Prawo międzynarodowe praw człowieka - Krzysztof Orzeszyna, Michał Skwarzyński, Robert Tabaszewski - ebook

Prawo międzynarodowe praw człowieka ebook

Krzysztof Orzeszyna, Michał Skwarzyński, Robert Tabaszewski

0,0
69,00 zł

lub
Opis

Podręcznik jest kompleksowym opracowaniem z zakresu praw człowieka i środków ich ochrony.

W rozdziale I przedstawione zostały podstawowe zasady i konstrukcja prawa międzynarodowego praw człowieka. Szczegółowej analizie poddano godność jako źródło praw człowieka w systemie krajowym i międzynarodowym, a także relacje, które łączą prawa człowieka i prawo międzynarodowe publiczne. Przedstawiono podmioty, w tym podmioty szczególnie chronione praw człowieka. Uwzględniono koncepcję generacyjności, jako dominującej koncepcji teoretyczno-prawnej. Omówiono podstawowe deklaracje, wytyczne i zasady przyjęte na poziomie międzynarodowym, uznając, że przyczyniają się do zrozumienia, wdrożenia i rozwoju prawa międzynarodowego.

Normatywny system ochrony praw człowieka został przedstawiony w rozdziale II. Szczegółowej analizie poddano interesujące nie tylko z punktu widzenia krajowego porządku prawnego, lecz także w świetle ujęcia systemowego modele praw człowieka obowiązujące w polskim systemie krajowym przez kreujące je organizacje: Narodów Zjednoczonych, Radę Europy, Unię Europejską, Organizację Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie. Na uwzględnienie zasługują systemy pozaeuropejskie: międzyamerykański, afrykański, arabsko-muzułmański oraz krystalizujący się system azjatycki. Na uwagę zasługuje część poświęcona krajowemu systemowi ochrony praw człowieka.

Rozdział III dotyczy poszczególnych organów i środków ochrony praw człowieka w systemie uniwersalnym. W szerokim zakresie przedstawiono także środki ochrony praw człowieka w systemach regionalnych, w tym Trybunałów: Międzyamerykańskiego i Afrykańskiego. Przedstawiono działalność Ligi Państw Arabskich wobec praw człowieka. Z racji na ważkość poruszanych na zajęciach z zakresu praw człowieka środków ich ochrony szczególne miejsce poświęcono takim instrumentom, jak: skarga konstytucyjna, skarga nadzwyczajna do Sądu Najwyższego, skarga do ETPCz, skarga do EKPS, skarga do organów komitetowych ONZ czy skargi do TSUE. Wyczerpująco opisano krajowe środki ochrony praw człowieka, które może składać jednostka w ramach zakresu działania instytucji rzecznikowskich.

Kolejne rozdziały dotyczą szczegółowych aspektów prawa międzynarodowego praw człowieka w działaniu, z uwzględnieniem sytuacji specyficznych i nadzwyczajnych. Rozdział IV dotyczy międzynarodowego prawa humanitarnego i realizacji ochrony praw człowieka w stanach nadzwyczajnych. Natomiast w rozdziale V opisano ochronę praw mniejszości narodowych, uchodźców i migrantów, jako realizację ochrony praw człowieka Szczegółowo opisano relacje łączące międzynarodowe prawo humanitarne i prawa człowieka. Analizie poddano zakres obowiązywania międzynarodowego prawa humanitarnego, jak również opisano odpowiedzialność państw za zbrodnie prawa międzynarodowego, naruszenia praw migrantów, mniejszości narodowych i etnicznych. Opisano szczegółowe uprawnienia podmiotowe przysługujące jednostkom w razie naruszenia ich praw.

W ostatnim rozdziale omówiono wybrane prawa człowieka. Niewątpliwym walorem tej części opracowania jest zastosowana w nim metodologia ujmująca poszczególne prawa człowieka w sposób funkcjonalny i dynamiczny, wymykając się tym samym klasycznemu podziałowi na poszczególne generacje praw człowieka. Zasadniczym kryterium podziału był stopień i specyfika zagrożenia dla godności jednostki. Kolejno omówieniu poddano: osobiste prawa człowieka, ochronę praw człowieka szczególnie zagrożonych wobec wykonywania imperium państwa oraz instytucję zakazu w systemie praw człowieka.

Podręcznik akademicki jest przeznaczony dla szerokiego kręgu odbiorców: studentów prawa, administracji, europeistyki, prawa kanonicznego, doktorantów, kadry akademickiej, a z racji jego praktycznego ukierunkowania także dla przedstawicieli służby zagranicznej oraz osób stosujących prawo: sędziów, adwokatów, radców prawnych, komorników i notariuszy.

Konstrukcja podręcznika ma charakter nowatorski, z jednej strony wychodzi naprzeciw tradycyjnym klasyfikacjom dotyczącym materialnych praw człowieka, skupionych w ramach poszczególnych grup generacyjnych, z drugiej zaś w sposób całkowicie pionierski ujmuje je w grupy uznane przez prawników-praktyków za najbardziej użyteczne w procesie interpretacji, stosowania i wykładni przepisów.

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi lub dowolnej aplikacji obsługującej format:

EPUB
MOBI
PDF

Liczba stron: 561

Oceny
0,0
0
0
0
0
0



Krzysztof OrzeszynaMichał SkwarzyńskiRobert Tabaszewski

 

 

 

Prawo międzynarodowe praw człowieka

 

 

 

 

WYDAWNICTWO C.H.BECK WARSZAWA 2020

Poszczególne rozdziały opracowali:

K. Orzeszyna – Rozdział I: § 2; Rozdział II: § 6; Rozdział III: § 10; Rozdział IV; Rozdział VI: § 20.II.4, § 22.II, wprowadzenie do rozdziału IV

M. Skwarzyński – Rozdział I: § 1: II–IV; § 3: I–II; § 4; Rozdział II: § 8; Rozdział III: § 13; Rozdział VI: § 20: II.1–3; § 21: III; 22: I, IV, wprowadzenie do rozdziałów I–III, VI oraz wprowadzenie do § 19, 20, 21

R. Tabaszewski – Rozdział I: § 1.I; § 3: III; Rozdział II: § 5, § 7; Rozdział III: § 9, § 11, § 12; Rozdział V; Rozdział VI: § 20.I, II.5; § 21: I, II; § 22: III, wprowadzenie do rozdziału V

Recenzent wydawniczy: dr hab. Elżbieta Karska, prof. UKSW

Wydawca:Lucyna Wyciszkiewicz-Pardej

© Wydawnictwo C.H.Beck 2020

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: Wydawnictwo C.H.BeckPrzygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN: 978-83-8198-866-7

Przedmowa

Wychodząc naprzeciw rosnącemu zainteresowaniu praktycznym rezonansem najbardziej dynamicznie rozwijającej się gałęzi prawa międzynarodowego, jaką są prawa człowieka, oddajemy w Państwa ręce podręcznik akademicki „Prawo Międzynarodowe Praw Człowieka”. Prawa człowieka charakteryzują się coraz większym stopniem konkretności i rekognicji norm w poszczególnych systemach międzynarodowych i w coraz większym stopniu wpływają na stosowanie prawa krajowego.

Prawo międzynarodowe, dzięki modelom ratyfikacji, staje się prawem w granicach określonych w krajowych ustawach zasadniczych. Naturą tego prawa są istotowo nieograniczone trzy płaszczyzny możliwości jego stosowania i egzekwowania na poziomie międzynarodowym, regionalnym i krajowym, które zostały wyrażone w jego źródłach: traktatach, umowach między państwami, a także w normach zwyczajowego prawa międzynarodowego praw człowieka. Zadaniem autorów jest pokazanie, w jaki sposób specjalistom tworzącym zbiór prawa międzynarodowego przyświecały idee jak najpełniejszej realizacji, ochrony, promowania i wypełnienia praw człowieka.

Autorami podręcznika są pracownicy Katedry Praw Człowieka i Prawa Humanitarnego na Wydziale Prawa, Prawa Kanonicznego i Administracji Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II. Pracownicy, w zakresie badań naukowych dotyczących praw człowieka i sposobów ich ochrony, kontynuują najlepsze tradycje wybitnych profesorów KUL, szanując i twórczo rozwijając dzieła pionierów Lubelskiej Szkoły Praw Człowieka: profesora dra hab. Franciszka Mazurka oraz profesor dr hab. Hanny Waśkiewicz. Systematyka praw człowieka prezentowana w podręczniku czerpie także z personalizmu chrześcijańskiego i dorobku naukowego Karola Wojtyły.

Mając na uwadze powyższe i znamienite tradycje badawcze, publikacja zawiera syntetyczny wykład prawa międzynarodowego praw człowieka sensu largo, uwzględniający bieżące orzecznictwo i poglądy doktryny. Tym samym podręcznik w zasadniczy sposób wypełnia istniejącą na rynku wydawniczym lukę z zakresu praw człowieka, szczególnie z zakresu prawa międzynarodowego praw człowieka.

Przewodnią ideą, na której została zbudowana cała koncepcja podręcznika, uczyniono zasadę poszanowania przyrodzonej godności osoby ludzkiej. Nie bez powodu ideą godności na wskroś jest przesiąknięta cała Konstytucja RP oraz jej aksjologiczne i normatywne matryce: Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Zasada poszanowania godności i praw człowieka jest uznawana za normę o charakterze lex fundamentalis oraz źródło prawa międzynarodowego praw człowieka również przez autorów niniejszego podręcznika.

Przedstawiając podręcznik akademicki, czynimy to z nadzieją, że będzie on służył szerokiemu kręgowi odbiorców: studentom prawa, administracji, europeistyki, prawa kanonicznego, w szczególności zaś wszystkim tym odbiorcom, którzy są zainteresowani międzynarodową ochroną praw człowieka. Liczymy na to, że podręcznik spotka się z zainteresowaniem nie tylko studentów, doktorantów, kadry akademickiej, lecz z racji jego praktycznego ukierunkowania, także przedstawicieli służby zagranicznej oraz osób stosujących prawo: sędziów, adwokatów, radców prawnych, komorników i notariuszy. W całym podręczniku wyrażono ideę, że prawa człowieka umożliwiają prawidłowo realizować cel systemu prawa i wymierzać sprawiedliwość.

Niewątpliwą zaletą tego opracowania jest jego systematyka, wypływająca z zasady przyrodzonej godności osoby ludzkiej. Podręcznik jako pierwszy w Polsce w sposób kompleksowy uwzględnia specyfikę odziaływania norm prawa międzynarodowego praw człowieka na systemy krajowe. Konstrukcja podręcznika ma charakter nowatorski, z jednej strony wychodzi naprzeciw tradycyjnym klasyfikacjom dotyczącym materialnych praw człowieka, skupionych w ramach poszczególnych grup generacyjnych, z drugiej zaś w sposób całkowicie pionierski ujmuje je w grupy uznane przez prawników-praktyków za najbardziej użyteczne w procesie interpretacji, stosowania i wykładni przepisów. Podręcznik został sporządzony w taki sposób, aby odzwierciedlał zagadnienia w sposób najbardziej syntetyczny, jak również zawierał maksimum praktycznych treści. Oprócz systematyzacji zagadnień związanych z prawami człowieka, ma on za zadanie przekazać, że jest to system praktycznej ochrony praw jednostki, a nie wyłącznie struktura teoretyczna czy dydaktyczna.

Podręcznik składa się z sześciu zasadniczych rozdziałów podzielonych na podrozdziały, które zostały opracowane przez autorów-specjalistów z poszczególnych dziedzin prawa międzynarodowego praw człowieka. Warto zauważyć, że w większości został on opracowany przez praktykujących prawników, mających doświadczenie w rozwiązywaniu problemów prawnych związanych ze stosowaniem prawa międzynarodowego. Każdy rozdział został poprzedzony wykazem wybranej literatury z opracowywanego zakresu, co poszukującemu czytelnikowi ułatwi pogłębienie interesującego go zagadnienia. Niewątpliwym walorem jest uwypuklenie orzeczeń i decyzji organów ochrony praw człowieka w tekście, co w szczególny sposób powinno być przydatne dla praktyków prawa.

W rozdziale I, zatytułowanym „Siatka pojęć i ogólne zasady praw człowieka”, przedstawione zostały podstawowe zasady i konstrukcja prawa międzynarodowego praw człowieka. Szczegółowej analizie poddano godność jako źródło praw człowieka w systemie krajowym i międzynarodowym, a także relacje, które łączą prawa człowieka i prawo międzynarodowe publiczne. Przedstawiono podmioty, w tym podmioty szczególnie chronione praw człowieka. Uwzględniono koncepcję generacyjności, jako dominującej koncepcji teoretyczno-prawnej. Omówiono podstawowe deklaracje, wytyczne i zasady przyjęte na poziomie międzynarodowym, uznając, że przyczyniają się do zrozumienia, wdrożenia i rozwoju prawa międzynarodowego.

Normatywny system ochrony praw człowieka został przedstawiony w rozdziale II. Szczegółowej analizie poddano interesujące nie tylko z punktu widzenia krajowego porządku prawnego, lecz także w świetle ujęcia systemowego modele praw człowieka obowiązujące w polskim systemie krajowym przez kreujące je organizacje: Narodów Zjednoczonych, Radę Europy, Unię Europejską, Organizację Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie. Na uwzględnienie zasługują systemy pozaeuropejskie: międzyamerykański, afrykański, arabsko-muzułmański oraz krystalizujący się system azjatycki. Z punktu widzenia praktyka prawa szczególnie atrakcyjna jest część poświęcona krajowemu systemowi ochrony praw człowieka.

Rozdział III dotyczy poszczególnych organów i środków ochrony praw człowieka w systemie uniwersalnym, w tym szczególnie interesujących z punktu widzenia czytelnika polskiego: skargi do KPCz. W szerokim zakresie przedstawiono środki ochrony praw człowieka w systemach regionalnych, w tym Trybunałów: Międzyamerykańskiego i Afrykańskiego. Przedstawiono działalność Ligi Państw Arabskich wobec praw człowieka. Z racji na ważkość poruszanych na zajęciach z zakresu praw człowieka środków ich ochrony szczególne miejsce poświęcono takim instrumentom, jak: skarga konstytucyjna, skarga nadzwyczajna do Sądu Najwyższego, skarga do ETPCz, skarga do EKPS, skarga do organów komitetowych ONZ czy skargi do TSUE. Wyczerpująco opisano krajowe środki ochrony praw człowieka, które może składać jednostka w ramach zakresu działania instytucji rzecznikowskich.

Kolejne rozdziały dotyczą szczegółowych aspektów prawa międzynarodowego praw człowieka w działaniu, z uwzględnieniem sytuacji specyficznych i nadzwyczajnych. Rozdział IV dotyczy międzynarodowego prawa humanitarnego i realizacji ochrony praw człowieka w stanach nadzwyczajnych. Natomiast w rozdziale V opisano ochronę praw mniejszości narodowych, uchodźców i migrantów, jako realizację ochrony praw człowieka Szczegółowo opisano relacje łączące międzynarodowe prawo humanitarne i prawa człowieka. Analizie poddano zakres obowiązywania międzynarodowego prawa humanitarnego, jak również opisano odpowiedzialność państw za zbrodnie prawa międzynarodowego, naruszenia praw migrantów, mniejszości narodowych i etnicznych. Opisano szczegółowe uprawnienia podmiotowe przysługujące jednostkom w razie naruszenia ich praw.

W ostatnim rozdziale omówiono wybrane prawa człowieka. Niewątpliwym walorem tej części opracowania jest zastosowana w nim metodologia ujmująca poszczególne prawa człowieka w sposób funkcjonalny i dynamiczny, wymykając się tym samym klasycznemu podziałowi na poszczególne generacje praw człowieka. Zasadniczym kryterium podziału był stopień i specyfika zagrożenia dla godności jednostki. Kolejno omówieniu poddano: osobiste prawa człowieka, ochronę praw człowieka szczególnie zagrożonych wobec wykonywania imperium państwa oraz instytucję zakazu w systemie praw człowieka.

Podręcznik jest kolejną wspólną publikacją pracowników Katedry. Szczególne podziękowania kierujemy do recenzentów oraz wszystkich tych, którzy przyczynili się do powstania tego podręcznika. Z racji obszerności materii prawa międzynarodowego z niektórych zagadnień świadomie zrezygnowano bądź je ograniczono. Autorzy liczą na pomocne uwagi i komentarze, które mogą przyczynić się do ulepszenia publikacji.

Podręcznik uwzględnia stan prawny na 15.6.2020 r.

Lublin–Warszawa 2020

Krzysztof Orzeszyna

Michał Skwarzyński

Robert Tabaszewski

Wykaz skrótów

1. Akty prawne

AfrKPCziL

Afrykańska karta praw człowieka i ludów z 17.6.1981 r., OAU, Doc. CAB/LEG/67/3 rev. 5

AmDPiOCz

Amerykańska Deklaracja Praw i Obowiązków Człowieka przyjęta na IX Konferencji Państw Amerykańskich 2.5.1948 r. (https://www.cidh.oas.org/Basicos/English/Basic2.American%20 Declaration.htm)

AmKPCz

Amerykańska Konwencja Praw Człowieka uchwalona 22.11.1969 r. (Pakt z San José) wraz z dodatkowym protokołem w zakresie praw społecznych, ekonomicznych i kulturalnych z 17.11.1988 r., O.A.S. Treaty Series No. 69

CAT

Konwencja w sprawie Zakazu Tortur oraz Innego Okrutnego, Nieludzkiego lub Poniżającego Traktowania albo Karania przyjęta 10.12.1984 r. (Dz.U. z 1989 r. Nr 63, poz. 378)

CED

Konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 18.12.1979 r. (Dz.U. z 1982 r. Nr 10, poz. 71)

CEDAW

Konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 18.12.1979 r. (Dz.U. z 1982 r. Nr 10, poz. 71)

CERD

Międzynarodowa konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej otwarta do podpisu w Nowym Jorku 7.3.1966 r. (Dz.U. z 1969 r. Nr 25, poz. 187)

CRPD

Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych sporządzona 13.12.2006 (Dz.U. z 2012 r. Nr 1169)

EKB

Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Godności Istoty Ludzkiej wobec Zastosowań Biologii i Medycyny otwarta do podpisu 4.4.1997 r., E.T.S. No. 164

EKPCz

Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzona 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.)

FCNM

Konwencja ramowa o ochronie mniejszości narodowych sporządzona 1.2.1995 r. (Dz.U. z 2002 r. Nr 22, poz. 20)

KDPCz

Kairska Deklaracja o Prawach Człowieka w Islamie przyjęta na Konferencji Ministrów Spraw Zagranicznych OIC 5.8.1990 r., U.N. GAOR, World Conf. on Hum. Rts., 4th Sess., Agenda Item 5, U.N. Doc. A/CONF.157/PC/62/Add.18 (1993)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1460 ze zm.)

KPD

Konwencja Narodów Zjednoczonych o Prawach Dziecka przyjęta 20.11.1989 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526)

KPK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 30)

KPW

ustawa z 24.8.2001 r. – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1120 ze zm.)

KPP

Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej, uchwalona i podpisana 7.12.2000 r., Dz.Urz. UE z 2010 r. Nr C 83/389 PL

KWNP

Konwencja Wspólnoty Niepodległych Państw o prawach człowieka i wolnościach podstawowych z 26.5.1995 r. (Council of Europe Information Sheet 1995, No. 36)

MNEU

ustawa z 6.1.2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym z 6.1.2005 r. (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 823)

MPPGSiK

Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych otwarty do podpisu dnia 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 169)

MPPOiP

Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych otwarty do podpisu w 16.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167)

OrgTKU

ustawa z 30.11.2016 r.o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 2393)

PDPCz

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ, przyjęta i proklamowana 10.12.1948, 217 A (III), U.N. Doc. A/810 at 71 (1948)

Proc.1503

Rezolucja Rady Gospodarczo-Społecznej Nr 1503 (XLVIII) przyjęta 27.5.1970 r., Res. Nr 1503(XLVIII)

PrPostSAdm

ustawa z 30.8.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.)

PrUSP

ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 365 ze zm.)

PrzewU

ustawa z 17.6.2004 r. o skardze na naruszenie prawa stronydo rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 75 ze zm.)

RegETPCz

Regulamin Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 4.11.2019 r., https://www.echr.coe.int/Documents/Rules_Court_ENG.pdf

RPOU

ustawa z 15.7.1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 627)

SNU

ustawa z 8.12.2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 825 ze zm.)

StatutRE

Statut Rady Europy z 5.5.1949 r. (Dz.U. z 1994 r. Nr 118, poz. 565)

TFUE

Traktat o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej z 25.3.1957 r. (Dz.U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864 ze zm.)

TRIPS

Układ o Handlowych Aspektach Praw Własności Intelektualnej zawarty 15.4.1994 r. (Dz.U. z 1996 r. Nr 32, poz.143)

TUE

Traktat o Unii Europejskiej z 7.2.1992 r. (Dz.U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864 ze zm.)

USP

ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. z 2001 r. Nr 98, poz. 1070 ze zm.)

ZEKS

Zrewidowana Europejska Karta Społeczna otwarta do podpisu 3.6.1996, E.T.S. No. 163

2. Organy i instytucje

ACERWC

Afrykański Komitet Ekspertów ds. Praw i Dobrobytu Dziecka

AFET

Komisja Spraw Zagranicznych

AI

Amnesty International

AICHR

Międzyrządowa Komisja ds. Praw Człowieka

ASEAN

Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej

CAE

Nadzwyczajne Izby Afrykańskie

CDBI

Komitet Sterujący ds. Bioetyki

CDDH

Komitet Zarządzający do spraw Praw Człowieka Rady Europy

CDSP

Europejska Komisja Zdrowia

CEPEJ

Europejska Komisja na rzecz Efektywności Wymiaru Sprawiedliwości

ICEPOL

Agencja Unii Europejskiej ds. Szkolenia w Dziedzinie Ścigania

CMW

Komitet Praw Pracowników Migrujących i ich Rodzin

CORTEIDH

Międzyamerykański Trybunał Praw Człowieka

CPT

Europejski Komitet do Spraw Zapobiegania Torturom oraz Nieludzkiemu lub Poniżającemu Traktowaniu albo Karaniu

CRC

Komitet Praw Dziecka

DH-Bio

Komitet ds. Bioetyki

DROI

Podkomisja ds. Praw Człowieka Parlamentu Europejskiego

ECOSOC

Rada Gospodarcza i Społeczna

ECRI

Europejska Komisja przeciwko Rasizmowi i Nietolerancji

EIDHR

Europejski Instrument na rzecz Wspierania Demokracji i Praw Człowieka

EKPS

Europejski Komitet Praw Społecznych

EKS

Europejska Karta Społeczna

EKZT

Europejski Komitet do spraw Zapobiegania Torturom

ENI

Europejski Instrument Sąsiedztwa

EUMCS

Europejskie Centrum Monitorowania Rasizmu i Ksenofobii

Eurojust

Europejska Jednostka Współpracy Sądowej

Europol

Europejski Urząd Policji

FAO

Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa

FIDH

International Federation for Human Rights

FRA

Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej

UNICEF

Fundusz Narodów Zjednoczonych na Rzecz Dzieci

GRETA

Grupa Ekspertów do Działań Przeciwko Handlowi Ludźmi

HCNM

Urząd Wysokiego Komisarza ds. Mniejszości Narodowych

HRW

Human Rights Watch

IACHR

Międzyamerykańska Komisja Praw Człowieka

ICGEB

Międzynarodowe Centrum Inżynierii Genetycznej i Biotechnologii

KBW

Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie

KM

Komitet Ministrów Rady Europy

KPCz

Komitet Praw Człowieka

MKCK

Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża

MONEYVAL

Komitet Ekspertów ds. Oceny Systemów Zwalczania Procederu Prania Pieniędzy i Finansowania Terroryzmu

ILO

Międzynarodowa Organizacja Pracy

LN

Liga Narodów

MOU

Międzynarodowa Organizacja Uchodźców

MPH

międzynarodowe prawo humanitarne

MTK

Międzynarodowy Trybunał Karny

MTS

Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości

MTW

Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze

NIK

Najwyższa Izba Kontroli

NSA

Naczelny Sąd Administracyjny

OBWE

Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie

ODIHR

Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka

OIC

Organizacja Współpracy Islamskiej

OPA

Organizacja Państw Amerykańskich

PCK

Polski Czerwony Krzyż

PE

Parlament Europejski

PETI

Komisja Petycji Parlamentu Europejskiego

RE

Rada Europy

RPCz

Rada Praw Człowieka

RPD

Rzecznik Praw Dziecka

RPO

Rzecznik Praw Obywatelskich

RPP

Rzecznik Praw Pacjenta

SA

Sąd Apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

SPT

Podkomitet do spraw prewencji przeciwko torturom

TK

Trybunał Konstytucyjny

TSUE

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

UA

Unia Afrykańska

UE

Unia Europejska

UNESCO

Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Oświaty, Nauki i Kultury

UNHCHR

Urząd Wysokiego Komisarza ONZ do spraw Praw Człowieka

UNHCR

Urząd Wysokiego Komisarza do spraw Uchodźców

UNIDO

Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju Przemysłowego

UPU

Światowy Związek Pocztowy

WHO

Światowa Organizacja Zdrowia

WIPO

Światowa Organizacja Własności Intelektualnej

WNP

Wspólnota Niepodległych Państw

WSA

Wojewódzki Sąd Administracyjny

WTO

Światowa Organizacja Handlu

ZP

Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy

3. Publikatory i czasopisma

Dz.U.

Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej

IN

Ius Novum

KPP

Kwartalnik Prawa Prywatnego

PiP

Państwo i Prawo

Pal.

Palestra

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Społeczny

PS

Przegląd Sejmowy

SEW

Studia Erasmiana Wratislaviensia

4. Pozostałe skróty

art.

artykuł

MPPCz

Międzynarodowe Pakty Praw Człowieka

np.

na przykład

Nr

numer

PD

Protokół Dodatkowy

PMPCz

Prawo międzynarodowe praw człowieka

RP

Rzeczpospolita Polska

RPA

Republika Południowej Afryki

tekst jedn.

tekst jednolity

UPR

Powszechny Przegląd Okresowy Praw Człowieka

USA

Stany Zjednoczone Ameryki

wyr.

wyrok

ZSRR

Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

Rozdział I. Siatka pojęć i ogólne zasady praw człowieka

Literatura:Alston P.,International Human Rights, Oxford 2013; Balcerzak M., Sykuna S. (red.), Leksykon ochrony praw człowieka. 100 podstawowych pojęć, Warszawa 2010; Balcerzak M., Podstawy międzynarodowej ochrony praw człowieka: zarys wykładu z materiałami źródłowymi, Toruń 2017; Barcik J., Srogosz T., Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2019; Bates E., The Evolution of the European Convention on Human Rights: From Its Inception to the Creation of a Permanent Court of Human Rights, Oxford 2010; Anton D.K., Shelton D.L., Environmental Protection and Human Right, Cambridge 2011; Bates E.,History, [w:] International human rights law, D.Moeckli et al. (red.), Oxford 2014; Benedek W., Understanding human rights. Manual on human rights educations, Antwerpen–Berlin–Wien 2006; Burnyeat M.F., Did the ancient Greeks have the concept of human rights?, Polis: The Journal for Ancient Greek Political Thought, 2012, Vol. 13, Issue 1–2; Clapham A., Human Rights. A Very Short Introduction, Oxford 2007; Complak K., O prawidłowe pojmowanie godności osoby ludzkiej w porządku RP, [w:] Prawa i wolności obywatelskie w Konstytucji RP, B.Banaszak, A. Preisner (red.), Warszawa 2002; Cranston M., Are There Any Human Rights?, Daedalus 1983, Vol. 112, Nr 4; Galster J., Knade-Plaskacz A., Pojęcie godności ludzkiej w orzecznictwie TS Unii Europejskiej, [w:] Nam hoc natura aequum est. Księga jubileuszowa ku czci profesora Janusza Justyńskiego w siedemdziesięciolecie urodzin, A. Madeja (red.), Toruń 2012; Garlicki L., Hofmański P., Wróbel A. (red.),Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Komentarz do artykułów 1–18, Tom I i II, Warszawa 2010; Gewirth A., Human dignity as the basis of rights, [w:] The constitution of rights: Human dignity and american values, M.J. Meyer, W.A. Parent (red.), New York 1992; Hennebel L., Tigroudja H., Traité de droit international des Droits de l’homme, Paris 2018; Kant I., Krytyka praktycznego rozumu, Warszawa 1972; Karska E., Karski K., Introduction: Foreign Fighters and Foreign Terrorist Fighters: An International Law and Human Rights Perspective, International Community Law Review 2016, Nr 5; Kempen B., Godność człowieka jako idea przewodnia Konstytucji RP w Europie, [w:] Kultura i prawo. Podstawy jedności europejskiej. Materiały konferencyjne (Lublin, 23–25.IX.1998), J. Krukowski, O. Theisen (red.), Lublin 1999; Kilkelly U. et al., International Human Rights of Children, Singapore 2019; Kolb R., Droits de l’homme et droit international public, [w:] Introduction aux droits de l’homme, M. Hertig Randall, M. Hottelier (red.), Ed. Y. Blais, Genève–Zurich–Bâle 2014; Kołłątaj H., Prawa i obowiązki naturalne człowieka oraz o Konstytucji RP w ogólności, Warszawa 2006; Koncewicz T., Godność w orzecznictwie sądów unijnych. W kierunku jurysprudencji konstytucyjnej, Pal. 2012, z. 1–2; Krąpiec M., Człowiek i prawo naturalne, Lublin 2009; Krawczyk R., Prawa człowieka w Biblii, Historia i Świat 2012, Nr 1; Kuźniar R., Prawa człowieka: prawo, instytucje, stosunki międzynarodowe, Warszawa 2008; Latos B., Klauzula derogacyjna i limitacyjna w Europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, Warszawa 2008; Lauterpacht H., An International Bill of the Rights of Man, Oxford 1945; Lityński A., Kodyfikatorzy i humaniści: Hugona Kołłątaja wizja Konstytucji moralnej a kodeks prawa sądowego, [w:] Prawo a wartość. Księga jubileuszowa Profesora Józefa Nowackiego, I. Bogucka, Z. Tobor (red.), Kraków2003; Mazurek F.J., Prawa człowieka w nauczaniu społecznym Kościoła, Lublin 1991; Mazurek J., Godność osoby ludzkiej podstawą praw człowieka, Lublin 2001; Michałowska G., Prawa człowieka i ich ochrona, Warszawa 2000; Michalska A., Podstawowe prawa człowieka w prawie wewnętrznym a pakty praw człowieka, Warszawa 1976; Mihr A., Gibney M., The SAGE Handbook of Human Rights 2014, Vol. 1–2; Mik C., Koncepcja normatywna europejskiego prawa praw człowieka,Toruń 1994; Mikołajczyk B., Międzynarodowa ochrona praw osób starszych, Warszawa 2012; Moriarty B., Massa E. (red.), Human Rights Law, Oxford 2012; Nowicki M.A., Wokół Konwencji Europejskiej. Komentarz do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, Warszawa 2009; Nussbaum M.C.,Capabilities and Human Rights, Fordham Law Review 1997, Nr 66; Oberdorff H., Droits de l’homme et libertés fondamentales, Paris 2015; Okła W., Godność chorego z perspektywy personalistycznej – chory człowiek czy człowiek w chorobie, [w:] Starzenie się z godnością, S.Steuden, M. Stanowska, K. Janowski (red.), Lublin 2011; Opałek K., Hugona Kołłątaja poglądy na państwo i prawo, Warszawa 1952; Orsello G.P.,Diritti umani e libertà fondamentali: incremento, evoluzione, universalità nell’organizzazione internazionale e nell’ordinamento interno, Milano 2005; Orzeszyna K., Godność ludzka podstawą praw człowieka, [w:] Człowiek – jego prawa i odpowiedzialność, R.Tabaszewski (red.),Lublin 2013; Orzeszyna K., The Right of Conscientious Objection in a Democracy in Light of Polish Legal Solutions, Annali del Dipartimento Jonico 2018, Anno VI; Petres A., Beyond human rights. the legal status of the individual in international law, Cambridge 2016; Picker E., Godność człowieka a życie ludzkie, Warszawa 2007; Piechowiak M.,Godność i równość jako podstawy sprawiedliwości z perspektywy międzynarodowej ochrony praw człowieka, Toruński Rocznik Praw Człowieka i Pokoju 1992, z. 1; Przyborowska-Klimczak A., Staszewski W.Sz. (red.), Prawo międzynarodowe publiczne, Lublin 2006; Reilly N., International Human Rights of Women, Singapore 2019; Resich Z., Ochrona praw człowieka w prawie międzynarodowym, Warszawa 1981; Resich Z.,Polska w obronie praw człowieka, Warszawa 1979; Sägesser C., Les droits de l’homme, Brussels 2009; Schutter O., International human rights law: cases, materials, commentary, Cambridge 2014; Shelton D., The Oxford Handbook of International Human Rights Law, Oxford 2013; Skwarzyński M., Ochrona przed nierównym traktowaniem spółek powołanych przez osoby prawne związków wyznaniowych w europejskim systemie praw człowieka, PS 2018, Nr 2; Skwarzyński M., Protecting Conscientious Objection as the „Hard Core” of Human Dignity,IN 2019, Nr 2; Skwarzyński M.,Specyfika prawa człowieka do własności intelektualnej, Lublin 2012; Smith R.K.M., International Human Rights Law, Oxford 2018; Stefanicki R., Koncepcja ochrony godności człowieka w świetle wybranego orzecznictwa TS WE, PPP 2009, Nr 5; Sylwestrzak A., „Prawa Kardynalne” Hugona Kołłątaja i Konstytucja 3 V 1791 rok, GSP 2007, Nr 2; Sudre F., Droit européen et international des droits de l’homme, Paris 2019; Sudre F., La Convention européenne des droits de l’homme, Paris 2008; Svák J., Ochrana ľudských práv: (z pohl’adu judikatúry a doktríny štrasburských orgánov ochrany práv, Bratislava 2006; Tabaszewski R., Human rights and freedoms in systems of human rights protection, [w:] Wolność człowieka i jej granice, K. Kozioł (red.), Lublin 2017; Tabaszewski R., Judicial coordination of human rights policy in Poland, [w:] Proceedings in Electronic International Interdisciplinary Conference, M. Mokryš et al. (red.), Žilina 2013; Tabaszewski R., Prawo do zdrowia w systemach ochrony praw człowieka, Lublin 2016; van Boven T., Categories of rights, [w:] International human rights law, Moeckli D.et al. (red.), Oxford 2014; Vasak K.,A 30-year struggle Thesustained efforts to give force of law to the Universal Declaration of Human Rights, The UNESCO Courier: a window open on the world 1997, Nr 11; Vasak K. (red.), The International dimensions of human rights, Westport 1982; Waśkiwicz H., Historia teorii prawa naturalnego, Lublin 1969; Weissbrodt D., de la Vega C., International Human Rights Law. An Introduction, Bristol 2009; Weissbrodt D.S., The human rights of non-citizens, Oxford 2008; Wellman C., The moral dimensions of Human rights, Oxford 2011; Wieruszewski R. (red.), Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich (osobistych) i Politycznych, Warszawa 2012; Wilmer F., Human rights in international politics. An introduction, Boulder 2015; Wiśniewski A., Koncepcja marginesu oceny w orzecznictwie ETPCz, Gdańsk 2008; Wojtyła K., Osoba i czyn, Kraków 1969; Wolter A., Ignatowicz J., Stefaniuk K., Prawo cywilne, zarys części ogólnej, Warszawa 2001; Verdirame G., The UN and Human rights. Who guards the guardians?, Cambridge 2011; Villey M., Le droit et les droits de l’homme, Paris 2008; Zajadło J., Godność jednostki w aktach międzynarodowej ochrony praw człowieka, RPEiS 1989, z. 2; Zielińska E., Standardy Rady Europy w dziedzinie równości kobiet i mężczyzn oraz ich wpływ na polską politykę równościową i regulacje prawne, [w:] Polska w Radzie Europy. 10 lat członkostwa. Wybrane zagadnienia, H. Machińska (red.),Warszawa 2002; Zieliński M., Regulacja godności we współczesnych konstytucjach, SEW 2010, z. 4.

1

Każdy system prawny, w tym system prawa międzynarodowego publicznego, posługuje się własną siatką pojęć i określa własne główne zasady. W przedmiotowym rozdziale przedstawiony zostanie związek między prawem praw człowieka a prawem międzynarodowym publicznym. Wzajemna relacja tych systemów, oddziaływanie prawa międzynarodowego praw człowieka (PMPCz) na prawo krajowe wymaga precyzyjnego określenia, czym normatywnie są prawa człowieka, jaka jest ich funkcja czy rola oraz na czym polega ich fenomen.

2

Prawa człowieka cechują się istotną specyfiką wobec innych elementów systemu prawa międzynarodowego. Wynika to z jednej strony z celu ochrony, ale także z ich istoty, sposobu i metody regulacji praw człowieka. Przyjmując, że system normatywny co do zasady jest jeden, przy wszystkich koncepcjach uniwersalnego, multicentrycznego czy podsystemowego ujęcia prawa międzynarodowego, to prawo międzynarodowe przez model ratyfikacji staje się prawem w granicach określonych w systemie krajowym, co nie zmienia faktu, że każdy dział prawa definiuje pewne zbieżne kwestie samodzielnie i autonomicznie.

Prawo międzynarodowe praw człowieka (PMPCz), z uwagi na konieczność jednoczesnego „pogodzenia” porządków normatywnych wielu państw, tę autonomię ma zdecydowanie szerszą niż w przypadku innych działów prawa. Możliwe jest to jednak tylko przy prawidłowym osadzeniu samych praw człowieka oraz prawidłowej ocenie normatywnej ich źródła. Podobnie stosowanie zasad praw człowieka pozwala na tego typu regulację. Każdy system prawny można próbować określać według tych samych kryteriów: przedmiotu regulacji, podmiotów, których regulacja dotyczy, sposobu regulacji i możliwości sankcjonowania. Także system praw człowieka może być opisany według tego schematu.

§ 1. Siatka pojęć

3

Specyfika praw człowieka wymaga przedstawienia procesu kształtowania i normatywnej ewolucji systemu prawa. Konieczne jest przedstawienie historii praw człowieka, bowiem ich regulacja międzynarodowa jest procesem, który rozpoczął się stosunkowo niedawno i trwa nadal. Istota i historia praw człowieka pozwala je normatywnie zdefiniować, a także wykazać różnice między prawem a wolnością człowieka.

I. Historia praw człowieka

4

Kodyfikacja praw człowieka i jego podstawowych wolności postępowała dwutorowo: z jednej strony uprawnienia obywatelskie pojawiały się w przepisach prawa krajowego (konstytucjach, statutach, przywilejach i paktach), a z drugiej – w normach aktów prawa międzynarodowego (umowach, zastrzeżeniach do traktatów pokojowych, konwencjach). Następnie wszystkie te dokumenty uwzględniano w krajowym ustawodawstwie.

5

Prawa człowieka od wieków wiązały się z zagadnieniami międzynarodowymi: wolnością religijną; handlem niewolnikami; wymianą jeńców i prawem wojny; zapewnieniem ochrony obywatelowi za granicą. Nigdy jednak nie zostały zgromadzone w jednym dokumencie, a pierwszy katalog praw człowieka, wspólny dla wszystkich państw i narodów został zawarty w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka (PDPCz) przyjętej 10.12.1948 r., która wraz z Międzynarodowymi Paktami Praw Człowieka (MPPCz) z 16.12.1966 r. tworzy tzw. Kartę Praw Człowieka.

6

Proces rozwoju praw człowieka został jednak zapoczątkowany znacznie wcześniej. U zarania dziejów, w warunkach podziału stanowego i modelu opartego na wyzysku ekonomicznym i politycznym jednostki przez panujących, prawa człowieka nie były respektowane. Pewnych elementów ochrony interesów osobistych człowieka można doszukiwać się w normach prawa zwyczajowego starożytnych Egipcjan, Persów, Greków (np. prawo azylu, prawo do życia rodzinnego). Również elementy ochrony praw politycznych i obywatelskich (np. prawo do sądu, czynne prawo wyborcze) pojawiały się w ideach starożytnych Rzymian, opierających koncepcję uprawnień jednostki na prawie naturalnym i koncepcji sprawiedliwości (Cyceron).

7

Dopiero rozwój prawodawstwa zawartego w Biblii, zawierającego komponenty podstawowych praw człowieka (np. prawa do życia, prawa do bezpieczeństwa, prawa do wolności, prawa do korzystania z własności, prawa do sprawiedliwego procesu), położył nacisk na konieczność traktowania przez władze publiczne człowieka jako osoby. Nakaz poszanowania drugiego człowieka jako podmiotu uprawnionego, należy odczytywać z dyrektywy wyrażonej w Liście do Galatów: „nie masz Żyda, ani Greka; nie masz niewolnika ani wolnego; nie masz mężczyzny i niewiasty; albowiem wszyscy wy jednym jesteście w Chrystusie Jezusie” (Gal. 3:28). Urzeczywistnienie tego przesłania było możliwe po uzyskaniu przez chrześcijan wolności religijnej wyrażonej w edykcie mediolańskim z 313 r.

8

Pierwsze dokumenty o charakterze prawnie wiążącym, kodyfikujące niektóre prawa i wolności obywatela pojawiły się w średniowieczu i regulowały stosunki pomiędzy monarchą a stanem szlacheckim. W Anglii były to: Wielka Karta Swobód z 1215 r. (łac. Magna Carta Libertatum), Habeas Corpus Act z 1679 r. oraz Deklaracja Praw z 1689 r. (ang. Declaration of Rights). Wielka Karta Swobód gwarantowała m.in.: zakaz bezprawnego aresztowania i uwięzienia albo pozbawiania mienia, wyjęcia spod prawa, wygnania czy jakiegokolwiek ciemiężenia (art. 39). Habeas Corpus Act zakazywał organom władzy publicznej aresztowania obywatela bez zezwolenia sądu. Natomiast Deklaracja Praw usystematyzowała prawa polityczne i obywatelskie szlachty angielskiej.

We wszystkich tych aktach wolności i prawa były ograniczone podmiotowo, przedmiotowo i czasowo: przysługiwały jedynie szlachcie, dotyczyły tylko sfery osobistej i mogły być zawieszane na czas trwania zagrożenia bezpieczeństwa publicznego. Podobne prawa stopniowo wprowadzano w innych monarchiach: w 1188 r. w Królestwie Leónu, a w 1222 r. na Węgrzech (Złota Bulla Andrzeja II).

9

W Polsce wydawane były podobne regulacje dotyczące gwarancji nietykalności osobistych szlachty. Przywilej w Czerwińsku nad Wisłą w 1422 r., a następnie w Jedlni w 1430 r. i w Krakowie z 1433 r. zawierały wiele uprawnień, m.in. zasadę, że osoba stanu szlacheckiego nie zostanie uwięziona bez wyroku sądowego (łac. neminem captivabimus nisi iure victum). Uprawnienia szlachty były sukcesywnie rozszerzane przez konstytucje sejmowe, począwszy od Konstytucji Nihil Novi z 1505 r., przyznające jej prawa polityczne m.in. udziału, wybierania i bycia wybieranym do sejmików szlacheckich. Szczególnym rodzajem swobody szlacheckiej była możliwość stosowania mechanizmu liberum veto.

10

Z kolei obywatelskie prawo do oporu (łac. ius resistendi) przeciwko władzy (tzw. rokosz), wynikające z przywileju mielnickiego z 1501 r., zostało zagwarantowane w artykułach henrykowskich z 1573 r. Zasady te przełamane zostały dopiero przez przyjęcie Konstytucji z 3.5.1791 r. zachowującej jednak zasadę stanowości. Formalną równość i wolność osobistą zagwarantowała dopiero, przesiąknięta ideami francuskiego republikanizmu, Konstytucja Księstwa Warszawskiego z 22.7.1807 r.

11

Postulat ochrony praw przez społeczność międzynarodową (łac. totus orbis una respublica), głoszony przez F. de Vitoria, wywarł zasadniczy wpły na rozwój prawa międzynarodowego. Jednak został on zagłuszony w okresie absolutyzmu, idei sprowadzającej człowieka jedynie do tzw. siły roboczej, podporządkowanej całkowicie woli monarchy, zgodnie z zasadą wyrażoną przez Ludwika XIV „państwo to ja”.

W wielu zawieranych w tym czasie traktatach można odnaleźć regulacje dotyczące wolności religijnej poszczególnych mniejszości narodowych i grup wyznaniowych (np. art. 28 traktatu westfalskiego z 24.10.1648 r. gwarantował pokój pomiędzy protestantami a katolikami; art. IV.2 traktatu z Oliwy z 3.5.1660 r. zawartego między Polską a Szwecją zawierał prawo „wolności wyznania i spełniania obrządków swojej religii, bez żadnej inkwizycji ani też prześladowania”). Odpowiedzią na tendencje absolutystyczne był XVIII w. jako okres transponowania do krajowego ustawodawstwa filozofii oświeceniowej, którą prezentowali zwłaszcza: adwokat Ch.-Louis de Secondat, baronde la Brede et de Montesquieu, filozof J. Locke, pisarz T. Paine, a także pedagog J.J. Rousseau.

12

John Locke, angielski klasyk doktryny liberalizmu i twórca nowoczesnej szkoły prawa naturalnego, był twórcą triady podstawowych praw człowieka: prawa do wolności, prawa do życia i prawa do własności, którą uzupełniały zasada równości oraz zasada tolerancji religijnej. Jako krytyk patriarchalizmu, w dziele z 1690 r. „Dwa traktaty o rządzie” (ang. Two Treatises of Government) wyłożył koncepcję ograniczonej władzy podzielonej kompetencyjnie, a także relacji pomiędzy władzą a obywatelami. Głosił dobrowolność przynależności do tej wspólnoty i przyznawał poszczególnym jej członkom prawo do oporu i usunięcia władzy siłą w razie zamachu z jej strony na wolność i własność poszczególnych obywateli.

13

Przedstawicielem nowoczesnej koncepcji państwa jako gwaranta bezpieczeństwa osobistego jednostki, był Monteskiusz. W dziele „O duchu praw” (fr. De l’esprit des lois) uznawał, że po stronie władzy publicznej leży obowiązek zagwarantowania praw i wolności wszystkich obywateli państwa. Jest to jednocześnie jedyna przyczyna, dla której jednostki zawierają kontrakt powołujący państwo, zwany również umową społeczną (fr. le contrat social). Stąd też miarą jakości państwa i jego ustroju (despotii, monarchii, republiki arystokratycznej bądź demokratycznej) jest stopień przestrzegania przez ich przedstawicieli wolności i interesów jego obywateli. Realizację praw obywatelskich umożliwia zaś ścisłe oddzielenie władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej. Na powyższych ideach wzorował się T. Paine, prekursor idei demokratycznego państwa prawnego, który w 1791 r. w dziele „Prawa człowieka” (ang. Rights of Man) zawarł koncepcję praw i wolności opartych na przyrodzonej godności człowieka.

14

Na grunt polski powyższe idee wprowadził H. Kołłątaj, który nie tylko przełożył dzieło T. Paine’a na język polski, lecz także przedstawił własną koncepcję praw kardynalnych w dziele „Prawa i obowiązki naturalne człowieka rozwinięte i dowiedzione według wiecznych, niezmiennych i koniecznych praw natury” (fr. Les droits et les devoirs naturels de l’homme développés et démontrés d’après les lois éternelles, immuables et nécessaires de la nature). Przez prawa kardynalne (łac. lex cardinalis) rozumiał H. Kołłątaj bliskie istocie praw człowieka jako najbardziej ogólne, ale onajwyższej sile obowiązywania zasady wyprowadzone z porządku prawnonaturalnego (fr. Laloi de la nature), które miały stanowić podstawę uchwalania tak aktów konstytucyjnych, jak i aktów je uszczegóławiających: kodeksów i ustaw. Przez naturalne uprawnienia człowiekaH. Kołłątaj zaś rozumiał wynikającą z prawa naturalnego moc całkowicie wolną i niezależną do zdobywania, posiadania, dysponowania i posługiwania się wszystkim, co jest konieczne dla zachowania życia i cieszenia się nim.

15

Przedstawicielem łączącym idee republikańskie i demokratyczne – w tym dotyczące podziału władzy oraz relacji jej przedstawicieli z obywatelami, opartymi na zasadach wolności (fr. la liberté) i równości (fr. l’égalité) – był J.J. Rousseau, który w dziele „Umowa społeczna” (fr. Du contrat social) z 1762 r. zauważył, że zarówno wolna wola (fr. lavolonté particulière), jak i interes jednostki (fr. l’intérêt particulier)nie zawsze są zgodne z interesem całego społeczeństwa, stąd też – pomimo formalnej równości wszystkich ludzi – jednostka powinna podporządkować je państwu, którego zadaniem jest zharmonizowanie ich ze swoim interesem. W razie gdyby prawa jednostki były naruszane obywatelom, przysługiwałoby prawo do ponownego zorganizowania państwa.

Na zasady te powoływali się również przedstawiciele rewolucji amerykańskiej i francuskiej, którzy wpisali je do swoich ustaw zasadniczych (Konstytucja Stanów Zjednoczonych Ameryki z 17.9.1787 r., Konstytucja Królestwa Francji z 3.9.1791 r.) i uzupełniających je aktów podstawowych zawierających katalog praw i wolności ludzkich.

16

Na kontynencie amerykańskim, gdzie wzorowano się na wolnościowych ideach Locke’a, Paine’a i Masona, takie rozwiązania zawierała Deklaracja Praw Wirginii (ang. Virginia Declaration of Rights) z 12.6.1776 r., pierwszy akt normatywny zbudowany na koncepcji praw ludzkich (ang. rights of man) jako podstawy ustroju państwa. Poprzedzała ona Deklarację Niepodległości USA z 4.7.1776 r. gwarantującą niezbywalne prawa wszystkim obywatelom (np. prawa: do oporu, do życia, do wolności, do szczęścia). Wydarzeniem oddziałującym na społeczność międzynarodową było przyjęcie dziesięciu poprawekdo Konstytucji (Bill of Rights) uchwalonych 25.9.1789 r., autorstwa Jamesa Madisona.

Poprawki, które weszły w życie 15.12.1791 r. po ratyfikacji przez wszystkie stany, gwarantowały podstawowe wolności i swobody, w tym: wolności religii, prasy, słowa, petycji i zgromadzeń (I); prawa posiadania, noszenia i posługiwania się bronią (II); zakazu kwaterunku żołnierzy w domach prywatnych w razie wojny (III); prawa nietykalności osobistej, własności, swobody korzystania z mieszkania i dokumentów (IV); zasady ponoszenia i wymiaru odpowiedzialności karnej, w tym stosowania kary śmierci (V); prawa osób oskarżonych, w tym prawa do bycia poinformowanym o zarzutach i prawa do obrony (VI); prawa do sądu (VII); zakazu stosowania niewspółmiernych i okrutnych kar i grzywien (VIII); zakresu korzystania z pozakonstytucyjnych praw i wolności (IX–X).

17

Na gruncie francuskim, w warunkach trwającej rewolucji (1789–1799) wzorowano się na ideach skrajnego republikanizmu, zakładającego prymat idei równości, którego symbolem stała się stosowana na szeroką skalę gilotyna. Główne hasła rewolucji: wolność, równość, braterstwo (fr. liberté, égalité, fraternité) posłużyły następnie w XX w. do klasyfikowania praw człowieka odpowiednio na prawa I, II i III generacji (odpowiednio: prawa wolnościowe, prawa społeczne oparte na przymiotniku równości, a także prawa solidarnościowe). Dnia 26.8.1789 r. Zgromadzenie Narodowe, „uważając, że nieznajomość, zapomnienie i lekceważenie praw człowieka są jedynymi przyczynami nieszczęść publicznych i nadużyć rządów”, postanowiło przedstawić w Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela (fr. Déclaration des Droits de l’Homme et du Citoyen) „naturalne, niezbywalne i święte prawa człowieka”.

18

Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela składa się z XVIII artykułów zawierających zarówno prawa, wolności, jak i obowiązki każdego obywatela. W świetle jej art. 1 ludzie rodzą się i pozostają wolni i równi w swych prawach, według art. 2 zaś celem każdej organizacji politycznej jest zachowanie naturalnych i nieprzedawnialnych praw człowieka. Tymi prawami są: wolność, własność, bezpieczeństwo i opór przeciwko uciskowi. W Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela wymienione zostały również inne prawa i wolności: wolność przekonań, swoboda wyrażania myśli i poglądów, wolność słowa, pisma i druku, własność z kolei uznano za prawo święte. Deklaracja ta zawiera także obowiązki: utrzymania siły zbrojnej, płacenia podatków, sprawozdania publicznego przez urzędników. Na Deklaracji wzorowała się M. Gouze, która w 1791 r. ogłosiła Deklarację Praw Kobiety i Obywatelki, głosząc prawa kobiet jako odrębne od praw mężczyzn.

19

Koniec XVIII w. to również zapoczątkowanie wprowadzenia zasady humanitaryzmu w ustawodawstwie karnym. We francuskiej Deklaracji ustanowiono liczne gwarancje dla oskarżonego, m.in. zasadę domniemania niewinności, legalizmu, zakazu stosowania kar niewspółmiernych. W ustawodawstwach wielu innych państw europejskich zakazano kar hańbiących (tzw. mutylacyjnych) oraz odstąpiono od stosowania tortur jako środka dowodowego (w Rzeczypospolitej zniesiono je w 1776 r.).

20

W dobie wojen napoleońskich, na przełomie XVIII i XIX w. pojawiły się również pierwsze międzynarodowe instytucje filantropijne zabezpieczające prawa egzystencjalne i bytowe człowieka. Niektóre z tych praw wpisywano do Konstytucji i ustawodawstwa krajowego, jak np.: prawo ubogich do pomocy, powszechne prawo do edukacji (Konstytucja Królestwa Francji z 1791 r.) czy prawo do dobrowolnego zabezpieczenia socjalnego (wprowadzone w 1790 r. w Królestwie Danii).

21

W XIX w. rozwój praw człowieka oparty był na regulacjach włączanych do traktatów pokojowych i ustaleń konferencji międzynarodowych. Na Kongresie wiedeńskim (1814–1815) potwierdzono wiele praw i wolności, m.in. wolność osobistą i religijną, powołano również specjalny komitet ds. międzynarodowego handlu niewolnikami. W kolejnych dekadach powstawało coraz więcej stałych komitetów eksperckich i komisji międzyrządowych zajmujących się wyspecjalizowanymi kwestiami dotyczącymi człowieka. Rozwiązania techniczne wypracowywane przez specjalistów znajdowały swoje odzwierciedlenie w umowach międzynarodowych. Było to wynikiem rewolucji przemysłowej oraz teorii ludzkiego kapitału, zgodnie z którą to w interesie państwa leży uregulowanie zagadnień takich jak: zmniejszenie śmiertelności, poprawa warunków pracy, zapewnienie przyzwoitych warunków sanitarnych, uregulowanie komunikacji i zapewnienie przepływu informacji.

22

Do rozwoju praw człowieka w XIX w. doszło również na kontynencie latynoamerykańskim, którego jednym z przedstawicieli był S. Bolivar (1783–1830), tzw. wyzwoliciel (hiszp. El Libertador) głoszący powszechną wolność cywilną, polityczną i religijną.

23

Na kontynencie europejskim przyspieszenie kodyfikacji obywatelskich i politycznych praw człowieka przypieczętowały wydarzenia tzw. Wiosny Ludów z 1848 r. W wyniku reform Franciszka Józefa, obywatelom Cesarstwa Austriackiego, a następnie Monarchii Austro-Węgierskiej przyznano prawo każdego do imienia i nazwiska, zdolność do osobistego występowania przed sądem, prawo do udziału w życiu publicznym. Nad przysługującymi obywatelowi prawami zagwarantowanymi w Konstytucji z 21.12.1867 r. czuwał Trybunał Państwa, który rozpoczął działalność w 1869 r. jako prototyp dzisiejszego Trybunału Konstytucyjnego. Poszerzeniu praw politycznych i wyborczych na zasadach powszechności, równości, tajności i bezpośredniości towarzyszyła jednocześnie likwidacja cenzusów majątkowych i pochodzenia (we Francji w 1848 r.), a następnie płci i wykształcenia (w RP i Wielkiej Brytanii w 1918 r.), co umożliwiło równy dostęp kobiet i mężczyzn do wszystkich stanowisk i urzędów.

24

Przełom XIX i XX w. to rozwój praw pracowniczych i socjalnych wpisywanych do kolejnych konwencji i układów sanitarnych. Dotyczyły one regulacji czasu i jakości pracy, zakazu pracy niewolniczej, zakazu zatrudniania dzieci i kobiet w niektórych sektorach przemysłu, a także obowiązku wypłaty wynagrodzenia za pracę. W Niemczech pojawiły się również pierwsze, tzw. bismarckowskie ustawy dotyczące powszechnego systemu opieki społecznej, zakładające pomoc państwa w postaci świadczenia zdrowotnego (1883 r.), wypadkowego (1884 r.) i emerytalnego (1889 r.). Prawa socjalne, rozumiane jako prawa przysługujące każdemu człowiekowi, zostały potwierdzone przez papieża Leona XIII w Encyklice Rerum Novarum z 1891 r. Instytucjonalizację zorganizowanej ochrony praw pracowniczych umożliwiła powołana 28.6.1919 r. Międzynarodowa Organizacja Pracy (ILO), jako międzynarodowa organizacja autonomiczna przy Lidze Narodów, a obecnie organizacja wyspecjalizowana ONZ. Do 1933 r. ILO przyjęła 40 konwencji w zakresie wymiaru czasu pracy, urlopów macierzyńskich, bezrobocia, warunków pracy w nocy oraz dla kobiet i dzieci, równej płacy, zasad pracy na morzu, pracy przymusowej i wolności zrzeszania się.

25

Wynikiem I wojny światowej, a także wydarzeń jej towarzyszących (takich jak rewolucja bolszewicka), był nie tylko nowy porządek polityczny, lecz także konieczność zastosowania nowatorskich rozwiązań prawnych, opartych na koncepcji praw naturalnych, uwzględniających prawa pewnej kategorii osób: mniejszości narodowych, robotników, osób znajdujących się w niewoli, ludności tubylczej, kobiet i dzieci. W wyniku postanowień części I Traktatu Wersalskiego podpisanego 29.6.1919 r. powołana została Liga Narodów, funkcjonująca w latach 1920–1946, z siedzibą w Genewie. Była to pierwsza organizacja międzynarodowa o charakterze uniwersalnym, która zajmowała się ochroną praw wyżej wymienionych grup, a także zwalczaniem transgranicznych problemów zagrażających człowiekowi. W tym celu pod auspicjami LN przyjmowano kolejne regulacje, m.in.: w 1924 r. Deklarację Praw Dziecka, w 1925 r. Konwencję opiumową. Do Rady Ligii Narodów, jako organu stojącego na straży przestrzegania tzw. małych traktatów wersalskich, przedstawiciele mniejszości narodowych mogli składać petycje, w których sygnalizowali naruszenia ich praw. Zręby praw kulturalnych wypracowywane były w ramach działającej od 1922 r. Komisji Międzynarodowej Współpracy Intelektualnej LN, której sukcesorem jest dzisiejsze UNESCO.

26

Liga Narodów, jako część mechanizmu bezpieczeństwa zbiorowego, nie zapobiegła wybuchowi II wojny światowej, której zbrodniczy charakter stanowił zaprzeczenie wszelkich praw. Do idei uniwersalnych praw przysługujących wszystkim ludziom odniósł się papież Pius XII, który w Wigilię 1942 r. przedstawił 7 podstawowych praw człowieka, czyli prawa do: 1) zachowania i rozwoju życia; 2) prywatnej i publicznej czci Boga; 3) zawarcia małżeństwa; 4) założenia rodziny; 5) pracy; 6) wolnego wyboru zawodu; 7) używania dóbr doczesnych z zachowaniem swych obowiązków i ograniczeń natury społecznej. Koncepcja ta oparta na godności osoby została rozszerzona przez papieża Jana XXIII w Encyklice Pacem in terris z 1963 r. o prawa III generacji. Potwierdził to Jan Paweł II, poszerzając ją o doświadczenia Europy Centralnej i Wschodniej, natomiast Benedykt XVI i Franciszekprzestrzegają przed nadużywaniem praw człowieka, zauważając, że inflacja uprawnień podmiotowych oraz mnożenie praw jednostkowych grozi zniszczeniem idei naturalnych praw człowieka.

27

Koncepcja praw uznanych i usankcjonowanych przez prawo międzynarodowe znalazła poparcie polityczne. Prezydent USAF.D. Roosevelt w przemówieniu do Kongresu z 1941 r. przedstawił 4 główne wolności, na których miał się opierać ład powojenny: 1) wolność słowa i swoboda wyrażania opinii; 2) swoboda wyznawania wiary w Boga; 3) wolność od niedostatku; 4) a także wolność od lęku, która miała przejawiać się m.in. w redukcji zbrojeń. Wolności stały się podstawą opracowywanych deklaracji: 1) Karty Atlantyckiej z 14.8.1941 r., zawierającej m.in. prawo do bezpieczeństwa i korzystania przez wszystkie narody z równego dostępu do handlu i surowców; 2) Deklaracji Narodów Zjednoczonych z 1.1.1942 r.

28

Pod wpływem powyższych idei, w 1943 r. H. Lauterpacht wystąpił z koncepcją projektu Międzynarodowej Karty Praw Człowieka (ang. International Bill of Human Rights), zawierającej prawa i wolności osobiste, społeczne i ekonomiczne, która byłaby wiążąca dla wszystkich ludzi i narodów świata, a w której znalazłaby się również norma o charakterze gwarancyjnym, stanowiąca zobowiązanie władz państwowych do jej urzeczywistnienia. Idee dotyczące przyjęcia takiego dokumentu udało się częściowo zrealizować w ramach Narodów Zjednoczonych (1948 i 1966 r.).

II. Definicja praw człowieka

29

Prawidłowe określenie, czym są prawa człowieka i próba ich ujęcia normatywnego, wymaga wskazania celu, jaki mają spełniać prawa człowieka. Każdy element systemu prawnego czemuś służy. Każda instytucja prawna ma jakieś zadanie. Fakt, że systemy prawne różnych państw korzystają z takich samych rozwiązań normatywnych na całym świecie, wskazuje, że pewne mechanizmy, instytucje, rozwiązania systemowe pozwalają realizować ogólny cel prawa, jakim jest urzeczywistnienie idei sprawiedliwości. Państwa korzystają z rozwiązań normatywnych opracowanych i stosowanych w innych krajach. Jako przykład można wskazać stosowanie koncepcji praw autorskich według modelu francuskiego lub modelu niemieckiego, przyjmowanie zasad prawa cywilnego na podstawie prawa niemieckiego itp.

30

Skoro prawa człowieka jako idea filozoficzna mają tak duże oddziaływanie, że są one regulowane i chronione, choćby czysto deklaratoryjnie w większości państw, to źródło i cel praw człowieka muszą determinować „moc i oddziaływanie” tych praw. Parafrazując H. Kołłątaja, stwierdzić należy, że prawa człowieka są to normy o najbardziej ogólnym sformułowaniu w porządku prawnym, lecz jednocześnie są to normy o najwyższej sile oddziaływania. Nie chodzi przy tym o uznanie, że prawa człowieka pochodzą wprost z prawa naturalnego, bowiem jest to dyskusja z zakresu filozofii prawa. Z punktu widzenia praktycznego i rzeczywistego oddziaływania praw człowieka, musi za nimi stać wartość normatywna o takim „ciężarze”, że jej nierespektowanie budzi głęboki sprzeciw. Wartością taką (zob. rozdział I § 2) jest godność człowieka.

Prawa człowieka mają za zadanie, mniej lub bardziej skuteczne, normatywne wyrażenie przyrodzonej godności człowieka w systemie norm prawnych, a nie systemie norm wyłącznie moralnych. Zadanie to mogą spełniać normy ogólne określające kolejne najważniejsze „warstwy” godności, przez konkretne prawa człowieka.

31

W konsekwencji system praw człowieka jest to system normatywny, znajdujący się najbliżej godności, która jest źródłem wszelkich praw jednostki. Normy prawne w przeciwieństwie do norm moralnych operują sankcją prawną za ich nieprzestrzeganie. Oczywiście w prawie międzynarodowym stosowanie sankcji jest ułomne, choć wyjątkiem w tym zakresie wydaje się właśnie system praw człowieka i międzynarodowe prawo karne, które chronią przed skrajnymi naruszeniami praw człowieka. Wynika to z faktu, że prawa człowieka, odwołując się wprost do godności, wyrażają przy tym prawdę o człowieku jako istocie rozumnej obdarzonej godnością.

32

Jednym z twierdzeń naukowych K. Wojtyły było wskazanie, że prawda ma taką „moc”, iż determinuje, ale także kreuje normy moralne. Rozwijając tę myśl, należy stwierdzić, że godność człowieka wyrażona w systemie normatywnym praw człowieka podkreśla prawdę o nim samym, więc ma taką moc, iż determinuje i kreuje normy niższego rzędu. To podkreślanie godności, działanie w celu jej ochrony „daje moc” prawom człowieka. Jeśli prawa człowieka nie wyrażają tej oczywistej prawdy o nim i nie chronią godności, a stają się postulatem politycznym, społecznym, czy czysto formalnoprawnym, to przestają mieć tę „moc”’ i przestają skutecznie chronić jednostkę. Koncepcja taka jest alternatywą wobec szkoły postmodernizmu J. Habermasa, który wiodącą rolę praw człowieka wiąże z moralnością. Szkoła ta wywodzi prawa człowieka przede wszystkim z moralności.

33

Mając na uwadze oddziaływanie praw człowieka, za jedną z najbardziej trafnych uznaje się definicję C. Mika, który twierdzi, że prawa człowieka to „specyficznie rozwarstwione, naturalne możności ludzkie, co do zasady indywidualne, lecz zdeterminowane społecznie, równe, niezbywalne, trwałe czasowo, uniwersalne podmiotowo, przedmiotowo i terytorialnie (do pewnego stopnia również kulturowo), konieczne (wymuszające ochronę prawną) oraz zawsze wynikające z przyrodzonej każdemu człowiekowi godności osobowej”. Definicja ta jest zbieżna z poglądami tzw. szkoły chicagowskiej praw człowieka M. Nussbaum. Ma ona charakter definicji funkcjonalnej. Na potrzeby nauki prawa należy jednak określić definicję normatywną praw człowieka, co pozwoli odtworzyć wszystkie ich cechy.

34

Wydaje się, że prawa człowieka należy definiować, na kształt rozumienia prawa podmiotowego w prawie cywilnym, jako przyznaną przez przepisy (normę) prawa i wynikającą ze stosunku prawnego sferę możności postępowania danego podmiotu w określony sposób. Jest tak dlatego, że prawo człowieka także jest istotowo prawem podmiotowym, oczywiście nie cywilnym a mającym charakter konstytucyjnego prawa podmiotowego bądź międzynarodowego prawa podmiotowego. Także metoda cywilnoprawna równorzędności podmiotów stosunków cywilnoprawnych i metoda prawa międzynarodowego publicznego równorzędności stron traktatów pozwalają na odnalezienie i stosowanie podobnych instytucji prawnych czy definicji.

Prawem człowieka jest więc taka sfera, w której człowiek może realizować swoją: wolność jako sferę możności postępowania, uprawnienie lub kompetencję, a państwo w tym przypadku musi zachować się aktywnie i zapewnić ochronę prawa przez tworzenie norm w prawie pozytywnym. Prawo człowieka jest to więc taki rodzaj wolności, uprawnienia bądź kompetencji, dla realizacji którego jednostka ma prawo żądać ochrony i zapewnienia jej przez państwo. Każde prawo, także prawo człowieka zawiera w sobie „wiązki uprawnień” składających się na to prawo. Określenie cząstkowych wiązek uprawnień prawa człowieka jako: 1) sfery możności postępowania, 2) uprawnienia, 3) kompetencji pozwala w jednej definicji ująć wszystkie rodzaje sprecyzowanych uprawnień cząstkowych, składających się na konkretne prawo człowieka.

35

Cechą specyficzną praw człowieka jest to, że zobowiązane do przestrzegania praw człowieka po pierwsze jest państwo. W założeniu przez ten system ochrony jednostce ma być zapewnione bezpieczeństwo przed negatywnym działaniem aparatu państwowego, jak i nakazanie państwu ochrony praw i wolności jednostek. Tym samym, jeśli przyjmujemy, że dana wolność – rozumiana jako sfera możności postępowania, uprawnienie lub/i kompetencja – jest prawem człowieka, to państwo ma obowiązek takiej budowy systemu prawa pozytywnego, aby możliwe było zrealizowanie poszczególnych uprawnień wynikających z tego prawa człowieka.

III. Prawa a wolność człowieka

36

Z punktu widzenia zarówno dogmatycznego, jak i praktycznego, należy wyjaśnić występujący w systemie praw człowieka podział na prawa i wolności.

Wolność, nie w rozumieniu wolności osobistej, ale ogólnym, to możność dowolnego zachowania człowieka. Na gruncie normatywnym jest to sfera możności postępowania w określony sposób, np. działania albo niedziałania. Wolność jest sferą, w którą państwu zakazuje się ingerencji, jest to bowiem prawo w znaczeniu negatywnym i jednostka w ramach swojej woli z wolności korzysta bądź nie. Wolność jest emanacją rozumności człowieka, który w ramach swojej przyrodzonej godności jest obdarzony wolną wolą, z której nie można zakazać mu korzystać i której nie można nakazać mu realizować.

Jednak wolność jednego człowieka powinna kończyć się tam, gdzie zaczyna się wolność innego. Dlatego też państwo nie jest zwolnione z działania na rzecz ochrony wolności. W sytuacji istnienia wolności prawnie chronionej występują trzy modalności: 1) zakaz ingerencji państwa, 2) zakaz ingerencji innych podmiotów, 3) nakaz udzielenia ochrony prawnej przez państwo.

Konsekwencją wolności jest to, że państwo ma obowiązek zapewnić tylko nienaruszanie granic wolności, ale nie ma obowiązku zapewnić realizacji pozytywnej wolności, np. państwo nie ma obowiązku zapewnienia wolności słowa, ma jedynie obowiązek zapewnienia nieograniczenia tej wolności, niezakłócania korzystania z niej itd.

37

Natomiast prawem jest taka sfera, w której człowiek może realizować swoją wolność, lecz państwo w tym przypadku jest zobowiązane zachować się aktywnie i zapewnić jego ochronę przez tworzenie prawa pozytywnego, które zapewni realizację konkretnych sfer możności postępowania, uprawnień czy kompetencji człowieka. Dotyczy to także uszczegóławiania prawa człowieka przez regulację wiązek uprawnień.

38

W przypadku wolności państwo nie może określać normatywnie wiązek uprawnień wolności, bowiem oznaczałoby to określanie treści wolności, co stanowiłoby jej ograniczenie przez określanie wiązek uprawnień, które chroni. Oznaczałoby to już ingerencję w wolność i w jej istotę. Widać to w hipotetycznej próbie określenia normatywnego, jakie elementy składowe mieszczą się w wolności ekspresji (wyrażania opinii). Jeśli istnieje wolność osobista, to polega ona na korzystaniu przez jednostkę z tej wolności, a nie na określaniu przez państwo, co z tą wolnością osobistą człowiek ma prawo zrobić. Ochrona państwa dotyczy wyłącznie granic wolności bez ingerencji w jej treść czy elementy składowe. Inaczej wolność przestałaby być wolnością, bowiem narusza to jej istotę.

39

Mogłoby się wydawać, że ta kwestia nie ma żadnego praktycznego znaczenia, ale tak nie jest. W przypadku prawa państwo ma obowiązek chronić każde wiązkowe uprawnienie składające się na dane prawo. Gdy chodzi o prawo do obrony, ma obowiązek chronić choćby prawo do obrońcy, dostępu do tłumacza, dostępu do akt itd. Jednostka może zatem od państwa żądać ochrony wszelkich uprawnień wiązkowych, które razem wchodzą w skład prawa człowieka.

40

W przypadku wolności państwo ma obowiązek chronić wyłącznie granice wolności,bez oceny i analizy jej realizacji. Jeśli mamy wolność religii, to państwo ma chronić jej granice, a nie jej treść czy przedmiot tej wolności. To znaczy, że państwo ma zapewniać każdemu możliwość realizacji tej wolności np. przez umożliwienie uczestnictwa w czynnościach rytualnych czy kulcie, ale nie ma prawa określać, jak te czynności mają wyglądać. Człowiek nie ma prawa żądać od państwa ochrony w zakresie „środka” wolności, tylko w zakresie jej granic. Jednostka może żądać ochrony od państwa w sytuacji, gdy zorganizowała legalne publiczne wystąpienie i przekazuje swoje poglądy, a ktoś utrudnia czy uniemożliwia jej przekazanie swoich myśli, ale nie może żądać od państwa zgromadzenia audytorium, zapewnienia środków technicznych do wystąpienia, aby ktokolwiek tego słuchał, czy się z tym zgadzał. Jeśli odnieślibyśmy to do praw człowieka, to np. uzyskanie uprawnień adwokackich będzie mieściło się w ochronie prawa człowieka do własności (poszanowania swego mienia), bowiem państwo musi chronić tę wiązkę uprawnień, która dotyka ochrony praw majątkowych wynikających z równego i opartego na kryterium zdolności dostępu do zawodu. Tym samym prawa człowieka są regulowane i chronione bardzo szczegółowo na podstawie uprawnień cząstkowych, wolność jest co do zasady nieregulowana normatywnie, a jest doktrynalnie precyzowana i chroniona wyłącznie w aspekcie granic.Ma to przełożenie praktyczne, bowiem nie można zarzucać skutecznie państwu braku ochrony w przypadku naruszenia jakiejś składowej, którejkolwiek z wolności. Jeśli państwo zapewniło ochronę granic wolności, spełniło swoje obowiązki.

41

Z prawami i wolnościami człowieka wiąże się także kwestia obowiązków jednostki. Nie jest bowiem tak, że jednostka – człowiek – ma wyłącznie prawa. Jednym z podstawowych obowiązków człowieka jest przestrzeganie praw i wolności innych osób. Przejawia się to w horyzontalnym oddziaływaniu praw człowieka, ale także akty normatywne praw człowieka wskazują wprost, że nie może żądać ochrony ten, kto sam narusza prawa i wolności człowieka.

W prawie międzynarodowym praw człowieka obowiązki człowieka są określone w art. 29 PDPCz, w którym wskazano, że każdy człowiek ma obowiązki wobec społeczeństwa, a ograniczenie korzystania ze swych praw i wolności jest możliwe wyłącznie w celu zapewnienia odpowiedniego uznania i poszanowania praw i wolności innych oraz w celu uczynienia zadość słusznym wymogom moralności, porządku publicznego i powszechnego dobrobytu demokratycznego społeczeństwa. Zwłaszcza te ostanie wymogi są później powtarzane w tzw. klauzulach limitacyjnych praw człowieka. Podobnie źródła normatywne praw człowieka wprost wskazują, że nie wolno korzystać z praw i wolności człowieka w sposób sprzeczny z celami i zasadami praw człowieka. Wynika to zarówno z PDPCz (art. 29 ust. 3), jak też EKPCz (art. 17). Zakaz ten często jest określany jako zakaz nadużywania praw człowieka.

42

Podstawowymi obowiązkami jednostki wobec państwa, określonymi w porządku krajowym są obowiązek obrony ojczyzny (art. 85 Konstytucji RP) oraz obowiązki fiskalne i podatkowe (art. 84 Konstytucji RP). Te dwa obowiązki mają wymiar najbardziej praktyczny. W art. 83 Konstytucji RP wskazano także na ogólny obowiązek przestrzegania przez każdego prawa RP. Obowiązek ten dotyczy zwłaszcza przestrzegania praw i wolności człowieka innych osób. Konstytucja RP zawiera także obowiązek wierności ojczyźnie (art. 82 Konstytucji RP) i odpowiedzialności za środowisko naturalne (art. 86 Konstytucji RP). Oczywiście system obowiązków ma charakter ogólny, ale wskazuje na to, że podmiot praw nie ma wyłącznie praw, ale są one zawsze skorelowane z obowiązkami. Jednostka nigdy nie funkcjonuje w próżni, a w relacjach z innymi podmiotami praw, wobec których także ma obowiązki. Przekłada się to na oddziaływanie wertykalne i horyzontalne praw człowieka.

IV. Prawa człowieka i prawo międzynarodowe publiczne

43

Pośród licznych dziedzin prawniczych niewiele tak szybko zyskało na znaczeniu jak wiedza o prawach człowieka. Pomimo swojego interdyscyplinarnego charakteru prawa człowieka są obecnie uznawane za jeden z działów prawa międzynarodowegopublicznego, najstarszej z gałęzi prawa. Prawo międzynarodowe publiczne oraz prawa człowieka łączy ten sam cel, jakim jest osiągnięcie stabilizacji i bezpieczeństwa w relacjach między państwami, charakter stosowanych przez nie norm prawnych, sposoby egzekwowania naruszonego prawa i możliwości dochodzenia roszczeń przed sądami i trybunałami międzynarodowymi. Łączy je także metoda badawcza prawa, jaką jest niezawodna metoda indukcyjna. Stąd też, ze względu na daleko idące zbieżności, w tym na aksjologiczne i funkcjonalne związki w nauce i doktrynie prawa, wiedzę o prawach człowieka określa się mianem „prawa międzynarodowego praw człowieka” (ang. international human rights law; fr. le droit international des droits de l’homme).

44

Między potencjałami podmiotów prawa międzynarodowego oraz podmiotów praw człowieka występuje jednak zasadnicza różnica. Prawo międzynarodowe publiczne obejmuje całokształt norm prawnych regulujących stosunki pomiędzy podmiotami prawa międzynarodowego, w szczególności państwami, organizacjami międzynarodowymi i innymi podmiotami, w tym: Stolicą Apostolską, terytoriami autonomicznymi i wspólnotami powstańczymi. Natomiast prawa człowieka, co do zasady, regulują relacje pomiędzy jednostką a władzą i jej przedstawicielami. Wyjątkowo podmiotami prawa praw człowieka mogą być również podmioty inne niż jednostka: osoby prawne, małżonkowie, rodziny, wspólnoty, stowarzyszenia, organizacje pozarządowe, a nawet całe społeczności (np. mniejszości narodowe i etniczne). Nie występuje tu więc tradycyjnie spotykana w prawie międzynarodowym publicznym zasada formalnej równości podmiotów. Różne są też zadania państwa. Ze względu na dysproporcje w relacji jednostki z państwem, jego organami i funkcjonariuszami, prawa człowieka zakładają konieczność udzielenia jej dodatkowego instrumentarium ochrony w prawie krajowym.

45

Mimo że prawa człowieka wyrastają z gałęzi prawa międzynarodowego publicznego – korzystając z jego metody, przyjętych założeń ideologicznych i płaszczyzny badawczej – to po 1945 r. można również zaobserwować dodatnie sprzężenie zwrotne w postaci pozytywnego wpływu idei praw człowieka na aksjologię prawa międzynarodowego publicznego. Obecnie jest to szczególnie widoczne w tym, że jedną z naczelnych zasad prawa narodów jest traktatowa zasada poszanowania praw człowieka przez państwa i całą społeczność międzynarodową. Została ona wyrażona w podstawowych instrumentach o zasięgu uniwersalnym: Karcie Narodów Zjednoczonych (art. 1 ust. 3) oraz PDPCz, Międzynarodowych Paktach Praw Człowieka.

46

Należy wyróżnić 4 fazy rozwoju praw człowieka jako dyscypliny prawa międzynarodowego publicznego: 1) etap idealizacji, trwający od przełomu XVIII i XIX w. do okresu 20-lecia międzywojennego; 2) etap konceptualizacji, trwający do lat 40. XX w.; 3) etap normatywizacji, trwający do 1966 r.; 4) etap upowszechniania i realizacji, trwający do dziś. Wydaje się również, że obowiązek przestrzegania praw człowieka przez państwo jest obecnie traktowany, jako ius cogens prawa międzynarodowego, co wynika z art. 53 Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów.

47

Etap pierwszy, zapoczątkowany pod wpływem idei oświeceniowych, zainicjował potrzebę wymiany myśli filozoficznej dotyczącej rozwoju idei regulujących relacje między jednostką a państwem i jego organami. Przebieg działań wojennych w XIX w. i rozwój międzynarodowego prawa humanitarnego nie pozostał bez wpływu na rozwój ostatecznej koncepcji praw człowieka (ang. human righs), jaka jest znana obecnie. Poważna debata, która nastąpiła w II poł. XX w. była odpowiedzią na potrzeby społeczności międzynarodowej, na deficyt aksjologiczny i głęboki kryzys człowieczeństwa, jaki przyniosły wydarzenia I i II wojny światowej, obnażając tym samym niedostatki krajowego prawa stanowionego. Aby przekuć postulaty w wiążące normy prawne, konieczne było użycie prawa naturalnego (ang. natural rights), które stanowiło swoistą matrycę dla praw i wolności uznanych w latach 40. XX w. przez społeczność międzynarodową. Konsekwencją powyższego procesu jest uznana przez prawo międzynarodowe odpowiedzialność karna za zbrodnie przeciwko ludzkości.

48

Na etapie konceptualizacji, czyli ostatecznego sformułowania idei praw człowieka jako myśli naukowej, największy wpływ wywarli w swoich dziełach internacjonaliści. Byli nimi: francuski profesor prawa międzynarodowego A.G. de Lapradelle (projekt Międzynarodowej Deklaracji Praw Ludzkich), brytyjski pisarz H.G. Wells (The Rights of Man: Or What Are We Fighting For? z 1940 r.) oraz francuski filozof J. Maritain (Les droits de l’homme et la loi naturelle z 1942 r.). Ostatecznego uporządkowania wiedzy z zakresu praw człowieka dokonał przede wszystkim polsko-brytyjski profesor żydowskiego pochodzenia, H. Lauterpacht, który w 1943 r. w Cambridge opracował projekt Międzynarodowej Karty Praw Człowieka (ang. International Bill of Human Rights), częściowo inspirowany myślą H. Kelsena.

49

Etap trzeci, dotyczący wydawania prawnie wiążących norm z zakresu praw człowieka na podstawie wcześniej istniejących koncepcji normatywnych, był związany z powstaniem ONZ i jej twórczym dorobkiem w postaci Konwencji ogólnych i specjalnych z zakresu praw człowieka. Nie bez znaczenia miało na to wpływ przyjęcie Statutu MTS, który w art. 38 zawiera katalog źródeł prawa międzynarodowego, w tym PMPCz. Są nimi: 1) konwencje międzynarodowe – ogólne bądź specjalne, ustalające reguły wyraźnie uznane przez państwa wiodące spór; 2) zwyczaj międzynarodowy – jako dowód istnienia powszechnej praktyki przyjętej jako prawo; 3) zasady ogólne prawa – uznane przez narody cywilizowane; 4) wyroki sądowe; 5) zdania najznakomitszych znawców prawa publicznego różnych narodów – jako środek pomocniczy do stwierdzania przepisów prawnych. W literaturze przyjmuje się jednak, że również jednostronne akty państwa wywołujące skutki na płaszczyźnie międzynarodowej oraz uchwały organizacji międzynarodowych o charakterze prawotwórczym (zwłaszcza uchwały pro foro externo, a w mniejszym stopniu pro foro interno), mogą wywoływać skutki w sferze praw i obowiązków jednostki, stąd też należy je zaliczyć do źródeł PMPCz.

50

Etap upowszechniania i realizacji polega na egzekwowaniu już istniejących norm prawnych i uzupełnianiu ich o orzecznictwo sądów i trybunałów międzynarodowych, jak również na implementacji norm z zakresu praw człowieka na poziomie krajowym. Jest to szczególnie ważne, ponieważ przez wieki prawo międzynarodowe, zwane również prawem narodów, było niedoceniane z racji braku możliwości egzekwowania jego norm. Obecnie coraz więcej ustawodawstw krajowych, w tym również Konstytucja RP, traktuje prawa człowieka jako część swojego prawa krajowego. Zostało to wyrażone w art. 9 („Rzeczpospolita Polska przestrzega wiążącego ją prawa międzynarodowego”) oraz Rozdziale II Konstytucji RP zatytułowanym „Wolności, Prawa i Obowiązki Człowieka i Obywatela”. W tym celu konieczne jest uzupełnianie już istniejących standardów międzynarodowych i konstytucyjnych o praktykę ich stosowania przez państwa sprawozdające się w okresowych raportach przedkładanych komisjom i komitetom na szczeblu regionalnym i uniwersalnym.

51

Stosując kryterium przedmiotu regulacji prawa międzynarodowego publicznego, prawa człowieka jako osobny dział są umieszczane w obszarze dotyczącym ochrony ludności, między zagadnieniami związanymi z nabywaniem i utratą obywatelstwa, statusu cudzoziemców i uchodźców w państwie, instytucji azylu i ekstradycji oraz ochrony mniejszości narodowych, co nie wyklucza traktowania praw człowieka przez władze krajowe jako część prawa krajowego.

§ 2. Godność jako źródło praw człowieka

52

Źródłem zarówno wszelkich praw i wolności, jak i obowiązkówczłowieka,jest przyrodzona i niezbywalnagodność ludzka (ang. human dignity). Jest to pojęcie kluczowe dla PMPCz, ale trudne do zdefiniowania przez prawników. W żadnym z aktów PMPCz nie można odnaleźć legalnej definicji „przyrodzonej godności człowieka”. W literaturze istnieje również wielość poglądów co do możliwości, jak i zasadności dokonywania normatywnej eksplanacji tego pojęcia.

Dokładna treść „godności osoby ludzkiej” pozostaje bowiem trudna do zdefiniowania wyłącznie na podstawie narzędzi prawnych i wymaga podejścia holistycznego i interdyscyplinarnego. Możliwości definiowania „godności jednostki” były podważane w doktrynie prawa konstytucyjnego, zwłaszcza państw komunistycznych. Natomiast na gruncie międzynarodowym tradycyjnie potwierdza się cechy godności: 1) podstawowość; 2) przyrodzoność; 3) niezbywalność; 4) niestopniowalność; 5) obiektywność; 6) niezależność od praw i wolności; 7) niezastępowalność.

53

Godność jako źródło praw człowieka, nadająca im moc i siłę oddziaływania sytuuje te prawa jako oddziaływujące erga omnes. Nie jest jednak tak, że w przypadku praw człowieka samo zobowiązanie państwa ma wyłącznie taki charakter (por. wyr. MTS z 5.12.1970 r. w sprawie Belgia v. Hiszpania). To istota tych praw skutkuje powszechnym obowiązkiem ich respektowania.

54

Jako warunek przynależności jednostki do gatunku ludzkiego godność wynika z faktu istnienia człowieka jako indywidualnego bytu. Jako wartość prawna jest jednocześnie fundamentem, podstawą praw człowieka i celem, uwieńczeniem konstrukcji prawnej tych praw. Godność upodmiotawia jednostkę w systemie aksjologicznym praw człowieka, przyznając mu narzędzia w postaci praw i wolności. W praktyce oznacza to, że każdy człowiek, niezależnie od czasu i miejsca, w którym przyszło mu żyć, ze względu na swoją godność, będącą wartością absolutną, nie może być traktowany instrumentalnie przez żaden z podmiotów prawa międzynarodowego.

55

Pojęcie „godności” należy do tych, które próbowali wyjaśniać już starożytni od czasów stoickich. Etymologicznie pochodzi z łacińskiego dignitas i z greckiego axia αξία (wartość). Godnym jest więc to „co ma wartość samo w sobie”. W języku polskim godność oznacza „szacunek, na który ktoś zasługuje”, ale może oznaczać także „wysoką funkcję”, jak np. godność sędziego. Takie funkcjonalne ujęcie godności zostało użyte we francuskiej Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela z 1789 r., uznającej, że „wszyscy obywatele są równi wobec prawa i mają równy dostęp do wszystkich godności, stanowisk i funkcji publicznych, zależnie od ich uzdolnień i z zachowaniem tylko takich różnic, które wynikają z ich cnót i talentów” (art. VI).

56

W filozofii, naukach społecznych i medycznych, najczęściej wyróżnia się 3 rodzaje godności: 1) niezbywalną godność osobową, którą posiada każdy człowiek jako przedstawiciel gatunku ludzkiego; 2) godność osobowościową, wyrastającą ze stosunku człowieka do samego siebie, która jest zespołem indywidualnych cech danego człowieka, świadczących o jego prawości bądź nieprawości, w przeszłości łączoną z tzw. zdolnością honorową oraz 3) godność osobistą, która jest indywidualnym odczuciem jednostki związanym z pełnieniem danej roli społecznej. Ta ostania jest wartością subiektywną, która w doktrynie ma wartość prawnie irrelewantną. W ujęciu teleologicznym uznaje się natomiast, że godność ludzkiej osoby jest wartością bardziej transcendentalną niźli normatywną. Stąd też w naukach prawnych najbardziej upowszechniony jest podział na godność osobową i osobowościową.

I. Godność osobowa

57

W systemie prawa międzynarodowego mamy do czynienia z godnością w ujęciu osobowym. Godność osobowa to centralne dobro chronione praw człowieka. Wszystkie prawa i wolności człowieka wynikają z godności osobowej, która jest wartością niezależną od świadomości, intelektu, przeżyć, uczynków i zasług jednostki. Ma ona charakter upodmiotawiający jednostkę,nadający jej szczególną, niepowtarzalną wartość.Zarówno w systemie prawa krajowego, jak i PMPCz, każda istota ludzka stanowi unicum. Oznacza to, że dzięki godności osobowej jest dobrem najwyższym, wartością autoteliczną, której nie można zredukować do dobra użytecznego lub przyjemnego.

58

Godność osobowa została uznana w systemie prawa międzynarodowego za źródło zobowiązań pozytywnych i negatywnych dla każdego państwa. Godność w ujęciu pozytywnym jest nakazem podmiotowego traktowania osoby jako celu działań władz krajowych, natomiast w ujęciu negatywnym godność zakazuje instrumentalnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania drugiego człowieka przez władze krajowe i ich aparat. Godność nie podlega żadnym ograniczeniom faktycznym i prawnym, w przeciwieństwie do praw i wolności ludzkich, które ulegają limitacjom i modyfikacji, a ich ochrona wymaga zgody co do warunków, w jakich mogą być realizowane

59

Godność ludzka figurująca w prawie międzynarodowym praw człowieka ma wartość fundującej zasady prawnej bądź matrycy. W systemie uniwersalnym godność wymieniana jest we wszystkich instrumentach ochrony praw człowieka. O godności wspomniano już w Deklaracji FiladelfijskiejILO z 1944 r. oraz Konstytucji UNESCO z 1945 r. Z kolei Karta Narodów Zjednoczonych z 1945 r. w swojej Preambule podkreśla determinację władz krajowych do przywrócenia wiary w podstawowe prawa człowieka, w godność i wartość człowieka.

60

Na zasadzie poszanowania godności oparta jest PDPCz, która odnosi się do pojęcia godności w art. 1, 22 i 23, jak również w Preambule, gdzie stwierdzono, że „uznanie przyrodzonej godności oraz równych i niezbywalnych praw wszystkich członków wspólnoty ludzkiej jest podstawą wolności, sprawiedliwości i pokoju na świecie”. Deklaracja zamiennie posługuje się terminami „godność przyrodzona”, „godność i wartość osoby ludzkiej”, „godność” czy „godność ludzka”. W tekście Deklaracji na równej płaszczyźnie umieszczono przyrodzoną godność bytu ludzkiego i prawa człowieka. Są to dwa różne pojęcia, które w tym kontekście otrzymują wspólne zdeterminowanie w celu budowania wolności, sprawiedliwości i pokoju w świecie.

61

W art. 1 PDPCz godność ma charakter normatywny i jest wyrazem określonej koncepcji antropologicznej. Przepis ten podkreśla z jednej strony przyrodzoną wolność i równość wszystkich ludzi pod względem ich praw i godności, z drugiej zaś jest nakazem postępowania w duchu braterstwa wynikającym z takich atrybutów ludzkiej natury, jak rozum i sumienie. W przepisach zawartych w art. 22 i 23 ust. 3 „godność” jest pozanormatywnym punktem odniesienia dla sposobu realizacji lub uzasadnienia określonych praw. Deklaracja proklamuje również zasadę niedyskryminacji, odnosząc się do zasady poszanowania godności i uznając, że wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi w swej godności i w swych prawach, a także że każdemu człowiekowi przysługują wszystkie prawa i wolności w niej wymienione, bez względu na jakiekolwiek różnice, w szczególności bez względu na rasę, kolor skóry i pochodzenie narodowe. Godność jest tu rozumiana jako „podstawa wolności, sprawiedliwości i pokoju w świecie”.

62

Na zasadzie poszanowania godności skonstruowane są oba MPPCz z 1966 r., podnoszące godność do rangi zasady prawnej. Odwołania do godności można odnaleźć w ich preambułach, gdzie odniesiono się do zasady poszanowania godności zawartej w PDPCz, jak również w części dyspozytywnej. W swych preambułach Pakty potwierdziły, że „zgodnie z zasadami ogłoszonymi w Karcie Narodów Zjednoczonych uznanie przyrodzonej godności oraz równych niezbywalnych praw wszystkich członków wspólnoty ludzkiej stanowi podstawę wolności, sprawiedliwości i pokoju na świecie”, co oznacza, że źródłem wszystkich praw człowieka jest przyrodzona godność osoby ludzkiej. Natomiast w art. 10 ust. 1 MPPOiP ustanowiony został standard postępowania wobec osób pozbawionych wolności, które powinny być traktowane „w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka”. Z kolei w art. 13 ust. 1 MPPGSiK uznano, że „nauczanie powinno zmierzać do pełnego rozwoju osobowości i poczucia godności ludzkiej”.

63

Potwierdzenie godności znalazło się w Deklaracji Wiedeńskiej i Programie Działania z 1993 r., w której uznano, „że wszystkie prawa człowieka mają swoje źródło w przyrodzonej godności i wartości osoby ludzkiej”. Odwołania do uniwersalnej zasady godności ludzkiej znaleźć można także w Międzynarodowej Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej z 1965 r., Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet z 1979 r., Preambule Konwencji w sprawie zakazu stosowania tortur z 1984 r., Międzynarodowej konwencji o zwalczaniu i karaniu zbrodni apartheidu z 1973 r. czy Międzynarodowej konwencji przeciwko apartheidowi w sporcie z 1985 r.

64

W Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych z 2006 r. expressis verbis określono, że jednym z celów jest popieranie poszanowania ich przyrodzonej godności, w art. 3 zaś znalazło się zobowiązanie do uznania i poszanowania przyrodzonej godności, autonomii osoby, w tym swobody dokonywania wyborów, a także poszanowanie niezależności osoby przez władze krajowe. Pojęcie godności i reputacji włączono (art. 19 i 24) do Międzynarodowej konwencji w sprawie ochrony wszystkich osób przed wymuszonym zaginięciem. Godność jako uznana zasada prawna została wpisana do art. 17 i 71 Konwencji o ochronie praw wszystkich pracowników migrujących oraz członków ich rodzin z 1990 r.

65

Na koncepcji poszanowania godności ludzkiej zbudowana jest Konwencja o Prawach Dziecka z 1989 r. W jej Preambule podkreślono, że dziecko powinno być w pełni przygotowane do życia w społeczeństwie jako indywidualnie ukształtowana jednostka, wychowana w duchu ideałów zawartych w Karcie Narodów Zjednoczonych, a w szczególności w duchu pokoju, godności, tolerancji, wolności, równości i solidarności. W normatywnej części Konwencji wielokrotnie przywołano pojęcie godności (art. 23, 28 ust. 2 pkt c, art. 37, 39 i 40). Również Powszechna Deklaracja o Genomie Ludzkim i Prawach Człowieka z 1997 r. uznaje godność za swoją podstawę aksjologiczną (art. 1, 2, 6, 10, 15, 21 i 24). W świetle Deklaracji badania nad genomem ludzkim powinny w pełni szanować ludzką godność, wolność i prawa człowieka oraz respektować zakaz wszelkiej dyskryminacji opartej na cechach genetycznych.

66