Prawo celne. Wydanie 2 - Robert Oktaba - ebook

Prawo celne. Wydanie 2 ebook

Robert Oktaba

0,0
59,00 zł

lub
Opis

Opracowanie "Prawo celne" przedstawia w usystematyzowanej i czytelnej formie najważniejsze rozwiązania z zakresu prawa celnego.

W szczególności omówiono takie kategorie jak:

  • źródła i zasady prawa celnego,
  • elementy kalkulacyjne,
  • dług celny,
  • wprowadzenie towarów na obszar celny Unii Europejskiej,
  • status celny towarów,
  • weryfikacja i zwolnienie towarów,
  • procedury celne – zwykłe i specjalne,
  • organizacja Krajowej Administracji Skarbowej,
  • postępowanie w sprawach celnych.

Opracowanie zawiera wiele kluczowych zagadnień z zakresu prawa celnego, uregulowanych zarówno w przepisach unijnych jaki krajowych, odnoszących się do prawa materialnego i proceduralnego. Dodatkowo publikacja obejmuje zestawienie wpływów z ceł na tle innych dochodów budżetowych w Polsce.

Publikacja powstała przede wszystkim z myślą o studentach wydziałów prawa i administracji. Dodatkowo, może okazać się pomocna także studentom innych kierunków studiów, jak np. zarządzania czy ekonomii.

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi lub dowolnej aplikacji obsługującej format:

EPUB
MOBI
PDF

Liczba stron: 277



Podobne


zakupiono w sklepie:

Legimi

identyfikator transakcji:

14545595

znak wodny:

Robert Oktaba

Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie

Prawo celne

2. wydanie poprawione i uzupełnione

 

 

 

 

WYDAWNICTWO C.H.BECK WARSZAWA 2019

Wydawca:Wioletta Żelazowska

Recenzent wydawniczy: prof. SGH dr hab. Ewa Gwardzińska

 

 

 

 

 

 

© Wydawnictwo C.H.Beck 2019

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: DTP ServicePrzygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN: 978-83-8198-542-0

PRZEDMOWA

Niniejsza publikacja powstała przede wszystkim z myślą o studentach wydziałów prawa i administracji. Dodatkowo, może okazać się pomocna także studentom innych kierunków studiów, jak np. zarządzania czy ekonomii. Opracowanie przedstawia w usystematyzowanej i czytelnej formie najważniejsze rozwiązania z zakresu prawa celnego. W szczególności omówiono takie kategorie jak: stosunek prawnocelny określający relację między wierzycielem i dłużnikiem celnym, elementy kalkulacyjne, których zastosowanie umożliwia właściwą klasyfikację danego towaru – określenie wartości celnej, a w konsekwencji określenie wysokości należności celnych. Istotnym elementem opracowania jest analiza długu celnego oraz możliwości jego zabezpieczenia, jak również analiza procedur celnych. Obok części materialnej prawa celnego, przedstawiona została również specyfika postępowania w sprawach celnych.

Naturalną konsekwencją obowiązującego prawa celnego jest to, że niniejszy skrypt opiera się na regulacjach Unijnego Kodeksu Celnego (UKC), przepisach wykonawczych do Unijnego Kodeksu Celnego RWUKC, przepisach krajowych – głównie ustawy – Prawo celne z 2004 r. oraz ustawy o Krajowej Administracji Skarbowej. W opracowaniu zilustrowano również poziom i tendencję wpływów z ceł w dochodach budżetowych w Polsce.

Współwystępowanie regulacji z zakresu prawa celnego zarówno w przestrzeni międzynarodowej (Załącznik), unijnej (Rozdziały III–X), jak i krajowej (Rozdziały XI i XII), tworzą spójny, ale wysoce skomplikowany obszar prawa urzeczywistniający potrzeby tak podmiotów realizujących międzynarodowy obrót towarowy, jak i konsumentów na całym świecie.

 

Robert Oktaba

Warszawa, lipiec 2019 r.

WYKAZ SKRÓTÓW

art. artykuł CEFTA

Środkowoeuropejska Umowa o Wolnym Handlu (Central European Free Trade Agreement)

CN

Nomenklatura Scalona Combined Nomenclature

Dz.U. Dziennik Ustaw EFTA

Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu (European Free Trade Association)

ETS Europejski Trybunał Sprawiedliwości EWG

Europejska Wspólnota Gospodarcza (European Economic Community)

EWWiS

Europejska Wspólnota Węgla i Stali (European Coal and Steel Community)

GATT

Układ Ogólny w Sprawie Taryf Celnych i Handlu (General Agreement on Tariffs and Trade)

GSP

Ogólny System Preferencji Celnych (Generalised System of Preferences)

GUC Główny Urząd Ceł HS

Zharmonizowany System Oznaczania i Kodowania Towarów Harmonized System

ISP Instytut Studiów Podatkowych ISZTARInformatyczny System Zintegrowanej Taryfy CelnejJRE Jednolity Rynek Europejski KAS

ustawa z 16.11.2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 768 ze zm.)

KKS ustawa z 10.9.1999 r. – Kodeks karny skarbowy (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1958 ze zm.)KNU Klauzula Najwyższego Uprzywilejowania LAFTA

Stowarzyszenie Wolnego Handlu Ameryki Łacińskiej (Latin American Free Trade Association)

MPCiPMonitor Prawa Celnego i Podatkowego MRN

Numer identyfikacyjny Movement Reference Number

NAFTA

Północnoamerykańska Strefa Wolnego Handlu (North American Free Trade Agreement)

NBP Narodowy Bank Polski Nr numerNSA Naczelny Sąd Administracyjny OECD

Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (Organization for Economic Cooperation and Development)

OrdPU

ustawa z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 900 ze zm.).

por. porównaj poz. pozycjaPrCelustawa z 19.3.2004 r. – Prawo celne (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1169 ze zm.). RDUKC

Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2015/2446 z 28.7.2015 r. uzupełniające rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 952/2013 w odniesieniu do szczegółowych zasad dotyczących niektórych przepisów unijnego kodeksu celnego (Dz.Urz. UE L 343 z 29.12.2015, s. 1, z późn. zm.)

RWUKCRozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2015/2447 z 24.11.2015 r. ustanawiające szczegółowe zasady wykonania niektórych przepisów rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 952/2013 ustanawiającego Unijny Kodeks Celny (Dz.Urz. UE L 343 z 29.12.2015, s. 558, ze zm.)RWPGRada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej SAD

Jednolity Dokument Administracyjny (Single Administrative Document)

s. stronaTARIC

Taryfa Celna Unii Europejskiej – użytkowa (Integrated Tarriff of the European Communities)

tekst jedn. tekst jednolity TK Trybunał KonstytucyjnyTOR

Tradycyjne Środki Własne (Traditional Own Resources)

UE Unia Europejska UKC Unijny Kodeks Celny rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 952/2013 z 9.10.2013 r. ustanawiające unijny kodeks celny (Dz.Urz. UE L 269 z 10.10.2013, s. 1, ze zm.) UKIEUrząd Komitetu Integracji Europejskiej UNCTAD

Konferencja Narodów Zjednoczonych do Spraw Handlu i Rozwoju United Nations Conference on Trade and Development

VAT

podatek od towarów i usług (Value Added Tax)

WCO

Światowa Organizacja Celna (World Customs Organizations)

WE Wspólnota EuropejskaWCO

Światowa Organizacja Ceł World Customs Organization

WKC Wspólnotowy Kodeks Celny WSA Wojewódzki Sąd AdministracyjnyWTO

Światowa Organizacja Handlu (World Trade Organization)

w zw. w związku ze zm.ze zmianami zob. zobaczZWKCZmodernizowany Wspólnotowy Kodeks Celny

WYKAZ LITERATURY

W. Abramowicz, J. Chromicki, Prawo celne w orzecznictwie NSA, Warszawa 1996.

B. Adamiak, J. Borkowski, Postępowanie administracyjne i sądowoadministracyjne, Warszawa 2018.

B. Adamiak, J. Borkowski, R. Mastalski, J. Zubrzycki, Ordynacja podatkowa. Komentarz, Wrocław 2013.

S. Babiarz, B. Dauter, B. Gruszczyński, R. Hauser, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Ordynacja podatkowa. Komentarz, Warszawa 2015.

S. Baniak, Prawo karne skarbowe, Warszawa 2009.

J. Barcz, M. Górka, A. Wyrozumska, Instytucje i prawo Unii Europejskiej, Warszawa 2016.

J. Barcz, E. Kawecka-Wyrzykowska, K. Michałowska-Gorywoda, Integracja europejska w świetle Traktatu z Lizbony, Warszawa 2012.

A. Bartosiewicz, R. Kubacki, VAT. Komentarz, Warszawa 2018.

A. Bartosiewicz, R. Kubacki, Leksykon Ordynacji podatkowej, Wrocław 2011.

T. Bartoszewicz, Cło w międzynarodowych stosunkach gospodarczych, Ostrowiec Świętokrzyski 2006.

T. Bartoszewicz, Międzynarodowa polityka celna, Warszawa 2005.

T. Bartoszewicz, Polityka celna, Kielce 1993.

T. Bartoszewicz, GATT a międzynarodowa polityka handlowa, Warszawa 1988.

T. Bartoszewicz, Dwa modele integracji EWG i RWPG, Warszawa 1983.

D. Begg, S. Fischer, R. Dornbusch, Makroekonomia, Warszawa 2014.

D. Begg, S. Fischer, R. Dornbusch, Mikroekonomia, Warszawa 2014.

J. Biernat, Międzynarodowe stosunki gospodarcze, Warszawa 2003.

L. Biliński, System nauki skarbowej a w szczególności nauki o podatkach, Lwów 1876.

D. Błasiak-Barnuś, Leksykon prawa celnego, Bydgoszcz 2006.

P. Borszowski, Elementy stosunku prawnego zobowiązania podatkowego, Kraków 2004.

A. Budnikowski, Międzynarodowe stosunki gospodarcze, Wybrane zagadnienia, Warszawa 2006.

J. Chuderski, K. Chuderski, Postępowanie celne, Warszawa 2010.

J. Ciszewski (red.), Polskie prawo handlowe, Warszawa 2015.

R. Cooter, T. Ulen, Ekonomiczna analiza prawa, Warszawa 2009.

J. J. Coyle, E. J. Bardi, C. J. Langley Jr., Zarządzanie logistyczne, Warszawa 2007.

B. Czarny, Podstawy ekonomii. Makroekonomia, Warszawa 2018.

A. Czepurko, Cło w handlu międzynarodowym, Warszawa 1972.

W. Czyżowicz, J. Merski, Customs law in the system of law, Warszawa 2005.

W. Czyżowicz (red.), Prawo celne, Warszawa 2004.

W. Czyżowicz (red.), Prawo i postępowanie celne, Warszawa 2003.

W. Czyżowicz, Polskie cło 1997–2003, Warszawa 2003.

W. Czyżowicz (red.), Kształcenie funkcjonariuszy i specjalistów celnych, Warszawa 2002.

A. Drwiło, Prawo celne, Gdańsk 2001.

Z. Dudziński, M. Kizyn, Vademecum gospodarki magazynowej, Gdańsk 2002.

M. Fabio, Customs law of the European Union, 2010.

K. Flis, Przerób uszlachetniający – problemy podatkowe i celne, Warszawa 1998.

E. Fojcik-Mastalska, K. Sawicka, Podstawy prawa celnego i dewizowego, Wrocław 2001.

S. Gąsiorowski, Historya handlu wszystkich narodów w ogólnych zarysach od najdawniejszych czasów aż do roku 1860, Warszawa 1860.

S. Gołębiewski, Obsługa celna w przepływie towarów, Warszawa 2005.

A. Gomułowicz, D. Mączyński, Podatki i prawo podatkowe, Warszawa 2016.

W. Góralczyk, S. Sawicki, Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie, Warszawa 2004.

F. Grądalski, System podatkowy w świetle teorii optymalnego opodatkowania, Warszawa 2006.

B. Grochulska, Handel zagraniczny Księstwa Warszawskiego, Warszawa 1967.

Z. Guldon, L. Stępniewski, Z dziejów handlu RP w XVI–XVIII wieku, Kielce 1980.

M. Gutkowski (red.), ,,Prace’’ Seminarium ze skarbowości i prawa skarbowego oraz ze statystyki, t. II, Wilno 1934.

E. Gwardzińska, Przedstawicielstwo celne w międzynarodowym obrocie towarowym, Warszawa 2018.

E. Gwardzińska,Agencje celne w międzynarodowym obrocie towarowym, Szczecin 2009.

P. Hanclich, Agencja celna, Warszawa 2000.

P. Hanclich, Postępowanie weryfikacyjne pochodzenia towarów prowadzone w oparciu o postanowienia protokołu nr 4 Układu Europejskiego w aspekcie postępowania administracyjnego w sprawach celnych, Warszawa 2004.

P. Hanclich, System preferencji celnych Unii Europejskiej, Poznań 2008.

A. Jezierski, Handel zagraniczny Królestwa Polskiego 1815–1914, Warszawa 1967.

E. Kawecka-Wyrzykowska, J. Kaczurba, Polska w WTO, Warszawa 1998.

I. Kienzler, R. Romanowski, Leksykon handlowy, Warszawa 2009.

L. Koczy, Dzieje handlu polskiego przed rozbiorami, Lwów 1939.

D. Kosacka-Łędzewicz, B. Olszewski, Transakcje wewnątrzwspólnotowe. Eksport, import. Opodatkowanie, Wrocław 2017.

C. Kosikowski (red.), System prawa finansowego, t. I, Teoria i nauka prawa finansowego, Warszawa 2010.

C. Kosikowski, Prawo finansowe w Unii Europejskiej, Bydgoszcz–Warszawa 2008.

C. Kosikowski, Finanse publiczne i prawo finansowe, Warszawa 2012.

W. Krzywicki, Dzieje polityki celnej. Zarys historyczny ustawodawstwa celnego ze specjalnym uwzględnieniem ceł zbożowych, Warszawa 1925.

J. Kulicki, A. Krawczyk, P. Sokół, Leksykon podatkowy, Warszawa 1998.

A. Kuś (red.), Prawo materialne Unii Europejskiej, Lublin 2011.

A. Kuś, Publicznoprawne pozataryfowe i parataryfowe instrumenty reglamentacji obrotu towarowego z zagranicą, Bydgoszcz–Szczecin–Lublin 2006.

A. Kuś, Prawo celne, Bydgoszcz–Lublin 2004.

A. Kuś, Gospodarcze procedury celne – w prawie Polskim na tle prawa Unii Europejskiej, Poznań 2001.

S. Kutrzeba, Szos Królewski w Polsce w XIV i XV wieku, Kraków 1900.

Z. Landau, Związki Polski z gospodarką światową w okresie międzywojennym, Warszawa 1979.

R. Langrod, Skarbowość Polska w nowym ustroju – podatki państwowe i komunalne cz. I, Łódź 1947.

K. Lasiński-Sulecki (red.), Prawo celne – międzynarodowe, wspólnotowe, polskie, Warszawa 2009 r.

E. Latoszek, M. Proczek, Organizacje międzynarodowe – założenia, cele, działalność, Warszawa 2006.

K. Lewandowski, P. Fałkowski,Dyrektywa VAT 2006/112 Komentarz, Warszawa 2012.

T. Lulek, Główne zagadnienia polityki handlowej, Kraków 1922.

M. Lux, Prawo celne Unii Europejskiej, Szczecin, 2005.

A. Majchrzycka-Guzowska, Finanse i prawo finansowe, Warszawa 2011.

W. Maruchin, Akcyza po wejściu do Unii Europejskiej, Wrocław 2004.

K. Matwijowski, Studia z dziejów ustroju i skarbowości Rzeczypospolitej w XVII i XVIII wieku, Wrocław 1981.

R. Mayr, Historia handlu na tle stosunków społecznych i gospodarczych, Warszawa 1922.

D. Mączyński, Podatek akcyzowy w prawie polskim i europejskim, Warszawa 2004.

A. Melezini, K. Teszner, Krajowa Administracja Skarbowa. Komentarz, Warszawa 2018.

J. J. Michałek, Polityka handlowa – elementy teorii polityki celnej, Warszawa 2000.

C. Mik, Fenomenologia regionalnej integracji państw. Studium prawa międzynarodowego. Tom I. Teoria i praktyka regionalnej integracji państw, Warszawa 2019.

C. Mik (red.), Pozycja Unii Europejskiej w świecie. Aspekty prawne i polityczne, Toruń 2005.

A. Mikos-Sitek, P. Zapadka, Prawo finansów publicznych, Warszawa 2018.

A. Mikos-Sitek, P. Zapadka, Polskie prawo bankowe, Warszawa 2011.

J. Misala, J. Sołdaczuk, Historia handlu międzynarodowego, Warszawa 2001.

M. Naruszewicz, S. Laszuk, Wspólnotowe prawo celne, Warszawa 2004.

A. Nita, Stosunek prawnopodatkowy. Obowiązek i zobowiązanie podatkowe, Kraków 1999.

S. Nowogrodzki, Polityka Kazimierza Wielkiego wobec północnego handlu Polski, Gdynia–Kraków 1939.

A. Nowak-Far (red.), Finanse publiczne i prawo finansowe, Warszawa 2017.

A. Nowak-Far (red.), Konstytucja gospodarcza Unii Europejskiej. Aksjologia, Warszawa 2010.

A. Nowak-Far, Finanse Unii Europejskiej, aspekty instytucjonalne i prawne, Warszawa 2009.

A. Nowak-Far (red.), Prawo Światowej Organizacji Handlu a Unia Europejska, Warszawa 2008.

M. K. Nowakowski (red.),Eurobiznes, Warszawa 2008.

Z. Ofiarski, Ogólne prawo podatkowe, Warszawa 2010.

R. Oktaba, Prawo podatkowe, Warszawa 2017.

R. Oktaba, Międzynarodowe stosunki gospodarcze, Warszawa 2013.

R. Oktaba, Podatki w procedurach celnych w latach 2000–2008, Warszawa 2010.

Sz. Parulski, Akcyza. Komentarz, Kraków 2005.

L. Petrażycki, O dopełniających prądach kulturalnych i prawach rozwoju handlu, Warszawa 1939.

K. Piech, Wprowadzenie towarów na obszar celny Unii Europejskiej, Warszawa 2012.

F. Prusak, Prawo karne skarbowe, Warszawa 2008.

J. Rymarczyk (red.), Międzynarodowe stosunki gospodarcze, Warszawa 2010.

K. Sobczak (red.), Europejskie prawo gospodarcze w działalności przedsiębiorstw, Warszawa 2002.

A. Sołtysińska, P. Czubik, CEFTA – Środkowoeuropejska Strefa Wolnego Handlu, Kraków 1997.

J. E. Stiglitz, Globalizacja, Warszawa 2004.

W. Szpringer, W. Rogowski, Ocena skutków regulacji, Warszawa 2007.

W. Szymański, Czy globalizacja musi być irracjonalna?, Warszawa 2007.

W. Szymański, Interesy i sprzeczności globalizacji, Warszawa 2004.

I. Tymińska, Jednolity Dokument Administracyjny, Warszawa 2008.

K. Wach, Systemy podatkowe krajów Unii Europejskiej, Kraków 2006.

S. Waschko, Celnictwo w Polsce przedrozbiorowej. Cła i polityka celna, instruktarze i postępowanie celne, Sopot 1960.

J. Winiecki, Gospodarka bez ekonoma, Warszawa 2006.

J. Woźnowski, Polska w GATT, Warszawa 1974.

J. Zubrzycki,Leksykon VAT, Wrocław 2012.

J. Żak, Studia nad kontaktami handlowymi społeczeństw zachodniosłowiańskich ze skandynawskimi od VI w. do VIII wieku, Wrocław 1962.

ROZDZIAŁ I. MIEJSCE PRAWA CELNEGO W SYSTEMIE PRAWA

§ 1. Zagadnienia ogólne

Prawo celne stanowi część prawa publicznego, oznacza to, że interes publiczny stanowi większą wartość niż interes prywatny (jednostki). Zatem, podstawową cechą charakterystyczną dla tej dziedziny prawa jest występowanie organu reprezentującego interes państwa, w tym przypadku jest to interes związany z poborem należności celnych i podatkowych wynikających z międzynarodowego obrotu towarowego. W sytuacji prawnej (stosunku prawnym), występowanie reprezentanta państwa, podmiotu publicznego oznacza, że jest on uprawniony dowładczych rozstrzygnięć wobec podmiotu prywatnego np. przedsiębiorcy. Co więcej, jest to sytuacja, w której strona konkretnego stosunku prawnego rozstrzyga o sytuacji prawnej i faktycznej drugiej strony! Konstrukcja ta świadczy o oczywistej nierównorzędności stron występujących w danej sytuacji prawnej tj. stosunku prawnym określonym przez przepisy prawa celnego. Czy zatem owa nierównorzędność, władczość oznacza niesprawiedliwość? Reprezentant państwa – w tym przypadku organ celny – działa, prowadzi postępowanie celne, podejmuje rozstrzygnięcia w oparciu o istniejące przepisy prawa, a więc jest związany przepisami prawa. Zatem, zarówno władczość, jak i nierównorzędność wynikają z obowiązującego prawa, oznaczają swobodę w podejmowaniu rozstrzygnięć w granicach wyznaczonych przez prawo, a więc zależności te nie oznaczają dowolności w podejmowaniu rozstrzygnięć. Co ważne, w przypadku przekroczenia granic prawnych przez organ państwa (organ celny), podmiot prywatny może zaskarżyć działalnie reprezentanta państwa do sądu administracyjnego właściwego w sprawie celnej, tj. konkretnego stosunku prawnego określonego przez przepisy celne. Sąd administracyjny stanowi zatem instytucję kontrolującą działanie organów państwowych, zapewniającą równowagę w dziedzinach prawnych, jak prawo celne, podatkowe, administracyjne, charakteryzujących się powyższymi cechami i należącymi do prawa publicznego.

§ 2. Ewolucja prawa celnego

Międzynarodowy obrót towarowy istnieje od początków kształtowania się odrębnych jednostek państwowych. Od zawsze należał do tej sfery działalności ludzkiej, dzięki której regiony uczestniczące w takim układzie handlowym, korzystały z różnic gospodarczych, kulturalnych i obyczajowych poszczególnych skupisk ludności. Dlatego też, z handlem zagranicznym silnie związana jest polityka celna, która stanowi część szeroko rozumianej polityki gospodarczo-społecznej1. W wyniku nieustannego rozwoju produkcji z jednej strony (aspekty gospodarcze) i potrzeb z drugiej (aspekty społeczne), z czasem wyłoniła się oddzielna kategoria podmiotów, które nie zajmowały się produkcją towarów, lecz spełniały funkcję pośredników pomiędzy producentem a nabywcą2. W literaturze, opisy ewolucji handlu czy też obrotu towarowego w stosunkach międzynarodowych są w dużej mierze uzależnione od okresu, w którym określone tezy są prezentowane3.

I tak na przykład w swoim XIX-wiecznym opracowaniu S. Gąsiorowski pisze, że: ,,Historya handlu jest pod pewnym względem historyą oświaty ludzkości a przynajmniej postępują one obok siebie ręka w rękę. (...) Historia handlu musi przeto głównie mieć na względzie stosunki narodów ucywilizowanych w każdym okresie czasu, gdyż tylko pomiędzy tymi spotykamy handel, który nie był prostą zamianą pierwszych potrzeb życia, jaką znały narody żadnej nie mające oświaty”4. Rozpatrując tezy zawarte również w innych dziewiętnastowiecznych naukowych opracowaniach, podkreślić należy fakt, iż na rozwój pierwotnego handlu, a później również narzędzi polityki handlowej, wielki wpływ miały czynniki nie tylko gospodarcze, ale też społeczne, geograficzne, a nawet klimatyczne. Dlatego też, na przestrzeni setek lat rozwój handlu międzypaństwowego przebiegał dość jednostajnie i uzależniony był w dużym stopniu od rodzaju aktualnie sprawowanej władzy i zainteresowaniem z jej strony wprowadzaniem oraz utrzymaniem uporządkowanego systemu politycznego i ekonomicznego. Późniejsze publikacje, często wzbogacone są o szersze i dokładniejsze informacje na temat rozwoju handlu w poszczególnych regionach świata. Związane jest to nierzadko z prowadzonymi badaniami wczesnych epok cywilizacji, czy też dokonywanymi odkryciami sięgającymi trzeciego tysiąclecia przed naszą erą. Znakomitym przykładem wpływu rozwoju nauki i jednocześnie bezpośredniego przełożenia na wiadomości z zakresu obrotu towarowego międzypaństwowego, są publikacje pochodzące z okresu międzywojennego, a dotyczące, posiadania przez państwo silnych argumentów (wynikających z władztwa państwowego) do regulowania całokształtu własnej polityki gospodarczej – w postaci m.in. polityki celnej5. Mając na uwadze fakt, że skutki efektywnych wpływów z ceł pozostają w stosunku prostym do stawek celnych, rozwój polityki celnej w Europie w poszczególnych państwach, z pewnością można rozpatrywać od momentu pojawienia się pierwszych narodowych, tzn. jednolitych na terenie całego kraju, taryf celnych. I tak we Francji pierwszą taryfą celną była taryfa Colberta z 1664 r., która miała za zadanie uporządkowania chaotycznych stosunków jakie panowały dotychczas we Francji w zakresie obrotu towarowego6. Taryfa ta zlikwidowała wewnętrzne komory celne oraz zmniejszyła wysokość dotychczasowych opłat – nie była jednak taryfą protekcjonistyczną – w przeciwieństwie do jej następczyni z 1667 r. Wyrazem dużego zróżnicowania wśród kształtujących się narodowych systemów celnych, jest fakt, że np. w Niemczech taryfa (początkowo dla Prus) powstaje dopiero w 1818 r. Skasowała akcyzę znacznie obciążającą wszystkie towary, przeniosła prawa celne miast na granicę zewnętrzną, ponadto wprowadziła cła przywozowe, wywozowe oraz tranzytowe. Z czasem, stopniowo i niezwykle skutecznie zmusiła inne państwa niemieckie do przyłączenia się do pruskiego systemu celnego. Z kolei pierwszą taryfą zjednoczonych Włoch był dokument z 1887 r., poprzedzony zawarciem kilku umów konwencyjnych z poszczególnymi państwami, który charakteryzował się podobnymi rozwiązaniami do innych, istniejących już taryf celnych – państwowych. W Rosji pierwsza taryfa celna funkcjonowała już od 1724 r., ale silna władza Cara Piotra I sprawowana w oparciu o zarządzenia była decydującym czynnikiem, który kształtował politykę handlową i przemysł rosyjski. Taryfy z kolejnych lat przyjmowały tendencje do ograniczania importu – szczególnie dla towarów, które mogą być produkowane w Rosji. O doniosłości i znaczeniu taryf celnych z pewnością może świadczyć fakt, że w analogicznym okresie w Stanach Zjednoczonych, pierwszy Kongres nowopowstałego państwa rozpoczyna swoją działalność ustawodawczą od wydania pierwszej taryfy z 1789 r., mającej umiarkowanie protekcyjny, ochronny charakter7. Powstaje wówczas struktura administracji celnej USA, okręgi celne, miejsca odpraw, a także regulacje dotyczące naboru inspektorów celnych8.

W tym czasie, u progu XIX w., w Księstwie Warszawskim polityka celna początkowo zmierzała dosyć wyraźnie w kierunku popierania krajowej produkcji. Celowi temu służyła protekcyjna polityka celna przejawiająca się między innymi w wysokich cłach wywozowych np. rud oraz (odwrotnie) zwolnień celnych w przypadku importu tego typu surowców. Działania te były podyktowane chęcią spowodowania szybkiego rozwoju przemysłu głównie z myślą o armii. Jednak z biegiem czasu polityka celna Księstwa stawała się coraz bardziej elastyczna i coraz częściej decydował interes ogólnopaństwowy9. Natomiast w Królestwie Polskim politykę celną określał w sposób generalny traktat wiedeński z 1815 r. Nakładał on na mocarstwa zwycięskie pewne zobowiązania w zakresie polityki celnej stosowanej na dawnych ziemiach Rzeczypospolitej. Wykorzystując tendencyjną interpretację postanowień traktatu, mocarstwa – zachowując pozory – zignorowały oficjalne zapisy.

W 1820 r. Królestwo Polskie zostało włączone do rosyjskiego obszaru celnego, a na granicy z Prusami i Austrią zaczęło działać 13 rosyjskich komór celnych, których zadaniem była kontrola nad przywozem towarów przez Królestwo do Rosji a 13 komór polskich zajmowało się kontrolą importu towarów do Królestwa. Zniesienie autonomii po 1850 r. pociągnęło za sobą fakt istnienia jednolitego systemu pieniężnego i kredytowego na obszarze Rosji europejskiej i guberni Królestwa. Fakt ten skłania do zastąpienia pojęcia ,,handel zagraniczny” w odniesieniu do obrotów handlowych między Królestwem i Cesarstwem pojęciem „handlu wewnętrznego”, które zdecydowanie bardziej adekwatnie określa zaawansowanie stosunków gospodarczych w drugiej połowie XIX w10. Tak więc Polska pod zaborami to niestety czas obowiązywania przepisów celnych państw zaborczych. Polityka i prawo celne służyły przede wszystkim zespalaniu ziem polskich z obszarami celnymi zaborców. Skutkiem dziedzictwa państwa Polskiego – w zakresie polityki celnej – po władzach zaborczych było kilka taryf celnych, które obowiązywały w poszczególnych dzielnicach.

§ 3. Polskie regulacje celne

W 1918 r. w nowo powstałym państwie Polskim, praktycznie na każdym odcinku granicy działały odrębne przepisy, często sprzeczne ze sobą zakazy, dodatkowo ujawniały się różnice interesów poszczególnych dzielnic11 Wobec tak wielopłaszczyznowego chaosu, utworzenie jednolitej dla całego obszaru celnego ustawy celnej stało się jednym z priorytetów w działalności ówczesnej Rady Ministrów. Z konieczności i tylko początkowo zdecydowano się na zastosowanie do całego obszaru celnego Rzeczypospolitej Polskiej – ostatniej przed wojną autonomicznej taryfy celnej rosyjskiej z 1903 r. Dopiero Rozporządzenie Ministra Skarbu oraz Przemysłu i Handlu z 11.6.1920 r. o taryfie celnej uchyliło obowiązującą w Polsce regulację zaborczą. Obrót towarowy z zagranicą regulowała ustawa z 15.7.1920 r., natomiast kwestie celne – ustawa z 31.7.1924 r. oraz rozporządzenia wydawane na podstawie tej ustawy. Znaczący wpływ na kształt i funkcjonowanie polskiego systemu celnego, wywarły regulacje z początków lat 30. XX w., tj. ustawa z 10.3.1932 r. o wolnych obszarach celnych czy też, ustawa regulująca organizację władz i urzędów skarbowych z 1933 r.

Jednak zdecydowanie najważniejszym aktem regulującym po raz pierwszy tak szeroki zakres prawny dotyczący spraw celnych było rozporządzenie Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej – prawo celne z 1933 r. oraz przepisy wykonawcze do niego. Rozporządzenie to zastąpiło wszelkie obowiązujące jeszcze przepisy celne państw zaborczych, a także niektóre dotychczasowe ustawy i rozporządzenia, obowiązywało również na terenie Wolnego Miasta Gdańska12. Dzięki jednolitym regulacjom normatywnym w zakresie kształtującej się polityki celnej młodego państwa, dokonywały się – w latach dwudziestych – stopniowe zmiany kierunków eksportu oraz importu polskiego. Podstawowym zjawiskiem był spadek znaczenia dawnych państw zaborczych z jednej strony i nawiązywanie stosunków z nowymi krajami. Statystyka obrotów handlu zagranicznego, z tego okresu ma charakter tylko orientacyjny, gdyż zależna była od wielu czynników, które często deformowały uchwycony obraz. Należały do nich na przykład trudności w ustaleniu rzeczywistego państwa – eksportera określonych towarów. Wiele towarów niemieckich napływało do Polski w okresie wojny celnej lub blokady za pośrednictwem krajów trzecich – nie zawsze istniały warunki, aby określić czy były to produkty tych państw, czy też niemieckie. (...) W tym stanie rzeczy trudno się dziwić, że wielkość wywozu polskiego do jakiegoś państwa uchwycona przez polską statystykę różniła się od wielkości przywozu z Polski do danego państwa uchwyconej przez jego urząd statystyczny13. W polityce przemysłowej państw, w okresie dwudziestolecia międzywojennego cła miały charakter decydujący bądź też uzupełniający. Za najlepszą ilustrację powyższych tez może posłużyć kondycja gospodarcza państw europejskich oraz Stanów Zjednoczonych w tym okresie. Tak np. Anglia nie miała żadnych ceł ochronnych, Belgia, Szwajcaria i Niemcy miały jedynie cła umiarkowane, a mimo to wszystkie te kraje cieszyły się rozkwitem przemysłu. Natomiast Stany Zjednoczone osiągnęły zamierzony cel w postaci wysoko rozwiniętego przemysłu, właśnie dzięki wysokiej ochronie celne14. Argumentem przemawiającym za stosowaniem ceł przemysłowych w Polsce może być fakt, że w połowie XIX w. w Królestwie Polskim, mimo polityki rządu rosyjskiego zwalczającej postęp gospodarczy w naszym kraju, funkcjonowanie wysokich ceł na dosyć rozległym rynku zbytu sprawiło, że przemysł zdołał się tam rozwinąć znacznie szybciej niż w sąsiedniej Galicji – posiadającej zasoby surowcowe. Ponadto, nie ma obecnie ani jednego kraju uprzemysłowionego, który wcześniej nie przebył okresu ochrony cłowej o charakterze prohibicyjnym – w tym zakresie przodowała przez kilkaset lat Anglia.

Niewątpliwie środkiem polityki handlu zagranicznego są również traktaty handlowe, które określane są także mianem unii celnej. Już w latach dwudziestych minionego wieku znano teoretyczne (oraz nie często spotykane, ale i praktyczne) przykłady funkcjonowania unii celnej, którą wówczas określano jako grupę państw niezależnych politycznie złączonych we wspólnym i jednolitym na zewnątrz obszarze celnym. Do sprawnej działalności organizacja takiego związku celnego wymagała jednego wspólnego organu decydującego właśnie o sprawach celnych. Takim organem był parlament celny dla niemieckiego związku celnego. Już wówczas dostrzegano, że unia celna między krajami różniącymi się zbytnio pod względem rozwoju gospodarczego przynieść może niepożądane skutki ekonomiczne dla państw słabiej rozwiniętych lub znacznie różniących się strukturą przemysłową. Co więcej, staje się niemożliwa w realizacji np. unia celna pomiędzy Austro-Węgrami a Niemcami. Polskie regulacje kształtujące system celny w okresie międzywojennym, tworzyły spójną i przejrzystą dziedzinę prawa normującą obrót towarowy z zagranicą.

Akty te, urzeczywistniały koncepcje powszechnie stosowanych – w innych państwach kapitalistycznych – zasad rozwoju gospodarki wolnorynkowej. Czego wyrazem była wysoka ocena zarówno prawa celnego z 1933 r. (Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 27.10.1933 r. Dz.U. Nr 84, poz. 610), jak i taryfy celnej również poza granicami naszego kraju15.

Skutkiem działań wojennych w latach 1939–1945 było wprowadzenie na terenach zagarniętych przez faszystowskie Niemcy regulacji celnych obowiązujących na terenie III Rzeszy. Natomiast we wschodniej części Polski – kontrolowanej przez Armię Czerwoną – wprowadzono regulacje celne ZSRR. Tuż po zakończeniu II wojny światowej – mimo zupełnej zmiany warunków politycznych w Polsce – powrócono do regulacji prawnych z zakresu prawa celnego obowiązującego przed 1939 r. Nowy, normatywny układ odniesienia – w powojennej rzeczywistości Polski – wytworzyła dopiero ustawa z 14.7.1961 r. – Prawo celne (Dz.U. Nr 33, poz. 166), która ostatecznie i formalnie uchyliła rozwiązania pochodzące z okresu międzywojennego. Wprowadziła – formalnie – dwa rodzaje odpraw celnych, odprawę celną ostateczną oraz odprawę celną warunkową, ale praktycznie funkcjonowały również procedury powrotnego przywozu oraz powrotnego wywozu, a także procedury polegające na przekazaniu towaru między dwoma poszczególnymi urzędami celnymi. Ponadto, jako uzupełnienie prawa celnego z 1961 r., funkcjonowało rozporządzenie Ministra Handlu Zagranicznego z 17.2.1962 r. w sprawie kontroli celnej i postępowania celnego (Dz.U. Nr 14, poz. 62). Po kilkunastu latach, władze zdecydowały się na zmianę obowiązujących dotychczas regulacji celnych, które zastąpione zostały odpowiednio: ustawą z 26.3.1975 r. – Prawo celne (Dz.U. Nr 10, poz. 56) oraz rozporządzeniem Ministra Handlu Zagranicznego i Gospodarki Morskiej z 25.6.1975 r. w sprawie kontroli celnej i postępowania celnego (Dz.U. Nr 22, poz. 123). Ustawa wprowadzała trzy rodzaje odpraw celnych tj. odprawę celną ostateczną, odprawę celną warunkową oraz odprawę celną przekazową. Definiowała pojęcie obrotu towarowego, którym był każdorazowy wywóz i przywóz towarów przez granicę państwową, przywróciła zasadę powszechności ceł poprzez ustanawianie ich w drodze rozporządzeń Rady Ministrów i ministra handlu zagranicznego. W 1984 r. w znaczący sposób znowelizowano ustawę głównie poprzez wprowadzenie czwartej odprawy celnej w postaci złożenia towaru na skład.

Zasady obrotu towarowego z zagranicą zostały zasadniczo zmienione poprzez uchwalenie 28.12.1989 r. nowego Prawa celnego (Dz.U. Nr 75, poz. 445)16. Ustawą tą wprowadzono m.in. zasadę jednolitości taryf celnych oraz równości podmiotów dokonujących obrotu towarowego z zagranicą. Ponadto, uregulowano postępowanie przed organami celnymi – procedurę celną oparto na konstrukcji procedury administracyjnej, dwuinstancyjne postępowanie w sprawach celnych mogło być wszczynane na wniosek strony lub z urzędu. Przemiany społeczno-ekonomiczne zachodzące w tym okresie oraz towarzyszące im zmiany legislacyjne wywarły zasadniczy wpływ na dynamiczny rozwój obrotu towarowego (głównie importu) w Polsce, implikując tym samym znaczny wzrost liczby podmiotów gospodarczych realizujących ten proces17. Stąd też, Prawo celne z 1989 r. – po licznych nowelizacjach – już w połowie lat 90., charakteryzowało się niestety znacznym sformalizowaniem. Efektem niespójności przepisów oraz braku przejrzystości regulacji w zakresie procedur celnych, stała się konieczność wprowadzenia gruntownych i daleko idących zmian w obszarze obrotu towarowego z zagranicą.

W odpowiedzi na te potrzeby – chcąc szybko usprawnić realizację obrotu towarowego z zagranicą – opracowano i wprowadzono Jednolity Dokument Administracyjny SAD (Single Administrative Document), który zastąpił sześć innych dokumentów składanych wcześniej podczas odprawy towarowej18.

Diametralny przełom w zakresie międzynarodowego obrotu towarowego nastąpił z chwilą uchwalenia 9.1.1997 r. ustawy – Kodeks celny (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 75, poz. 802 ze zm.) z mocą obowiązującą od 1.1.1998 r. Regulacje prawne zawarte w tym akcie przejęły szereg – sprawdzonych – rozwiązań Kodeksu Celnego Wspólnot Europejskich (rozporządzenie Rady (EWG) Nr 2913/92 z 12.10.1992 r. ustanawiające Wspólnotowy Kodeks Celny Dz.Urz. WE L 302 z 19.10.1992 r., s. 1). Niezwykle ważną – jeśli nie podstawową – kwestią w Kodeksie celnym była instytucja przeznaczenia celnego, która polegała na umożliwieniu nadania toku postępowania wobec towarów wyprowadzanych lub wprowadzanych na polski obszar celny. Najczęściej stosowaną formą przeznaczenia celnego było objęcie towaru procedurą celną. Kodeks celny z 1997 r. wyróżniał: zawieszające procedury celne tj. procedurę tranzytu, składu celnego, uszlachetniania czynnego podlegającego systemowi zawieszeń, przetwarzania pod kontrolą celną, odprawy czasowej oraz gospodarcze procedury celne tj. procedurę składu celnego, procedurę uszlachetniania czynnego w systemie ceł zwrotnych, procedurę przetwarzania pod kontrolą celną, procedurę odprawy czasowej z częściowym zwolnieniem z należności celnych przywozowych, procedurę uszlachetniania biernego. Objęcie towarów zawieszającą procedurą celną wymagało złożenia zabezpieczenia w celu zapewnienia pokrycia kwoty długu celnego, który mógł powstać w stosunku do tych towarów. Z kolei możliwość korzystania z gospodarczych procedur celnych, uzależniona była od uzyskania pozwolenia organu celnego. Kodeks ten obowiązywał do czasu przystąpienia Polski 1.5.2004 r. do Unii Europejskiej, od tego momentu obowiązek stosowania regulacji prawnych Wspólnotowego Kodeksu Celnego został rozciągnięty na obszar wszystkich państw, które równocześnie z Polską przystąpiły do Unii Europejskiej. Co więcej, każde państwo członkowskie Unii Europejskiej dodatkowo stosuje własne regulacje celne, które mają charakter uzupełniający w stosunku do Wspólnotowego Kodeksu Celnego (WKC, Przepisów Wykonawczych RWKC oraz innych rozporządzeń wspólnotowych).

Obecnie są to regulacje zawarte w Rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady UE ustanawiające Unijny Kodeks Celny (nr 952/2013) z dnia 9 października 2013 r., z mocą obowiązującą od 1.5.2016 r., a także regulacje zawarte w rozporządzeniu wykonawczym Komisji UE 2015/2447 z dnia 24 listopada 2015 r. ustanawiające szczegółowe zasady wykonania niektórych przepisów rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady UE Nr 952/2013 ustanawiającego Unijny Kodeks Celny oraz w rozporządzeniu delegowanym Komisji UE 2015/2446 z 28.7.2015 r. uzupełniające rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady UE Nr 952/2013 w odniesieniu do szczegółowych zasad dotyczących niektórych przepisów Unijnego Kodeksu Celnego.

W Polsce obecnie obowiązującym aktem prawnym uzupełniającym jest ustawa z 19.3.2004 r. – Prawo celne (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1169). Regulacja ta obejmuje ponad sto artykułów zawartych w dziewięciu rozdziałach. Strukturę ustawy – Prawo celne cechuje zwarta i przejrzysta konstrukcja:

Rozdział 1. Przepisy ogólne (art. 1–13b)

Rozdział 2. Wprowadzanie towarów na obszar celny Unii i regulowanie sytuacji towarów (art. 14–35b)

Rozdział 3. Zwolnienia celne (art. 36–50)

Rozdział 4. Dług celny (art. 51–68a)

Rozdział 4a. Wywóz, o którym mowa w art. 140 ust. 2 rozporządzenia delegowanego (art. 68b)

Rozdział 5. Organy celne i ich właściwość (art. 69–72)

Rozdział 6. Postępowanie w sprawach celnych (art. 73–95b)

Rozdział 7. Zasady postępowania z towarami objętymi Wspólną Polityką Rolną (art. 96)

Rozdział 8. Ewidencja i statystyka dotycząca obrotu towarowego z państwami członkowskimi Unii Europejskiej  (art. 97–102)

Rozdział 9. Przepis końcowy (art. 103).

Dodatkowo, obowiązuje ustawa z 16.11.2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 768 ze zm.), która zastąpiła ustawę z 27.8.2009 r. o Służbie Celnej (Dz.U. Nr 168, poz. 1323 ze zm.). Nowa ustawa o Krajowej Administracji Skarbowej obejmuje blisko 280 artykułów zawartych w dziewięciu działach. Struktura ustawy przedstawia się następująco:

Dział I. Przepisy ogólne (art. 1–10) 

Dział II. Organy Krajowej Administracji Skarbowej (art. 11–35) 

Dział III. Jednostki organizacyjne Krajowej Administracji Skarbowej (art. 36– 44) 

Rozdział 1. Przepisy ogólne (art. 36–40) 

Rozdział 2. Krajowa Szkoła Skarbowości (art. 41–42) 

Rozdział 3. (uchylony) (art. 43–44) 

Dział IV. Pomoc i informacje (art. 45–53) 

Dział V. Kontrola celno-skarbowa, audyt, czynności audytowe, urzędowe sprawdzenie oraz szczególne uprawnienia organów Krajowej Administracji Skarbowej oraz funkcjonariuszy Służby Celno-Skarbowej (art. 54–143) 

Rozdział 1. Kontrola celno-skarbowa (art. 54–94) 

Rozdział 1a. Kontrola wyrobów akcyzowych przeznaczonych na cele specjalne (art. 94a–94j) 

Rozdział 2. Audyt (art. 95–98) 

Rozdział 2a. Ocena wykorzystania środków budżetowych i mienia państwowego przeznaczonych na cele specjalne (art. 98a–98i) 

Rozdział 3. Czynności audytowe (art. 99–105) 

Rozdział 4. Urzędowe sprawdzenie (art. 106–112) 

Rozdział 5. Szczególne uprawnienia organów Krajowej Administracji Skarbowej oraz funkcjonariuszy Służby Celno-Skarbowej (art. 113–143) 

Dział VI. Praca w Krajowej Administracji Skarbowej i służba w Służbie Celno-Skarbowej (art. 144–252) 

Rozdział 1. Przepisy ogólne (art. 144–148) 

Rozdział 2. Praca w Krajowej Administracji Skarbowej (art. 149–150) 

Rozdział 3. Przebieg służby w Służbie Celno-Skarbowej (art. 151–189) 

Rozdział 4. Stanowiska i stopnie służbowe funkcjonariuszy (art. 190–198) 

Rozdział 5. Obowiązki i prawa funkcjonariuszy (art. 199–222) 

Rozdział 6. Uposażenie i inne świadczenia pieniężne funkcjonariuszy (art. 223–252) 

Dział VII. Odpowiedzialność dyscyplinarna (art. 253–277) 

Rozdział 1. Organy dyscyplinarne właściwe w sprawach dyscyplinarnych członków korpusu służby cywilnej (art. 253) 

Rozdział 2. Odpowiedzialność dyscyplinarna funkcjonariuszy (art. 254–275) 

Rozdział 3. Rozpatrywanie sporów o roszczenia funkcjonariuszy ze stosunku służbowego (art. 276–277) 

Dział VIII. Przepisy karne (art. 278–278a) 

Dział IX. Przepis końcowy (art. 279) 

Podsumowując analizę polskich regulacji celnych, należy stwierdzić, że w okresie trzydziestu lat transformacji ustrojowej w Polsce sukcesywnie wdrażano i udoskonalano instrumenty międzynarodowego obrotu towarowego, wzorowane na regulacjach prawnych i instytucjonalnych tych państw Europy Zachodniej, w których od końca lat czterdziestych XX wieku są stosowane wolnorynkowe doświadczenia gospodarcze.

§ 4. Cła w międzynarodowych ugrupowaniach integracyjnych

Znaczenie ceł wynikających z obrotu gospodarczego można rozpatrywać z punktu widzenia interesu publicznego – kształtowania dochodów budżetowych w państwie – lub interesu (jednostki) prywatnego, który co zrozumiałe dąży do zmniejszania własnych obciążeń o charakterze fiskalnym. Dlatego też, interesy te są na ogół mocno rozbieżne a mimo to, zarówno podatki jak i cła zawsze stanowiły ważny instrument wiążący podmioty publiczne i prywatne oraz regulujący stosunki gospodarcze pomiędzy podmiotami prywatnymi – na obszarze, na którym zostały ustanowione. Wola polityczna w poszczególnych państwach – drogą kompromisów i wzajemnych porozumień – może tworzyć wspólny obszar dla określonych, długofalowych przedsięwzięć gospodarczych w konsekwencji prowadzących do ukształtowania jednolitego systemu ekonomicznego i prawnego19. Wspólnoty Europejskie stanowiły przykład takiej głębokiej, ponadnarodowej integracji ekonomicznej i politycznej od pół wieku obecnej na naszym kontynencie.

W założeniach określających powołanie integracji gospodarczej w postaci Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali, wskazywano m.in. na konieczność stworzenia w Europie Zachodniej integracji polegającej na wspólnym zarządzaniu produkcją węgla i stali – surowców, które miały w tamtym czasie ogromne znaczenie strategiczne. Zorganizowane pod egidą jednej organizacji, było uważane za najlepszego gwaranta trwałego pokoju w Europie. Europejska Wspólnota Węgla i Stali (EWWiS) powstała 18.4.1951 r. na mocy Traktatu Paryskiego, który po ratyfikacji przez wszystkich sygnatariuszy (Belgia, Francja, Holandia, Luksemburg, RFN, Włochy) wszedł w życie 25.7.1952 r. Ponadto, EWWiS była postrzegana jako siła ekonomiczna zdolna zneutralizować potencjalną ekspansję Republiki Federalnej Niemiec.

Natomiast, statutowymi celami tej Wspólnoty było dążenie do rozwoju gospodarczego, wzrostu zatrudnienia oraz podnoszenia stopy życiowej w państwach członkowskich, jak również ustanowienie wspólnego rynku tych państw na surowce i produkty przemysłu węglowego i stalowego.

Założenia te realizowano w pierwszej kolejności poprzez: zniesienie ceł oraz wszelkich innych ograniczeń w obrocie towarowym między państwami członkowskimi, ustanowienie jednolitej polityki wobec importu z krajów trzecich, a także kontrolę produkcji poszczególnych gałęzi przemysłu należących do wspólnego rynku. Na ekonomiczny sukces Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali znaczny wpływ wywarły czynniki, które z jednej strony polegały na zniesieniu barier ekonomicznych, głównie ceł oraz innych instrumentów wzajemnej polityki handlowej, a z drugiej strony, na przeniesieniu (ograniczonej) wspólnej polityki handlowej w relacje z państwami z poza Wspólnoty.

Tak więc cła miały decydujący i bezpośredni wpływ na stworzenie warunków do wprowadzenia unii celnej w Europie Zachodniej, a następnie pogłębiania integracji gospodarczej w tym rejonie i w konsekwencji utworzenia wspólnego rynku. Stąd też, naturalną konsekwencją układającej się współpracy gospodarczej w ramach EWWiS stały się projekty, a następnie rokowania w kierunku kompleksowego rozszerzenia dotychczasowego zakresu współpracy pomiędzy państwami Unijnymi. Formalnym wyrazem wielomiesięcznych negocjacji było podpisanie w Rzymie Traktatów powołujących Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG) oraz Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (Euratom). Traktaty Rzymskie powołujące EWG oraz Euratom (EWEA) zostały podpisane 25.3.1957 r. z mocą obowiązującą od 1.1.1958 r. W ten sposób przyjęcie celu jedności europejskiej poprzez integrację ekonomiczną zostało jeszcze wyraźniej potwierdzone. W swoich działaniach Euratom nie wykonał znacznej części deklarowanych zadań, fakt ten wynika m.in. z mylnych przewidywań co do popytu i podaży poszczególnych źródeł energii atomowej jako źródła energii elektrycznej. Odkrycie w latach 60. nowych zasobów ropy naftowej i gazu, przesunęło na dalszy plan projekty budowy elektrowni atomowych.

Natomiast powołanie i działalność Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej miało przyczynić się do harmonijnego rozwoju ekonomicznego całej Wspólnoty, szybszego podnoszenia stopy życiowej, a także zacieśniania stosunków między państwami członkowskimi. W tym przypadku również poprzez dalsze modyfikacje rozwiązań celnych prowadzących de facto do utworzenia unii celnej tj.: stopniowego znoszenia w obrocie między państwami członkowskimi ceł oraz innych ograniczeń w handlu, ustanowienia wspólnej zewnętrznej taryfy celnej oraz wspólnej polityki handlowej wobec państw trzecich, zniesienia między państwami należącymi do Wspólnoty Europejskiej przeszkód w swobodnym przepływie osób, usług i kapitałów, wprowadzenia wspólnej polityki w dziedzinie transportu i ujednolicenia ustawodawstwa państw członkowskich w zakresie niezbędnym dla działania wspólnego rynku20.

Podstawowym celem dla poszczególnych państw pozostających w takiej konfiguracji gospodarczej i realizujących zasady gospodarki rynkowej była (i jest) kreacja porządku prawnego, systemu ekonomicznego praktycznie na wzór jednolitego (federalnego) organizmu państwowego. Niewątpliwie, stopniowo wprowadzane w życie rozwiązania normatywne, sukcesywnie uszczegóławiają i porządkują system obciążeń fiskalnych w jednoczącej się Europie.

W tym czasie we wschodniej części Europy regulacje podatkowe i celne – w ramach porozumienia państw bloku socjalistycznego w postaci Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej – nie mieściły się ani w ogólnych założeniach wzajemnych stosunków gospodarczych, ani tym bardziej w celach statutowych, które w pierwszym okresie jej istnienia nie zostały nawet zdefiniowane [można uznać, iż Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej powstała w styczniu 1949 r. na konferencji zorganizowanej w Moskwie, w której udział wzięli przedstawiciele sześciu państw socjalistycznych: Bułgarii, Czechosłowacji, Polski, Rumunii, Węgier, Związku Radzieckiego, później dołączyły Albania, NRD, Mongolia, Kuba i Wietnam. RWPG miała stanowić przeciwwagę dla amerykańskiego Planu Marshalla – którego pomoc została zaoferowana również państwom Europy Środkowej i Wschodniej. Sytuacja taka była o tyle zrozumiała, iż w państwach należących do RWPG funkcjonował scentralizowany, nakazowy system kierowania gospodarką, stąd też takie instrumenty polityki hand­lowej jak cła, nie mogły spełniać swojej podstawowej funkcji ekonomicznej jaką jest oddziaływanie na wielkość importu. Ponieważ, zarówno struktura towarowa, jak i rozmiar importu były ściśle określane planem handlu zagranicznego, zatem import nie mógł odbiegać od szczegółowych ustaleń takiego planu. W powyższych warunkach ekonomicznych cło nie było konieczne, co więcej nie istniało nawet formalnie w większości państw socjalistycznych z wyjątkiem taryf celnych ZSRR i CSRR, które miały charakter czysto formalny ze względu na oderwanie systemu cen wewnętrznych od cen handlu zagranicznego21. Stąd też, wzajemna wymiana handlowa członków RWPG oparta była na dwustronnych umowach, które zawierały ilościowe i wartościowe określenie wzajemnej dostawy – dążąc jednocześnie do jej zbilansowania.

Ponadto, brak mechanizmów rynkowych i obiektywnego systemu cen powodował, iż za podstawę w takiej wymianie handlowej, przyjmowano ceny takich samych lub podobnych towarów na rynkach państw o gospodarce rynkowej, traktując je jako ceny światowe22