiotem regulacji prawa rzeczowego pozostają podmiotowe prawa rzeczowe. Ściśle biorąc, instytucja (konstrukcja) podmiotowych praw rzeczowych zajmuje centralne miejsce w tej regulacji. Nie można jednak przeoczyć dalszych instytucji prawa rzeczowego.

6

Niezwłocznie trzeba zauważyć, że w kategorii podmiotowych praw rzeczowych ujął ustawodawca i uregulował prawo własności (art. 140 i n. KC), użytkowanie wieczyste (art. 232 i n. KC) oraz ograniczone prawa rzeczowe (art. 244 i n. KC). Dodajmy, że wśród ograniczonych praw rzeczowych mieszczą się: użytkowanie, służebności, zastaw, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu oraz hipoteka (zob. art. 244 KC).

7

Trzeba jednak zauważyć, że przedmiotem regulacji prawa rzeczowego pozostaje również instytucja posiadania (art. 336 i n. KC). Tym razem chodzi o posiadanie jako stan faktycznego władania rzeczą (dla siebie), także władania niewspartego żadnym prawem podmiotowym, a zwłaszcza podmiotowym prawem rzeczowym.

8

Nie można również zapomnieć o regulacji obejmującej instytucję ksiąg wieczystych oraz innych rejestrów publicznych służących ujawnieniu podmiotowych praw rzeczowych; regulacji zawartej w ustawie o księgach wieczystych i hipotece, w ustawie – Kodeks morski, w ustawie – Prawo lotnicze i w ustawie o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów.

§ 3. Źródła prawa rzeczowego (prawo rzeczowe w znaczeniu przedmiotowym)

9

Podkreślano już w toku wcześniejszych, ogólnych rozważań, że prawo rzeczowe w znaczeniu przedmiotowym oznacza zespół przepisów, które regulują formy prawne korzystania z rzeczy przybierające postać podmiotowych praw rzeczowych. Jest więc zespołem źródeł prawa regulującego problematykę podmiotowych praw rzeczowych; a także posiadania.

10

Pora więc obecnie na wskazanie podstawowych źródeł prawa rzeczowego. Na wstępie należy zaś mocno zaakcentować zróżnicowanie rangi różnorodnych przepisów oraz spore rozproszenie źródeł prawa rzeczowego.

Z myślą o zróżnicowanej randze przepisów wypada niezwłocznie nawiązać do postanowień Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, zwracając uwagę na istotne znaczenie wielu jej przepisów w obszarze prawa rzeczowego. W szczególności trzeba uwzględniać dotyczące prawa własności przepisy art. 20–21 i 64 Konstytucji RP.

11

Podstawowe, rozbudowane źródło regulacji prawa rzeczowego stanowi Kodeks cywilny, z jego księgą drugą zatytułowaną „Własność i inne prawa rzeczowe”. Zasadniczo, właśnie w nim znajdujemy regulację reżimu prawnego podmiotowych praw rzeczowych. Trzeba jednak niezwłocznie zwrócić uwagę, że uchylił się ustawodawca od uregulowania w Kodeksie cywilnym instytucji spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu oraz hipoteki (zob. art. 244 § 2 KC). Ponadto, wielokrotnie kodeksowa regulacja prawa rzeczowego doznaje korekty i uzupełnienia w rozlicznych ustawach odrębnych.

12

Pozostając przy regulacji Kodeksu cywilnego, trzeba zwrócić uwagę, że zastosowanie znajdują tu jeszcze przepisy pozostałych jego ksiąg, chociażby z księgi I przepisy dotyczące przedmiotów stosunków cywilnoprawnych, a z księgi III i IV przepisy dotyczące nabycia i utraty praw podmiotowych.

13

Niezbędne jest również sięganie do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w zakresie zawartej tam regulacji majątkowej. Dotyczy to stosunków majątkowych małżeńskich oraz zarządu majątkiem dziecka, a także osoby objętej opieką i kuratelą.

14

Również Kodeks postępowania cywilnego zawiera problematykę prawnorzeczową, zwłaszcza w zakresie jego przepisów egzekucyjnych, a także w zakresie postępowania zabezpieczającego.

15

Wreszcie jak wspomniano, ustawodawca w licznych ustawach odrębnych uzupełnia, a czasem koryguje kodeksową regulację reżimu prawnego podmiotowych praw rzeczowych. Przede wszystkim należy tu mieć na uwadze ustawy dotyczące bezpośrednio – chociażby we fragmentach – nabycia i utraty, treści oraz ochrony podmiotowych praw rzeczowych. Nie można jednak a priori pomijać ustaw dalszych, chociażby pośrednio kształtujących reżim prawny takich praw podmiotowych.

16

Z perspektywy potrzeb dydaktycznych warto zwrócić uwagę – bez wyczerpującego zestawienia – na regulację prawną następujących ustaw (według ich daty):

1) ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1007 ze zm.);

2) ustawa z 17.5.1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2101 ze zm.);

3) ustawa z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2291 ze zm.);

4) ustawa z 28.9.1991 r. o lasach (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 788 ze zm.);

5) ustawa z 19.10.1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 91);

6) ustawa z 24.6.1994 r. o własności lokali (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 716);

7) ustawa z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1278);

8) ustawa z 21.8.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 121 ze zm.);

9) ustawa z 29.8.1977 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 201 ze zm.);

10) ustawa z 15.12.2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 1222);

11) ustawa z 18.9.2001 r. – Kodeks morski (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 66);

12) ustawa z 3.7.2002 r. – Prawo lotnicze (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 959 ze zm.);

13) ustawa z 27.3.2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1073 ze zm.);

14) ustawa z 11.4.2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2196 ze zm.);

15) ustawa z 9.6.2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2126 ze zm.);

16) ustawa z 20.2.2015 r. o rzeczach znalezionych (Dz.U. z 2015 r. poz. 397);

17) ustawa z 20.7.2017 r. – Prawo wodne (Dz.U. z 2017 r. poz. 1566 ze zm.).

17

Dodajmy, że w obszarze prawa rzeczowego częstokroć zdarza się, ustawodawcy powierzenie Radzie Ministrów lub właściwym ministrom kompetencji szczegółowego kształtowania reżimu prawnego podmiotowych praw rzeczowych poprzez podjęcie stosownych rozporządzeń wykonawczych.

Wystarczy zwrócić uwagę na mnogość takich rozporządzeń podejmowanych na podstawie delegacji wynikających chociażby z ustawy o księgach wieczystych i hipotece, z ustawy o gospodarce nieruchomościami i z ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa; o szczegółach poniżej.

18

Na marginesie warto wspomnieć, że regulacja prawa rzeczowego zajmuje w systemie polskiego prawa cywilnego szczególną pozycję. Decyduje bowiem o kształcie ustroju gospodarczego kraju. Mienie stanowi przecież bazę wszelkiej gospodarki. Zaś zastosowane w sferze nadbudowy rozwiązania jurydyczne kształtują model ustroju gospodarczego. Instytucje prawa rzeczowego implikują także regulację prawną w dalszych dziedzinach prawa cywilnego oraz w innych gałęziach prawa. Przemożny wpływ wywiera bowiem zastosowany model stosunków własnościowych.

19

Dla ogólnej charakterystyki przedmiotowego prawa rzeczowego trzeba jeszcze przypomnieć, że w jego obszarze operuje ustawodawca przeważnie przepisami bezwzględnie obowiązującymi (ius cogens). Nie ma tu więc zasadniczo miejsca na swobodę umów, a jest to związane z potrzebą przestrzegania bezwzględnego charakteru podmiotowych praw rzeczowych.

Rozdział II. Podmiotowe prawa rzeczowe

§ 4. Pojęcie i ogólne cechy podmiotowych praw rzeczowych

20

Wspomniano już o tym, że prawo rzeczowe w znaczeniu przedmiotowym stanowi zespół przepisów, które regulują formy prawne korzystania z rzeczy, przybierające postać podmiotowych praw rzeczowych. Dla uniknięcia jednak zarzutu definiowania pojęć metodą ignotum per ignotum, należy niezwłocznie objaśnić pojęcie podmiotowego prawa rzeczowego, a właściwie – w liczbie mnogiej – podmiotowych praw rzeczowych.

21

Pamiętając o wypracowanej w doktrynie części ogólnej prawa cywilnego definicji prawa podmiotowego należy tu dodatkowo wyróżnić specyficzne cechy charakterystyczne praw rzeczowych. Otóż według powszechnego, trafnego spostrzeżenia literatury prawa rzeczowe wyróżniają dwie nierozłączne cechy, a mianowicie są nimi dotyczące rzeczy prawa podmiotowe bezwzględne. Najogólniej można więc stwierdzić, że podmiotowe prawo rzeczowe jest majątkowym prawem cywilnym o charakterze bezwzględnym, mającym za przedmiot rzecz.

Wskazane cechy wyróżniają prawa rzeczowe wśród praw podmiotowych. W konsekwencji nie można uważać za prawa rzeczowe względnych praw (wierzytelności) mających za przedmiot rzeczy. Z drugiej zaś strony, bezwzględny charakter prawa podmiotowego nie wystarcza zasadniczo do uznania go za prawo rzeczowe, jeżeli nie dotyczy rzeczy w technicznoprawnym znaczeniu.

22

Poniekąd „z winy” ustawodawcy trzeba tu jednak dokonać pewnych spostrzeżeń korygujących. Wbrew bowiem oczywistej zasadzie ustawodawca zalicza niekiedy do kategorii praw rzeczowych prawa mające za przedmiot inne prawa majątkowe, a nie rzeczy jako przedmioty materialne.

Trzeba mianowicie wspomnieć o użytkowaniu praw (art. 265 KC), zastawie na prawach (art. 327 KC), hipotece na użytkowaniu wieczystym (art. 65 ust. 2 pkt 1 ustawy z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece – tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1007 ze zm.), hipotece na spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu (art. 65 ust. 2 pkt 2 KWU) oraz hipotece na wierzytelności zabezpieczonej hipoteką (art. 65 ust. 2 pkt 3 KWU).

Zawsze jednak, jak łatwo zauważyć, że występują one jako formy równoległe do podstawowych postaci praw na rzeczach: użytkowania rzeczy, zastawu na rzeczach ruchomych, hipoteki na nieruchomościach. Nie spotykamy zaś nigdy prawa rzeczowego na prawach bez pierwowzoru w postaci prawa na rzeczach.

23

Niejako po przeciwnej stronie spotykamy się również wielokrotnie, w różnym stopniu, z sytuacją, w której określone – z natury względne – prawa podmiotowe, dotyczące rzeczy, uzyskują z woli ustawodawcy wyrażonej w specjalnym przepisie rozszerzoną skuteczność wobec osób trzecich (ogółu lub określonej kategorii osób trzecich).

Tytułem przykładu można tutaj wskazać, na razie pobieżnie, rozszerzoną ochronę prawa najemcy lokalu (art. 690 KC), ochronę spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego (art. 9 ust. 6 ustawy z 15.12.2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych – tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 1222 ze zm.) oraz rozszerzoną skuteczność praw względnych ujawnionych w księdze wieczystej (art. 17 KWU).

Zatem także i w tych przypadkach powstaje problem „zakłóconej” klasyfikacji określonych praw podmiotowych. Najczęściej jednak wyklucza się, słusznie zresztą, zaliczanie ich do kategorii praw rzeczowych; przy uszanowaniu przyznanej im przez ustawodawcę rozszerzonej skuteczności.

§ 5. Bezwzględny charakter praw rzeczowych

24

Akcentowano już w toku wcześniejszych rozważań, że niezbędną, współwystępującą cechą podmiotowych praw rzeczowych jest ich bezwzględny charakter. Zawiera się w tym dosadne przeciwstawienie prawom podmiotowym względnym. Idzie w ślad za tym stwierdzenie, że nie stanowią praw rzeczowych prawa podmiotowe dotyczące nawet rzeczy w rozumieniu art. 45 KC ukształtowane przez ustawodawcę jako względne.

25

Wracając więc, w trybie przypomnienia, do zagadnień części ogólnej prawa cywilnego, trzeba podkreślić, że prawa podmiotowe bezwzględne odznaczają się przynależną jedynie im skutecznościąerga omnes, czyli względem wszelkich osób. W tym kontekście, charakteryzując stosunki prawne prawa rzeczowego używa się niekiedy określenia „stosunków prawnych jednostronnie zindywidualizowanych”.

Generalnie zaś prawa bezwzględne zostały przez ustawodawcę ukształtowane jako prawa przysługujące wyłącznie oznaczonemu uprawnionemu. Wykonywane są przez uprawnionego bezpośrednio, bez konieczności świadczenia ze strony oznaczonych osób trzecich. Ogół osób postronnych jest zaś zobowiązany do honorowania cudzego prawa podmiotowego przez swe bierne zaniechanie. Natomiast, z kolei, naruszenie (a niekiedy zagrożenie) prawa rodzi adresowane do oznaczonej osoby roszczenie ochronne.

Przykład:Naruszenie dóbr osobistych rodzi roszczenie o dopełnienie czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków; kradzież cudzej rzeczy rodzi roszczenie o wydanie rzeczy; stosowanie cudzego znaku towarowego rodzi roszczenie o zaprzestanie działań naruszających prawo osoby rejestrującej swój znak.

26

W przeciwieństwie do nich, prawa względne są skuteczne jedynie wobec oznaczonej osoby (osób) – drugiej strony względnego stosunku prawnego (stosunku dwustronnie zindywidualizowanego). Tutaj ustawodawca, kształtując treść stosunku prawnego, wyposaża uprawnionego w określoną wierzytelność (roszczenie) adresowaną do oznaczonej osoby będącej zobowiązanym (dłużnikiem). Jedynie określony dłużnik jest obowiązany do spełnienia świadczenia (przeważnie czynnego, niekiedy biernego zachowania się). Także wyłącznie on może naruszyć prawo podmiotowe wierzyciela poprzez niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania. Wierzyciel zatem zaspokaja się (realizuje swe prawo podmiotowe) za pośrednictwem świadczącego dłużnika. Dla ochrony swego prawa zgłasza stosowne roszczenie wobec oznaczonej od początku osoby dłużnika.

Przykład:sprzedawca ma wierzytelność o zapłatę ceny w stosunku do kupującego; ubezpieczony ma roszczenie o zapłatę odszkodowania do zakładu ubezpieczeń; pozostający w niedostatku ma roszczenie alimentacyjne do określonego krewnego.

27

Zasadniczo łatwo rozpoznawalny jest na podstawie używanych wyrażeń legislacyjnych bezwzględny charakter praw rzeczowych. W przypadku prawa własności ustawodawca podkreślił najpierw – w przepisie traktującym o treści tego prawa – że właściciel może korzystać z rzeczy z wyłączeniem innych osób (art. 140 KC). Dalej zaś, określając środki ochrony własności, postanowił, że właściciel może żądać od osoby, która włada faktycznie jego rzeczą, aby rzecz została mu wydana (art. 222 § 1 KC). Natomiast przeciwko osobie, która narusza własność w inny sposób niż przez pozbawienie właściciela faktycznego władztwa nad rzeczą, przysługuje właścicielowi roszczenie o przywrócenie stanu zgodnego z prawem i o zaniechanie naruszeń (art. 222 § 2 KC).

28

Również w przypadku użytkowania wieczystego podkreślono wyraźnie, że użytkownik wieczysty może korzystać z gruntu skarbowego lub samorządowego z wyłączeniem innych osób (art. 233 KC). Chociaż brakuje dalej przepisu traktującego wprost o środkach ochrony w razie naruszenia prawa, nie może ulegać wątpliwości, że na wzór prawa własności znajduje tu zastosowanie roszczenie windykacyjne i negatoryjne. Wystarczy bowiem dosadne podkreślenie bezwzględnego charakteru prawa użytkowania wieczystego w zacytowanej normie art. 233 KC.

29

Z kolei, w przypadku ograniczonych praw rzeczowych brakuje wyraźnego zastrzeżenia za każdym razem, że przysługują one uprawnionemu z wyłączeniem innych osób. Znajdujemy za to ogólny przepis wspólny zawierający postanowienia, że do ochrony ograniczonych praw rzeczowych stosuje się odpowiednio przepisy o ochronie własności (art. 251 KC). Stosujemy więc tu, z uwzględnieniem specyfiki poszczególnych praw rzeczowych ograniczonych, roszczenie windykacyjne bądź negatoryjne. Świadczy to zaś o wyposażeniu przez ustawodawcę ograniczonych praw rzeczowych w cechy praw bezwzględnych.

30

Dla praktycznej ilustracji różnic pomiędzy prawami bezwzględnymi i względnymi wystarczy posłużyć się przykładem prawa użytkowania i dzierżawy. Najpierw zauważmy, że treść obu praw jest identyczna, natomiast charakter diametralnie odmienny. Zarówno użytkowanie (art. 252 KC), jak też dzierżawa (art. 693 KC), uprawniają do używania rzeczy i pobierania jej pożytków. Jednak jedynie użytkowanie ma bezwzględny charakter i zostało zaliczone do praw rzeczowych (ograniczonych). Natomiast dzierżawa została uregulowana w księdze III Kodeksu cywilnego wśród praw względnych. W dziedzinie ochrony daje to zauważalną różnicę praktyczną polegającą na tym, że użytkownik może bezpośrednio wobec osób trzecich dochodzić roszczenia windykacyjnego lub negatoryjnego (art. 251 w zw. z art. 222 KC), natomiast dzierżawca musi skorzystać z pośrednictwa wydzierżawiającego właściciela; jeżeli pominąć roszczenia posesoryjne z art. 344 KC.

31

O bezwzględnym charakterze praw podmiotowych (tutaj praw rzeczowych) decyduje ustawodawca. Natomiast strony nie mogą mocą swych oświadczeń woli nadawać bezwzględnego charakteru wybranym, uruchamianym na podstawie nawiązywanego stosunku prawnego, takim prawom podmiotowym, które według modelu ustawowego mają jedynie względny charakter. Nie mogą też strony przekształcać w prawo względne takich praw podmiotowych, które według woli ustawodawcy są prawami bezwzględnymi.

32

Równocześnie trzeba zaś zauważyć, że nawet ustawodawca jest częstokroć ograniczony w swej swobodzie wyboru. Niekiedy bowiem bezwzględny charakter określonego prawa podmiotowego jest immanentną cechą jego natury. Dotyczy to w szczególności prawa własności. Własność bowiem ze względu na swoją naturę i funkcję może istnieć wyłącznie jako prawo skuteczne erga omnes. W przeciwnym razie pozbawiona szerokiej ochrony własność byłaby czystą iluzją.

Bezwzględny charakter należy również do istoty praw rzeczowych służących zabezpieczeniu wierzytelności (zastaw, hipoteka). Bez zaopatrzenia ich w przymiot skuteczności względem osób trzecich, zwłaszcza kolejnych nabywców rzeczy, nie mogłyby w ogóle pełnić swojej funkcji.

W innych zaś przypadkach wybór należy w istocie do ustawodawcy, choć może on jeszcze pozostawać pod naporem względów celowości (gospodarczej lub społecznej) albo tradycji prawnej.

§ 6. Elementy zobowiązaniowe w strukturze stosunku prawnorzeczowego

33

Klasycznym wzorcem bezwzględnego, rzeczowego, prawa podmiotowego, modelowanego jako prawo bezpośrednie, jest prawo własności. W istocie, właściciel jest osobą wyłącznie uprawnioną do korzystania z rzeczy i rozporządzania rzeczą (art. 140 KC). Wskazano tu pozytywnie bezpośrednie uprawnienia właściciela. Po drugiej zaś stronie, poprzez zastrzeżenie wyłączności uprawnień właściciela określono negatywnie sytuację postronnych osób trzecich pozbawionych przecież (co naturalne) uprawnienia do korzystania z rzeczy i rozporządzania rzeczą.

34

Natomiast w dalszych stosunkach prawnorzeczowych występuje niekiedy, w ich złożonej strukturze, element (elementy) „zobowiązania” do określonego „świadczenia”; ilekroć pojawia się rozbudowana podmiotowo struktura stosunku prawnorzeczowego, a zachodzi potrzeba ukształtowania wzajemnych praw i obowiązków w stosunku wewnętrznym.

W takich okolicznościach dopuszcza ustawodawca regulację umowną, normując jednak również ze swej strony – z zastosowaniem przepisów iuris dispositivi – rozkład wzajemnych praw i obowiązków stron owego stosunku wewnętrznego. Tutaj właśnie jest miejsce na ukształtowanie wewnętrznego, dwustronnie zindywidualizowanego stosunku (niekiedy wielu stosunków), z wykorzystaniem zobowiązaniowej konstrukcji względnych praw i obowiązków.

Jednak, co istotne, na zewnątrz ukonstytuowane prawo rzeczowe pozostaje wyłącznym, bezwzględnym prawem podmiotowym, skutecznym erga omnes.

35

Najwięcej ilustracyjnych przykładów dostarcza nam stosunek współwłasności; także odpowiednio stosunek współużytkowania wieczystego. Ze względu na wielość współwłaścicieli zachodzi tutaj potrzeba synchronizacji obejmującej wykonywanie zarządu rzeczą wspólną, posiadania i korzystania z rzeczy wspólnej. Jak wspomniano, ustawodawca przychodzi nam z pomocą, przy zastosowaniu przepisów iuris dispositivi.

Przykład:Zob. art. 221 i związane z nim art. 201–207 KC.

36

Potrzeba synchronizacji wzajemnych praw i obowiązków, ze szczególnym uwzględnieniem rozkładu ciężarów zachodzi także w przypadku ograniczonych praw rzeczowych. Również tutaj chodzi o wewnętrzną regulację, jednak tym razem dotyczącą relacji pomiędzy uprawnionym z tytułu ustanowionego prawa a właścicielem rzeczy.

Przykład: Rozkład ciężarów pomiędzy właścicielem rzeczy a jej użytkownikiem (art. 258–260 KC), czy rozkład ciężarów pomiędzy właścicielem nieruchomości obciążonej i nieruchomości władnącej w przypadku służebności (art. 289 KC).

37

W zaproponowanej, uproszczonej konwencji terminologicznej, można mówić o istniejącym „zobowiązaniu” obejmującym obowiązek określonego „świadczenia”, a więc pewnego zachowania. Z drugiej strony, wypadałoby mówić o „wierzytelności”, a więc względnym prawie podmiotowym adresowanym do ściśle określonego zobowiązanego.

W tym kontekście dodajmy generalnie – jednak z dostateczną ostrożnością – że w kwestiach nienormowanych przepisami prawa rzeczowego stosujemy zasady dotyczące wykonania zobowiązań oraz skutków niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązań.

Niezbędna ostrożność jest tutaj koniecznością płynącą z faktu, że w rozważanych sytuacjach bynajmniej nie mamy do czynienia z klasycznym zobowiązaniem (stosunkiem zobowiązaniowym) w rozumieniu art. 353 KC, lecz raczej z obowiązkami występującymi w tle nawiązanego stosunku prawnorzeczowego.

38

W podsumowaniu trzeba jednak ponownie zwrócić uwagę, że bez względu na wewnętrzną strukturę nawiązanego stosunku prawnego oraz wynikające stamtąd obowiązki określonych stron, podmiotowe prawa rzeczowe (wszystkie) w ich obrazie zewnętrznym pozostają zawsze bezwzględnymi prawami, skutecznymi erga omnes (wobec wszelkich postronnych osób trzecich). Mało tego, ograniczone prawa rzeczowe (a także prawo użytkowania wieczystego) są skuteczne – poza sferą regulacji wewnętrznej dotyczącej rozkładu wzajemnych praw i obowiązków – także wobec właściciela rzeczy. Natomiast w regulacji stosunku wewnętrznego obowiązują przyjęte uzgodnienia umowne, w razie ich braku stosowne przepisy względnie obowiązujące.

§ 7. Rozszerzona skuteczność praw względnych – ogólna konfrontacja z podmiotowymi prawami rzeczowymi

39

Akcentowano już wielokrotnie w toku wcześniejszych rozważań, że prawami rzeczowymi są jedynie podmiotowe prawa bezwzględne dotyczące rzeczy. Wiadomo zaś, że w systemie polskiego prawa cywilnego występuje również wiele względnych praw podmiotowych mających za przedmiot rzeczy w rozumieniu art. 45 KC. Klasycznym źródłem jest umowa najmu, dzierżawy, leasingu, użyczenia, pożyczki. Dalsze przykłady można pominąć, chodzi nam bowiem o prawa podmiotowe dające uprawnienie do korzystania z rzeczy.

Wspomniano również, że podmiotowe prawa względne są skuteczne jedynie wobec oznaczonej osoby (osób), będącej drugą stroną nawiązanego stosunku prawnego. Nie dają zaś żadnych bezpośrednich roszczeń wobec osób trzecich. W tym zaś wyraża się zasadnicza ich różnica w konfrontacji z prawami bezwzględnymi.

40

Właściwie, patrząc od początku, zachodzi podobieństwo (czy nawet zbieżność) rodzaju źródeł nabycia porównywanych praw podmiotowych. W podobnym trybie umownym następuje więc, zasadniczo, zarówno ustanowienie chociażby prawa użytkowania, jak też dzierżawy; jeżeli posługiwać się nadal tym instruktywnym przykładem. Czynności prawnej dokonują tu oznaczone strony. Jednak dalej następuje już wyraźne zróżnicowanie charakteru nabytych w podobnym trybie praw podmiotowych. Użytkownik uzyskuje skuteczne wobec ogółu prawo do używania i pobierania pożytków rzeczy, natomiast dzierżawcy przysługuje analogiczne pod względem treści prawo podmiotowe, jednak skuteczne jedynie wobec wydzierżawiającego. Można przypomnieć, że w zakresie ochrony oznacza to, iż użytkownik może, bez pośrednictwa właściciela rzeczy, dochodzić wobec osoby trzeciej roszczenia windykacyjnego lub negatoryjnego, nie ma zaś takiej możliwości dzierżawca.

41

Częstokroć jednak z mocy szczególnych przepisów prawa spotykamy się z rozszerzoną skutecznością określonych praw względnych (wierzytelności), z różnym zresztą zakresem tych rozszerzeń. Różnorodne są motywy tych szczególnych zabiegów legislacyjnych. Ostatecznie więc zaciera się, niekiedy, ostre przeciwstawienie praw bezwzględnych i względnych. Nie znaczy to jednak, by uzyskiwały przymiot praw rzeczowych dotyczące rzeczy prawa podmiotowe względne o rozszerzonej skuteczności.

42

Pozostając przy problematyce praw względnych dotyczących rzeczy, należy najpierw odwołać się do najdalej idącego przykładu sytuacji prawnej najemcy lokalu (najmu lokalu). Mianowicie według szczególnego przepisu art. 690 KC, do ochrony praw najemcy do używania lokalu stosuje się odpowiednio przepisy o ochronie własności. Najemca lokalu może więc korzystać bezpośrednio, wobec każdej osoby trzeciej naruszającej jego prawo, z roszczeń analogicznych do roszczenia windykacyjnego i negatoryjnego (art. 222 w zw. z art. 690 KC). Uwzględniając systematykę Kodeksu cywilnego, należy jednak odmówić prawu najemcy lokalu charakteru prawa rzeczowego (do zagadnienia wypadnie jeszcze powrócić przy okazji rozważań na temat zamkniętego katalogu praw rzeczowych).

43

Można też zwrócić uwagę na rozszerzoną, choć w mniejszym stopniu i na innej płaszczyźnie, skuteczność ujawnionego w księdze wieczystej najmu i dzierżawy nieruchomości. Mianowicie, według ustawy o księgach wieczystych i hipotece, przez ujawnienie w księdze wieczystej względne prawa najmu i dzierżawy uzyskują skuteczność względem praw nabytych przez czynność prawną po jego ujawnieniu (art. 17 KWU).

44

Równie daleko sięga współcześnie ochrona „spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego”. Mianowicie, według normy art. 9 ust. 6 SpółdzMieszkU, do ochrony spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego stosuje się odpowiednio przepisy o ochronie własności. Ustawodawca sięgnął tu więc wyraźnie do istniejącego wzoru dotyczącego ochrony prawa najemcy do używania lokalu (z art. 690 KC). Analogicznie więc również członek spółdzielni mieszkaniowej, któremu przysługuje lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego, jest legitymowany czynnie, by dochodzić wobec osób trzecich roszczeń ochronnych na wzór roszczenia windykacyjnego (art. 222 § 1 KC) i roszczenia negatoryjnego (art. 222 § 2 KC). Pomimo wszystko należy jednak unikać sklasyfikowania tego prawa jako podmiotowego prawa rzeczowego.

45

Odrębnie trzeba też wspomnieć o równoległym przykładzie prawa dożywocia. Z regulacji prawnej wynika bowiem, że do obciążeń ustanowionych na podstawie umowy dożywocia stosuje się odpowiednio przepisy o prawach rzeczowych ograniczonych (art. 910 § 1 zd. 2 KC). Ponadto, w razie ujawnienia prawa dożywocia w księdze wieczystej uzyskuje ono skuteczność względem praw nabytych później (art. 17 w zw. z art. 16 ust. 2 pkt 1 KWU).

Należy jednak jeszcze odesłać Czytelnika do lektury definicyjnego przepisu art. 908 § 1–3 KC. W tym zaś kontekście, pamiętając o różnorodnych składnikach prawa dożywocia, trzeba zauważyć, że zacytowane postanowienia dotyczą jedynie elementu obciążenia zbywanej nieruchomości (a właściwie właściciela nabywanej nieruchomości i jego następców) w zakresie świadczeń osobistych. Natomiast wchodzące do treści prawa dożywocia prawo użytkowania nieruchomości oraz służebność mieszkania już ze swej natury są bezwzględnymi prawa rzeczowymi.

46

W systemie prawa cywilnego występuje także wiele dalszych instytucji prawnych kwalifikowanych przez doktrynę jako instrumenty służące rozszerzeniu zakresu skuteczności wierzytelności. Dotyczą już one wszelkich zobowiązań, jednak – co oczywiste – mogą być też rozważane przy analizie praw względnych dotyczących rzeczy.

Przede wszystkim trzeba zauważyć, że w razie zawarcia umowy, której wykonanie czyni całkowicie lub częściowo niemożliwym zadośćuczynienie roszczeniu osoby trzeciej, osoba ta może żądać uznania umowy za bezskuteczną w stosunku do niej, jeżeli strony o jej roszczeniu wiedziały, albo jeżeli umowa była nieodpłatna (art. 59 KC). Tutaj dla ochrony skuteczności roszczenia osoby trzeciej sięga ustawodawca do sankcji bezskuteczności względnej zawieranej umowy.

Podobnie w trybie skargi pauliańskiej, gdy wskutek czynności prawnej dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy dołożeniu należytej staranności mogła się dowiedzieć (art. 527 § 1 KC).

47

W dalszej literaturze przytacza się jeszcze dalsze, choć problematyczne w sensie istoty mechanizmu, środki prawnego rozszerzenia skuteczności względnych praw podmiotowych. W szczególności następuje tu odesłanie do odpowiedzialności z tytułu czynów niedozwolonych (art. 415 i n. KC), czy też ochrony posiadania (art. 342–344 KC).

48

Ostatecznie jednak, pozostając wiernym ustawodawcy, należy dokonać przeciwstawienia skutecznych erga omnespraw rzeczowych podmiotowym prawom względnym, choćby miało to trącić tradycjonalizmem prawniczym.

§ 8. Rodzaje praw rzeczowych

49

Pora więc na przedstawienie katalogu praw rzeczowych, ich typizacji oraz ogólnej charakterystyki poszczególnych podmiotowych praw rzeczowych.

Należy zatem dostrzec na początek, że w swej systematyce Kodeks cywilny reguluje kolejno problematykę prawa własności (art. 140 i n. KC), użytkowania wieczystego (art. 232 i n. KC) oraz ograniczonych praw rzeczowych (art. 244 i n. KC). Do ograniczonych praw rzeczowych zalicza Kodeks cywilny użytkowanie, służebności, zastaw, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu oraz hipotekę (art. 244 § 1 KC).

50

Uwidacznia się tu więc wyraźna typizacja podmiotowych praw rzeczowych; z zachowaniem bezwzględnego charakteru wszelkich praw rzeczowych. Na pierwszym miejscu słusznie wymienia się prawo własności. Dalej zaś idą prawa na rzeczy cudzej, a wśród nich najpierw użytkowanie wieczyste, a następnie ograniczone prawa rzeczowe. Zresztą sama nazwa Księgi II Kodeksu cywilnego, stanowiącej zasadniczy trzon przepisów przedmiotowego prawa rzeczowego, obejmuje „własność i inne prawa rzeczowe”.

Powtórzmy zatem, że prawami rzeczowymi są:

1) prawo własności,

2) użytkowanie wieczyste,

3) ograniczone prawa rzeczowe, a wśród nich:

a) użytkowanie,

b) służebność,

c) zastaw,

d) spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu,

e) hipoteka.

51

Mamy więc do czynienia z trójpodziałem podmiotowych praw rzeczowych. Naczelną funkcję pełni tu prawo własności. Obejmuje najszerszą gamę uprawnień, a mianowicie uprawnienia do korzystania z rzeczy (własnej) i rozporządzania rzeczą (art. 140 KC). Z niego wywodzą się dalsze prawa rzeczowe (prawa na rzeczy cudzej).

Pośrednim, choć zbliżonym do prawa własności, jest prawo użytkowania wieczystego. Użytkownik wieczysty może korzystać z gruntu skarbowego lub samorządowego. Może również swoim prawem rozporządzać (art. 233 KC).

Natomiast bardzo zróżnicowana jest, stosownie do ich mnogości, treść ograniczonych praw rzeczowych. Wszystkie ograniczają jednak, choć w różnym stopniu, cudze prawo własności. Niektóre z nich wiążą się z posiadaniem rzeczy: użytkowanie, zastaw, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu. Pierwsze z nich uprawnia do używania rzeczy i pobierania jej pożytków (art. 252 KC). Spółdzielcze prawo do lokalu uprawnia do używania nabytego lokalu, chociaż współcześnie żaden przepis prawa tego nie określa. Ponadto, jest ono zbywalne i dziedziczne (art. 172 ust. 1 SpółdzMieszkU). Natomiast prawo zastawu nie daje żadnego uprawnienia do używania rzeczy. Przysługujące zastawnikowi posiadanie rzeczy stanowi jedynie (i aż) gwarancję realnego zabezpieczenia wierzytelności.

Bardzo zróżnicowane są służebności gruntowe (i osobiste). Według najszerszej formuły ustawowej, nieruchomość można obciążyć na rzecz właściciela innej nieruchomości (nieruchomości władnącej) prawem, którego treść polega bądź na tym, że właściciel nieruchomości władnącej może korzystać w oznaczonym zakresie z nieruchomości obciążonej, bądź na tym, że właściciel nieruchomości obciążonej zostaje ograniczony w możności dokonywania w stosunku do niej określonych działań, bądź na tym, że właścicielowi nieruchomości obciążonej nie wolno wykonywać określonych uprawnień, które mu względem nieruchomości władnącej przysługują, na podstawie przepisów o treści i wykonywaniu własności (art. 285 § 1 KC).

Hipoteka wreszcie nie daje żadnych bieżących uprawnień względem obciążonej nieruchomości. Ustanowienie hipoteki oznacza obciążenie prawem, na mocy którego wierzyciel może dochodzić zaspokojenia z nieruchomości bez względu na to, czyją stała się własnością i z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela nieruchomości (art. 65 ust. 1 KWU).

52

Wszystkie prawa rzeczowe należą do kategorii praw majątkowych. Jednak różna jest, w bliższym ujęciu, funkcja poszczególnych praw rzeczowych. Niektóre służą wyraźnie określonym celom gospodarczym (służebności gruntowe, zastaw, hipoteka). Inne służą celom osobistym, niekiedy wręcz alimentacyjnym (użytkowanie w ramach prawa dożywocia, służebność mieszkania). Dalsze zaś pełnią zmienną funkcję zależnie od przedmiotu i woli uprawnionego (prawo własności, użytkowanie wieczyste, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu).

53

Trzeba też wyróżnić samodzielne prawa rzeczowe oraz związane i akcesoryjne. Samodzielny charakter mają prawo własności, użytkowanie wieczyste, użytkowanie i spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu. Prawem związanym z własnością nieruchomości jest służebność gruntowa (art. 285 § 1 KC). Może bowiem tylko istnieć wraz z prawem własności; przysługuje właścicielowi nieruchomości władnącej. Według dalszych przykładów odrębna własność budynków jest prawem związanym z użytkowaniem wieczystym gruntu (art. 235 § 2 KC) lub prawem użytkowania przysługującym rolniczej spółdzielni produkcyjnej (art. 272 § 3 KC).

Natomiast akcesoryjny charakter mają prawo zastawu i hipoteka. Służą one zabezpieczeniu wierzytelności, są zatem funkcjonalnie powiązane z wierzytelnością.

54

Istotne znaczenie prawne ma w końcu wyróżnienie praw zbywalnych oraz niezbywalnych. Z woli ustawodawcy niezbywalny charakter ma użytkowanie (art. 254 KC), z wyjątkiem użytkowania w ramach timesharingu, a także służebności osobiste (art. 300 KC). Natomiast służebność gruntowa jako prawo związane podlega rozporządzaniu wraz z prawem własności nieruchomości władnącej (argument z art. 285 § 1 KC). Z kolei w przypadku służebności przesyłu, służebność przechodzi na nabywcę przedsiębiorstwa przesyłowego lub nabywcę urządzeń przesyłowych (art. 3053 § 1 KC).

Również zastaw z racji jego akcesoryjnego charakteru nie może być przeniesiony bez wierzytelności, którą zabezpiecza (art. 323 § 2 KC), a przeniesienie wierzytelności zabezpieczonej zastawem pociąga za sobą przeniesienie zastawu (art. 323 § 1 KC). Identyczną regulację prawną w zakresie hipoteki zawiera ustawa o księgach wieczystych i hipotece (zob. art. 79 ust. 1–2 KWU).

Pozostałe prawa rzeczowe są z natury zbywalne i w obrocie występują samodzielnie, dotyczy to prawa własności, użytkowania wieczystego oraz spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu.

§ 9. Numerus clausus praw rzeczowych

55

W zakresie prawa zobowiązań przepisy księgi III Kodeksu cywilnego stosują generalną zasadę swobody umów. Strony zawierając umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego (art. 3531 KC). Strony stosunku obligacyjnego mogą więc zawierać nie tylko uregulowane w prawie umowy nazwane, lecz także umowy nienazwane lub mieszane. Mogą też modyfikować treść umów nazwanych wobec szerokiego stosowania w prawie zobowiązaniowym przepisów iuris dispositivi.

56

W dziedzinie prawa rzeczowego spotykamy diametralnie odmienną sytuację. Niemal niepodzielnie panują tu przepisy iuris cogentis. Poza nielicznymi wyjątkami, o których niżej, wykluczono swobodę stron. Przede wszystkim ustawodawca zastrzega tu zamknięty katalog praw rzeczowych (numerus clausus). Zainteresowani mogą więc ustanawiać jedynie takie prawa rzeczowe, jakie ustawa przewiduje. To ustawodawca, stosując formułę imienną, kształtuje katalog praw rzeczowych; zawsze zamknięty w danym momencie. Poszerzenie lub ograniczenie katalogu praw rzeczowych należy do ustawodawcy. Prawami rzeczowymi są prawa podmiotowe zaliczone do tej kategorii przez ustawodawcę. Można zatem przypomnieć, że de lege lata spotykamy w polskim prawie cywilnym prawo własności, prawo użytkowania wieczystego i ograniczone prawa rzeczowe: użytkowanie, służebność, zastaw, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu oraz hipotekę.

57

Równocześnie obowiązuje zakaz modyfikowaniatreści dopuszczonych praw rzeczowych.

Nie można np. ustanawiać ze skutkiem rzeczowym hipoteki o cechach zastawu antychretycznego, połączonej z posiadaniem nieruchomości przez wierzyciela i pobieraniem pożytków dla zaspokojenia wierzytelności. Odrębną kwestią jest obligacyjna skuteczność takiej umowy. Nie należy jej wykluczać; oczywiście w ramach względnego stosunku między właścicielem „obciążonej” nieruchomości a wierzycielem.

Podobnie zakazane jest poszerzanie lub ograniczanie treści dalszych praw rzeczowych.

58

Należy również przestrzegać „właściwości” podmiotowych praw rzeczowych przypisanych przez ustawodawcę do określonych rzeczy. Z tego względu nie można więc ustanowić zastawu na nieruchomości, czy użytkowania wieczystego nieruchomości prywatnej.

59

Wreszcie niedopuszczalne jest stosowanie zabiegu nadawania, z woli stron, bezwzględnego charakteru prawom podmiotowym wybranym z zespołu praw względnych (najem, dzierżawa itp.). Akcentowano już bowiem, że ustawodawca rezerwuje dla siebie kompetencję kształtowania katalogu podmiotowych praw rzeczowych – praw bezwzględnych.

60

Zasadniczą przyczyną stosowania przez ustawodawcę zasady zamkniętego katalogu praw rzeczowych jest ich bezwzględny charakter. Chodzi mianowicie o niezbędną też ochronę osób trzecich. Skoro bowiem prawa rzeczowe mają być skuteczne wobec ogółu – i w takim znaczeniu stanowić „ciężar” dla osób trzecich – kontrola ich „rozmnażania” powinna pozostać w rękach ustawodawcy.

Oczywiście ustawą, która może powołać do życia określone prawo rzeczowe, jest dowolna ustawa, a nie tylko Kodeks cywilny. Jednak bez nadmiernej liberalizacji trzeba ocenić, że niezbędna jest wyraźna kwalifikacja uruchamianego prawa jako prawa rzeczowego; nie wystarczy iluzoryczne nadawanie mu „cech prawa rzeczowego”.

§ 10. Jawność praw rzeczowych

61

Również z powodu bezwzględnego charakteru pożądana jest jawność praw rzeczowych. W konkretnych stosunkach prawnych powinny być jawne dla otoczenia; dla ogółu postronnych osób trzecich. Zasadniczo bowiem jawność praw rzeczowych jest gwarancją (a raczej warunkiem) ich ochrony, skoro bowiem mają być skuteczne erga omnes, to powinny być dostrzegane w otoczeniu zewnętrznym. Nie można jednak z pożądanej jawności praw rzeczowych czynić absolutnego „fetyszu” odmawiając niemal bytu prawnego ustanowionym, a nieujawnionym prawom rzeczowym.

62

Mówimy tu o jawności wszystkich praw rzeczowych, a więc przede wszystkim prawa własności, ale także użytkowania wieczystego oraz ograniczonych praw rzeczowych. Różne są jednak dostępne środki ujawnienia poszczególnych praw, w zależności od ich rodzaju oraz przedmiotu prawa (nieruchomości oraz rzeczy ruchomych). Niekiedy wręcz brak dostatecznych środków prawnych ujawnienia niektórych praw rzeczowych.

63

W odniesieniu do praw rzeczowych na nieruchomościach najdoskonalszą formą prawną ich ujawnienia jest dokonanie wpisu do księgi wieczystej; na marginesie trzeba zasygnalizować, że ustawodawca dopuszcza również założenie księgi wieczystej dla ustalenia stanu prawnego spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu (art. 1 ust. 3 KWU).

Potencjalnie, ujawnieniu w księdze wieczystej podlegają wszelkie prawa rzeczowe na nieruchomości (art. 1 ust. 1 w konfrontacji z art. 16 ust. 1 KWU); o ile założono dla konkretnej nieruchomości księgę wieczystą. Na marginesie trzeba zaś zasygnalizować, że obowiązkowe jest ujawnienie w księdze wieczystej prawa własności nieruchomości. Sporadycznie stosuje ustawodawca wymaganie wpisu konstytutywnego, rozstrzygającego ostatecznie o skuteczności nabycia ustanawianego prawa rzeczowego, a dotyczy to ustanowienia odrębnej własności lokalu (art. 7 ust. 2 WłLokU), ustanowienia i przeniesienia prawa użytkowania wieczystego (art. 27 zd. 2 GospNierU), ustanowienia hipoteki (art. 67 KWU). W dalszych przypadkach dotyczących ustanowienia prawa użytkowania, ustanowienia służebności oraz ustanowienia i przeniesienia spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu spotykamy się z nieobowiązkowym (a tym bardziej bez wymagań konstytutywnych) wpisem deklaratywnym nabywanego prawa.

64

Założenie dla nieruchomości księgi wieczystej i ujawnienie w jej treści ustanowionych (nabytych) praw rzeczowych rodzi szereg doniosłych skutków prawnych. W szczególności zaś najważniejsze, że ujawnienie prawa w księdze wieczystej jest osłonięte domniemaniem zgodności wpisu z rzeczywistym stanem prawnym. Domniemywa się bowiem, że prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym (art. 3 ust. 1 KWU), a prawo wykreślone nie istnieje (art. 3 ust. 2 KWU). Równocześnie wiadomo, że księgi wieczyste są jawne (art. 2 zd. 1 KWU). Toteż nie można zasłaniać się nieznajomością wpisów w księdze wieczystej (art. 2 zd. 2 KWU).

65

Spotykamy się jednak częstokroć w praktyce z nieruchomościami, dla których nie założono księgi wieczystej. W takich przypadkach wypada ocenić, że dostępnym jeszcze instrumentem ujawnienia stanu prawnego nieruchomości pozostaje posiadanie takiej rzeczy. Bez wątpienia bowiem posiadanie rzeczy, a ściślej biorąc faktyczne władanie rzeczą, jest widoczne dla otoczenia (dla postronnych osób trzecich). Niezwłocznie trzeba zaś zauważyć, że z posiadaniem rzeczy wiąże się zespół domniemań prawnych. Najpierw domniemywa się, że ten, kto faktycznie włada rzeczą jest jej posiadaczem samoistnym (art. 339 KC). Następnie zaś domniemywa się, że posiadanie jest zgodne ze stanem prawnym (art. 341 KC). Uwidocznia się więc tutaj prawomanifestująca funkcja posiadania.

Jednak dla ścisłości trzeba stwierdzić, że w istocie mamy tutaj do czynienia jedynie (i aż) z domniemaniem prawa własności. Wszak zgodne z prawem (według domniemania z art. 341 KC) posiadanie samoistne (w rozumieniu art. 336 KC), również domniemane (w trybie art. 339 KC), to wręcz posiadanie właściciela rzeczy.

W tym zaś układzie, niestety – poza system ksiąg wieczystych – brak dostatecznych (a właściwie żadnych) instrumentów ujawnienia praw rzeczowych na cudzych nieruchomościach. Nie należy tu oczywiście troszczyć się o podlegające zasadzie wpisu konstytutywnego prawo użytkowania wieczystego i prawo hipoteki. Problem dotyczy zaś prawa użytkowania, służebności i spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu.

66

Nie można przeoczyć, że obok systemu ksiąg wieczystych – w znacznej z nim symbiozie – funkcjonuje równolegle powszechna ewidencja gruntów i budynków według ustawy – Prawo geodezyjne i kartograficzne (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2101 ze zm.), nazywana niekiedy w ustawach odrębnych „katastrem nieruchomości”.

Ewidencja obejmuje informacje dotyczące położenia, granic, powierzchni i rodzaju gruntów (art. 20 ust. 1 PrGeod). W ewidencji ujawnia się także właściciela nieruchomości (art. 20 ust. 2 PrGeod). Dodajmy, że informacje zawarte w operacie ewidencyjnym są jawne (art. 24 ust. 2 PrGeod). Trzeba jednak zwrócić uwagę, że dane z ewidencji gruntów i budynków nie zostały opatrzone domniemaniem zgodności wpisów z rzeczywistym stanem prawnym.

Równocześnie trzeba zwrócić uwagę, że w ewidencji gruntów i budynków brak w ogóle miejsca na ujawnienie (jak to jest w księgach wieczystych) jakichkolwiek „danych” dotyczących obciążenia nieruchomości ograniczonymi prawami rzeczowymi.

67

Diametralnie odmienna, kłopotliwa, jest – w zakresie jawności praw rzeczowych – sytuacja rzeczy ruchomych. W ich przypadku jedynie sporadycznie spotykamy się z ujawnieniem własności rzeczy i ograniczonych praw rzeczowych (zastawu) we właściwych rejestrach publicznych. Wszak nierealne i wręcz zbędne byłoby prowadzenie powszechnej rejestracji wszelkich rzeczy ruchomych. Spotykamy się jedynie z rejestrem okrętowym, rejestrem statków powietrznych oraz centralną ewidencją pojazdów. Funkcjonuje także, w ograniczonym zakresie, rejestr zastawów.

68

W pierwszym rzędzie trzeba zwrócić uwagę, że statek stanowiący polską własność podlega obowiązkowi wpisu do polskiego rejestru okrętowego prowadzonego przez izbę morską właściwą dla portu macierzystego (art. 23 § 1 ustawy z 18.9.2001 r. – Kodeks morski, tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 66). Dodajmy, że statek stanowi polską własność, jeżeli jest własnością Skarbu Państwa, osoby prawnej mającej siedzibę w Rzeczypospolitej Polskiej, obywatela polskiego zamieszkałego w Rzeczypospolitej Polskiej (art. 73 § 1 KM).

Trzeba zauważyć, że w rejestrze okrętowym wpisuje się m.in. oznaczenie i adres właściciela lub wszystkich współwłaścicieli statku z określeniem ich udziałów we współwłasności oraz podstawę nabycia własności statku (art. 29 § 1 pkt 7 KM). Wpisuje się także hipotekę morską i ograniczenia w rozporządzaniu statkiem (art. 29 § 1 pkt 9 KM).

Co istotne, okoliczność będąca przedmiotem wpisu do rejestru okrętowego jest skuteczna wobec osób trzecich (art. 35 § 1 in principio KM), a wiąże się z tym jawność rejestru okrętowego (art. 28 KM). Dodajmy, że do oceny skutków wpisu do rejestru okrętowego stosuje się odpowiednio przepisy o prawach jawnych z księgi wieczystej (art. 35 § 2 KM). Bez wątpienia zatem rejestr okrętów dobrze służy ujawnieniu praw rzeczowych na statku; własności (współwłasności) statku oraz „hipoteki morskiej”.

69

Równolegle funkcjonuje w polskim systemie prawnym rejestr statków powietrznych, połączony z obowiązkiem wpisu do rejestru, albowiem do wykonywania lotów w przestrzeni powietrznej dopuszcza się, z zastrzeżonymi wyjątkami, wyłącznie cywilne statki powietrzne wpisane do rejestru (art. 31 ust. 1 ustawy z 3.7.2002 r. – Prawo lotnicze, tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 959 ze zm.).

Rejestr cywilnych statków powietrznych prowadzi Prezes Urzędu Lotnictwa Cywilnego (art. 34 ust. 1 PrLot). Do rejestru wpisuje się cywilne statki powietrzne, których właścicielem lub innym użytkownikiem jest obywatel polski, polska osoba prawna, polska jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej, cudzoziemiec mający miejsce stałego pobytu na terytorium RP (art. 35 ust. 1 PrLot).

W rejestrze wpisuje się m.in. dane dotyczące właściciela i innego niż właściciel użytkownika statku powietrznego oraz ich pełnomocników (art. 36 ust. 1 pkt 1 lit. b PrLot), a także praw rzeczowych ustanowionych na statku (art. 36 ust. 1 pkt 1 lit. c PrLot).

Zasadniczo okoliczność podlegająca wpisowi do rejestru statków jest skuteczna wobec osób trzecich, gdy została wpisana do rejestru (art. 38 ust. 1 PrLot). Jednak zastaw rejestrowy na statkach powietrznych jest skuteczny z chwilą wpisu do rejestru zastawów i podlega ujawnieniu w rejestrze statków (art. 38 ust. 1a PrLot), zatem w pierwszej kolejności znajdują tutaj zastosowanie przepisy ustawy z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1278 ze zm.).

Dodajmy, że rejestr statków jest jawny (art. 34 ust. 1a zd. 1 PrLot). Do oceny skutków wpisu do rejestru statków stosuje się odpowiednio przepisy o księgach wieczystych i hipotece (art. 38 ust. 2 PrLot).

Bez wątpienia więc rejestr statków powietrznych dobrze służy ujawnieniu praw na statku. Przede wszystkim służy ujawnieniu prawa własności. Ujawnia się także innego niż właściciel „użytkownika” statku powietrznego; inne prawo niż własność. W ujęciu interpretacyjnym trzeba zaś ocenić, że ustawodawca posługuje się tutaj szeroką, bardziej potoczną formułą „użytkowania”, obejmującą prawnorzeczową konstrukcję użytkowania, ale również względne prawo najmu, dzierżawy, czy leasingu; oczywiście nie interesują nas tutaj prawa względne. Nie mniej jednak bez wątpienia użytkowanie statku powietrznego, gdy było ustanowione podlega ujawnieniu w rejestrze. Ponadto, spośród ograniczonych praw rzeczowych ujawnieniu w rejestrze statków powietrznych podlega prawo zastawu, po wcześniejszym jego wpisie do rejestru zastawów.

70

W zakresie „ruchu lądowego” spotykamy się z centralną ewidencją pojazdów prowadzoną (w systemie teleinformatycznym) przez ministra właściwego dla spraw wewnętrznych (art. 80a ustawy z 20.6.1997 r. – Prawo o ruchu drogowym, tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1260 ze zm.). Niestety, w tym przypadku ewidencja pojazdów nie służy ujawnieniu praw rzeczowych, nawet prawa własności. Wprawdzie ewidencja zawiera „dane o właścicielu” (art. 80b pkt 5), jednak nie zastosowano tutaj domniemania zgodności wpisu z rzeczywistym stanem prawnym. W dodatku wyłączono powszechną jawność wpisów do ewidencji, mają bowiem do niej dostęp wskazane ściśle podmioty, a wśród nich głównie organy ścigania przestępstw, organy skarbowe, organy egzekucyjne oraz niektórzy ministrowie (zob. art. 80c ust. 1 PrRuchDrog).

W istotnym zakresie łagodzi „tajność” ewidencji zasada, że każdy może uzyskać potwierdzenie lub zaprzeczenie zgodności danych zawartych w dowodzie rejestracyjnym z danymi zgromadzonymi w ewidencji pojazdów, w tym danych dotyczących właściciela pojazdu (zob. art. 80c ust. 3a w zw. z ust. 3b pkt 3 PrRuchDrog). Ciągle jednak należy zważać na to, że z ewidencją pojazdów i wydanych dowodów rejestracyjnych nie powiązano domniemania zgodności wpisów z rzeczywistym stanem prawnym.

71

Mając na uwadze rejestry publiczne służące ujawnieniu praw rzeczowych na rzeczach ruchomych należy jeszcze nawiązać ponownie do problematyki zastawu rejestrowego, wpisywanego do rejestru zastawów; do powołanej już ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów.

Bez zbędnych jeszcze szczegółów, trzeba wspomnieć, że do ustanowienia zastawu rejestrowego jest wymagana umowa zastawnicza oraz wpis do rejestru zastawów (art. 2 ust. 1 ZastRejU); mamy tu więc do czynienia z wpisem o charakterze konstytutywnym. Służy to znakomicie ujawnieniu tego prawa erga omnes.

Ustawodawca zastrzega zresztą wyraźnie, że rejestr zastawów, wraz z dokumentami złożonymi do rejestru jest jawny (art. 37 ust. 1 ZastRejU). Dodajmy, że od dnia dokonania wpisu nikt nie może zasłaniać się nieznajomością danych ujawnionych w rejestrze (art. 37 ust. 1 ZastRejU).

Oczywiście, wypada jeszcze wspomnieć, że rejestr zastawów prowadzą sądy rejonowe; właściwe sądy gospodarcze (art. 36 ust. 2 w zw. z ust. 3 ZastRejU).

72

Na zakończenie trzeba zaś stwierdzić, że w obiegu powszechnym właściwym instrumentem ujawnienia stanu prawnego rzeczy ruchomych jest posiadanie rzeczy; podobnie jak w przypadku nieruchomości, dla których nie założono księgi wieczystej. Obowiązuje tu domniemanie własności płynące z zespolonego stosowania przepisów art. 339 i 341 KC.

Niestety, pomijając rejestr okrętowy, rejestr statków powietrznych i rejestr zastawów, brak ustawowego instrumentu zewnętrznej jawności ograniczonych praw rzeczowych obciążających rzeczy ruchome; posiadanie rzeczy (z domniemaniem posiadania samoistnego) stoi wręcz na przekór ustaleniu (ujawnieniu) według zewnętrznych objawów władania rzeczą istnienia ograniczonych praw rzeczowych.

Rozdział III. Przedmioty praw rzeczowych

Literatura: M. Bednarek, Mienie. Komentarz do art. 44–553 Kodeksu cywilnego, Kraków 1997; T. Dybowski, Ochrona własności w polskim prawie cywilnym. Rei vindicatio – actio negatoria, Warszawa 1969; E. Gniewek, Kodeks cywilny Księga druga – Własność i inne prawa rzeczowe. Komentarz, Kraków 2001; S. Grzybowski, Prawo cywilne. Zarys prawa rzeczowego, Warszawa 1976; J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo rzeczowe, Warszawa 2012; W. J. Katner, [w:] System prawa prywatnego, red. Z. Radwański, t. 1, Prawo cywilne – Część ogólna, red. M. Safjan, Warszawa 2012; W. J. Kocot, [w:] A. Brzozowski, W. J. Kocot, W. Opalski, Prawo rzeczowe. Zarys wykładu, Warszawa 2016; P. Machnikowski,[w:] System prawa prywatnego, red. Z. Radwański,t. 3, Prawo rzeczowe, red. E. Gniewek, Warszawa 2013; Z. K. Nowakowski, Prawo rzeczowe. Zarys wykładu, Warszawa 1980; J. Wasilkowski, Zarys prawa rzeczowego, Warszawa 1963; S. Wójcik, [w:] System prawa cywilnego, red. W. Czachórski,t. 2, Prawo własności i inne prawa rzeczowe, red. J. Ignatowicz, Ossolineum 1977.

§ 11. Ogólne określenie przedmiotu stosunków cywilnoprawnych

73

W literaturze prawniczej sporne jest zagadnienie przedmiotu stosunków cywilnoprawnych (i wszelkich stosunków prawnych). Spór ten przenosi się zaś na płaszczyznę przedmiotu praw podmiotowych. Bardziej wnikliwy wykład należy jednak do części ogólnej prawa cywilnego. W tym zaś miejscu trzeba fragmentarycznie powrócić do zagadnienia z uwzględnieniem problematyki rzeczy, jako przedmiotów praw rzeczowych.

74

Włączając się zaś do ogólnej dyskusji, należy ocenić, że przedmiotem stosunków cywilnoprawnych jest określone zachowanie się stron stosunku regulowane normami prawa cywilnego; zachowanie dozwolone, nakazane lub zakazane. Wielokrotnie zaś normowane prawem zachowanie stron stosunku cywilnoprawnego odnosi się do pewnych określonych obiektów. Można tu wskazać rzeczy, przedmioty materialne niebędące rzeczami, przedmioty niematerialne. Wolno więc w tych przypadkach mówić o przedmiotach zachowania stron stosunku cywilnoprawnego; o przedmiotach przedmiotu stosunku cywilnoprawnego. Konwencjonalnie można także krócej, pamiętając jednak o dokonywanym uproszczeniu, mówić o tych obiektach, jako przedmiotach stosunków cywilnoprawnych.

§ 12. Rzeczy jako przedmioty stosunków prawnorzeczowych i podmiotowych praw rzeczowych

I. Uwagi wstępne

75

Zasadniczo, jak już wspomniano, według prawa polskiego przedmiotem stosunków prawnorzeczowych, a zatem wynikających z nich podmiotowych praw rzeczowych, są rzeczy. Wyraźnie akcentuje to ustawodawca, w odniesieniu do wszystkich praw rzeczowych, określając ich treść; konstruując uprawnienia składające się na treść normowanego prawa rzeczowego, odnosi je do rzeczy. Nie zmienia tego spojrzenia odrębne stwierdzenie, że niektóre prawa rzeczowe dotyczą tylko nieruchomości (użytkowanie wieczyste, służebności, hipoteka), a inne (prawo zastawu) rzeczy ruchomych.

76

Pamiętamy jednak również o tym, że obok zasadniczej formy praw rzeczowych obciążających rzeczy dopuszcza ustawodawca niekiedy „prawa rzeczowe na prawach”; na określonych prawach majątkowych. Można tu przypomnieć użytkowanie praw (art. 265 KC), zastaw na prawach (art. 327 KC), hipotekę na użytkowaniu wieczystym (art. 65 ust. 2 pkt 1 KWU), hipotekę na spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu (art. 65 ust. 2 pkt 2 KWU) i hipotekę na wierzytelności zabezpieczonej hipoteką (art. 65 ust. 2 pkt 3 KWU).

II. Pojęcie rzeczy

77

W obszarze prawa prywatnego (a także prawa publicznego) spotykamy się nieustannie z potrzebą interpretowania pojęcia „rzeczy” dla należytego stosowania właściwych przepisów prawnych. W szczególności dotyczy to regulacji prawa rzeczowego. Zatem ze względu na jego szczególne znaczenie, już w części ogólnej Kodeksu cywilnego (księga I) podjął ustawodawca próbę zdefiniowania pojęcia rzeczy. Zauważmy zaś niezwłocznie, że w cywilistycznym ujęciu normatywnym rzeczami są tylko przedmioty materialne (art. 45 KC).

78

Zauważmy, dla ścisłości, że ta uboga definicja ustawowa wymaga dalszego rozwinięcia, z dochowaniem wierności zasadniczym wskazaniom ustawodawcy. Należy zaś przywiązywać wagę do określeń: „przedmiot” i „materialny”. Trzeba też sięgać do dalszych przepisów części ogólnej (dotyczących konstrukcji części składowej i przynależności rzeczy) oraz prawa rzeczowego (dotyczących treści praw rzeczowych – a zwłaszcza prawa własności). W takim zaś uwikłaniu normatywnym najlepiej posłużyć się „nieśmiertelną” definicją J. Wasilkowskiego, według której „rzeczami w rozumieniu naszego prawa cywilnego są materialne części przyrody w stanie pierwotnym lub przetworzonym, na tyle wyodrębnione (w sposób naturalny lub sztuczny), że w stosunkach społeczno-gospodarczych mogą być traktowane jako dobra materialne”. Rzeczami są zatem jedynie takie przedmioty materialne, które stanowią (mogą stanowić) samoistny przedmiot obrotu (podmiotowych praw rzeczowych).

79

Zasadniczo więc jedynie tak pojmowane rzeczy są przedmiotem stosunków cywilnoprawnych i wynikających z ich treści podmiotowych praw rzeczowych. Dodajmy, że przedmiotem praw rzeczowych, a zwłaszcza prawa własności, mogą być tylko istniejące rzeczy zindywidualizowane. W przeciwieństwie do tego przedmiotem stosunków obligacyjnych (także obrotu) mogą być rzeczy przyszłe oraz rzeczy oznaczone co do gatunku występujące w większej masie. Ostatecznie jednak przedmiotem własności (oraz dalszych praw rzeczowych) może być jedynie wytworzona finalnie rzecz oznaczona co do tożsamości, czy też rzecz (rzeczy) wydzielona z masy rzeczy oznaczonych co do gatunku.

III. Rodzaje rzeczy

1. Rzeczy w obrocie, rzeczy wyłączone z obrotu i rzeczy ograniczone w obrocie

80

Niekiedy ustawodawca, a jeszcze częściej doktryna, dokonuje zaszeregowania określonych rodzajów rzeczy do przyjmowanego podziału klasyfikacyjnego; z perspektywy przyjętych kryteriów merytorycznych, ze wskazaniem określonych skutków prawnych.

W szczególności wyróżnia się w literaturze wskazanie rzeczy wyłączonych z obrotu (res extra commertium), rzeczy w ograniczonym obrocie oraz rzeczy dopuszczonych do nieograniczonego obrotu (res in commertio).

Ściśle biorąc „rzeczy wyłączone z obrotu” nie spełniają tutaj wymagań przypisanych pojęciu rzeczy, jako przedmiotów materialnych, które „stanowią (mogą stanowić) samoistny przedmiot obrotu i stosunków prawnorzeczowych”.

Przykład: powierzchniowe wody płynące, powietrze atmosferyczne (res omnium communes).

Nie można zaś pominąć jako „przedmiotów stosunków cywilnoprawnych” takich „rzeczy, które znajdują się w ograniczonym obrocie”.

Przykład: broń, amunicja, środki odurzające, w dużym stopniu medykamenty.

Zasadniczo zaś większość rzeczy to „przedmioty dopuszczone do obrotu”, chociaż częstokroć spotykamy się ze specjalnym reżimem prawnym obejmującym treść, tryb i formę rozporządzeń.

2. Nieruchomości i rzeczy ruchome

81

Doniosłe znaczenie prawne ma podział rzeczy na nieruchomości i rzeczy ruchome. W regulacji prawnej odbija się to przede wszystkim ustanowieniem odrębnego, szczególnego reżimu prawnego dla nieruchomości, co jest miarą gospodarczej funkcji nieruchomości. Najpierw zwraca uwagę, że wyodrębniono de lege lata grupę praw podmiotowych zarezerwowanych wyłącznie dla nieruchomości. Należą do niej użytkowanie wieczyste, służebności, hipoteka, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu (w obszarze stosunków obligacyjnych: dożywocie). Dalej – instytucja ksiąg wieczystych służy ujawnieniu praw rzeczowych (oraz niektórych praw i roszczeń osobistych) na nieruchomościach. Spotykamy wreszcie – w obrębie prawa własności – znaczne różnice regulacji legislacyjnej dotyczącej granic prawa własności oraz nabycia i utraty prawa własności nieruchomości.

Na drugim biegunie brak zaś zasadniczo równie drastycznej, interwencyjnej regulacji prawnej w odniesieniu do rzeczy ruchomych. Sporadyczne wyjątki dotyczące rzeczy specjalnego przeznaczenia (dobra kultury, broń itp.) nie czynią zasadniczego wyłomu.

82

W ustawodawstwie polskim pojęcie nieruchomości zdefiniowano w art. 46 § 1 KC. Według powołanego przepisu, nieruchomościami są części powierzchni ziemskiej stanowiące odrębny przedmiot własności (grunty), jak również budynki trwale z gruntem związane lub części takich budynków, jeżeli na mocy przepisów szczególnych stanowią odrębny od gruntu przedmiot własności.

Nie określono natomiast w Kodeksie cywilnym pojęcia rzeczy ruchomych. Niemniej jednak a contrario trzeba uznać, że należą do nich wszelkie przedmioty materialne niestanowiące nieruchomości ani ich części składowych.

83

Zasadniczo grunty stanowią nieruchomości. W literaturze prawniczej używa się wielokrotnie na oznaczenie tego rodzaju nieruchomości pojęcia nieruchomości gruntowej. Budynki oraz inne urządzenia trwale z gruntem związane są zaś – co do zasady – częściami składowymi gruntu według zasady superficies solo cedit (art. 48 KC). Część składowa nie stanowi zaś odrębnego przedmiotu własności; dzieli losy prawne gruntu (zob. art. 47 § 1 KC). Możliwe są jednak wyjątki przewidziane w ustawie; sygnalizuje taką możliwość art. 46 § 1 in fine oraz art. 48 in principio KC. Trzeba więc przypomnieć, że budynki oraz części budynków są nieruchomościami w rozumieniu prawa (a nie częściami składowymi), jeżeli na mocy przepisów szczególnych stanowią odrębny przedmiot własności. Można wtedy mówić o nieruchomości budynkowej lub nieruchomości lokalowej.

84

Natomiast zwykłą postać nieruchomości stanowią grunty. Przypomnijmy, że w rozumieniu art. 46 KC gruntem jest część powierzchni ziemskiej stanowiąca odrębny przedmiot własności. Wyróżnienie nieruchomości następuje zatem za pomocą prawnego kryterium własności, po geodezyjnym określeniu jej granic. Nieruchomością (tutaj nieruchomością gruntową) jest więc wydzielona fizycznie (geodezyjnie) i wyodrębniona prawnie (poprzez osobę właściciela) część powierzchni ziemskiej.

85

Jak wspomniano, także budynek, na zasadzie wyjątku, może stanowić odrębną nieruchomość. Nie kwalifikujemy go wówczas do kategorii części składowych gruntu. Warto jednak przypomnieć, że według podstawowego przepisu art. 46 § 1 KC nieruchomościami są zasadniczo grunty oraz wyjątkowo budynki i części budynków, jeżeli na mocy przepisów szczególnych stanowią odrębny od gruntu przedmiot własności. Zatem jedynie przepisem rangi legis specialis można ustanawiać wyjątki od zasady superficies solo cedit. Nigdy zaś nie można czynnością prawną stron ustanowić skutecznie odrębnej własności budynku, gdy brak w tej mierze wyraźnego upoważniającego przepisu prawa.

86

W obowiązującym obecnie ustawodawstwie spotykamy rzeczywiście, choć w malejącym stopniu, sygnalizowane w art. 46 KC, wyjątki. Ściśle biorąc, współcześnie można wskazać trzy wyjątki, gdy ustawodawca ustanawia wprost lub dopuszcza możliwość ustanowienia odrębnej własności budynków. Mówiąc z uproszczeniem, należy tu wskazać przykład budynków wzniesionych przez użytkownika wieczystego na gruncie oddanym w użytkowanie wieczyste lub nabytych przy zawarciu umowy o oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste (art. 235 KC), budynków wzniesionych przez rolniczą spółdzielnię produkcyjną na gruncie państwowym oddanym w użytkowanie spółdzielni (art. 272 KC) i budynków wzniesionych przez rolniczą spółdzielnię produkcyjną na gruncie stanowiącym wkład gruntowy (art. 279 KC).

We wskazanych przypadkach ustawodawca dopuszcza równolegle odrębną własność innych urządzeń wzniesionych na gruncie.

87

Jak sygnalizowano wcześniej, spotykamy również de lege latanieruchomości lokalowe. Według dosłownego brzmienia art. 46 § 1 KC, przedmiot odrębnej własności mogą stanowić – z upoważnienia odrębnego przepisu szczególnego – części budynków. W wyniku wykładni systemowej trzeba jednak stwierdzić, że odrębnym przedmiotem własności, stanowiącym fizycznie część budynku, może być jedynie lokal. Nie ustanawia się zaś odrębnej własności innych części budynków.

Z odrębną własnością lokalu mamy do czynienia jedynie w razie jej ustanowienia mocą określonego, wymaganego przez prawo, konstytutywnego zdarzenia cywilnoprawnego. Według znajdującej tu zastosowanie ustawy z 24.6.1994 r. o własności lokali (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 716), odrębną własność lokalu można ustanowić w drodze umowy, a także jednostronnej czynności prawnej właściciela nieruchomości albo orzeczenia sądu znoszącego współwłasność (art. 7 ust. 1 WłLokU). Odrębna własność lokali nie powstaje zaś z mocy samego prawa, gdy w sensie funkcjonalnym poszczególne lokale znajdujące się we wzniesionym budynku spełniają warunek samodzielności.

3. Rzeczy oznaczone co do gatunku i co do tożsamości

88

Istotne znaczenie prawne ma również podział rzeczy na oznaczone co do gatunku i co do tożsamości. Należy bowiem pamiętać o skutkach prawnych, jakie ustawodawca wiąże z tym podziałem. W obszarze prawa rzeczowego należy przede wszystkim zwrócić uwagę na mechanizm przeniesienia własności. W związku z tym trzeba dostrzegać, że umowa sprzedaży, zamiany, darowizny lub inna umowa zobowiązująca do przeniesienia własności rzeczy co do tożsamości oznaczonej przenosi własność na nabywcę, chyba, że przepis szczególny stanowi inaczej albo że strony inaczej postanowiły (art. 155 § 1 KC). Natomiast, jeżeli przedmiotem umowy zobowiązującej do przeniesienia własności są rzeczy oznaczone co do gatunku, do przeniesienia własności potrzebne jest przeniesienie posiadania rzeczy. To samo dotyczy wypadku, gdy przedmiotem umowy zobowiązującej do przeniesienia własności są rzeczy przyszłe (art. 155 § 2 KC).

W nawiązaniu do tego trzeba jeszcze podkreślić, że przedmiotem własności i dalszych praw rzeczowych mogą być jedynie istniejące rzeczy zindywidualizowane. Dlatego właśnie w przypadku czynności prawnych dotyczących rzeczy przyszłych oraz rzeczy oznaczonych co do gatunku ustawodawca wymaga dla uzyskania skutku rozporządzającego dodatkowej czynności przeniesienia posiadania.

Także w obszarze zobowiązań można wskazać liczne odrębności dotyczące świadczenia rzeczy oznaczonych co do gatunku i co do tożsamości. Jedynie tytułem ilustracji można nadmienić, że jeżeli przedmiotem świadczenia jest określona ilość rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, wierzyciel może w razie zwłoki dłużnika nabyć na jego koszt taką samą ilość rzeczy tego samego gatunku (art. 479 KC).

89

W razie oznaczenia przedmiotu według indywidualnych cech (właściwości) mamy do czynienia z rzeczą oznaczoną co do tożsamości. Z samej natury są oznaczone co do tożsamości pojedyncze egzemplarze rzeczy występujących w obrocie, w szczególności zaś egzemplarze unikalne. Najczęściej jednak indywidualne oznaczenie rzeczy jest wynikiem woli stron dokonujących wyboru z szerszej gamy rzeczy oznaczonych co do gatunku.

Przykład: Dealer nabywa od producenta 500 samochodów marki X model A; transakcja dotyczy rzeczy oznaczonych co do gatunku. W wariancie drugim osoba Y kupuje u dealera wybrany samochód z oznaczonym numerem silnika, nadwozia i podwozia; transakcja dotyczy rzeczy oznaczonej co do tożsamości.

Rzeczy oznaczone co do gatunku występują w obrocie w większej masie; są rzeczami zamiennymi. Ich pierwotne, ogólne oznaczenie następuje według miary, wagi, objętości czy liczby rzeczy danego rodzaju. W stosunkach obligacyjnych wystarcza takie oznaczenie rzeczy na etapie zaciągania zobowiązania. Dla spełnienia świadczenia konieczny jest jednak ściślejszy wybór. Szczególnie zaś niezbędne jest dokonanie wyboru i przeniesienie posiadania w przypadku zobowiązania do przeniesienia własności (art. 155 § 2 KC).

Na marginesie trzeba wspomnieć, że nieruchomości są zawsze rzeczami oznaczonymi co do tożsamości, zindywidualizowanymi według osoby właściciela.

Przykład: Oznaczone w ewidencji gruntów nieruchomości J. Kowalskiego, Banku X, Gminy Międzyzdroje itp.

4. Rzeczy podzielne i niepodzielne

90

Nie wyróżnia ustawodawca rzeczy podzielnych oraz niepodzielnych, chociaż w prawie rzeczowym reguluje problematykę podziału rzeczy wspólnej przy zniesieniu współwłasności (art. 211–214 KC), a w prawie zobowiązań problematykę podzielności (i niepodzielności) świadczenia (art. 379–383 KC); co można wiązać z podzielnością przedmiotu świadczenia.

Generalnie można uznać, że kwalifikację rzeczy podzielnych spełniają takie rzeczy, które da się podzielić z zapewnieniem ekonomicznej wartości i samoistnego bytu fizycznego oraz prawnego nowych rzeczy powstających w wyniku podziału.

IV. Części składowe rzeczy

91

Poszczególne rzeczy miewają częstokroć złożoną strukturę fizyczną. Najczęściej składają się z różnych elementów, które w wyniku połączenia tracą samodzielny byt i stanowią jedną całość w sensie fizycznym i gospodarczym. Adekwatnie do tego zastosowano na płaszczyźnie prawnej jurydyczną konstrukcję części składowej.