Prawo karne. Wydanie 6 - Alicja Grześkowiak, Krzysztof Wiak, Filip Ciepły - ebook
lub
Opis

Skrypt „Prawo karne” zawiera najbardziej istotne wiadomości z zakresu prawa karnego. Omówione zagadnienia dotyczą m.in.:

  • pojęcia prawa karnego,
  • źródeł prawa karnego,
  • definicji i struktury przestępstwa,
  • kontratypów,
  • form stadialnych i zjawiskowych przestępstwa,
  • zbiegu przestępstw i przepisów,
  • środków penalnych,
  • typów przestępstw.

Szóste wydanie zostało uzupełnione o najnowszą literaturę przedmiotu. Uwzględnia również najnowsze zmiany Kodeksu karnego z 1 lipca 2017 r.

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi lub dowolnej aplikacji obsługującej format:

EPUB
MOBI
PDF

Liczba stron: 834

Podobne


zakupiono w sklepie:

Legimi

identyfikator transakcji:

6240693

znak wodny:

Redaktorzy

dr hab. Alicja Grześkowiak, prof. KPSW

wieloletni Kierownik Katedry Prawa Karnego KUL

dr hab. Krzysztof Wiak, prof. KUL

Prawo karne

6. wydaniepoprawione i uzupełnione

Autorzy

dr hab. Alicja Grześkowiak, prof. KPSW

dr hab. Krzysztof Wiak, prof. KUL

dr Filip Ciepły

dr Małgorzata Gałązka

dr Radosław G. Hałas

dr Sławomir Hypś

dr Damian Szeleszczuk

WYDAWNICTWO C.H.BECK WARSZAWA 2017

Poszczególne rozdziały opracowali:

Dr hab. Alicja Grześkowiak: Cz. I Rozdz. I, Cz. II Rozdz. I, Cz. III Rozdz. I.

Dr hab. Krzysztof Wiak: Cz. I Rozdz. II, Cz. II Rozdz. VI, Cz. IV Rozdz. III, Rozdz. XI.

Dr Filip Ciepły: Cz. II Rozdz. IV, Cz. III Rozdz. V

Dr Małgorzata Gałązka: Cz. II Rozdz. III § 28–29, § 33–34, Rozdz. VII, Rozdz. VIII, Cz. III Rozdz. VII, Cz. IV Rozdz. XIII, Rozdz. XIV.

Dr Radosław Hałas: Cz. II Rozdz. II § 18–21, § 23–24; Rozdz. III § 25–27, § 30–32, § 35–37; Cz. III Rozdz. VI, Cz. IV Rozdz. IV, Rozdz. VIII, Rozdz. IX, Rozdz. XII

Dr Sławomir Hypś: Cz. II Rozdz. II § 22, Cz. III Rozdz. IV, Rozdz. VIII, Cz. IV Rozdz. V, Rozdz. VI, Rozdz. VII.

Dr Damaian Szeleszczuk: Cz. II Rozdz. V, Cz. III Rozdz. II, Rozdz. III, Cz. IV Rozdz. I, Rozdz. II, Rozdz. X, Rozdz. XV.

Wydawca: Aneta Flisek

© Wydawnictwo C.H.Beck 2017

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: DTP ServicePrzygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN: 978-83-812-8419-6

Przedmowa

Przedkładamy szóste wydanie skryptu „Prawo karne”, poprawione i uzupełnione. Uwzględnia ono zmiany wprowadzone do Kodeksu karnego ustawą z 10.2.2017 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2017 r. poz. 244) oraz ustawą z 23.3.2017 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich oraz ustawy – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z 2017 r. poz. 773). Skrypt opracowano z myślą o studentach i absolwentach wydziałów prawa oraz administracji, a także innych studiów, które przewidują wykłady przedmiotu prawo karne. Służyć może pomocą także doktorantom i prawnikom praktykom. W skrypcie omówione zostały, z odpowiednim pogłębieniem doktrynalnym, podstawowe i najbardziej istotne problemy wchodzące w skład wykładu z prawa karnego, obejmujące części ogólną i szczególną tego prawa, którym podstawę dały rozwiązania polskiego prawa karnego. Znajduje się w nim także wiele odniesień do orzecznictwa sądowego. Skrypt zawiera wiadomości z zakresu prawa karnego, systematycznie ułożone według układu przedmiotowego, zgodnie z którym odbywają się wykłady uniwersyteckie. Jednak w niektórych miejscach nieco odbiega on od schematów współcześnie stosowanych w polskiej dydaktyce tego przedmiotu, co podyktowane zostało chęcią nawiązania do ujęć tradycyjnie przyjmowanych w nauce prawa karnego, ale też koniecznością dostosowania skryptu do wymogów odpowiadających współczesnym potrzebom znajomości różnorodnych rozwiązań tego prawa. Autorzy włączyli do treści skryptu również przykłady, które ilustrują omawiane zagadnienia, co ułatwić ma ich zrozumienie, a także służyć jako materiał ćwiczeniowy. Sposób ujęcia omawianych najważniejszych zagadnień z prawa karnego gwarantować powinien efektywną naukę tego przedmiotu i zrozumienie jego kluczowych problemów. Wskazana na początku skryptu literatura obejmuje jedynie najważniejsze pozycje podręcznikowe i komentarze z prawa karnego. Uwzględnia również kompleksowe studium prawa karnego zawarte w Systemie Prawa Karnego. Każdy rozdział jest natomiast poprzedzony bibliografią odnoszącą się do przedstawianych w nim problemów. Zawarte w niej wykazy piśmiennictwa zawierają nie tylko najbardziej istotne dla danego tematu, wybrane polskie monografie oraz artykuły, ale znajdują się w nich także odniesienia do piśmiennictwa obcego, co nie tylko wzbogaca analizy teoretyczne, ale wydaje się również niezbędne przy otwarciu zagranicznych studiów uniwersyteckich i znajomości języków obcych. Poszerzenie analiz dotyczących rozwiązań Kodeksu karnego znaleźć można w publikacji: „Kodeks karny. Komentarz”, red. A. Grześkowiak, K. Wiak, Warszawa 2017, autorstwa zespołu, który przygotował przedstawiany Państwu skrypt „Prawo karne”.

Autorzy skryptu z wdzięcznością przyjmą wszystkie uwagi mogące służyć udoskonaleniu tekstu.

Alicja Grześkowiak

Krzysztof Wiak

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

ABWAWU

ustawa z 24.5.2002 r. o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1897 ze zm.)

AlkU

ustawa z 26.10.1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 487 ze zm.)

BrońU

ustawa z 21.5.1999 r. o broni i amunicji (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 576 ze zm.)

CBAU

ustawa z 9.6.2006 r. o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1310 ze zm.)

CudzU

ustawa z 12.12.2013 r. o cudzoziemcach (Dz.U. z 2016 r. poz. 1990 ze zm.)

EKPC

Konwencja z 4.11.1950 r. o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.)

IPNU

ustawa z 18.12.1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1575)

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2017  r. poz. 459 ze zm.)

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U z 2016 r. poz. 1137 ze zm.)

KK z 1932 r.

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 11.7.1932 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 60, poz. 571 ze zm.)

KK z 1969 r.

ustawa z 19.4.1969 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 13, poz. 94 ze zm.)

KKW

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz.U. z 2017 r. poz. 665 ze zm.)

Konstytucja RP

ustawa z 2.4.1997 r. – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.)

KPK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z 2016 r. poz. 1749 ze zm.)

KRO

ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2017  r. poz. 682)

KW

ustawa z 20.5.1971 r. – Kodeks wykroczeń (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 1094 ze zm.)

MandU

ustawa z 9.5.1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1510 ze zm.)

MPPOiP

Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych otwarty do podpisu w Nowym Jorku 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167 – załącznik)

NarkU

ustawa z 29.7.2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 783)

NielU

ustawa z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1654)

ObrRPU

ustawa z 21.11.1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1534 ze zm.)

OchrCudzU

ustawa z 13.6.2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1836 ze zm.)

OchrInfNiejawU

ustawa z 5.8.2010 r. o ochronie informacji niejawnych (Dz.U. z 2016 r. poz. 1167 ze zm.)

OchrZwierzU

ustawa z 21.8.1997 r. o ochronie zwierząt (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 856 ze zm.)

PodmZbiorU

ustawa z 28.10.2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1541ze zm.)

PolU

ustawa z 6.4.1990 r. o Policji (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1782 ze zm.)

PrAdw

ustawa z 26.5.1982 r. – Prawo o adwokaturze (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1999 ze zm.)

PrBank

ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz.1988 ze zm.)

PrFarm

ustawa z 6.9.2001 r. – Prawo farmaceutyczne (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 2142 ze zm.)

PrProkU

ustawa z 28.1.2016 r. o prokuraturze (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 177 ze zm.)

PrProk

ustawa z 28.1.2016 r. – Prawo o prokuraturze (Dz.U. z 2016 r. poz. 177 ze zm.)

PrUSP

ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 2062 ze zm.)

PWKK

ustawa z 6.6.1997 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 554 ze zm.)

RadPrU

ustawa z 6.7.1982 r. o radcach prawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 233)

RPDU

ustawa z 6.1.2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (Dz.U. z 2107 r. poz. 922)

SMTK (Statut MTK)

Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego z 17.7.1998 r. (Dz.U. z 2003 r. Nr 78, poz. 708)

SwobGospU

ustawa z 2.7.2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1829 ze zm.)

TkanU

ustawa z 1.7.2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów (Dz.U. z 2017 r. poz. 1000)

TKU

ustawa z 30.11.2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz.U. z 2016 r. poz. 2072)

WybuchU

ustawa z 21.6.2002 r. o materiałach wybuchowych przeznaczonych do użytku cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 283 ze zm.)

ZawLekU

ustawa z 5.12.1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz.125 ze zm.)

ZbrodD

dekret z 31.8.1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego (Dz.U. z 1946 r. Nr 69, poz. 377)

2. Organy, organizacje i instytucje

MTK

Międzynarodowy Trybunał Karny

MTW

Międzynarodowy Trybunał Wojskowy

SA

Sąd Apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

TK

Trybunał Konstytucyjny

ZN

Zgromadzenie Narodowe

3. Publikatory i czasopisma

An. UMCS

Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska

Biul. PK

Biuletyn Prawa Karnego

CzPKiNP

Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych

Dz.U.

Dziennik Ustaw

GSP

Gdańskie Studia Prawnicze

Jur.

Jurysta

KZS

Krakowskie Zeszyty Sądowe

NP

Nowe Prawo

OSA

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych

OSAG

Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Gdańsku

OSAP

Opolskie Studia Administracyjno-Prawne

OSNKW

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Karna i Wojskowa

OSNPG

Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Wydawnictwo Prokuratury Generalnej

OSNwSK

Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich

OTK

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego

OTK-A

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Seria-A

PAK

Prawo-Administracja-Kościół

Pal.

Palestra

PiM

Prawo i Medycyna

PiP

Państwo i Prawo

PPK

Przegląd Prawa Karnego

Prob. PK

Problemy Prawa Karnego

Prob. Praw.

Problemy Praworządności

Prok. i Pr.

Prokuratura i Prawo

Prz. Sejm.

Przegląd Sejmowy

PS

Przegląd Sądowy

PUG

Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego

Rej.

Rejent

RNP

Roczniki Nauk Prawnych

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

SI

Studia Iuridica

SP

Studia Prawnicze

WPP

Wojskowy Przegląd Prawniczy

4. Inne

ENA

europejski nakaz aresztowania

nast.

następny (-a, -e)

Nr

numer

PKWN

Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego

red.

redaktor (redakcja)

tekst jedn.

tekst jednolity

UE

Unia Europejska

w zb.

w zbiegu

w zw.

w związku

z.

zeszyt

ze sprost.

ze sprostowaniem

ze zm.

ze zmianami

Wykaz ważniejszej literatury

M. Bojarski, J. Giezek, Z. Sienkiewicz, Prawo karne materialne. Część ogólna i szczególna, Warszawa 2007

T. Bojarski, Polskie prawo karne. Zarys części ogólnej, Warszawa 2006

K. Buchała, A. Zoll, Polskie prawo karne, Warszawa 1997

M. Cieślak, Polskie prawo karne. Zarys systemowego ujęcia, Warszawa 1995

M. Filar, A. Grześkowiak, D. Gajdus, E. Pływaczewski, Prawo karne. Zagadnienia teorii i prak­tyki, red. A. Marek, Warszawa 1986

L. Gardocki, Prawo karne, Warszawa 2006

S. Glaser, Polskie prawo karne w zarysie, Kraków 1933

O. Górniok, S. Hoc, M. Kalitowski, S.M. Przyjemski, Z. Sienkiewicz, J. Szumski, L. Tyszkiewicz, A. Wąsek, Kodeks karny. Komentarz, t. 1 (art. 1–116), t. 2 (art. 117–363), Gdańsk 2005

Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, red. G. Rejman, Warszawa 1999

Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, red. A. Zoll, t. 1, Kraków 2004

Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, t. 1 i 2, Warszawa 2009

Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, red. A. Wąsek, R. Zawłocki, t. 1 i 2, Warszawa 2010

Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, red. A. Wąsek, t. 1 i 2, Warszawa 2006

Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, red. A. Zoll, t. 2 i 3, Kraków 2006

Kodeks karny. Komentarz, red. O. Górniok, Warszawa 2006

Kodeks karny. Komentarz, red. T. Bojarski, Warszawa 2008

Kodeks karny. Komentarz, red. P.A. Stefański, Warszawa 2015

Kodeks karny. Praktyczny komentarz, red. H. Mozgawa, Kraków 2007

E. Krzymuski, System prawa karnego ze stanowiska nauki i trzech kodeksów obowiązujących w Polsce, Kraków 1921

B. Kunicka-Michalska, Zasady odpowiedzialności karnej. Art. 1 § 1 i 2, art. 3–7. Komentarz, Warszawa 2006

J. Makarewicz, Kodeks karny z komentarzem, Lwów 1938

J. Makarewicz, Prawo karne. Wykład porównawczy z uwzględnieniem prawa obowiązującego w Rzeczypospolitej Polskiej, Lwów–Warszawa 1924

J. Makarewicz, Wstęp do filozofii prawa karnego w oparciu o podstawy historyczno-prawne, Lublin 2009

W. Makowski, Kodeks karny. Komentarz. Część ogólna, Warszawa 1932

A. Marek, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2007

A. Marek, Prawo karne, Warszawa 2007

System Prawa Karnego, t. 1, Zagadnienia ogólne, red. A. Marek, Warszawa 2010

System Prawa Karnego, t. 2, Źródła prawa karnego, red. T. Bojarski, Warszawa 2011

System Prawa Karnego, t. 3, Nauka o przestępstwie. Zasady odpowiedzialności, red. R. Dęb­ski, Warszawa 2012

System Prawa Karnego, t. 4, Nauka o przestępstwie. Wyłączenie i ograniczenie odpowiedzialności karnej, red. L. Paprzycki, Warszawa 2013

System Prawa Karnego, t. 5, Nauka o karze. Sądowy wymiar kary, red. T. Kaczmarek, War­szawa 2014

System Prawa Karnego, t. 6, Kary i środki karne. Poddanie sprawcy próbie, red. M. Melezini, Warszawa 2010

System Prawa Karnego, t. 7, Środki zabezpieczające, red. L. Paprzycki, Warszawa 2012

System Prawa Karnego, t. 8, Przestępstwa przeciwko państwu i dobrom zbiorowym, red. L. Gardocki, Warszawa 2013

System Prawa Karnego, t. 9, Przestępstwa przeciwko mieniu i gospodarcze, red. R. Zawłoc­ki, Warszawa 2015

System Prawa Karnego, t. 10, Przestępstwa przeciwko dobrom indywidualnym, red. J. Warylewski, Warszawa 2012

System Prawa Karnego, t. 11, Szczególne dziedziny prawa karnego. Prawo karne wojskowe, skarbowe i pozakodeksowe, red. M. Bojarski, Warszawa 2014

S. Śliwiński, Polskie prawo karne materialne, Warszawa 1946

Uzasadnienie rządowego projektu nowego kodeksu karnego, [w:] Nowe kodeksy karne – z 1997 r. z uzasadnieniami, Warszawa 1997

J. Warylewski, Prawo karne. Część ogólna, Warszawa 2007

J. Wojciechowski, Kodeks karny. Komentarz. Orzecznictwo, Warszawa 1997

W. Wolter, Nauka o przestępstwie, Warszawa 1973

W. Wróbel, A. Zoll, Polskie prawo karne. Część ogólna, Kraków 2010

Część I. Wprowadzenie do nauki prawa karnego

Rozdział I. Zagadnienia ogólne

Literatura:C. Beccaria, O przestępstwach i karach, Warszawa 1958; M. Błaszczyk, Pozakodeksowe prawo karne – czy utrzymać status quo?, [w:] Gaudium in litteris est. Księga jubileuszowa ofiarowana Pani Profesor Genowefie Rejman z okazji osiemdziesiątych urodzin, red. L. Gardocki, M. Królikowski, A. Walczak-Żochowska, Warszawa 2005; M. Cieślak, Polskie prawo karne. Zarys systemowego ujęcia, Warszawa 1994; E. Ferri, Principi di diritto criminale, Torino 1928; L. Gardocki, Zasada nullum crimen sine lege certa we współczesnym polskim prawie karnym, [w:] Hominum causa omne ius constitutum est, red. A. Dębiński, M. Gałązka, R.G. Hałas, K. Wiak, Lublin 2006; F. Gramatica, Principi di diritto penale soggettivo, Roma 1934; A. Grześkowiak, Nullum crimen, nulla poena sine lege poenali anteriori, [w:] Prawa człowieka. Model prawny, red. R. Wieruszewski, Ossolineum 1991; taż, Prawo karne wartości. Wybrane problemy, [w:] Państwo prawa i prawo karne. Księga jubileuszowa Profesora Andrzeja Zolla, red. P. Kardas, T. Sroka, W. Wróbel, t. 2, Warszawa 2012; taż, Ruch abolicjonistów włoskich w II połowie XIX w., Acta Universitatis Nicolai Copernici, Prawo 1978, z. 89; taż, Zapobiegawcze funkcje kary, Prace Instytutu Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji UW 1983, t. 8; taż, Zasada nullum crimen sine lege scripta na tle funkcji gwarancyjnej prawa karnego w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego, [w:] Między nauką a praktyką prawa karnego. Księga jubileuszowa Profesora Lecha Gardockiego, red. Z. Jędrzejewski, M. Królikowski, Z. Wiernikowski, S. Żółtek, Warszawa 2014; B. Kunicka-Michalska, Zasady odpowiedzialności karnej. Art. 1 § 1 i 2, art. 3–7 KK. Komentarz, Warszawa 2006; C. Lombroso, Człowiek – zbrodniarz w stosunku do antropologii, jurysprudencji i dyscypliny więziennej, Warszawa 1891; F. von Liszt, La teoria dello scopo nel dritto penale, Milano 1962; J. Makarewicz, Klasycyzm i pozytywizm w nauce prawa karnego, PPiA 1896; tenże, Prawo karne ogólne, Kraków 1914; tenże, Wstęp do filozofii prawa karnego w oparciu o podstawy historyczno-rozwojowe, Lublin 2009; R. Martinage, Histoire du droit pénal en Europe, Paris 1998; L. Monaco, Prospettive dell’ idea dello „scopo” nella teoria della pena, Napoli 1984; Prawo karne w poglądach Profesora Juliusza Makarewicza, red. A. Grześkowiak, Lublin 2005; E.S. Rappaport, Nowy system kodyfikacji ustawodawstwa karnego. Kodeks karny wykonawczy, Warszawa 1930; A. Ross, Colpa, responsabilità e pena, Milano Giuffrè 1972; S. Śliwiński, Polskie prawo karne materialne, Warszawa 1946; L. Tyszkiewicz, Doktryny i ruch „obrony społecznej” we współczesnym prawie karnym, Poznań 1968; A. Wąsowicz, Nurt socjologiczny w polskiej myśli prawnokarnej, Warszawa 1989; W. Wróbel, Zmiana normatywna i zasady intertemporalne w prawie karnym, Kraków 2003; A. Zoll, Zasady prawa karnego w projekcie Konstytucji, PiP 1997, z. 3.

§ 1. Pojęcie prawa karnego

I. Definicja prawa karnego

Prawo karne to nazwa dyscypliny prawa. Czasami tę gałąź prawa określa się jako prawo karne materialne, w odróżnieniu od prawa karnego formalnego, czyli procesowego. W pojęciu prawa karnego eksponuje się związek tej dziedziny prawa z karą, jako najbardziej charakterystycznym dla niej elementem. Kara jest w nazwie kryterium, które odróżnia prawo karne od innych dziedzin prawa.

Najczęściej określenie treści terminu „prawo karne” następuje w odwołaniu się do głównych elementów składowych tej dyscypliny prawa i do jej istotnych cech pozwalających na identyfikowanie jej w ramach ogólnego systemu prawa. Tworzy się w ten sposób definicję formalno-prawną prawa karnego. Można również definiować prawo karne celowościowo (funkcjonalnie), kładąc akcent na zadania, jakie ta dziedzina prawa ma spełniać.

Prawo karne jest dynamicznym zespołem norm, a więc podlegającym ciągłej ewolucji, uzależnionej od historycznych okoliczności czasu, przestrzeni i warunków społeczno-politycznych oraz kontekstu kulturowego, jest więc oczywiste, że i stosownej zmianie podlegała definicja prawa karnego.

Dawniejsze definicje prawa karnego tylko w części tłumaczą współczesną treść tego pojęcia. Klasyczne rozumienie prawa karnego wiązało go z przestępstwami i karami. J. Makarewicz uważał, że prawo karne jest to ogół przepisów obowiązujących w danej grupie społecznej, a oznaczających stosunek kary do czynów uważanych za karygodne. S. Śliwiński za prawo karne uważał prawo składające się z „norm prawnych określających państwowe prawo karania oraz stosowania środków zabezpieczających i wychowawczych w razie popełnienia czynu zakazanego przez ustawę karną”. M. Cieślak uznał już szerzej, że prawo karne to przepisy prawne regulujące stosowanie środków przymusowej reakcji państwowej (sankcji) na antyspołeczne zachowania, zabronione przez prawo karne pod groźbą tych środków.

Współcześnie wyraźnie zmienia się wizja treści i funkcji prawa karnego, co pociąga za sobą także zmianę definicji prawa karnego. Za popełnienie przestępstwa stosowane są różne środki reakcji, nie tylko kary. Uwzględniając nowe tendencje rozwojowe prawa karnego, przyjąć należy, że prawo karne jest to zbiór ustanowionych przez państwo przepisów prawnych, które określają, jakie zachowania człowieka stanowią czyny zabronione jako przestępstwa, ustalają zasady odpowiedzialności karnej za te czyny iregulują stosowanie sankcji wpostaci kar lub innych środków penalnych wobec sprawców przestępstw. W skrócie można powiedzieć, że prawo karne to zespół przepisów określających stosowanie kar lub innych środków penalnych za popełnienie przestępstwa.

Patrząc na prawo karne funkcjonalnie, uznać należy, że prawo karne to zespół norm służących ochronie społeczeństwa przed przestępstwami, mający na celu zwalczanie przestępstw izapobieganie im przy pomocy kar iinnych środków penalnych.

W związku z tym, że współcześnie tylko do państwa należy prawo określania, co jest zachowaniem zabronionym jako przestępstwo i wskazywania sankcji za jego popełnienie, rodzi się pytanie opodstawy prawa państwa do stosowania prawa karnego ido karania, ouzasadnienie państwowego prawa karania. Problem ten nie jest łatwy, obejmuje ważne zagadnienia moralne i filozoficzne, ale także zbiega się z pytaniem o racjonalność porządku prawnokarnego, o podstawy i zakres monopolu państwa w stanowieniu prawa karnego i posługiwaniu się karą dla wymuszenia określonych zachowań oraz z ideą ochrony dóbr prawnych, nadto praw człowieka.

Najstarszą i naturalną podstawą prawa karnego i prawa karania jest przekonanie o konieczności reakcji przeciwko człowiekowi czyniącemu zło i wyrządzenia mu bólu dla zrekompensowania krzywdy przez niego spowodowanej. Prawo karne, odpowiadające karą na przestępstwo, znajduje podstawy wpoczuciu moralnym ludzi, wskazującym na to, że zło wymaga kary. Podstawą prawa karnego jest też uznanie, że ochrona wartości, w tym dobra wspólnego, mierzonego dobrem człowieka, wymaga reakcji na ich naruszenie. Jednak dla prawa karnego ciągle aktualne i niezmiennie ważne jest pytanie, dlaczego trzeba ponosić karę? Pytanie „dlaczego karać?”, jest pytaniem nie tylko o rację karania, ale także o sens prawa karnego. Pytanie „dlaczego?”, wyznaczające ludzką treść prawa karnego, przewija się w całym prawie karnym, przynosząc w jego historycznym rozwoju różne odpowiedzi przemienione także w odpowiednie systemy prawa karnego i stając się źródłem wielu koncepcji kary, a nawet szkół i kierunków prawa karnego.

II. Cechy prawa karnego

Prawo karne posiada charakterystyczne cechy, które we wzajemnym powiązaniu wyraźnie odróżniają je od innych dyscyplin prawa.

1.Prawo karne jest prawem dotyczącym człowieka – to człowiek jest autorem przestępstwa, kara dotyka człowieka i najczęściej człowiek jest ofiarą przestępstwa. Prawo karne służy człowiekowi, bo z jednej strony go chroni, ale z drugiej – przez karę godzi w człowieka – sprawcę przestępstwa. Ta cecha prawa karnego powoduje, że powinno ono respektować przyrodzoną godność człowieka, mieć wymiar humanitarny. Człowiek w prawie karnym, nawet gdy popełnia najcięższą zbrodnię i powinien ponieść za nią sprawiedliwą karę, musi być widziany jako osoba ludzka o przyrodzonej jej godności, której to godności prawo karne nie może naruszyć. Z szacunku dla godności człowieka podstawą jego odpowiedzialności karnej stała się wina, jako element wiążący się wprost z człowiekiem. Szacunek dla godności człowieka powoduje, że wymierzana mu kara powinna być sprawiedliwą odpłatą za popełnione przez niego przestępstwo, a zawarte w niej pozbawienie praw nie może przekraczać miary proporcji do stopnia jego winy, nie może też naruszać istoty tych praw.

2. Prawo karne jest prawem stanowionym, prawem pozytywnym. Jest ono ustawowym zbiorem obowiązujących przepisów prawnokarnych. Prawem karnym są tylko te przepisy, które zostały uchwalone przez państwowe władze ustawodawcze, i to w formie ustawy karnej. Dlatego prawo karne jest prawem państwowym. Przez wieki wykształcił się bowiem monopol państwa w dziedzinie stanowienia prawa karnego. Państwo, posiadając prawo do stanowienia ustaw, ma tytuł do dyktowania tego, co jest przestępstwem i jakie kary grożą za jego popełnienie. Tytuł ten nie może jednak oznaczać dowolności w stanowieniu przepisów prawa karnego. Przyjmuje się, że państwo, jako dobro wspólne, ma za cel m.in. ochronę porządku prawnego, zabezpieczenie respektu praw swoich obywateli i dóbr prawnych ważnych dla wspólnoty państwowej. Jednak, zwłaszcza w demokratycznych państwach prawa, to uprawnienie państwa do uznawania za przestępstwa zachowań człowieka nie jest nieograniczone, ma wyraźne granice. Nie daje mu podstaw do arbitralnego tworzenia zakazów i nakazów zachowań ludzkich i opatrywania ich dowolnymi sankcjami karnymi. Państwo w tworzeniu prawa karnego w pierwszym rzędzie jest związane i limitowane prawem, które samo tworzy, przede wszystkim konstytucją, a także ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi, zwłaszcza tymi, które dotyczą ochrony praw człowieka.

W doktrynie prawa karnego podnosi się, że prawo karne stanowione przez państwo powinno ograniczać się wyłącznie do ochrony przed zamachami, które wyrządzają poważną szkodę społeczną, dotykając fundamentalnych wartości związanych z człowiekiem i państwem jako dobrem wspólnym, mierzonym dobrem człowieka. Współcześnie w demokratycznych państwach prawa najczęściej taką granicę dla ustawowej kryminalizacji zachowań człowieka rekonstruuje się z norm konstytucji, która wskazuje najważniejsze wartości w państwie. Zgodny z nimi powinien być katalog wartości chronionych prawem karnym, a więc także zakres kryminalizacji zachowań w nie godzących oraz katalog sankcji przewidzianych za przestępstwo.

3.Prawo karne jest prawem publicznym, a mówiąc dokładniej – jest częścią prawa publicznego, nie jest prawem prywatnym. Dotyczy ono stosunków człowieka zpaństwem, nie zaś człowieka z człowiekiem. Wartości chronione przez prawo karne odnoszą się do całej wspólnoty państwowej i tworzących ją ludzi. Sankcje karne nakładane są w imieniu państwa, w interesie publicznym, a przestępca sądzony jest też w imieniu państwa. Sprawca przestępstwa, ponosząc przewidzianą prawem odpowiedzialność karną za popełnione przestępstwo, nie wchodzi wprawne relacje zofiarą przestępstwa, nie nawiązuje się między nimi stosunek prawny. Współcześnie czasami podaje się w wątpliwość tę cechę prawa karnego. Obserwuje się proces swoistej „prywatyzacji” prawa karnego, polegający na przekazywaniu części decyzji prawnokarnych w ręce stron konfliktu – jak się przyjmuje – tj. sprawcy i ofiary przestępstwa. Ta tendencja przejawia się np. w instytucji mediacji czy propozycji dobrowolnego poddania się karze.

Także w niektórych przypadkach od decyzji pokrzywdzonego zależy ściganie przestępcy. Szuka się również możliwości dekryminalizacji niektórych zachowań dotąd zabronionych pod groźbą kary kryminalnej i zastąpienia dotychczasowego sposobu odpowiedzialności karnej przez inny jej rodzaj, uzależniony od decyzji pokrzywdzonego.

4. Prawo karne jest prawem konstytutywnym iautonomicznym. Ta cecha powoduje, że nazywane jest ono prawem karnym materialnym, gdyż to w nim zawierają się normy tworzące modele zakazanych zachowań i sankcje za ich naruszenie. Prawo karne jest konstytutywne wtym sensie, że samodzielnie tworzy prawne normy zachowań, zakazy i nakazy zachowań i na wypadek ich naruszenia opatruje je sankcjami karnymi. Jest ono z tej racji prawem autonomicznym. Prawo karne samo dokonuje wartościowania ludzkich zachowań i ustala sankcje za naruszenie reguł zachowań przez siebie ustalonych. Z tego punktu widzenia prawo karne ma własną niezależność. Normy prawa karnego nie mogą być tworzone przez inne dziedziny prawa ani pośrednio z nich wyprowadzane, gdyż prawo karne jest prawem zamkniętym w treściach zawartych w ramach ustaw karnych. Prawo karne nie jest podporządkowane innym dyscyplinom prawa, chociaż oczywiście jest częścią określonego porządku prawnego, i jako takie poddane jest ogólnym zasadom właściwym dla całego systemu prawa. Jednak zgodnie z hierarchią źródeł prawa prawo karne musi respektować konstytucyjne zasady i wartości, podobnie jak i treści zawarte w ratyfikowanych umowach międzynarodowych. Te ostatnie muszą jednak być przetransponowane na ustawę karną.

5. Prawo karne jest prawem wartościującym iimperatywnym. Prawo karne, podejmując się ochrony określonych dóbr prawnych, wskazuje, że są to wartości cenne dla wspólnoty państwowej i żyjącego w niej człowieka. Przez prawo karne dokonywane jest wartościowanie dóbr iinteresów iwskazanie takich wartości, których ochrona wymaga odwołania się do tego prawa. W ramach prawa karnego następuje także wartościowanie sposobów reakcji na naruszenia dóbr chronionych, w nim decyduje się o konieczności ich ochrony przy użyciu kary. Przede wszystkim jednak prawo karne wartościuje ludzkie zachowania, uznając je za sprzeczne z normami postępowania wskazywanymi w tym prawie. Prawo karne wymaga zatem sądu wartościującego odnoszącego się do ludzkich zachowań w konfrontacji z normami zachowania, które nakazuje respektować. Prawo karne ma też charakter powinnościowy, imperatywny, tworzy normy powinnościowe – nakazy izakazy zachowań, które są imperatywami określonego postępowania. Przez normy zawarte w przepisach prawa karnego wskazuje się pożądane przez państwo wzorce ludzkich zachowań.

6.Prawo karne ma charakter sankcjonujący. Składa się z norm sankcjonowanych, określających wymogi co do zachowań ludzkich, a więc nakazy i zakazy, oraz z norm sankcjonujących, wskazujących sankcje za nieposłuszeństwo normom sankcjonowanym. Prawo karne reaguje sankcją karną na naruszenie normy. Sankcja jest przymusową konsekwencją prawną nieposłuszeństwa normie zawartej w przepisie prawa karnego. Właśnie ta cecha najbardziej wyróżnia prawo karne od innych dyscyplin prawa, chociaż prawo karne nie ma monopolu na sankcje. Przy pomocy właściwych temu prawu sankcji karnych, głównie kar, chronić ma ono określone dobra prawne i zabezpieczać respektowanie określonych reguł zachowania, także określanych przez inne dyscypliny prawa. Stąd prawo karne nazywane czasem bywa „żandarmem prawa”.

7. Prawo karne jest prawem subsydiarnym. Oznacza to, że państwo powinno się odwoływać do prawa karnego wostateczności ijedynie wprzypadku konieczności, gdy danego dobra prawnego nie można ochronić w inny sposób, a szkodliwych zachowań ludzkich godzących w te dobra nie można w inny sposób wyeliminować. Ze względu na wysoką dolegliwość przymusowych konsekwencji prawnokarnych po prawo karne sięgać powinno się tylko wtedy, gdy jest to konieczne dla ochrony najpoważniejszych wartości związanych z człowiekiem i państwem rozumianym jako dobro wspólne. Ustawodawca powinien okazywać dużą wstrzemięźliwość w tworzeniu prawa karnego, w określaniu zakazów zachowań pod groźbą kary, bo zbytnia penalizacja życia społecznego nie przynosi efektów społecznie pożądanych, a prowadzić może do „terroryzmu” prawa karnego. Prawo karne powinno być ultima ratio, a nie prima ratio działań państwa, czyli powinno się je stosować w ostateczności, gdy nie można inaczej zapewnić ochrony wartości najcenniejszych dla człowieka i państwa. Prawo karne nie może być traktowane jako najważniejszy regulator odniesień człowieka do człowieka i do wartości społecznych konstruujących ład moralny i społeczny w państwie.

U podstaw takiego widzenia prawa karnego leży bez wątpienia pogląd C. Beccarii, który – powtarzając za Monteskiuszem – uważał, że przenosząc problem na płaszczyznę kary, wszystko, co wykracza poza konieczność prawa karania, jest nadużyciem, nie jest już prawem (C. Beccaria, O przestępstwach, s. 58).

Tak więc tylko konieczność legitymizuje prawo karne z jego sankcjami. W części doktryny wskazuje się nawet, że prawo karne należy uczynić extrema ratio, co z kolei może to prawo wypaczyć w drugą stronę, nie gwarantując właściwej ochrony najważniejszym wartościom moralnym i społecznym.

8.Prawo karne jest prawem granic. Prawo karne, stanowiąc zakazy zachowań naruszających dobra chronione i sankcje karne za ich przekroczenie, wyznacza granice między tym co dozwolone przez to prawo, a tym co zabronione i karane. Zakazane jest tylko to, co jest wyraźnie przez prawo karne zabronione. Prawo karne wyznacza granice dla karzącego działania państwa, ale też idla wolności człowieka, niechcącego ponosić prawnokarnych konsekwencji swojego działania. Daje poczucie bezpieczeństwa prawnego tym, którzy tej granicy nie przekraczają. Prawo karne jest – pisał F. von Liszt – magna charta libertatis, wolno czynić wszystko, co nie jest zakazane prawem karnym, i w tej przestrzeni za żadne zachowania nie grozi odpowiedzialność karna.

§ 2. Rodzaje prawa karnego

Prawo karne może być rozpatrywane w szerokim i wąskim znaczeniu. Wsensie wąskim oznacza prawo karne materialne, które na ogół i w skrócie jest nazywane po prostu prawem karnym, a więc zespół przepisów regulujących odpowiedzialność karną za popełnienie przestępstwa. Wszerokim zakresie pojęcia prawa karnego mieści się poza prawem karnym materialnym także prawo karne procesowe (prawo karne formalne) iprawo karne wykonawcze, które jest najmłodszą dziedziną prawa karnego.

Wszystkie te dyscypliny prawa karnego początkowo były połączone w jedną gałąź prawa, ale w wyniku ewolucji zostały wyodrębnione, tworząc autonomiczne rodzaje prawa karnego. Proces ten nastąpił szybciej w odniesieniu do prawa karnego procesowego, którego powszechne wydzielenie w samodzielną dziedzinę prawa karnego utrwaliło się na przełomie XIX i XX w. Prawo karne wykonawcze uzyskało w Polsce status odrębnej gałęzi prawa dopiero przez uchwalenie w 1969 r. Kodeksu karnego wykonawczego. Jednak z inicjatywą trójpodziału prawa karnego na prawo karne materialne, formalne i wykonawcze wystąpił już w 1930 r. E.S. Rappaport. Usamodzielnienie prawa karnego wykonawczego, jakie nastąpiło w Polsce, nie jest jednak powszechnym modelem ujęcia tego typu przepisów w prawie państw obcych.

Prawo karne procesowe stanowi ogół przepisów regulujących postępowanie karne w sprawach o przestępstwa, których celem jest wykrycie przestępstwa i jego sprawcy, osądzenie go za to przestępstwo, a także zastosowanie środków zabezpieczających wobec osób popełniających czyn zabroniony. Zawiera ono normy pozwalające urzeczywistnić odpowiedzialność karną za przestępstwa, ale jego istotną częścią są także przepisy zawierające ogólne zasady i przesłanki postępowania karnego, prawa i obowiązki uczestników procesu karnego oraz gwarancje praw oskarżonego w procesie karnym. Regulowane jest w Kodeksie postępowania karnego z 6.6.1997 r., wielokrotnie nowelizowanym.

Prawo karne wykonawcze to zbiór przepisów zawarty w Kodeksie karnym wykonawczym z 6.6.1997 r. z licznymi zmianami, regulujący wykonywanie orzeczonych kar, środków karnych, środków probacyjnych i zabezpieczających. Jego ważną część stanowią zasady ogólne, m.in. określające podmioty postępowania wykonawczego, przebieg tego postępowania i udział społeczeństwa w wykonywaniu kar. W ramach prawa wykonawczego mieści się także prawo penitencjarne, obejmujące przepisy regulujące przebieg wykonywania kary pozbawienia wolności, wraz ze wskazaniem m.in. normatywnych celów tej kary, praw i obowiązków skazanego oraz środków oddziaływania penitencjarnego.

W prawie karnym materialnym można wyodrębnić prawo karne kodeksowe ipozakodeksowe. W Kodeksie karnym, który uważany jest za główne źródło polskiego prawa karnego, zawarte jest prawo karne powszechne oraz prawo karne wojskowe. Obok regulacji kodeksowej, przepisy prawa karnego materialnego przewidujące odpowiedzialność karną, znajdują się w wielu tzw. ustawach dodatkowych, które uzupełniają zakres kryminalizacji wyznaczony Kodeksem karnym. Stosuje się do nich, na zasadzie art. 116 KK, przepisy części ogólnej tego Kodeksu, chyba że ustawy te wyraźnie wyłączają ich zastosowanie. Jeżeli jednak Kodeks karny jest podstawowym źródłem prawa karnego materialnego w zakresie zasad odpowiedzialności karnej i określenia systemu środków reakcji karnych i ich wymiaru, to przestał być głównym zbiorem przepisów określającym czyny zabronione jako przestępstwa. Zdecydowana ich większość umieszczana jest w ustawach dodatkowych, i to nawet nie ściśle karnych, ale mających charakter głównie administracyjny, jako zabezpieczenie egzekucji zawartych w nich przepisów.

Podobnie jak prawo karne występuje w szerszym i węższym zakresie, tak i samo prawo karne materialne można ujmować w sensie węższym, obejmującym prawo karne określające odpowiedzialność karną za przestępstwa powszechne (kodeksowe i pozakodeksowe) oraz w sensie szerokim – obejmującym ponadto wyspecjalizowane przepisy prawnokarne, regulujące odpowiedzialność karną za wyodrębnione kategorie czynów zabronionych lub odpowiedzialność szczególnych podmiotów popełniających czyny zabronione. Do najważniejszych wyspecjalizowanych gałęzi prawa karnego materialnego zaliczyć należy prawo karne skarbowe, prawo karne wojskowe oraz w pewnym zakresie także prawo karne nieletnich. Do szeroko rozumianego prawa karnego materialnego zaliczyć także należy prawo wykroczeń.

Prawo karne skarbowe, regulowane Kodeksem karnym skarbowym z 10.9.1999 r., jest zespołem norm chroniących interesy finansowe Skarbu Państwa i organów samorządu terytorialnego. Normuje odpowiedzialność karną za przestępstwa i wykroczenia skarbowe, ale ponadto zawiera przepisy dotyczące postępowania w takich sprawach, a także normy o charakterze wykonawczym, regulujące postępowanie wykonawcze w sprawach o przestępstwa i wykroczenia skarbowe.

Prawo karne wojskowe jest zawarte w części wojskowej Kodeksu karnego, ale mimo organicznego związku z przepisami części ogólnej prawa karnego zachowało ono wyspecjalizowany charakter, opierający się na odrębności podmiotowej i przedmiotowej jego przepisów. Prawo karne wojskowe obejmuje przestępstwa wojskowe i zasady odpowiedzialności karnej za ich popełnienie, różniące się w części od ogólnych zasad odpowiedzialności karnej za przestępstwa.

Prawo nieletnich jest odrębną dziedziną prawa, w zasadniczej części wyłączoną z prawa karnego. Prawo nieletnich tylko w części ma charakter wyspecjalizowanego prawa karnego, gdyż – co do zasady – nie posługuje się ono sankcjami w postaci kary za czyny karalne popełnione przez nieletniego, ale środkami poprawczymi i wychowawczymi. Ujęte jest przede wszystkim w ustawie z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r. poz. 382). Prawo nieletnich obejmuje całość norm prawnych mających na celu przeciwdziałanie demoralizacji i przestępczości nieletnich, w tym także dotyczących odpowiedzialności nieletnich za czyny karalne i przestępstwa. Ta cecha prawa nieletnich wiąże go z prawem karnym, ponieważ to ono określa czyny zabronione pod groźbą kary, chociaż nieletni do 17. roku życia, co do zasady, nie ponosi odpowiedzialności karnej za przestępstwo, gdyż nie ma zdolności do zawinienia. Jednak wobec nieletniego, który ukończył 13 lat i popełnił czyn zabroniony jako przestępstwo, stosowane są sankcje o charakterze oddziaływania wychowawczego lub poprawczego. Nieletni ponosić może, na zasadzie wyjątku, w sytuacji określonej w art. 10 § 2 KK odpowiedzialność karną za przestępstwa wymienione w tym przepisie, popełnione po ukończeniu 15. roku życia. W takim przypadku prawo nieletnich jest częścią prawa karnego i odwrotnie – w zakres prawa nieletnich wchodzi prawo karne. W kierunku formalnego wyodrębnienia prawa nieletnich i stworzenia z niego samodzielnej dziedziny prawa szedł rządowy projekt kodeksu nieletnich z 21.2.2007 r. Natomiast rządowe projekty dotyczące postępowania z nieletnimi z lipca 2007 r. oraz z 2008 r. opatrzone zostały nazwą „prawo nieletnich”, co zdaje się potwierdzać jego istnienie jako odrębnej dziedziny prawa, choć nadal dyskusyjny jest jej zakres. Jednak żaden z tych projektów nie został uchwalony.

W systemie polskiego prawa karnego w 1932 r. nastąpiło wydzielenie wykroczeń spod pojęcia przestępstwa. Dotychczasowy trójpodział przestępstw zastąpiono dwupodziałem, zaliczając do nich zbrodnie i występki. Wykroczenia zostały ujęte w prawie wykroczeń, a obecnie zawarte są przede wszystkim w ustawie z 20.5.1971 r. – Kodeks wykroczeń (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 1094 ze zm.). Nie ma wątpliwości co do związku wykroczeń z szeroko pojętym prawem karnym materialnym. Prawo wykroczeń zawiera zasady odpowiedzialności karnej za czyny o mniejszej wadze, o niższym stopniu społecznej szkodliwości niż przestępstwo, system sankcji karnych za ich popełnienie, a także katalog czynów zabronionych jako wykroczenia, chociaż ten powinien być rekonstruowany także z licznych ustaw dodatkowych zawierających zakazy zachowań zaliczonych do wykroczeń.

We współczesnym prawie karnym należy wyodrębnić także międzynarodowe prawo karne, które obejmuje normy prawa międzynarodowego odnoszące się do przestępstw międzynarodowych i ściganych m.in. przez Międzynarodowy Trybunał Karny.

Nie doszło jednak do realizacji szeroko dyskutowanej w okresie międzywojennym koncepcji europejskiego prawa karnego, zebranego w jeden kodeks karny, który miał obowiązywać w różnych państwach jako zunifikowane prawo karne.

§ 3. Funkcje prawa karnego

Ustawodawca, stanowiąc prawo karne, dokonuje wyboru aksjologicznego przez określenie wartości, które należy chronić przy pomocy sankcji karnych. Ustawodawca obiera także model reakcji prawnokarnej, najbardziej przydatny do wypełnienia zadań stawianych przed prawem karnym. Normatywne rozstrzygnięcia tych kwestii zależą w dużej mierze od funkcji wyznaczonych przez państwo prawu karnemu i środkom, którymi ono posługuje się, zwłaszcza karze.

Przez pojęcie funkcji prawa karnego rozumie się oczekiwane efekty prawa karnego albo zadania stawiane przed tym prawem. Jako główne funkcje prawa karnego wskazywane są najczęściej funkcja ochronna, czyli zadanie ochrony dóbr prawnych przed ich naruszeniem i funkcja gwarancyjna prawa karnego, a więc zadanie zabezpieczenia człowiekowi bezpieczeństwa prawnego tak, by ponosił on odpowiedzialność karną tylko za przestępstwo popełnione w czasie obowiązywania ustawy karnej, w granicach prawidłowo stanowionego prawa karnego. Przyjmuje się nawet, że funkcja ochronna prawa karnego powinna się bilansować z funkcją gwarancyjną, w tym sensie, że zakres i natężenie ochrony dóbr chronionych prawem karnym powinny się równoważyć z gwarancjami bezpieczeństwa prawnego, uważanego nawet za podstawowe prawo człowieka. Współcześnie, zwłaszcza w związku ze wzrostem zainteresowania ofiarą przestępstwa, wskazuje się także na funkcję kompensacyjną prawa karnego. Po nowelizacji Kodeksu karnego z 20.2.2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2015 r. poz. 396), tę funkcję prawa karnego podkreśla m.in. ujęcie środków kompensacyjnych w ramach odrębnego rozdziału Kodeksu karnego.

W najnowszej doktrynie prawa karnego można spotkać również pogląd, według którego prawo karne nie powinno zmierzać jedynie do ochrony wartości cennych dla człowieka i społeczeństwa, ale promować jego rozwój. Ujęcie wśród funkcji prawa karnego zadania promocji rozwoju społeczeństwa zobowiązywałoby ustawodawcę do tworzenia takich norm prawa karnego, które zabezpieczyć miałyby wartości, od których zależy rozwój społeczeństwa, a wśród nich takich, które pobudzałyby kształtowanie nowych ocen etycznych zachowań, które w świadomości społecznej jeszcze nie są odczuwane jako niemoralne czy szkodliwe dla postępu społecznego (por. F. Antolisei, Manuale di dicitto penale. Parte generale, Milano 2003, s. 12–13).

I. Funkcja ochronna prawa karnego

Prawo karne zostało stworzone po to, by chronić społeczeństwo przed przestępstwami, powinno więc realizować funkcję ochronną. Podstawowym zadaniem prawa karnego jest ochrona wartości społecznie istotnych, związanych zczłowiekiem ipaństwem – dobrem wspólnym. Innymi słowy, prawo karne ma za zadanie chronić dobra prawne wskazane w ustawie karnej. W ramach tej funkcji ważne znaczenie ma oznaczenie wartości, które prawo karne powinno chronić, czyli dóbr chronionych i ich typizacja w ustawie oraz określenie sankcji za ich naruszenie. Funkcję ochronną prawa karnego należy widzieć więc w kontekście dobra prawnego.

Koncepcja ochrony dóbr prawnych jako głównej funkcji prawa karnego nie jest nowa – zrodziła się w okresie Oświecenia i związała prawo karne z jego użytecznością. Jednak powstanie koncepcji dobra prawnego, jako pojęcia przyjmowanego w doktrynie na oznaczenie wartości chronionej prawem karnym, zawdzięcza się uczonemu niemieckiemu Birnbaumowi, który twierdził, że dobrem chronionym są dobra lub interesy mające szczególne znaczenie dla wspólnoty społecznej. Została ona następnie rozwinięta przez F. Liszta i wiązała się z jego ideą „celu” w prawie karnym. Uważał on, że prawo karne jest instrumentem ochrony dóbr prawnych, podkreślając, że ustawodawca nie może tworzyć bezprawia antyspołecznego zachowań ludzkich, lecz powinien odnajdować je w rzeczywistości społecznej, w czynach naruszających fundamentalne interesy człowieka i społeczeństwa.

Funkcja ochronna podlega, tak jak całe prawo karne, dynamicznym przemianom, polegającym na wycofywaniu prawa karnego z ochrony niektórych dóbr, a włączaniu pod działanie ochronne tego prawa innych dóbr. W doktrynie wskazuje się na różne kryteria, którymi powinien kierować się ustawodawca, dokonując wyboru dóbr chronionych prawem karnym. W zasadzie panuje zgoda co do tego, że funkcja ochronna powinna objąć wartości najważniejsze dla państwa i żyjącego w nim człowieka. Niektórzy dodają jeszcze wymóg, by naruszenie tych najważniejszych dóbr przynosiło szkodę społeczną. Oznacza to, że prawo karne powinno chronić tylko takie dobra, których naruszenie wyrządza istotną czy znaczną szkodę społeczną.

W doktrynie można spotkać także pogląd, zgodnie z którym dobrem chronionym przez prawo karne może być tylko takie dobro czy interes społeczny, które są zdolne do realizacji społecznie użytecznych celów. Dość rozpowszechniony jest pogląd, że prawo karne może chronić tylko dobra ważne społecznie, których naruszenie powoduje szkodę społeczną. Dobro chronione jest także wiązane z istotnymi wartościami moralnymi. Współcześnie często przyjmuje się, że dobrami, które powinny być chronione prawem karnym, są wartości wskazane w konstytucji.

Prawo karne realizuje funkcję ochronną, w pierwszym rzędzie zakazując określonych zachowań. Tworzy ono katalog dóbr chronionych, kryminalizując takie zachowania. Kryminalizacja to prawne określanie czynów zabronionych, to ich typizacja przez „wciąganie” na listę przestępstw zachowań godzących w wartości podlegające prawnokarnej ochronie. Funkcja ochronna prawa karnego realizowana będzie lepiej, gdy żadna z wartości ważnych dla człowieka i wspólnoty państwowej nie zostanie wyłączona spod ochrony tego prawa.

Ochronę dóbr prawnych zabezpieczyć mają sankcje karne przewidziane za ich naruszenie. Ustawodawca, określając środki reakcji karnej na przestępstwa, grożąc karą za ich popełnienie, penalizuje zachowania godzące w dobra chronione prawem karnym. Penalizacja to proces określania środków penalnych – kar, środków karnych, środków kompensacyjnych lub innych, grożących za czyn zabroniony jako przestępstwo, a więc podlegający kryminalizacji. Funkcja ochronna prawa karnego realizowana jest zatem zarówno przez kryminalizację, jak ipenalizację ludzkich zachowań. Dla realizacji tej funkcji potrzeba ustawowego wprowadzenia zakazu pod groźbą kary, orzeczenia i wykonania kary.

Prawo karne pełni funkcję ochronną wzależności od systemów wartości leżących ujego podstaw, od politycznych systemów rządzenia, koncepcji prawa karnego iwidzenia zadań prawa karnego. Tworząc listę zakazów i nakazów, a więc ustalając zakres czynów karalnych oraz penalizując ludzkie zachowania, ustawodawca powinien mieć na uwadze, że normy prawa karnego nie mogą zdominować życia społecznego. Inflacja przepisów karnych nie jest w stanie odpowiednio kierować życiem społecznym, a nieuniknioną jej konsekwencją jest też niemożność ich pełnego egzekwowania. Dla prawa karnego również nie jest właściwy minimalizm karny – czy to w odniesieniu do kryminalizacji, czy penalizacji ludzkich zachowań, bo podstawowe i istotne dla człowieka i społeczności państwowej wartości powinny być chronione pod groźbą sprawiedliwej kary. Funkcja ochronna prawa karnego ma szczególną właściwość związaną z istotą norm prawnokarnych i ich skutecznością, gdyż prawo karne – paradoksalnie – jest najbardziej efektywne wtedy, gdy nie jest stosowane z powodu niepopełniania przestępstw.

Funkcja ochronna prawa karnego realizowana jest przez szczegółowe czy pośrednie funkcje tego prawa. Jest wiele koncepcji szczegółowych funkcji prawa karnego, ale najczęściej wskazuje się na kilka najważniejszych. Jednak jeżeli nie ma większych wątpliwości co do głównego i bezpośredniego zadania prawa karnego mieszczącego się w funkcji ochronnej, to już zadania pośrednie stawiane przed prawem karnym, determinujące szczegółowe funkcje tego prawa, nie tylko są różnie określane, ale często ulegają zmianom oraz rozmaicie układana jest ich opcja preferencyjna. Wśród licznych funkcji szczegółowych prawa karnego doktryna wyróżniła jako podstawowe cztery takie funkcje. Są to: funkcja karząca (sprawiedliwościowa, retrybutywna), funkcja zapobiegawcza (prewencyjna) prawa karnego, realizująca się na dwóch płaszczyznach – jako prewencja indywidualna (specjalna) i jako prewencja generalna (ogólna), funkcja zaspokojenia społecznego poczucia sprawiedliwości,przez niektórych rozpatrywana w ramach funkcji karzącej i funkcja kompensacyjna prawa karnego, traktowana także jako samodzielna funkcja prawa karnego.

1) Funkcja karząca (retrybutywna, sprawiedliwościowa) prawa karnego

Funkcja karząca prawa karnego czerpie swój sens z samego faktu naruszenia normy prawnokarnej, z popełnienia przez sprawcę przestępstwa. Sprawca popełnił przestępstwo i zadaniem prawa karnego jest, by za to został ukarany. Funkcja ta „patrzy” w przeszłość – na czyn dokonany przez sprawcę przestępstwa i rozlicza go za to, co uczynił. Funkcją prawa karnego jest zatem, by sprawca poniósł konsekwencje swojego czynu, by za przestępstwo, które popełnił, został ukarany. Środkiem realizacji tej funkcji jest przede wszystkim kara, ale też i inne środki reakcji na przestępstwo. Niektórzy nazywają tę funkcję funkcją represyjną.

Funkcja karząca prawa karnego jest najstarszą funkcją tego prawa. U jej początków znajdowała się bioemocjonalna zemsta grupy społecznej. Prawo karne jednak nie może opierać się na zemście, ale na sprawiedliwości. Funkcja karząca wiąże prawo karne ze sprawiedliwością. Nie wystarcza przyjęcie, że funkcja karząca prawa karnego jest realizowana, gdy środki reakcji na przestępstwo, zwłaszcza kara, są odpłatą za czyn. Trzeba, aby była to odpłata sprawiedliwa. Moralna siła całego prawa karnego, powodzenie realizacji przypisanej mu funkcji ochronnej zależy od sprawiedliwości kary. Zerwanie tych organicznych więzów prawa karnego ze sprawiedliwością pozbawia prawo karne treści etycznych i cofa uzasadnienie państwowemu prawu karania.

Bez sprawiedliwości funkcja karząca przekształca się w funkcję represyjną, czyli w „ślepy odwet”. Dla realizacji funkcji karzącej prawa karnego niezbędne jest, by źródłem sprawiedliwości był szacunek dla godności człowieka iprzyrodzonych jemu praw.

Wśród szczegółowych funkcji prawa karnego niektórzy wskazują funkcję zaspokojenia społecznego poczucia sprawiedliwości. Ma ona wejść w miejsce funkcji retrybutywnej, opierającej się na sprawiedliwej odpłacie. Tak więc zaspokojeniu społecznego poczucia sprawiedliwości wyznacza się samodzielne miejsce wśród funkcji prawa karnego. Według takiej koncepcji prawo karne, a zwłaszcza reakcje prawnokarne na przestępstwo, powinno pozostawać w zgodzie ze społecznym poczuciem sprawiedliwości. Zadaniem prawa karnego jest zaspokoić wymogi społecznego poczucia sprawiedliwości. Z tak określaną funkcją prawa karnego łączy się też wychowawcze oddziaływanie prawa karnego na społeczeństwo, ale także uspokojenie opinii społecznej i przywrócenie autorytetu prawa, nadwyrężonego przez popełnienie przestępstwa. Te treści zbliżają funkcję zaspokojenia społecznego poczucia sprawiedliwości do funkcji zapobiegawczych prawa karnego i czasami jest ona analizowana w ich ramach. Jednak sam termin „zaspokojenie społecznego poczucia sprawiedliwości” jest w treści niedookreślony i w gruncie rzeczy odrywa ocenę zachowania od winy sprawcy, bo społeczeństwo osądza naruszenie przepisów prawa karnego raczej kategoriami ciężaru czynu niż winy sprawcy, tym bardziej że społeczne poczucie sprawiedliwości łatwo daje się kształtować przez czynniki zewnętrzne, w tym mass media.

2) Funkcja zapobiegawcza prawa karnego

Państwo ma powinność ochrony dóbr prawnych. Obowiązek ten obejmuje nie tylko karanie za przestępstwa, ale także zapobieganie im. Już C. Beccaria podkreślał, że lepiej jest zapobiegać przestępstwom, niż za nie karać (C. Beccaria, O przestępstwach, s. 203). Na tym polega główny cel każdego dobrego prawodawstwa.

Prawo karne pełni funkcję zapobiegawczą. Gdyby funkcją prawa karnego było tylko karanie, państwu byłoby zupełnie wszystko jedno, ile przestępstw zostanie popełnionych, byleby tylko ich sprawcy zostali sprawiedliwie ukarani.

Mówiąc za A. Rossem, prawo karne byłoby jak bilet wstępu – „wejdźcie, zabijcie, wystarczy, że zapłacicie”. Tak jednak nie jest, bo przepis prawa karnego, np. zabraniający zabijania pod groźbą kary, ma na celu nie tylko ukaranie sprawcy zabójstwa, ale eliminację zachowań polegających na zabijaniu, ponieważ ma na celu ochronę życia człowieka. Dla dobra chronionego jest lepiej, gdy nie nastąpi na nie zamach, niż gdyby nastąpił, a jego sprawca zostałby ukarany. W pierwszym rzędzie trzeba więc zapobiegać popełnianiu przestępstw. Służy temu cały system środków i instytucji, wśród których znajduje się także prawo karne.

Rozważania nad zapobiegawczą funkcją prawa karnego wyjść muszą od kwestii ogólnej, zawierającej się w pytaniu, czy prawo karne zdolne jest wpływać na zachowania ludzi. Prawo karne jest uznawane za regulator zachowań, przyjmuje się, że ma ono moc wpływania na ludzkie zachowania. Jest jednak wiele czynników, które determinują zapobiegawcze działanie prawa karnego. Przede wszystkim rola prawa karnego w kształtowaniu życia zgodnego z normami prawa karnego zależy od uznania i respektowania tych norm. Prawo karne wysyła przekazy o treści zakazanych czynów i grożących za nie kar, co może wywrzeć moralny wpływ na człowieka, wyrażający się w uznaniu wartości moralnych zawartych w normie. Tak więc funkcja zapobiegawcza prawa karnego mieści wsobie również funkcję wychowawczą czy wychowawczo-moralizatorską (J. Andenaes, Punishment and the Problem of General Prevention, Annales Internationales de Criminologie, numero special 1969, Nr 2, s. 285, 288). Jeżeli wzorce zachowań, wskazywane przez normy prawnokarne, odpowiadają wartościom przyjmowanym przez człowieka i społeczeństwo, nie ma w zasadzie potrzeby operowania karą dla wymuszenia ich respektowania. Naruszanie takich zaakceptowanych i respektowanych dóbr, jak np. życie człowieka czy jego wolność, spotyka się z żywą dezaprobatą społeczną i wywołuje potępienie. Natomiast jeżeli wartościom uznanym za ważne przez prawo karne brak aprobaty czy oparcia w normie moralnej, wtedy wzrasta rola prawa karnego. Jest ono wówczas jedynym mechanizmem ochronnym dla danego dobra, a kara jest jedynym stymulatorem zachowania zgodnego z normą prawa karnego.

Funkcja zapobiegawcza prawa karnego realizowana jest przez ustawowe zagrożenie karą, jej orzeczenie iwykonanie. Te trzy bodźce mają różne znaczenie dla zapobiegania przestępstwom. Zapowiedź sankcji pełni ważną funkcję prewencyjną, ale musi być realizowana, inaczej staje się pustą groźbą, której nie warto się obawiać. Świadomość tego, że środki penalne nie zostaną orzeczone lub wykonane, wpływa negatywnie na zachowanie ludzi, tworząc często swoistą stymulację do naruszania normy prawnokarnej.

Zapobiegawcze działanie prawa karnego dotyczy tylko tych osób, które bezpośrednio lub pośrednio poinformowane są o normach tego prawa i sankcjach za ich naruszenie. Przy realizacji tej funkcji ważną rolę odgrywa informacja oprawiekarnym, oprzestępstwach i karach. Informacja taka zazwyczaj następuje w drodze edukacji oraz za pośrednictwem środków społecznej komunikacji. Ich znaczenie, ale i odpowiedzialność są szczególne, bo to one w dużej mierze tworzą wyobrażenia o prawie karnym, ale też mogą waloryzować lub deprecjonować wagę dóbr chronionych.

Tradycyjnie zwykło się odróżniać w funkcjach zapobiegawczych prawa karnego dwie podstawowe funkcje: funkcję prewencji ogólnej (generalnej) i szczególnej (indywidualnej). Współcześnie obie te funkcje prawa karnego uległy daleko idącej przemianie. Przyjęło się wyróżniać w prewencji ogólnej prewencję pozytywną i negatywną. Ta ostatnia, polegająca na odstraszaniu od popełniania przestępstw przy pomocy wizji groźby kary, jest odrzucana, przede wszystkim jako sprzeczna z godnością człowieka. Prawo karne stosuje się nie po to, aby w potencjalnych przestępcach wzbudzać tylko strach czy obawę przed odpowiedzialnością lub karą. Wizja groźby kary powinna być używana do stworzenia motywu postępowania zgodnego z prawem i prowadzić do zapobiegania przestępstwom, a w ten sposób działać stabilizująco na społeczeństwo. Prawo karne nie ma przemawiać do potencjalnych sprawców z pozycji siły, ale powinno wpływać wychowawczo na społeczeństwo, kształtować postawy w kierunku uznania wartości chronionych, formować świadomość prawną, prowadząc w konsekwencji do utrwalenia porządku prawnego przez zadośćuczynienie społecznemu poczuciu sprawiedliwości, a przez to budować autorytet dla tego porządku. Chodzi więc o prewencję ogólną pozytywną, inaczej nazywaną integrującą (K. Buchała, [w:] K. Buchała, A. Zoll, Polskie prawo karne, Warszawa 1995, s. 352 i nast.).

W funkcji zapobiegawczej prawa karnego ukierunkowanej ku prewencji indywidualnej podkreśla się zadania, jakie prawo karne powinno realizować wobec sprawcy tak, by nie ponowił on przestępstwa. Ta szczegółowa funkcja prawa karnego nawiązuje wprost do celów kary. Przed prawem karnym stawia się w tym aspekcie trzy cele szczegółowe, wynikające z celów kary. Określił je i opisał m.in. F.Liszt, wskazując nawet rodzaje czynów przestępnych, za które mogą być orzekane wskazane kary wypełniające te cele, i kategorie sprawców, wobec których mogą być one wymierzane, oraz rodzaje kar zdatnych do wypełnienia tych celów.

Te trzy cele szczegółowe to: odstraszenie, poprawa i eliminacja (izolacja). Współcześnie najwięcej miejsca poświęca się poprawczemu, wychowawczemu czy resocjalizacyjnemu celowi kary, determinującemu główną treść funkcji indywidualno-prewencyjnej kary i całego prawa karnego.

3) Funkcja poprawcza (wychowawcza, resocjalizacyjna lub reedukacyjna) prawa karnego, występująca w ramach funkcji prewencji szczególnej, realizowana jest głównie, choć nie jedynie, przez karę i inne środki penalne stosowane wobec sprawcy przestępstwa. Ale przez niektórych jest eksponowana jako samodzielna funkcja tego prawa, a nawet uważana jest za jego zasadniczą funkcję. Tę funkcję pod postacią resocjalizacyjnego działania prawa karnego czyniono nawet podstawą określonej koncepcji prawa karnego, uważając resocjalizację za niezbędne dopełnienie modelu ochrony praw człowieka.

Jest oczywiste, że prawo karne powinno nie tylko karać sprawcę za popełnione przestępstwo i powstrzymywać go groźbą kary przed ponowieniem przestępstwa, a potencjalnych przestępców przed naruszaniem norm prawnokarnych, ale także wychowywać społeczeństwo w duchu respektu dla wartości chronionych przez to prawo.

Funkcji poprawczej prawa karnego podporządkowanych jest wiele instytucji prawa karnego, zwłaszcza kara. Każdy środek reakcji karnej na przestępstwo powinien zmierzać do wychowania przestępcy, powinien stwarzać warunki do osiągnięcia reedukacji skazanego. Prawo karne powinno ułatwić sprawcy poznanie zła jego czynu, doprowadzić go do potępienia takiego zachowania oraz ułatwić mu wejście na drogężalu, pokuty, oczyszczenia się i postanowienia respektowania wartości na przyszłość. Człowiek powinien poprawić się sam w sobie, powinna to być jego decyzja, w podjęciu której, co prawda pod przymusem, pomóc ma kara lub inny środek penalny orzeczony za przestępstwo.

Jeżeli prawo karne – przez karę czy inny środek zastosowany za popełnione przestępstwo – ma realizować funkcję poprawczą, nie powinno ono naruszać godności sprawcy przestępstwa. Prawo karne nie powinno nigdy niszczyć człowieka, ale tylko niszczyć to, co w człowieku przestępczego. Na tym tle widać wyraźne sprzężenie funkcji karzącej z funkcją poprawczą prawa karnego, gdyż ten cel może wypełniać tylko kara sprawiedliwa.

II. Funkcja kompensacyjna prawa karnego

Współcześnie dużego znaczenia nabrała funkcja kompensacyjna prawa karnego. To ona obecnie determinuje rozwój wielu instytucji prawa karnego, zwłaszcza mediacji i naprawienia szkody oraz zadośćuczynienia wyrządzonej krzywdzie. Ustawodawcy zachodni odstępują już od poprzednio realizowanej koncepcji prawa karnego resocjalizacyjnego na rzecz koncepcji prawa karnego naprawczego. Tą drogą zdaje się zmierzać także polski ustawodawca, o czym świadczą zmiany prawa karnego, dokonane zwłaszcza ustawą z 20.2.2015 r. (Dz.U. z 2015 r. poz. 396).

Zgodnie z funkcją kompensacyjną prawo karne ma doprowadzić do naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem. Na pierwszy plan stawia się w niej pokrzywdzonego przestępstwem. Funkcja ta waloryzuje ofiarę przestępstwa, ukazuje, że to jego dobro zostało naruszone lub zagrożone zachowaniem się sprawcy przestępstwa. Na ten cel prawa karnego zwracano uwagę już w XIX w., podkreślając, że kara jest o tyle sprawiedliwa, o ile naprawia szkodę wyrządzoną przestępstwem. O funkcji kompensacyjnej kary od dawna pisał M. Cieślak, wcielając ją do szczegółowych funkcji kary i rozumiejąc jako naprawienie szkody wyrządzonej przestępstwem.

Prawo karne, głównie za pośrednictwem kary i środków kompensacyjnych, ale także innych środków i instytucji, powinno uwzględnić szkodę wyrządzoną pokrzywdzonemu przestępstwem, umożliwić jej wynagrodzenie i naprawienie społecznego i indywidualnego zła wyrządzonego przez sprawcę. Aktualnie właśnie w funkcji kompensacyjnej prawa karnego niektórzy ustawodawcy i przedstawiciele doktryny widzą jego przyszłość. Proponują przemianę tego prawa w kierunku odszkodowawczym, co zastąpić miałoby także sprawiedliwość karną. Inni jeszcze zwracają uwagę na to, że sprawiedliwość odszkodowawcza jest niewystarczająca i należałoby przekształcić ją w sprawiedliwość naprawczą lub restytuującą. Dużą rolę w niej odgrywa mediacja, a prawo karne byłoby jednym ze środków stosowanych do zlikwidowania konfliktu między ofiarą przestępstwa a jego sprawcą. Część zwolenników takiej koncepcji prawa karnego przyjmuje, że istotą prawa karnego jest konflikt między sprawcą przestępstwa a jego ofiarą. Sposobem zlikwidowania tego konfliktu miałaby być kompensacja szkody wyrządzonej czynem sprawcy i zadośćuczynienie krzywdzie wyrządzonej sprawcy. Uznają oni, że najlepszą drogą do osiągnięcia naprawczego celu prawa karnego jest mediacja między pokrzywdzonym a sprawcą przestępstwa.

III. Funkcja gwarancyjna prawa karnego

Konsekwencje stosowania prawa karnego są poważne, a często nawet nieodwracalne, potrzebne są więc prawne gwarancje, zabezpieczające człowieka przed niesłusznym zastosowaniem wobec niego przepisów prawa karnego. Prawo karne powinno zawierać takie mechanizmy, które zabezpieczają przed jego nadużyciem, powinno pełnić funkcje gwarancyjne. Prawo karne wraz z rozwojem cywilizacji i praw człowieka wypracowało reguły, którym nadano rangę gwarancyjnych zasad naczelnych. Stały się one tak istotne, że najważniejsze z nich zostały umieszczone w konstytucjach i międzynarodowych aktach ochrony praw człowieka, co nadało im walor nienaruszalnych zasad gwarancyjnych. W prawie karnym wyznaczają ją przede wszystkim zasady nullum crimen, nulla poena sine lege anteriori. Składnikiem tej zasady są trzy reguły: nullum crimen sine lege (nie ma przestępstwa bez ustawy), nulla poena sine lege (nie ma kary bez ustawy) i lex retro non agit (ustawa nie działa wstecz). Szerzej zostaną omówione w ramach analizy zasad prawa ­karnego.

§ 4. Zasady prawa karnego

I. Zasady ogólnoprawne

Prawo karne przyjęło szereg ogólnych zasad, które odbijają idee przewodnie i wartości, którym powinna być podporządkowana treść tego prawa. Poważnym impulsem dla ich ustalenia był też postęp, jaki dokonał się w dziedzinie ochrony praw człowieka. Są to zasady naczelne, podstawowe zasady prawa karnego, charakterystyczne dla tej dziedziny prawa.

Prawo karne wcieliło także do swoich przepisów ogólne zasady prawne, mające odniesienie do całego systemu prawnego. Te zasady mają charakterogólnoprawny i najczęściej nadaje się im rangę norm ponadustawowych – są określane w Konstytucji RP lub w aktach prawa międzynarodowego, ratyfikowanych przez Polskę. Ich moc rozciąga się także na prawo karne. Są one obligatoryjnymi normami wiodącymi, takimi, które muszą być przestrzegane także w treści poszczególnych instytucji prawa karnego. Przetworzone na normy prawa karnego, uzyskały również charakter naczelnych zasad prawa karnego. Zasady takie stanowią w pierwszym rzędzie dyrektywną wskazówkę dla ustawodawcy, który tworząc prawo karne, powinien budować jego przepisy z uwzględnieniem tych zasad, a także dla sędziego, który nie może ich naruszyć w procesie stosowania tego prawa.

Do zasad tego typu zalicza się przede wszystkim zasadę humanizmu, sprawiedliwości, równości i legalizmu.

Współcześnie na pierwszym planie stawia się zasadę humanizmu. W prawie karnym ma ona szczególne znaczenie, gdyż przede wszystkim wskazuje, że podmiotem norm tego prawa jest człowiek. Człowiek w prawie karnym to zarówno sprawca przestępstwa, jak i ofiara przestępstwa. Prawo karne z jednej strony chroni człowieka i jego dobra, z drugiej – zajmuje się zabronionymi zachowaniami człowieka – sprawcy przestępstwa, rozpatruje je na płaszczyźnie odpowiedzialności karnej, i ukarania sprawcy. Sprawca przestępstwa powinien ponieść odpowiedzialność karną za naruszenie norm prawa karnego, ponieść karę. Każdy człowiek ma jednak przyrodzoną i nienaruszalną godność osobową. Prawo karne nie może w nią godzić, nie daje ono tytułu do poniżania człowieka, a tym bardziej do jego unicestwienia. Idea humanizmu wprowadzona do prawa karnego doprowadziła do eliminowania z tego prawa kar okrutnych, nieużytecznych i niezwykłych. Nie pozwala ona także na stosowanie tortur. Zasada humanizmu, zwłaszcza w wersji zasady humanitaryzmu, stała się tak ważna, że została obwarowana gwarancjami nienaruszalności w konstytucjach państw demokratycznych, w międzynarodowych aktach praw człowieka i wreszcie w samych kodeksach karnych. W art. 30 Konstytucji RP zapisano, że: „Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych”. Z Konstytucji RP wynika konieczność podporządkowania prawa karnego zasadzie humanizmu. Zasada ta zapisana jest też w art. 3 KK. Nakazuje ona, by kary oraz inne środki przewidziane w kodeksie karnym stosowane były z uwzględnieniem zasad humanitaryzmu, w szczególności z poszanowaniem godności człowieka. Oznacza więc nie tylko nakaz dla ustawodawcy tworzenia prawa karnego respektującego zasadę humanitaryzmu, ale stanowi zasadę wymiaru kary i środków karnych. Podobna zasada została ujęta wart.4 KKW, oznaczając nakaz wykonywania wsposób humanitarny, zposzanowaniem godności ludzkiej skazanego, orzeczone wobec niego kary, środki karne, środki kompensacyjne, przepadek, środki zabezpieczające iśrodki zapobiegawcze. Wskazuje się wnim również zakaz stosowania tortur lub nieludzkiego albo poniżającego traktowania ikarania skazanego.

Zasadą naczelną prawa karnego, która, podobnie jak i poprzednia, jest uważana przez niektórych za naczelną zasadę całego systemu prawa, a nie tylko prawa karnego, jest zasada sprawiedliwości, omówiona pod innym kątem widzenia przy funkcjach prawa karnego. Jest to obecnie zasada ogólnoprawna, związana z konstytucyjną zasadą proporcjonalności, zawartą w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Prawo karne powinno być sprawiedliwe, inaczej przemienia się w prawo tyrańskie. Prawa karnego niesprawiedliwego nie można niczym uzasadnić, odejmuje ono legitymizację państwowemu prawu karania.

W prawie karnym mogą powstawać napięcia między zasadą humanizmu azasadą sprawiedliwości. Zasada humanizmu nakazuje czasami odstąpienie od zasady sprawiedliwości. Wprowadza do prawa karnego swoiste miłosierdzie prowadzące do łagodzenia położenia sprawcy przestępstwa kosztem sprawiedliwości tego prawa. Ważna jest bowiem nie tylko sprawiedliwa litera prawa karnego, ale i – wtedy gdy uzasadniają to względy ludzkie – duch prawa, przepojony dobrem człowieka.

„Miłosierdzie” w prawie karnym jest ideą, która ma pomóc człowiekowi w jego drodze ku dobru. Miłosierdzie nie sprzeciwia się sprawiedliwości, ale raczej nadaje jej ludzki wymiar, uwzględnia wartość konkretnego człowieka w całej złożoności jego osobowości i życia. Uznać on jednak powinien zło swojego czynu i wzbudzić w sobie postanowienie wyborów ku dobru. Jak napisał św. Jan Paweł II w encyklice Dives in misericordia (6), miłosierdzie jest „wydobywaniem dobra spod wszelkich nawarstwień zła, które jest w świecie i w człowieku”. W niektórych przypadkach gest miłosierdzia „karnego” wobec przestępcy ma dla jego poprawy większe znaczenie niż pełna i bezwarunkowa sprawiedliwość. Nie może jednak ono oznaczać bezkarności i lekceważenia sprawiedliwości. Powinno respektować także krzywdę ofiary przestępstwa. Prawo karne wypracowało szereg instytucji dających priorytet zasadzie humanizmu i hołdujących miłosierdziu karnemu – np. łaska, sędziowskie darowanie kary, amnestia, abolicja amnestyjna, przedawnienie. Jednak gdy miłosierdzie przeniesione jest do gestii władzy wykonawczej, może łączyć się z niezrozumiałym dyskrecjonalizmem, arbitralnością czy kaprysem władzy. Jak pisał C. Beccaria, miłosierdzie powinno być cnotą ustawodawcy i „świecić w kodeksie, a nie w poszczególnych orzeczeniach”, bo inaczej „akt niewyjaśnionego dobrodziejstwa przekształca się w publiczny dekret o bezkarności”.

Ogólnoprawną zasadą, która ma odniesienie do prawa karnego, jest zasada równości wobec prawa. Wskazuje na nią art.32 ust. 1 Konstytucji RP. Zasada ta w prawie karnym oznacza równość w ochronie człowieka i jego dóbr, niezależnie od pozycji, jaką zajmuje on w państwie i społeczeństwie. Jest ona ściśle związana z wartościami demokratycznego państwa prawnego, gdyż zapobiega immunizacji grup sprawców, zwłaszcza władzy lub pogarszaniu sytuacji prawnej poszczególnych sprawców przestępstw w zależności od rasy, płci, wyznania, statusu majątkowego i poglądów. Zgodnie z nią prawo karne nie powinno poręczać większej ochrony prawnokarnej określonym osobom czy grupom ludzi, bez – równoważącej to uprzywilejowanie – równoczesnej, zwiększonej ich odpowiedzialności karnej. Przestrzeganie zasady równości ma także zapobiec lokalnemu zróżnicowaniu wymiaru sprawiedliwości i gwarantować jednolitość polityki karnej na terenie całego państwa.

Zasada legalizmu, mająca wymiar zasady ogólnoprawnej, wskazanej zarówno w art. 42 ust. 1 Konstytucji RP, jak i międzynarodowych aktach praw człowieka ratyfikowanych przez Polskę oraz naczelnej kodeksowej zasady prawa karnego ujętej w art. 1 § 1 KK, opiera się przede wszystkim na – wskazanej wyżej przy gwarancyjnej funkcji prawa karnego – regule nullum crimen, nulla poena sine lege anteriori. Zasada ta, tworząca nienaruszalne podstawy bezpieczeństwa prawnego i wolności człowieka, zabezpiecza, by człowiek, bez obawy narażenia się na odpowiedzialność karną, miał prawo czynić wszystko, co nie jest sprzeczne z normami prawa karnego, co nie jest przez to prawo zakazane w momencie jego zachowania

Już w 1764 r. C. Beccaria, w głośnej pracy „O przestępstwach i karach”, zwracał uwagę, że tylko prawa mogą ustanawiać kary za przestępstwa, a władza ich stanowienia może należeć tylko do prawodawcy.

Zasada nullum crimen, nulla poena sine lege anteriori po raz pierwszy została ujęta w konstytucjach stanu Filadelfia i Wirginia w 1774 r. w formie zakazu wydawania ustaw ex post facto, zaś w 1791 r. rozciągnięta została przez Konstytucję USA na wszystkie stany. W Europie przyjęto ją najpierw w Kodeksie karnym Toskanii z 1786 r. i Ustawie karnej austriackiej z 1787 r. Najpełniejszy kształt zasada ta uzyskała w art. 8 Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela z 26.8.1789 r. oraz Kodeksie karnym Francji z 1791 r. Następnie zasada ta rozprzestrzeniła się niemal na całą Europę i Amerykę, tak że na początku XX w. nabrała ona charakteru powszechnego, wchodząc do ustawodawstwa karnego zdecydowanej większości państw cywilizowanych. Jej znaczenie gwarancyjne wzmocnione zostało przez nadanie jej charakteru międzynarodowego. Umieszczona została już w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka (art. 11 ust. 2), potem w Międzynarodowym Pakcie Praw Obywatelskich i Politycznych (art. 15), a także w wielu konwencjach międzynarodowych dotyczących ścigania przestępstw międzynarodowych. Charakteru międzynarodowej zasady gwarancyjnej o wymiarze regionalnym nadały jej regionalne konwencje dotyczące praw człowieka. Uregulowana została w Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (art. 7), Amerykańskiej Konwencji Praw Człowieka (art. 9), Afrykańskiej Karcie Praw Człowieka i Narodów (art. 7 ust. 2) oraz Arabskiej Karcie Praw Człowieka (art. 15).

Treść i konsekwencje zasady nullum crimen, nulla poena sine lege anteriori ujmuje się w ramach czterech reguł szczegółowych:

1) nullum crimen, nulla poena sine lege scripta – co zawiera nakaz typizacji czynu zabronionego i określenia kary w drodze ustawy;

2) nullum crimen, nulla poena sine lege stricta – oznaczającej zakaz analogii i wykładni rozszerzającej;

3) nullum crimen, nulla poena sine lege certa – tj. zakaz tworzenia niedookreślonych i nieostrych typów przestępstw i sankcji grożących za przestępstwo;

4) nullum crimen, nulla poena sine lege praevia – rozumianej jako zakaz wstecznej mocy ustawy, jeżeli pogarszałoby to sytuację prawną sprawcy.

Zasada ta na gruncie polskiego prawa karnego oznacza przede wszystkim, że nie ma przestępstwa i kary bez ustawy, z czego wynika wskazanie, że źródłem prawa karnego może być tylko ustawa.

Pojęcie ustawy związane jest z określonymi podmiotami uprawnionymi do stanowienia aktów normatywnych tej rangi, co na ogół zarezerwowane jest dla parlamentu – najwyższego organu przedstawicielskiego w państwie. Jednak w konstytucjach niektórych państw dopuszcza się, w pewnych określonych sytuacjach możliwość wydawania aktów z mocą ustawy także przez inny organ państwa, najczęściej głowę państwa lub rząd.

Ustawa musi być pisanym aktem normatywnym, mającym w dodatku ściśle określoną formę. Formę pisemną uzyskuje przez ogłoszenie jej w państwowym urzędowym organie publikującym akty normatywne tej rangi. Tak więc ustawa musi być podana do powszechnej wiadomości w odpowiedniej formie, najczęściej drukowanej. Publikacja ustawy jest niezbędnym elementem ustawy. Od 1 stycznia 2012 r. Dziennik Ustaw wydawany jest w formie elektronicznej, z zachowaniem kolejności pozycji w danym roku kalendarzowym. W Dzienniku Ustaw ogłaszane są akty normatywne i inne akty prawne. Dniem ogłoszenia aktu jest dzień jego ogłoszenia w postaci elektronicznej na stronie internetowej organu wydającego Dziennik Ustaw. Dzień ogłoszenia aktu w postaci elektronicznej umieszczony jest w obrębie nagłówka strony (ustawa z 20.7.2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych, tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 269 ze zm.). 

Prawo karne obowiązuje tylko w takim zakresie, jaki zawarty jest w ustawie. W ustawie muszą być ujęte zarówno ustawowe znamiona typów rodzajowych przestępstw i ich odmian, przesłanki i zasady odpowiedzialności karnej, jak i sankcje karne grożące za przestępstwo. Problemem jest, czy można uszczegółowić ogólnie sformułowane znamiona czynu zabronionego w rozporządzeniach. W Polsce duża część doktryny i orzecznictwo, także Trybunału Konstytucyjnego, dopuszcza możliwość doprecyzowania niektórych ustawowych znamion czynu zabronionego w aktach podustawowych (szerzej zob. s. 60).

Konsekwencją stosowania zasady nullum crimen, nulla poena sine lege jest zakaz stosowania analogii w prawie karnym. Ewentualnych luk w prawie karnym nie można zapełniać drogą stosowania podobnego przepisu (analogia legis, ani przez powołanie się na ogólne zasady systemu prawa lub normy pozaustawowe (analogia iuris). Natomiast dopuszczalne jest posłużenie się w prawie karnym analogią dla wypełnienia luki w prawie karnym na korzyść sprawcy, gdy chodzi o okoliczności wyłączające lub łagodzące odpowiedzialność karną, winę lub uchylające albo zmniejszające karę.

Do analogii iuris odwoływała się ustawa karna Niemiec faszystowskich z 28.4.1935 r., pozwalająca na rozstrzyganie spraw nieuregulowanych w prawie karnym na podstawie kryterium „zdrowego poczucia narodowego”, i dekrety rewolucyjnych władz Rosji Sowieckiej 1917–1918 r., odwołujące się do „rewolucyjnego sumienia”. Natomiast analogię legis przyjmowało nieco późniejsze ustawodawstwo karne ZSRR i wiernie wzorujące się na nim prawo karne niektórych państw komunistycznych. Analogia dopuszczona była także w Kodeksie karnym Danii z 1935 r. i Grenlandii z 1955 r.

Z uwagi na wyraźne przyjęcie w ustawodawstwie karnym zasady nullum crimen, nulla poena sine lege oraz międzynarodowe i konstytucyjne jej zabezpieczenie, analogia jest współcześnie w zasadzie odrzucona.

O wiele bardziej groźne dla praw człowieka stały się inne, ukryte formy naruszenia zasady legalizmu, np. w postaci stosowania rozszerzającej wykładni przepisów oraz tzw. małej analogii czy „legalnej, ułamkowej analogii” (L. Gardocki, Typowe zakłócenia funkcji zasady nullum crimen sine lege, SI 1982, Nr 10, s. 52 i nast.). Występuje ona w typach otwartych przestępstw, gdzie przestępstwem jest nie tylko czyn wykazujący znamiona opisane w ustawie, ale także zachowanie do niego podobne. Legalizm w tworzeniu typów przestępstwa wyklucza stosowanie dyspozycji blankietowych, w których ustawa karna nie typizuje dokładnie zachowania zabronionego, lecz zleca określenie części znamion, np. przepisom wykonawczym, a więc aktom podustawowym, typów otwartych, czy przepisów kauczukowych, a więc tak ogólnie sformułowanych, że praktycznie mogą być stosowane do jakiegokolwiek czynu ludzkiego.

Niedopuszczalne jest też stosowanie w ustawie prawnokarnej pojęć niedookreślonych, w tym zbyt szerokich, niejasnych językowo, ambiwalentnych czy ocennych. W szczególności ustawodawca nie powinien odwoływać się do znamion ocennych, wymagających ocen pozaprawnych powierzanych dyskrecjonalnej władzy sędziego.

Ustawa musi wyraźnie wskazywać na sferę czynów zabronionych i określać kary grożące za przestępstwo, konsekwencją zasady jest więc wymóg określoności przestępstwa ikary. C. Beccaria przestrzegał, że jeżeli złem jest wykładnia praw, to złem jest również i niejasność praw, powodująca potrzebę uciekania się do ich wykładni. Wymóg określoności jest skierowany przede wszystkim do ustawodawcy i dotyczy głównie odpowiedniej techniki legislacyjnej. Zobowiązuje on do właściwej typizacji przestępstwa i określenia ram kary. Pociągnięcie do odpowiedzialności karnej bez uprzedniego wyraźnego ostrzeżenia narusza zasadę fair play. Zanim państwo wymierzy karę, musi dać każdemu szansę jej uniknięcia przez wyraźne określenie linii oddzielającej sferę czynów zakazanych od dozwolonych prawem karnym (A. Grześkowiak, Nullum crimen, s. 508–509).

Ustawa karna obowiązująca w czasie popełnienia czynu powinna wyraźnie wskazywać karę lub inny środek penalny grożący za przestępstwo. Wyraża to zasada nulla poena sine lege. Zasada ta zapobiec ma arbitralności w stosowaniu przez państwo sankcji karnej za przestępstwo. Kara powinna być jasno określona w ustawie, zarówno gdy chodzi o jej rodzaj, jak i granice. Ustawa w pierwszym rzędzie nie może posługiwać się sankcjami nieokreślonymi tak co do rodzaju, jak i czasu trwania grożącej kary. Ale konsekwencje zasady nulla poena sine lege obejmują też wymiar kary. Zakazuje ona wymiaru kary nieprzewidzianej ustawą, innej niż ustalona przepisami prawa karnego za dany typ przestępstwa, z modyfikacjami zawartymi w części ogólnej Kodeksu karnego oraz kary nieoznaczonej w czasie.

W doktrynie prawa karnego przyjęło się uważać, że zasada nulla poena sine lege ma zastosowanie do wszystkich środków stosowanych za popełnienie czynu zabronionego. Jej rygorom powinny być także poddane środki karne, kompensacyjne, przepadek, środki zabezpieczające, probacyjne, jak również poprawcze czy wychowawcze stosowane wobec nieletnich sprawców czynów karalnych lub młodocianych na zasadzie art. 10 § 4 KK.

Zasada „nie ma kary bez ustawy” ma współcześnie charakter relatywny, bo często dokonuje się w niej wyłomów uzasadnianych względami polityczno-kryminalnymi.

Składnikiem zasady nullum crimen, nulla poena sine lege anteriori, pełniącej funkcję gwarancyjną prawa karnego, jest zasada lex retro non agit. Dla jej wypełnienia nie wystarcza, by czyn i kara były zawarte w ustawie, wymagane jest ponadto, by była to ustawa obowiązująca w czasie jego popełnienia. Tylko obowiązująca ustawa stanowi tytuł obowiązku poniesienia prawnokarnych konsekwencji za popełnienie przestępstwa. Oznacza to, że zakaz czy nakaz karny muszą wyprzedzać w czasie czyn przestępny – co więcej, muszą znajdować się one w ustawie karnej mającej już moc prawną. Nie można naruszyć prawa nieistniejącego, nie jest możliwe naruszenie ustawy karnej bez ustawy karnej. Zasada lex retro non agit zobowiązuje państwo do lojalności wobec obywateli, którzy nie mogą być zaskoczeni obowiązywaniem ustawy karnej.

Ustawa karna uchwalona przez władzę ustawodawczą nie ma jeszcze mocy prawnej. Uzyskać ją może dopiero z chwilą opublikowania lub w terminie późniejszym, wskazanym w samej ustawie. Od daty opublikowania należy najwcześniej liczyć początek obowiązywania ustawy karnej. Jednak termin wejścia w życie ustawy powinien być oddzielony stosownym okresem nie tylko od daty jej uchwalenia, ale również i od daty jej ogłoszenia. Okres od opublikowania ustawy do wejścia jej w życie, tzw. vacatio legis, przeznaczony jest na zaznajomienie się z treścią ustawy, tak by były faktycznie dostępne dla wszystkich, którzy chcieliby zapoznać się z ustawą (A. Grześkowiak, Nullum crimen, s. 511).

Zasada lex retro non agit zyskała w prawie karnym ważny wyjątek, mający charakter zasady zawsze modyfikującej treść tej reguły. W wypadku kolizji ustaw w czasie ustawa względniejsza dla sprawcy ma efekt retroaktywny, tak że współcześnie standardem stała się zasada lex retro agit cum exceptionis lege severioris. Nadrzędna zasada lex retro non agit i płynąca z niej pewność prawa zostały poświęcone dla liberalizacji odpowiedzialności karnej sprawcy.Chodzi jednak wyłącznie o sytuację, gdy czyn był zabroniony w czasie jego popełnienia, zaś później nastąpiła zmiana ustawodawstwa, tak że w czasie orzekania obowiązuje ustawa nowa. Funkcja gwarancyjna prawa karnego ustępuje tu przed zasadą humanizmu.

Zasada nullum crimen, nulla poena sine lege anteriori stanowi międzynarodowy standard prawa człowieka do bezpieczeństwa prawnego. Jednak sama społeczność międzynarodowa wprowadziła do niego ograniczenie. Obejmuje ono tzw. klauzulę norymberską