Odontologia w ekspertyzie kryminalistycznej - Paulina Polak - ebook
Opis

Odontologia w ekspertyzie kryminalistycznej” stanowi kompleksowe ujęcie problematyki badań odontologicznych we współczesnej kryminalistyce – identyfikacji zwłok na podstawie uzębienia oraz śladów zębów na miejscu zdarzenia (zwłokach bądź produktach spożywczych). W niniejszej książce przedstawione zostały: krótki rys historyczny rozwoju badań odontologicznych, opis charakterystycznych cech anatomicznych zębów, a także procedura postępowania w przypadku ujawnienia śladów zębów – sposób ich zabezpieczania i analizy. Wiedza teoretyczna na temat odontologii kryminalistycznej uzupełniona jest studium przypadków, w których podstawą rozstrzygnięcia sądu były zastosowane ekspertyzy odontologiczne. Opracowanie zawiera również wyniki badań empirycznych, prezentujących wpływ kwasów stężonych na strukturę powierzchni zęba.

Książka jest adresowana do wszystkich pasjonatów kryminalistyki, studentów prawa, medycyny sądowej oraz stomatologii, jak również prokuratorów, biegłych sądowych i funkcjonariuszy policji.

Paulina Polak (ur. 1986 r. w Warszawie) jest absolwentką Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. W czasie studiów była m. in. członkiem Koła Naukowego Prawa Karnego TEMIDA oraz Koła Naukowego Kryminalistyki przy Wydziale Chemii UW. Uczestniczyła w zajęciach z Medycyny Sądowej dla prawników, realizowanych wspólnie z Warszawskim Uniwersytetem Medycznym oraz brała udział w warsztatach kryminalistycznych „CSI Warsaw. Oględziny miejsca zdarzenia – fikcja a rzeczywistość”. W latach 2010-2011 przebywała na stypendium w Orleanie we Francji. Jej zainteresowania koncentrują się wokół prawa karnego, kryminalistyki i kryminologii.

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:

Androidzie
iOS
czytnikach certyfikowanych
przez Legimi
czytnikach Kindle™
(dla wybranych pakietów)
Windows
10
Windows
Phone

Liczba stron: 180

Odsłuch ebooka (TTS) dostepny w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacjach Legimi na:

Androidzie
iOS

Popularność

Podobne


Podziękowania

 

 

Od momentu, kiedy postanowiłam napisać tę pracę, aż do dnia jej ukończenia Bóg błogosławił mnie w czasie zbierania materiałów oraz inspirował i dodawał mi sił podczas pisania. Jestem wdzięczna za każdą osobę, jaką postawił na mojej drodze i bez której ta książka nie mogłaby powstać. Dziękuję wszystkim, którzy poświęcili mi czas, uwagę, dzielili się ze mną doświadczeniami, wiedzą oraz zawsze wspierali słowem zachęty i życzliwością.

Chciałabym wyrazić szczególną wdzięczność swojemu promotorowi, prof. dr. hab. Tadeuszowi Tomaszewskiemu, za jego wyrozumiałość, cierpliwość, otwartość na moje propozycje oraz danie mi całkowitej wolności w doborze materiałów do pracy, jak również nieocenioną pomoc techniczną. Jestem też przekonana, że napisanie tak międzydyscyplinarnej pracy nie byłoby możliwe bez nadzoru dr n. biol. Doroty Lorkiewicz-Muszyńskiej z Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, która okazała się wspaniałym mentorem, wnikliwie analizującym moją pracę od strony medyczno-sądowej, udzielającym cennych uwag, budującym dobrym słowem i inspirującym do pisania. Wyjątkowe podziękowania należą się mojemu koledze Kacprowi Choromańskiemu, który w celu dokonania badań empirycznych, dotyczących rozpuszczania zębów w kwasach, zgodził się poświęcić swój czas i udostępnić jedno z laboratoriów Wydziału Chemii UW oraz Elektronowy Mikroskop Skaningowy.

Jestem niezwykle wdzięczna mojemu wykładowcy – dr. Kacprowi Gradoniowi za zachętę, liczne wskazówki odnośnie do pisania niniejszej pracy magisterskiej oraz ogromną pomoc, zarówno merytoryczną, jak i praktyczną. Dziękuję również wszystkim osobom, które przysłużyły się do kompletowania informacji i materiałów o odontologii: lek. med. Sylwii Tarce-Woźniak z Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, prof. nadzw. UŁ dr hab. Elżbiecie Żądzińskiej z Uniwersytetu Łódzkiego, dr. Pawłowi Dąbrowskiemu z Uniwersytetu Wrocławskiego, a także mojej grupie seminaryjnej z kryminalistyki i całej ekipie projektu CSI Warsaw, w szczególności dr. Pawłowi Waszkiewiczowi, Magdalenie Tomaszewskiej, Piotrkowi Bachnikowi, Agacie Bochińskiej, Monice Bubele, Danucie Cichockiej, Agnieszce Łabuszewskiej, Justynie Kolbuch, Jędrzejowi Kupczyńskiemu, Karolinie Majchrzak, Alicji Pająk, Patrycji Pakosz, Beacie Pludrzyńskiej, Jagodzie Prócnal, Wojtkowi Rybackiemu, Łukaszowi Świerżewskiemu, Marysi Witewskiej, Jerzemu Wojciechowskiemu i Radkowi Wójcikowi.

Chciałabym podziękować również wszystkim tym, którzy przyczynili się w większym lub mniejszym stopniu do powstania tej książki: dr. hab. Andrzejowi Grzegorzowi Harli za wskazówki dla osób piszących prace dyplomowe, prokuratorowi Bartoszowi Tomczakowi za możliwość zdobycia umiejętności w Prokuraturze Rejonowej Warszawa-Śródmieście, Małgorzacie Krzewińskiej-Panasiuk i Michałowi Panasiukowi za udzielenie noclegu w Poznaniu, Natalii Lisieckiej i Michałowi Matwiejczukowi za udzielenie noclegu we Wrocławiu, Rafałowi Pośnikowi za pomoc w kompletowaniu materiałów do pracy, Aleksandrze Dunajewskiej za ofiarowanie swoich zębów na cele badawcze, Wojtkowi Kuciowi za pozostawienie śladów zębów na jabłku, Marcie Antosik za zwrócenie uwagi na wpływ leków psychotropowych na stan uzębienia, Helenie Polakowskiej za wspólne szukanie korelacji między piciem wina a niszczeniem zębów oraz Bartoszowi Ladrze za wyjątkowy wkład w stworzenie śladów odontoskopijnych. Dziękuję także całemu D.A. Petra, w szczególności: Izabeli Babińskiej, Tomaszowi Biernackiemu, Alicji Jabłońskiej, Marcie Szczypiór i Dorocie Zabłockiej, a zwłaszcza moim przyjaciółkom: Ewelinie Bator i Karolinie Gąsiorowskiej, które zawsze we mnie wierzyły i wspierały mnie.

Na szczególne wyrazy uznania zasługują moi rodzice – Barbara i Hieronim oraz rodzeństwo – Emilia i Bartłomiej, którym dedykuję tę książkę.

Słowo wstępne

 

 

Kryminalistyka stała się w ostatnich latach wyjątkowo modną dyscypliną. Seriale kryminalne, filmy i powieści sprawiły, że coraz więcej osób interesuje się pracą dochodzeniowo-śledczą i ma świadomość istnienia licznych technicznych i taktycznych metod wykorzystywanych przez organa ścigania na miejscu zdarzenia. Paradoksalnie, dostrzega się także złe strony owego zjawiska – opinia publiczna pod wpływem popkultury ma nierealistyczne wyobrażenia i oczekiwania wobec służb policyjnych; jest przekonana, że praca techników kryminalistyki i specjalistycznych laboratoriów przynosi natychmiastowe efekty, doprowadzając do błyskawicznego ujęcia podejrzanego i udowodnienia mu winy.

Pozytywne strony tzw. efektu CSI (określenie to pochodzi od tytułu amerykańskich seriali Crime Scene Investigation) to z kolei zauważalny wzrost zainteresowania studentów uniwersyteckimi zajęciami z kryminalistyki i demonstrowana przez niektórych z nich chęć prowadzenia samodzielnych badań naukowych. Konfrontacja filmowej fikcji z rzeczywistością pracy kryminalistycznej była jedną z głównych przyczyn, dla których opracowałem na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego praktyczne zajęcia warsztatowe poświęcone analizie miejsca zdarzenia, znane pod nazwą „CSI: Warsaw”. Ćwiczenia te miały również umożliwić odkrycie wśród studentów prawdziwych talentów. Paulina Polak była jedną z osób, które zaangażowały się w ten projekt, zaś przeprowadzone przez nią badania pozwoliły przygotować wyróżniającą się pracę magisterską, będącą podstawą niniejszej książki.

Przedmiotowa problematyka nie doczekała się dotychczas w Polsce zbyt wielu opracowań naukowych, tak więc pojawienie się na rynku nowej, dobrze i przystępnie napisanej pozycji poświęconej zagadnieniom odontologii jest bardzo cenne. Książka zawiera szereg istotnych z punktu widzenia praktyki dochodzeniowo-śledczej informacji, w prosty i czytelny sposób zapoznając czytelnika z możliwościami, jakie daje organom ścigania technika identyfikacji człowieka na podstawie uzębienia i śladów zębów. Znaczną wartość mają przeprowadzone przez Autorkę empiryczne badania własne, związane z wartością identyfikacyjną zębów zdegradowanych, ze szczególnym uwzględnieniem wpływu kwasów stężonych na zęby ludzkie.

Książka Pauliny Polak ma nie tylko wartość instruktażową, stanowiąc kompendium wiedzy, które może służyć policjantom i prokuratorom, lecz także – a nawet przede wszystkim – sygnalizuje istotność identyfikacji odontologicznej. Powinna zatem stać się wyraźnym sygnałem dla organów nadzorujących funkcjonowanie instytucji wymiaru sprawiedliwości w Polsce, wskazując na konieczność tworzenia odpowiednich baz danych i registratur kryminalistycznych pozwalających na przeprowadzenie szybkiej i precyzyjnej analizy porównawczej śladów zębów oraz umożliwiających łatwiejszą identyfikację człowieka na ich podstawie. Jest to szczególnie ważne w sytuacjach, w których mamy do czynienia z katastrofami o znaczeniu masowym, identyfikacją zwłok czy próbą ustalenia tożsamości nieznanych sprawców czynów zabronionych.

Na świecie już dawno uświadomiono sobie znaczenie ekspertyzy odontologicznej. W ostatnich latach wykorzystywana była w przypadku zdarzeń należących do bardzo różnych kategorii czynów – od zamachów terrorystycznych (przede wszystkim w przypadku ataków z 11 września 2011 r. i zamachów, do których doszło w Bombaju w listopadzie 2008 r.), przez katastrofy naturalne (trzęsienie ziemi i tsunami na Oceanie Indyjskim 26 grudnia 2004 r.), po przypadki zabójstw wielokrotnych (identyfikacja ofiar na podstawie zachowanych zębów miała szczególne znaczenie w sprawie seryjnego mordercy Roberta Picktona, działającego w okolicach Vancouver w Kanadzie). W Polsce techniki identyfikacji odontologicznej są oczywiście znane, jednak wykorzystuje się je stanowczo zbyt rzadko – przeważnie ze względu na brak odpowiednich szkoleń i stosunkowo niską świadomość ich użyteczności wśród funkcjonariuszy policji i prokuratorów. Należy więc mieć nadzieję, że niniejsza publikacja będzie stanowić cenny wkład w polską literaturę kryminalistyczną i przyczyni się do szerszego wykorzystania odontoskopii w rodzimej praktyce dochodzeniowo-śledczej.

 

Dr Kacper Gradoń

Katedra Kryminalistyki

Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego

i Department of Security and Crime Science University College London

1. Ekspertyza kryminalistyczna

 

 

1.1. Ekspertyza – problematyka definicyjna

1.1.1. Pojęcie ekspertyzy i jej rodzaje

Terminekspertyza kryminalistyczna, używany zamiennie z pojęciem ekspertyza sądowa, w Encyklopedii PWN[1] jest tłumaczony jako „badanie specjalistyczne przeprowadzone na zlecenie organu śledczego lub sądowego”. T. Hanausek[2] na potrzeby kryminalistyki proponuje następującą definicję: „Ekspertyza jest to zespół czynności badawczych, wymagający wiadomości specjalnych i dlatego wykonywanych przez biegłego na zlecenie organu procesowego oraz zakończonych opinią mogącą mieć charakter dowodu w procesie”, natomiast S. Czerw[3] zauważa: „Ekspertyza kryminalistyczna to specjalistyczne – kryminalistyczne badanie metodami naukowymi [opartymi na osiągnięciach wiedzy kryminalistycznej lub adaptowanymi do kryminalistyki z innych dziedzin wiedzy] zdarzeń, faktów, przedmiotów i okoliczności zakończone opinią na potrzeby postępowania karnego”. Pojęcie ekspertyzy nierozerwalnie złączone z rolą eksperta – biegłego i wydawaniem opinii na zlecenie organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości; bywa ona również nazywana „opiniowaniem sądowym” (w zależności od rodzaju występuje jako opiniowanie sądowo-lekarskie, sądowo-psychiatryczne, toksykologiczne).

W obecnie obowiązującym kodeksie postępowania karnego z 1997 r. w rozdziale dwudziestym drugim, dotyczącym biegłych, tłumaczy i specjalistów, ustawodawca używa pojęcia „ekspertyza” w pkt. 1 i 2 art. 194 oraz w § 3 art. 198 k.p.k., nie wyjaśniając jego treści i zakresu znaczenia. Wyrok Sądu Najwyższego z dn. 5 listopada 1999 r. o sygn. V KKN 440/99 wyznacza ramy tego terminu, stanowiąc, iż badanie przeprowadzone w formie ekspertyzy „powinno […] być poprzedzone postanowieniem o powołaniu biegłego i powinno być zakończone wydaniem opinii biegłego”. W poprzednim ustawodawstwie – kodeksie postępowania karnego z 1969 r. – słowo „ekspertyza” pojawia się raz – w art. 176 § 2 k.p.k. w rozdziale dwudziestym pierwszym, zatytułowanym Biegli. W pozostałych przepisach tego kodeksu ustawodawca stosuje wymiennie sformułowania „badanie” oraz „opinia” (art. 176 § 1, 177, 181-183 k.p.k.), również nie definiując wymienionych pojęć. Z. Kegel rozróżnia znaczenie tych sformułowań, twierdząc, iż opinia jest jedynie częścią ekspertyzy, i proponuje używanie terminu „opinia” wyłącznie na określenie wniosków z przeprowadzonych badań[4]. Podobny pogląd prezentuje T. Tomaszewski, przekonując, iż ustawodawca traktuje ekspertyzę jako badanie biegłego, a opinię jako wynik jego pracy[5].

Reasumując, w literaturze procesowej i ogólnokryminalistycznej można wyodrębnić trzy następujące tendencje znaczeniowe[6]:

— czynności badawcze prowadzone przez biegłego, będące podstawą do wydania opinii (zwolennikami tej koncepcji są m.in. Śliwiński, Cieślak, Strogowicz),

— pisemna opinia biegłego zawierająca sprawozdanie z przeprowadzonych badań, uwagi i wnioski (Kołecki, Czeczot, Czubalski),

— zespół czynności obejmujących zarówno badanie, jak i wydaną opinię (Hanausek, Lipczyński, Tylman).

Ekspertyzę kryminalistyczną od innego rodzaju ekspertyz (np. znajdującej się w art. 67 § 2 pkt 3 k.p.a.) odróżnia charakter wiadomości specjalnych z zakresu wiedzy kryminalistycznej i medycznej. Ponadto kodeks postępowania karnego w art. 193 § 1 stanowi, iż wiadomości specjalne są domeną wyłącznie należącą do biegłych: „Jeżeli stwierdzenie okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy wymaga wiadomości specjalnych, zasięga się opinii biegłego albo biegłych”. Poprzez termin „wiadomości specjalne” należy rozumieć wiedzę z określonej gałęzi nauki, techniki, rzemiosła, jak również inne umiejętności i wiadomości wykraczające poza ramy normalnej wiedzy i doświadczenia życiowego, potrzebne do wyjaśnienia okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy[7]. Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 15 kwietnia 1976 r., o sygn. II K 48/76 orzekł, że „do wiadomości specjalnych nie należą te wiadomości, które są dostępnie dla dorosłego człowieka o odpowiednim doświadczeniu życiowym, wykształceniu i zasobie wiedzy ogólnej”[8].

Typowy układ czynności badawczych będących przedmiotem ekspertyzy tworzą[9]:

— wstępna analiza materiału dowodowego,

— uzyskanie materiału porównawczego,

— szczegółowe oględziny materiału dowodowego i porównawczego,

— badania identyfikacyjne, polegające na m.in. konfrontowaniu materiału dowodowego z porównawczym,

— eksperymenty badawcze i inne badania.

Klasyczne ekspertyzy to m.in. daktyloskopijna, mechanoskopijna, traseologiczna, toksykologiczna, pisma i dokumentów.

 

1.1.2. Przedmiot i zakres ekspertyzy

Obowiązek określenia zakresu i przedmiotu ekspertyzy oraz sformułowania (w miarę potrzeby) pytań szczegółowych należy do organu procesowego i znajduje się, zgodnie z dyspozycją art. 194 k.p.k., w postanowieniu o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłego. W postępowaniu przygotowawczym wydaje je prokurator bądź inny organ prowadzący śledztwo lub dochodzenie (np. Policja, Straż Graniczna), a w postępowaniu sądowym – sąd. Prócz przedmiotu i zakresu ekspertyzy w postanowieniu następuje wskazanie źródła opinii, będącego rezultatem wyboru decydenta, a także termin jej wykonania. Należy przy tym pamiętać, iż opinii biegłego zasięga się fakultatywnie i (jak stanowi art. 193 k.p.k.) tylko wtedy, gdy zachodzi konieczność stwierdzenia okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, przy czym wymagają one wiadomości specjalnych. Ustawa wyróżnia również przypadki, w których wskazany jest wybór biegłych o konkretnych właściwościach lub kiedy postanowienie o powołaniu biegłego wydawane jest obligatoryjnie. Następuje to w sytuacjach, gdy:

— istnieją wątpliwości co do stanu zdrowia psychicznego oskarżonego lub podejrzanego (art. 202 i art. 215 k.p.k.) – biegli psychiatrzy, psycholodzy, lekarze;

— istnieją wątpliwości co do stanu zdrowia psychicznego świadka (art. 192 § 2 k.p.k.) – biegły psycholog lub lekarz;

— zachodzi podejrzenie przestępnego spowodowania śmieci (art. 209 k.p.k.) – biegły lekarz, medyk sądowy.

Dodatkowo w kodeksie przewidziana jest możliwość ponownego zlecenia badań w celu uzupełniającym bądź w razie zaistnienia niejasności lub sprzeczności w samej opinii lub między opiniami (art. 201 k.p.k.). Przedłożona organowi procesowemu dokumentacja z ekspertyzy składa się z trzech części[10]: sprawozdania (ocena nadesłanego materiału – zabezpieczenie go pod względem prawnym i kryminalistycznym, opis czynności wykonanych w ramach ekspertyzy, zastosowanej metody badawczej oraz użytych w toku badań środków i urządzeń technicznych), wniosków (sądy i spostrzeżenia oparte na przeprowadzonych badaniach), opinii (odpowiedź na postawione pytania skierowane do biegłego).

Literaturę kryminalistyczną i procesową cechuje niejednolitość interpretacji terminów ustawowych przedmiot ekspertyzy i zakres ekspertyzy. Tadeusz Widła twierdzi, iż przedmiotem ekspertyzy jest „obiekt, po przebadaniu którego można dokonać stwierdzenia okoliczności wymagających wiadomości specjalnych”[11], natomiast T. Nowak powyższe pojęcie rozumie jako: „związek między faktami i zjawiskami oraz właściwości przedmiotu, co do których zadano pytanie, na które biegły udziela odpowiedzi w oparciu o swoją wiedzę”[12], zdaniem E. Hansena „przedmiotem ekspertyzy może być dowolne zagadnienie, na które jest w stanie odpowiedzieć dana nauka, sztuka lub rzemiosło, gdy prokurator względnie sąd uznały, że ma ono związek z kwestiami podlegającymi ustaleniu i musi być wyjaśnione przy pomocy specjalnej wiedzy lub umiejętności”[13].

Odnosząc się do terminu zakres ekspertyzy, Z. Kegel zaproponował trzy rozwiązania definicyjne[14]:

— to, co warunkuje możliwość zaliczenia czynności procesowej do ekspertyzy (zwolennikiem tego stanowiska jest m.in. H. Kołecki);

— oznaczenie granic badawczych, które organ procesowy wyznacza biegłemu w ramach przedmiotu ekspertyzy (M. Cieślak);

— określenie sfery badań, które należy przeprowadzić w ramach przedmiotu ekspertyzy w myśl zasad określonych przez daną dziedzinę wiedzy.

Najogólniej rzecz ujmując, w zakresie przedmiotu badań biegłego mieszczą się cel i obiekt badań (materiał, na jakim ma oprzeć się biegły) wyznaczające przedmiot ekspertyzy (problem, o którym wypowiada się biegły), metody służące do wykonywania badań oraz ich kolejne etapy.

Ekspertyza kryminalistyczna wykonywana jest na zlecenie organu procesowego, a więc pełni on kierowniczą funkcję w stosunku do biegłego. Kluczową rolę w uzyskaniu prawidłowego i istotnego dla rozstrzygnięcia sprawy wyniku ekspertyzy odgrywa treść postanowienia o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłego, w którym następuje wskazanie biegłemu zadania do wykonania, wyznaczenie granic badania i opiniowania w konkretnej sprawie oraz sprecyzowanie informacji, jakich oczekuje się od biegłego. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15 lipca 1974 r. o sygn. KwPr 2/74, zawierająca zalecenia kierunkowe w sprawie dalszego podnoszenia poziomu i sprawności postępowania sądowego, stanowi: „Niezmiernie ważnym zagadnieniem jest dokładne oznaczenie przez sąd zadania biegłego. Nie może tu wystarczać wskazanie biegłemu samej tylko tezy dowodowej. Jest więc obowiązkiem sądu w każdym wypadku określić w postanowieniu o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłego przedmiot i zakres ekspertyzy, a w miarę potrzeby sformułować pytania szczegółowe. Chodzi tu również o zapobieganie niebezpieczeństwu rozwlekłości i zajmowania się przez biegłego kwestiami nie mającymi istotnego znaczenia lub też wypowiadaniu się w kwestiach nie należących do jego kompetencji albo nie wymagających w ogóle wiadomości specjalnych […]”.

Najważniejszym elementem postanowienia, wpływającym na jego jakość, jest umiejętne zadanie pytania. Wszelkie niejasności, brak adekwatności wymaganych wiadomości z kompetencjami eksperta lub zbędne pytania mają negatywny wpływ na przyszłą opinię. Formułując pytania, warto pamiętać, aby nie były sugerujące, nie rozstrzygały zagadnień prawnych ani nie dotyczyły winy podejrzanego bądź oskarżonego. Powyższe twierdzenia zostały zawarte w wyroku SN z dn. 3 lipca 1987 o sygn. III KR 235/87: „Opinia biegłego nie powinna zawierać sformułowań dotyczących winy oskarżonego lub oceny prawnej jego czynu, ponieważ uprawnienia w tym zakresie są wyłączną domeną sądu”.

Ponadto należy zaznaczyć, iż opinia biegłego jest środkiem dowodowym, na co wskazuje art. 194 k.p.k.: „O dopuszczeniu dowodu z opinii biegłego wydaje się postanowienie […]”. Podlega zatem, jak każdy środek dowodowy, swobodnej ocenie organu procesowego. Sąd Najwyższy w wyroku z dn. 6 maja 1983 o sygn. IV KR 74/83 wyznaczył zasadnicze kryteria nadzoru nad korzystaniem z wiadomości biegłego: „Dowód z opinii biegłego oceniony być musi zwłaszcza z zachowaniem następujących wskazań, tj. czy:

biegły dysponuje wiadomościami specjalnymi niezbędnymi do stwierdzenia okoliczności mających istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy;

opinia biegłego jest logiczna, zgodna z doświadczeniem życiowym i wskazaniami wiedzy;

opinia ta jest pełna i jasna i nie zachodzi niewyjaśniona sprzeczność pomiędzy nią a inną opinią ujawnioną w toku przewodu sądowego”.

Praktyka zasięgania fachowej pomocy specjalistów przez wymiar sprawiedliwości w rozstrzyganiu istotnych w danym procesie zagadnień stanowi główny cel powoływania biegłych. Nadto prócz zasadniczej funkcji opiniodawczej biegły w procesie karnym odgrywa rolę konsultanta(szczególnie w fazie postępowania przygotowawczego), udzielając pomocy organom w czynnościach na miejscu zdarzenia, we właściwym zabezpieczaniu śladów i doborze materiału rzeczowego, niezbędnego do dalszych badań. Konsultant różni się od typowego biegłego-opiniodawcy tym, iż jego czynności nie stanową samoistnego źródła dowodowego. Nie przeprowadza on odrębnych badań, a jedynie asystuje przy czynnościach przeprowadzanych przez organ procesowy bądź operacyjny[15].

 

1.2. Biegły

1.2.1. Powołanie biegłego

Podstawowe przepisy prawne dotyczące instytucji biegłego zawarte są w art. 193-206 kodeksu postępowania karnego oraz art. 278-291 kodeksu postępowania cywilnego. Normują one zasady powoływania biegłych, ich kwalifikacje, obowiązki i uprawnienia, okoliczności wyłączające, a także wspomniane już wcześniej przedmiot i zakres ekspertyzy. Ustawodawca używa terminu biegły jako miana roli procesowej, która istnieje w danym postępowaniu (dlatego też termin ten nie jest równoważnikiem słowa ekspert[16]).

Dodatkowe uregulowania znajdują się w Rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 stycznia 2005 r. w sprawie biegłych sądowych. Stanowi ono, iż biegli ustanawiani są przez prezesa sądu okręgowego na okres 5 lat. Osoba ubiegająca się o wpis na listę biegłych musi wykazać wiedzę teoretyczną i praktyczną z dziedziny, którą zamierza reprezentować jako biegły. Szczegółowe wymagania odnośnie do osoby biegłego podano w § 12:

„1. Biegłym może być ustanowiona osoba, która:

1) korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich;

2) ukończyła 25 lat życia;

3) posiada teoretyczne i praktyczne wiadomości specjalne w danej gałęzi nauki, techniki, sztuki, rzemiosła, a także innej umiejętności, dla której ma być ustanowiona;

4) daje rękojmię należytego wykonywania obowiązków biegłego;

5) wyrazi zgodę na ustanowienie jej biegłym”.

Opisana w pkt. 3 ocena, czy kandydat posiada wystarczającą wiedzę specjalistyczną, należy do prezesa sądu okręgowego. Jej wynik zależy od wykazania stosownych dokumentów lub dowodów poświadczających wybrane umiejętności z danej dziedziny. Po zatwierdzeniu kandydatury i wpisie na listę biegły musi złożyć przysięgę zobowiązującą do należytego wypełniania powierzonych mu zadań oraz zachowywać sumienność i bezstronność. Treść przysięgi zawartej w wymienionym rozporządzeniu powtarzają kodeksy postępowania karnego w art. 197 § 1 oraz postępowania cywilnego w art. 282 § 1. Biegły nie może również odmówić wykonania czynności należących do jego obowiązków, co więcej, powinien wypełnić je w wyznaczonym w postanowieniu przedmiocie, zakresie i terminie.

W polskim prawie procesowym można wyróżnić 3 typy biegłych:

— biegły sądowy – ustanowiony przy sądzie okręgowym i wpisany na listę biegłych;

— biegły ad hoc – osoba wykonująca czynności biegłego; z jej pomocy korzysta się doraźnie, w zależności od zaistniałej sytuacji (art. 195 k.p.k.);

— biegły instytucjonalny – osoba zatrudniona w instytucji naukowej lub specjalistycznej (art. 193§ 2 k.p.k.).

Dodatkowymi przepisami dotyczącymi powołania biegłego są wytyczne rozdziału siódmego Zarządzenia nr 1426 Komendanta Głównego Policji z dnia 23 grudnia 2004 r. w sprawie metodyki wykonywania czynności dochodzeniowo-śledczych przez służby policyjne wyznaczone do wykrywania przestępstw i ścigania ich sprawców. Należy jednakże pamiętać, że są to ustalenia dodatkowe, skierowane do jednostek policji – organ procesowy jest związany jedynie przepisami kodeksowymi. W punkcie 1 § 106 Zarządzenia nr 1426 KGP określone jest, w jakich przypadkach zachodzi sytuacja wymagająca zasięgnięcia opinii instytutu, zakładu bądź instytucji: „Jeżeli ustalenie okoliczności mających istotne znaczenie dowodowe wymaga wiadomości specjalnych w określonej dziedzinie i pozostaje to poza możliwościami laboratoriów kryminalistycznych Policji oraz osób wpisanych na listy biegłych sądowych, należy zasięgnąć opinii innych osób lub instytucji, o których na podstawie dokumentów wiadomo, że posiadają wiadomości specjalne, a także dysponują środkami niezbędnymi do przeprowadzenia badań”. Zgodnie z przepisem badania kryminalistyczne zleca się w pierwszej kolejności laboratoriom kryminalistycznym komend wojewódzkich policji, Centralnemu Laboratorium Kryminalistycznemu Policji w Warszawie bądź Instytutowi Ekspertyz Sądowych w Krakowie.

Organ procesowy pełniący zwierzchnią funkcję nad przebiegiem ekspertyzy dokonuje wyboru biegłego i jest zobowiązany do sprawdzenia, czy nie zaistniały przesłanki wyłączające tę osobę z mocy prawa. Biegłym nie może być osoba występująca jako świadek w procesie (art. 196 § 1 k.p.k.) lub której nie wolno przesłuchiwać w charakterze świadka ze względu na pełnienie funkcji duchownego bądź obrońcy oskarżonego (art. 178 k.p.k.), jak również osoba mogąca odmówić zeznań ze względu na szczególnie bliski stosunek osobisty z oskarżonym (art. 182 i 185 k.p.k.). Wobec biegłego stosuje się również przepisy dotyczące bezwzględnych przesłanek wyłączenia sędziego (art. 40 § 1 k.p.k.).

Oprócz norm prawnych zawartych w kodeksie postępowania karnego organy policji prowadzące postępowanie w przypadku powoływania biegłego stosują przepisy § 103 rozdziału siódmego Zarządzenia nr 1426 Komendanta Głównego Policji z dnia 23 grudnia 2004 r. w sprawie metodyki wykonywania czynności dochodzeniowo-śledczych przez służby policyjne wyznaczone do wykrywania przestępstw i ścigania ich sprawców. Mówi on, iż policjant zgodnie z dyspozycją art. 194 k.p.k.:

„1) określa przedmiot i zakres badań;

2) zabezpiecza i kompletuje materiał przeznaczony do badań;

3) uzyskuje materiał porównawczy, w razie potrzeby przy udziale lekarza, policjanta komórki techniki kryminalistycznej lub specjalisty niebędącego funkcjonariuszem organów procesowych albo eksperta laboratorium kryminalistycznego lub innego biegłego;

4) w rozmowie z biegłym ustala, czy nie zachodzą okoliczności wyłączające biegłego od udziału w sprawie lub inne powody osłabiające zaufanie do jego wiedzy lub bezstronności;

5) określa zakres, w jakim zostaną udostępnione akta sprawy, a w razie potrzeby konsultuje się w tej sprawie z biegłym; jeżeli biegły zwróci się o udostępnienie akt w szerszym zakresie, policjant powinien rozważyć argumentację biegłego co do potrzeby wykorzystania w badaniach dodatkowych materiałów, w tym akt w całości; udostępnienie akt postępowania w części może polegać nie tylko na przekazaniu oryginałów, lecz również kopii, gdy nie wpłynie to negatywnie na jakość wydanej opinii;

6) w razie wątpliwości co do potrzeby powołania biegłego i zakresu badań konsultuje powołanie biegłego z prokuratorem”.

Od osoby biegłego należy odróżnić specjalistę, którego dotyczą regulacje zawarte w artykułach 205 k.p.k. i § 110 Zarządzenia nr 1426 KGP. Zasadniczą odmiennością postępowania w przypadku korzystania z pomocy specjalisty jest brak wymogu powołania w formie postanowienia o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłego oraz możliwość przesłuchania specjalisty w charakterze świadka – biegły nie może występować jako świadek, jednakże jeśli nim jest, przestaje być biegłym (powoływany jest wtedy kolejny ekspert). Ogólnie rzecz biorąc, można stwierdzić, iż biegły wzywany jest z konieczności stwierdzenia faktów mających dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie, natomiast specjalista w celu wykonania czynności technicznych (pomiarów, obliczeń, zdjęć, utrwalania śladów). Zgodnie z dyspozycją art. 205 k.p.k. czynności te związane są z dokonaniem oględzin, przesłuchaniem przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie tej czynności na odległość, eksperymentem, ekspertyzą, zatrzymaniem rzeczy lub przeszukaniem. Niemniej jednak jeśli „specjalista posiada wiadomości specjalne wymagane od biegłego, policjant może, niezależnie od wcześniejszej konsultacji z nim, powołać go w charakterze biegłego” (§ 110 Zarządzenia nr 1426 KGP).

Zazwyczaj funkcję specjalistów pełnią w postępowaniu technicy kryminalistyki lub policjanci laboratorium kryminalistycznego, ponieważ posiadają oni dostateczną wiedzę i umiejętności niezbędne do wykonywania powyższych czynności. Ich rola jest niewątpliwie jedną z najważniejszych w początkowych fazach dochodzenia, gdyż ujawnione i zabezpieczone na miejscu zdarzenia ślady oraz dowody rzeczowe stanowią późniejszy materiał badawczy dla biegłego. Specjalista może również wskazać materiał porównawczy do badań i uczestniczyć w jego kompletowaniu[17].

 

1.2.2. Opinia biegłego

Warunki formalne opinii biegłego ustalają przepisy procedury karnej i cywilnej. Wymagają one, aby opinia była sporządzona ustnie lub pisemnie, przy czym kodeks postępowania cywilnego w § 1 art. 285 dodaje także, iż powinna być opatrzona uzasadnieniem. Ustawodawca dopuszcza również opinię łączną kilku biegłych (§ 2 art. 285 k.p.c. i § 3 art. 193 k.p.k.). Informacje, które powinny być zawarte w każdej opinii, wymienia kodeks postępowania karnego w § 1 art. 200. Należą do nich:

— imię, nazwisko, stopień i tytuł naukowy, specjalność i stanowisko zawodowe biegłego;

— imiona i nazwiska oraz pozostałe dane innych osób, które uczestniczyły w przeprowadzaniu ekspertyzy, ze wskazaniem czynności dokonanych przez każdą z nich;

— w wypadku opinii instytucji – także pełna nazwa i siedziba instytucji;

— czas przeprowadzonych badań oraz data wydania opinii;

— sprawozdanie z przeprowadzonych czynności i spostrzeżeń oraz oparte na nich wnioski;

— podpisy wszystkich biegłych, którzy uczestniczyli w wydaniu opinii.

Należy pamiętać, że opinia biegłego jest jednym ze źródeł dowodowych i dlatego podlega szczególnemu nadzorowi organu procesowego. Przeprowadzone przez biegłego badania w ramach ekspertyzy podporządkowane są licznym obwarowaniom kodeksowym oraz kryteriom ustalanym przez decydenta procesowego. Może on, działając z urzędu lub na wniosek, dowolnie ingerować w zakres opinii, być obecny przy przeprowadzaniu badań (co warunkuje § 2 art. 198 k.p.k.) oraz kierować przebiegiem ekspertyzy poprzez wskazanie, co ma być rozstrzygnięte za jej pomocą.

Znaczącą rolę odgrywają pytania