Wydawca: Czarna Owca Kategoria: Nauka i nowe technologie Język: polski

Oczami psa. Co psy wiedzą, myślą i czują ebook

Alexandra Horowitz  

4.33333333333333 (3)

Uzyskaj dostęp do tej
i ponad 25000 książek
od 6,99 zł miesięcznie.

Wypróbuj przez
7 dni za darmo

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:

e-czytniku kup za 1 zł
tablecie  
smartfonie  
komputerze  
Czytaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Liczba stron: 383 Przeczytaj fragment ebooka

Odsłuch ebooka (TTS) dostępny w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacji Legimi na:

Androida
iOS
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?

Ebooka przeczytasz na:

Kindlu MOBI
e-czytniku EPUB kup za 1 zł
tablecie EPUB
smartfonie EPUB
komputerze EPUB
Czytaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Zabezpieczenie: watermark Przeczytaj fragment ebooka

Opis ebooka Oczami psa. Co psy wiedzą, myślą i czują - Alexandra Horowitz

O czym myślą psy? Jak postrzegają świat i to dziwne zwierzę - człowieka? Jak to jest czuć zapach ludzkiego smutku i mijającego czasu? Dlaczego nie da się nie pobiec za rowerzystą? Na te i wiele innych pytań odpowiada w swej książce dr Alexandra Horowitz. Autorka omija pułapkę antropomorfizacji, nie próbuje uczłowieczać psa na siłę, bada umysł zwierzęcia, które samo nie może o sobie niczego powiedzieć. Książka zawiera opisy najnowszych badań wskazujących na niezwykłe umiejętności czworonogów m.in. wyczuwania ludzkich nastrojów i wykrywania chorób, zanim zrobi to człowiek. Nie jest to podręcznik tresury, jednak wielbiciele psów znajdą w nim wiele wskazówek pozwalających na lepsze zrozumienie swych czworonożnych przyjaciół. Relacja z psem jest prawdopodobnie najbardziej fascynującą więzią, jaką człowiek może wytworzyć z przedstawicielem świata zwierząt. Psy kiedyś były dzikimi stworzeniami, z czasem stały się naszymi najwierniejszymi towarzyszami. Adaptacja do nowej sytuacji przekształciła ich ciała, mózgi i sposób zachowania. Nie należy jednak zapominać o tym, że psy na zawsze pozostaną obywatelami królestwa zwierząt, kochanymi, ale tajemniczymi przyjaciółmi.

Opinie o ebooku Oczami psa. Co psy wiedzą, myślą i czują - Alexandra Horowitz

Fragment ebooka Oczami psa. Co psy wiedzą, myślą i czują - Alexandra Horowitz

Wstęp

Najpierw pojawia się łeb. Zza krawędzi wzgórza wyłania się zaśliniony pysk. Nie widać jeszcze, do czego jest przymocowany. Następnie bez pośpiechu pojawia się jedna łapa, potem druga, trzecia i czwarta – dźwigają ponad sześćdziesięciokilowe ciało. Wilczarz irlandzki, metr wysokości i półtora metra długości, obserwuje długowłosą chihuahua, wysoką na pół psa, ukrytą w trawie między nogami swojej właścicielki. Chihuahua waży trzy kilogramy i każdy z tych kilogramów trzęsie się ze strachu. Wystarczy jeden ociężały skok i wilczarz ląduje przed chihuahua z postawionymi uszami. Onieśmielona chihuahua patrzy w drugą stronę. Wilczarz schyla się do poziomu chihuahua i szczypie ją w bok. Mały piesek spogląda na wilczarza, który unosi zad, prostuje ogon i szykuje się do ataku. Zamiast uciekać przed oczywistym niebezpieczeństwem, chihuahua przyjmuje identyczną pozę i rzuca się na pysk wilczarza, obejmując jego nos swoimi małymi łapkami. Zaczynają zabawę.

Przez pięć minut psy turlają się, chwytają, gryzą i rzucają na siebie. Wilczarz przewraca się na bok, a jego mała towarzyszka odpowiada atakiem na jego pysk, brzuch i łapy. Jedno machnięcie łapą olbrzyma i chihuahua leci do tyłu. Grzecznie usuwa się z zasięgu wilczarza. Wielki pies szczeka, zrywa się i z łomotem ląduje na czterech łapach. Widząc to, chihuahua rzuca się na jedną z tych łap i gryzie mocno. Złączeni są w uścisku: myśliwski pies obejmuje pyskiem małą suczkę, ta z kolei kopie wilczarza po pysku. Ale wtedy właściciel przyczepia do obroży olbrzyma smycz i odciąga go na bok. Chihuahua podnosi się, patrzy za nimi, szczeka raz i truchtem rusza w stronę swojej pani.

Te dwa psy są tak odmienne, że mogłyby należeć do różnych gatunków. Zawsze zaskakuje mnie łatwość, z jaką potrafią się ze sobą bawić. Wilczarz łapał swoją małą koleżankę zębami, brał ją do pyska i rzucał się na nią, ona zaś nie reagowała strachem, lecz wesołością. Jak wyjaśnić ich umiejętność wspólnej zabawy? Dlaczego wilczarzowi chihuahua nie jawi się jako ofiara? Dlaczego chihuahua nie widzi w wilczarzu drapieżcy? Nie chodzi bynajmniej o to, że chihuahua żywi złudzenie własnej potęgi, ani o to, że wilczarz jest pozbawiony agresywności. Nie wchodzą też w grę żadne głęboko zakorzenione instynkty.

Są dwa sposoby dowiedzenia się, na czym polega psia zabawa i co bawiące się psy myślą, postrzegają i przekazują: trzeba urodzić się psem albo spędzić wiele czasu, uważnie się psom przyglądając. To pierwsze było dla mnie nieosiągalne. Oto więc czego dowiedziałam się dzięki wnikliwym obserwacjom.

Jestem wielbicielką psów. W moim domu zawsze był jakiś pies. Zaczęło się od naszego rodzinnego pupila. Astra. Miał niebieskie oczy, obcięty ogon i często wypuszczał się na wieczorne przechadzki po sąsiedztwie, przez które nieraz, już w piżamie, zamartwiałam się do późna w nocy, oczekując jego powrotu. Długo opłakiwałam też śmierć Heidi, suczki Springer spaniela, która podekscytowana wbiegła – oczami dziecięcej wyobraźni widziałam ją z wywieszonym ozorem i długimi uszami ciągnącymi się za nią w radosnym galopie – prosto pod koła samochodu na stanowej autostradzie niedaleko naszego domu. Będąc studentką college’u, z miłością i podziwem patrzyłam na przygarniętego mieszańca chow-chow, suczkę Beckett, która ze stoickim spokojem przyglądała mi się, gdy wychodziłam każdego dnia na zajęcia.

Teraz u mych stóp leży ciepłe, zwinięte w kłębek, dyszące ciało Pumpernickel – potocznie Pump – kundelki, która mieszka ze mną przez całe swoje szesnaście lat i całe moje dorosłe życie. Każdy mój dzień, w pięciu kolejnych stanach, przez pięć lat studiów i cztery miejsca pracy, zaczyna się od jej merdania ogonem, gdy słyszy, jak zaczynam się przewracać w łóżku. Każdy wielbiciel psów zrozumie, że nie wyobrażam sobie bez niej życia.

Jestem wielbicielką psów. Jestem też naukowcem. Badam zachowania zwierząt. Ze względów zawodowych nie lubię antropomorfizacji, przypisywania im uczuć, myśli i pragnień właściwych człowiekowi. Podczas studiów wpojono mi naukowy kodeks: bądź obiektywny; nie tłumacz zachowań żywych istot, odwołując się do procesów umysłowych, jeśli są prostsze wyjaśnienia; zjawisko, którego nie da się jawnie zaobserwować i potwierdzić, nie należy do sfery nauki. Dziś, jako wykładowca etologii i psychologii porównawczej, posługuję się autorytatywnymi publikacjami, które zajmują się zjawiskami mierzalnymi. Opisano w nich wszystko, od hormonalnych i genetycznych źródeł społecznych zachowań zwierząt po odruchy warunkowe, stałe wzorce zachowań i optymalne proporcje karmy, zawsze w tym samym solidnym, obiektywnym tonie.

A jednak.

Większość pytań, jakie zadają mi studenci, książki te pozostawiają bez odpowiedzi. Podczas konferencji, na których prezentuję wyniki swoich badań, inni uczeni nieuchronnie kierują rozmowy w kuluarach na doświadczenia z własnymi czworonożnymi pupilami. A ja wciąż mam te same wątpliwości dotyczące mojego psa i nie wygląda na to, by zostały szybko wyjaśnione. Wyniki naukowe prezentowane w publikacjach rzadko odnoszą się do doświadczeń życia ze zwierzętami i prób zrozumienia ich umysłów.

Podczas pierwszych lat studiów, gdy zainteresowałam się badaniami nad umysłem, zwłaszcza zwierząt innych niż człowiek, nigdy nie przychodziło mi do głowy, by zająć się psami. Psy wydawały się takie znajome i zrozumiałe. Koledzy twierdzili, że na psach nie ma się czego uczyć: to nieskomplikowane, zadowolone z życia istoty, które trzeba tresować, karmić, kochać i to wszystko. Nie ma w nich żadnych danych. Tak oto brzmiały konwencjonalne mądrości uczonych. Mój promotor jest autorem świetnych prac o pawianach: ssaki naczelne są faworyzowane w dziedzinie badań nad umysłowością zwierząt. Zakłada się, że cechy i umiejętności najbliższe ludzkim z największym prawdopodobieństwem znajdziemy u najbliższych krewniaków. Taka była i jest przeważająca opinia etologów. Co gorsza, wydawało się, że właściciele psów już dawno wypełnili obszar teorii psiego umysłu wnioskami wysnuwanymi z anegdot i błędnych antropomorfizacji. Samo pojęcie psiego umysłu było skompromitowane.

A jednak.

W trakcie studiów w Kalifornii spędziłam z Pumpernickel wiele przyjemnych godzin w parkach i na plaży. W tamtym czasie szkoliłam się na etologa, czyli naukowca zajmującego się zachowaniem zwierząt. Wchodziłam w skład dwóch grup badawczych, obserwujących bardzo towarzyskie stworzenia: nosorożce białe w Parku Dzikich Zwierząt w Escondido i karłowate szympansy bonobo w tymże parku oraz w zoo w San Diego. Nauczyłam się wnikliwej obserwacji, zbierania danych i analizy statystycznej. Z czasem taki sposób postrzegania świata wkradł się w moje wycieczki do parku. Nagle psy, płynnie przemieszczające się pomiędzy ludzkim i własnym światem, stały się dla mnie zupełnie niezrozumiałe: przestałam odczytywać ich zachowanie jako jasne i proste.

Kiedyś patrzyłam z uśmiechem na zabawę Pumpernickel ze znajomym bullterierem, teraz widziałam skomplikowany taniec wymagający współpracy, szybkiej komunikacji i oceny wzajemnych umiejętności i pragnień. Najmniejszy ruch głową albo nosem wydawał mi się teraz zamierzony i pełen znaczeń. Widziałam właścicieli, którzy nie rozumieli nawet najdrobniejszej rzeczy, którą robiły ich psy; dostrzegałam psy za sprytne dla swoich towarzyszy zabawy; ludzi, którzy odczytywali psie prośby jako zmieszanie, a zachwyt jako agresję. Zaczęłam brać ze sobą kamerę, aby nagrywać nasze wycieczki do parku. W domu oglądałam taśmy pokazujące psy bawiące się z psami, ludzi rzucających psom piłki i frisbee, filmy z pościgów, walk, pieszczot i szczekania. Dzięki nowo zdobytej wrażliwości na bogactwo społecznych interakcji w świecie pozajęzykowym wszystkie te niegdyś zwyczajne czynności wydawały mi się niezbadaną skarbnicą informacji. Gdy zaczęłam oglądać wideo w zwolnionym tempie, dostrzegłam zachowania, jakich nie zauważyłam przez lata mieszkania z psami. Bliższa obserwacja sprawiała, że niewinnie wyglądająca zabawa między dwoma psami stawała się przyprawiającą o zawrót głowy serią synchronicznych zachowań, dynamicznej zmianyról, różnorodnej komunikacji, elastycznego dopasowywania się do reakcji drugiego osobnika i gwałtownego przechodzenia od jednej zabawy do innej.

Patrzyłam na przejawy aktywności psiego umysłu ujawniające się w sposobach, jakimi psy komunikowały się między sobą i próbowały komunikować się z ludźmi, a także interpretowały zachowanie innych psów i ludzi.

Nigdy już nie patrzyłam na Pumpernickel – ani żadnego innego psa – tak jak dawniej. Nie psując mi bynajmniej radości, jaką daje obcowanie ze zwierzęciem, naukowe podejście pozwoliło mi w nowy sposób spojrzeć na jej zachowania, w nowy sposób zrozumieć życie psa.

Od czasu tych pierwszych prób obserwowałam psy podczas zabawy – między sobą i z ludźmi. Nie zdając sobie z tego sprawy, przyczyniłam się do radykalnej przemiany w podejściu nauki do badań nad psami. Proces ten nie dobiegł jeszcze końca, ale ogólny obraz tych badań jest dziś zupełnie inny niż dwadzieścia lat temu. Wtedy nie prowadzono niemal żadnych prac dotyczących psiego zachowania i świadomości, obecnie odbywają się konferencje w całości poświęcone tym czworonogom, istnieją grupy badawcze, w Stanach Zjednoczonych i za granicą prowadzi się nad psami prace eksperymentalne, a ich wyniki można znaleźć w fachowych czasopismach. Uczeni zaangażowani w te badania zauważyli to samo co ja: pies jest idealnym obiektem badań nad zwierzętami. Psy współżyją z ludźmi od tysięcy, a może nawet setek tysięcy lat. Dzięki sztucznej selekcji uwrażliwiły się na te same czynniki, które składają się na nasze ludzkie zdolności poznawcze, w szczególności nauczyły się poświęcać uwagę innym.

W tej książce wprowadzę czytelnika w naukę o psach. Uczeni pracujący w laboratoriach i w terenie, zajmujący się psami użytkowymi i psami do towarzystwa, zgromadzili imponującą wiedzę biologii psów – zdolnościach sensorycznych i zachowaniach – i o ich psychologii, czyli umiejętnościach poznawczych. Dzięki danym uzyskanym w toku setek prac badawczych możemy zacząć tworzyć obraz psa widzianego „od środka” – co potrafi wywęszyć, co słyszy, jak na nas patrzy, jaki mózg za tym wszystkim stoi. Przegląd psychologii psów zawarty w tej książce opiera się na moich własnych pracach, ale wykracza także daleko poza ich zakres, by objąć całość wyników najnowszych badań. W niektórych dziedzinach brak jest jeszcze wiarygodnych danych dotyczących psów, dlatego wykorzystuję także badania nad innymi zwierzętami, które mogą okazać się pomocne. (Jeśli lektura zachęci kogoś do zapoznania się z oryginałami przywoływanych prac, ich wykaz znajduje się na końcu książki).

Nie zaszkodzi psom, jeśli porzucimy smycz i zaczniemy przyglądać się im z naukowego punktu widzenia. Ich umiejętności i świadomość zasługują na szczególną uwagę. Rezultaty są wspaniałe: nauka nie oddala nas od psów, lecz do nich zbliża i pozwala podziwiać prawdziwą psią naturę. Wykorzystane z umiarem, ale kreatywnie, wyniki prac naukowych mogą rzucić nowe światło na nasze codzienne dyskusje o psach, o tym, co psy wiedzą, co rozumieją, w co wierzą. Dzięki drodze, którą sama przebyłam, ucząc się patrzeć systematycznie i naukowo na zachowanie mojego psa, zaczęłam go lepiej rozumieć i bardziej doceniać, a nasze relacje wzmocniły się.

Dostałam się do środka psa i udało mi się rzucić okiem na świat z jego punktu widzenia. Ty też możesz to zrobić. Jeśli masz przy sobie psa – to, co widzisz w tej uroczej, kudłatej istocie, wkrótce się zmieni.

Kilka wstępnych uwag o psie, tresurze i właścicielach

Czy pies jest „psem”?

W dziedzinie badań nad zwierzętami innymi niż człowiek przyjęło się, że kilka osobników, które dokładnie opukano, obejrzano, wytresowano i rozłożono na czynniki pierwsze, reprezentuje cały gatunek. Natomiast w przypadku ludzi nie godzimy się na to, by zachowanie jednej osoby mówiło coś o nas wszystkich. Jeśli ktoś nie ułoży kostki Rubika w godzinę, to nie zakładamy, że nie udałoby się to nikomu (chyba że ten ktoś akurat jest mistrzem w tej grze). Nasze poczucie indywidualności przeważa nad świadomością wspólnej biologii. Opisując nasze zdolności fizyczne i umysłowe, widzimy siebie przede wszystkim jako jednostkę, a dopiero potem jako przedstawiciela gatunku.

W przypadku zwierząt kolejność jest odwrotna. Nauka postrzega zwierzę przede wszystkim jako przedstawiciela określonego gatunku, a dopiero na drugim miejscu stawia jego cechy indywidualne. Przywykliśmy oglądać w ogrodzie zoologicznym jednego czy dwa osobniki, które decyzją kierownictwa zoo są nieświadomymi „ambasadorami” swojego gatunku. Nasze wyobrażenia o jednolitości gatunkowej zwierząt ujawniają się, gdy próbujemy porównywać ich inteligencję. Dla sprawdzenia starej i niegdyś popularnej hipotezy, że większy mózg oznacza większą inteligencję, ludzki mózg porównywano z mózgami szympansów, małp zwierzokształtnych i szczurów. Oczywiście mózg szympansa jest mniejszy niż człowieka, małpy zwierzokształtnej mniejszy niż szympansa, a mózg szczura jest zaledwie wielkości móżdżka ssaków naczelnych. O tym wszyscy wiedzą. Zaskakujący jest natomiast fakt, że do tych porównań wykorzystano mózgi zaledwie dwóch czy trzech szympansów i innych małp. Te kilka zwierzaków, które pechowo dla siebie straciły głowy dla dobra nauki, uznano więc za optymalnych przedstawicieli swoich gatunków. A może to były przypadkiem szympansy o wyjątkowo dużych mózgach lub małpy o wyjątkowo małych?1

Podobnie, jeśli jeden osobnik lub mała ich grupa nie podoła psychologicznemu eksperymentowi, to na cały gatunek spada odium tej porażki. Chociaż grupowanie zwierząt według biologicznych podobieństw jest bardzo użytecznym uproszczeniem, wywołuje to dziwny efekt: mówimy o gatunku tak, jakby wszyscy jego przedstawiciele byli identyczni. Nigdy nie zdarza się to w przypadku ludzi. Jeśli pies, który ma do wyboru kupkę dwudziestu ciasteczek i drugą, zawierającą dziesięć ciasteczek, wybierze tę ostatnią, wyciąga się wnioski dotyczące całego gatunku. Mówimy, że „pies” nie potrafi rozróżnić małego i dużego stosu, a nie – że „ten pies” nie potrafi ich rozróżnić.

Kiedy więc piszę o psie, w domyśle chodzi mi o te psy, które do tej pory zostały przebadane. Być może kiedyś, po przeprowadzeniu wielu dobrze pomyślanych eksperymentów, będziemy w prawie mówić o wszystkich psach. Nawet jednak jeśli to nastąpi, różnice między poszczególnymi osobnikami nadal będą ogromne: wasz pies może mieć wyjątkowo dobry węch, może unikać ludzkiego wzroku, uwielbiać swoje legowisko i nie znosić, by go dotykano. Nie każde zachowanie psa należy interpretować jako znaczące, jako coś wrodzonego bądź niezwykłego; czasem psy po prostu takie są, tak jak i my. Podkreślam więc, że treścią tej książki są rozpoznane dotąd zdolności tych psów; wasze doświadczenia mogą być inne.

Tresowanie psów

Ta książka nie jest podręcznikiem tresury. Niektóre jej treści mogą ci jednak pomóc w nauczeniu swojego psa kilku rzeczy. Dorównasz w ten sposób psom, które już dawno, bez pomocy książek o ludziach, nauczyły się nas tresować bez naszej wiedzy.

Publikacje na temat wychowania psów oraz te, które zajmują się ich zachowaniem i świadomością, nie mają ze sobą wiele wspólnego. Treserzy wykorzystują tylko kilka podstawowych zasad psychologii i etologii – czasem z powodzeniem, czasem doprowadzając do katastrofy. Tresura opiera się przeważnie na nauce przez skojarzenia. Łatwo je wpoić wszystkim zwierzętom, a także ludziom. Nauka przez skojarzenia to podłoże praktycznych zasad warunkowania, które każą nagradzać zwierzę (smakołykiem, okazaniem uwagi, zabawką, pieszczotą), jeśli wykazało się pożądanym zachowaniem (pies siadł). Poprzez systematyczne powtórzenia można u psa wytworzyć nowe zachowania, takie jak leżenie, przewracanie się na grzbiet, a dla bardziej ambitnych jazda na nartach wodnych za motorówką.

Często jednak zasady tresury są sprzeczne z wynikami badań naukowych. Wielu treserów zakłada na przykład, że istnieje analogia pomiędzy psem i oswojonym wilkiem, co określa ich sposób patrzenia na psy. Analogia warta jest tyle, co jej źródło. A w tym przypadku, jak się przekonamy, naukowcy niewiele wiedzą o zachowaniu wilków w ich środowisku naturalnym, to zaś, co wiedzą, przeczy stereotypom wykorzystywanym przy porównaniach.

Co więcej, metody tresury nie są weryfikowane metodami naukowymi, choć wielu treserów twierdzi co innego. Żaden program szkolenia psów nie został oceniony przez porównanie zachowań grupy eksperymentalnej, która poddawana jest tresurze, i grupy kontrolnej, której życie wygląda tak samo, lecz która nie odbywa szkolenia. Ludzie, którzy korzystają z usług treserów, często wyróżniają się dwiema nietypowymi cechami: ich psy są mniej „grzeczne” niż przeciętni przedstawiciele tego gatunku, a oni sami mają ponadprzeciętną motywację, by ukształtować swojego psa w określony sposób. Przy takiej kombinacji cech jest bardzo prawdopodobne, że po kilku miesiącach szkolenia zachowanie psa ulegnie zmianie, niemal bez względu na zastosowane metody.

Udana tresura daje poczucie sukcesu, ale nie znaczy to, że sukces ten zawdzięczamy właściwej metodzie. Być może tak jest, ale mógł to być tylko szczęśliwy przypadek. Może temu psu poświęcano podczas szkolenia więcej uwagi niż innym. Może po prostu dojrzał w trakcie szkolenia. A może jego zachowanie poprawiło się, bo wyprowadziła się z sąsiedztwa rodzina z wrednym kundlem. Innymi słowy, na sukces tresury mogły się złożyć dziesiątki zachodzących jednocześnie zmian w życiu psa. Nie możemy odrzucić tych ewentualności bez rzetelnych badań naukowych.

Co jednak najistotniejsze, szkolenie jest zwykle dostosowane do człowieka – ma zmienić psa tak, aby zaczął odpowiadać wyobrażeniom właściciela i zachowywać się tak, jak on sobie życzy. My mamy tutaj zupełnie inne cele: chcemy przyjrzeć się temu, co pies robi, czego od nas chce i jak nas rozumie.

Pies i jego właściciel

Coraz modniejsze staje się mówienie, że jest się opiekunem lub towarzyszem psa, a nie jego właścicielem. Błyskotliwi pisarze wspominają o „psie, który ma człowieka”, odwracając kierunek relacji. W tej książce określam rodziny, w których żyją psy, jako „właścicieli” po prostu dlatego, że termin ten definiuje nasze prawne relacje ze zwierzętami: nadal są one uważane za własność (przy czym własność o niskiej wartości odszkodowania, o ile nie chodzi o rasowego reproduktora, o czym – mam nadzieję – czytelnik nie będzie musiał przekonać się osobiście). Świętem będzie dla mnie dzień, w którym psy przestaną być własnością. Dopóki to jednak nie nastąpiło, używam terminu „właściciel” bez żadnych szczególnych intencji, jedynie dla wygody. Tak samo należy rozumieć stosowane zaimki: jeśli nie piszę konkretnie o suce, używam słowa „on”, traktując je jako neutralne ze względu na płeć.

Umwelt: z punktu widzenia psiego nosa

Dziś rano obudziła mnie Pump. Podeszła do mojego łóżka i zaczęła mnie dokładnie obwąchiwać, trzymając nos o milimetr od mojej twarzy, aby sprawdzić, czy śpię, czy żyję, czyja to ja. Jej wąsy łaskotały mnie w usta. Budzenie kończy się kichnięciem prosto w moją twarz. Otwieram oczy, a ona wpatruje się we mnie, uśmiecha, sapaniem mówi mi: „cześć”.

Spójrz na psa. No dalej, popatrz – choćby na tego, który właśnie leży obok ciebie, zwinięty w kłębek na swoim legowisku albo rozciągnięty na boku na podłodze i łapami przemierzający łąki ze snu. Przyjrzyj mu się uważnie i zapomnij o wszystkim, co wiesz o tym i jakimkolwiek innym psie.

To oczywiście niedorzeczne wezwanie. Tak naprawdę nie spodziewam się, że zapomnisz nazwę ulubionego przysmaku twojego psa albo jego jedyną w swoim rodzaju sylwetkę, nie wspominając o wszystkim innym, co go dotyczy. Traktuję to raczej tak, jak postawione nowicjuszowi na pierwszych zajęciach z medytacji wymaganie, aby osiągnął stan oświecenia, najwyższy z możliwych: postaw sobie to za cel i zobacz, jak daleko zajdziesz. Nauka, która zmierza do obiektywizmu, wymaga, abyśmy byli świadomi własnych uprzedzeń i wyobrażeń. Patrząc na psa z naukowego punktu widzenia, przekonamy się, że niektóre rzeczy, które o nim wiemy, są w pełni sprawdzone, inne natomiast przy bliższej analizie okazują się bardzo wątpliwe. A patrząc na nasze psy z jeszcze innej perspektywy – perspektywy psa – dostrzeżemy to, co w innych okolicznościach nie przyszłoby nam do głowy. Tak więc najlepszym sposobem na zrozumienie psa jest wymazanie z pamięci naszej rzekomej wiedzy o nim.

Pierwsze, o czym powinniśmy zapomnieć, to antropomorfizmy. Patrzymy na zachowanie psów, mówimy o nim i wyobrażamy je sobie z ludzkiej perspektywy, rzutując na te kudłate stworzenia nasze własne emocje i myśli. Oczywiście, powiemy, psy mogą kochać i pożądać; oczywiście że śnią i myślą, znają nas i rozumieją, nudzą się, bywają zazdrosne i cierpią na depresję. Jak inaczej wytłumaczyć smutne spojrzenie psa, gdy wychodzimy z domu i zostawiamy go samego na cały dzień, niż tym, że wpadł z tego powodu w przygnębienie?

Odpowiedź powinna opierać się na wiedzy o tym, co pies w istocie może czuć, wiedzieć i rozumieć. Używamy antropomorfizmów, aby ułatwić sobie interpretację zachowania psa. Co zrozumiałe, żyjemy naszymi ludzkimi doświadczeniami, więc doznania zwierząt rozumiemy tylko o tyle, o ile pasują do naszych własnych. Pamiętamy zdarzenia, które potwierdzały nasze wyobrażenia o zwierzętach, a zapominamy o tych, które były z nimi sprzeczne. Nie wahamy się rozpowszechniać „faktów” dotyczących małp, psów, słoni czy innych zwierząt mimo braku odpowiednich dowodów. Dla wielu z nas obcowanie ze zwierzętami innymi niż domowe ogranicza się do wycieczki do zoo i oglądania programów przyrodniczych. Ilość przydatnych informacji, które możemy w ten sposób uzyskać, jest bardzo ograniczona. Taki bierny kontakt da nam jeszcze mniej niż zaglądanie mimochodem w okna sąsiadów2. Sąsiad przynajmniej należy do tego samego gatunku co my.

Antropomorfizacja nie jest zasadniczo szkodliwa. Wynika z próby zrozumienia świata, a nie wywrócenia go do góry nogami. Nasi przodkowie posługiwali się nią regularnie, by wyjaśniać i przewidywać zachowanie zwierząt – tych, które chcieli zjeść, lub tych, które mogły zjeść ich samych. Wyobraźmy sobie, że o zmierzchu w lesie stajemy wobec jasnookiego jaguara i patrzymy z nim sobie wzajemnie w oczy. W takiej chwili na miejscu byłoby szybkie zastanowienie się, „co bym myślał, gdybym był jaguarem”, które skłoniłoby nas zapewne do ostrożnego odwrotu. Ludzie przetrwali, więc taki domysł musiał być jeśli nie trafny, to przynajmniej użyteczny.

Raczej nie zdarzają nam się już jednak spotkania oko w oko z drapieżnikiem i nie musimy zastanawiać się nad intencjami jaguara wystarczająco szybko, by nie wpaść w jego pazury. Dzisiaj wprowadzamy zwierzęta do swoich domów i chcemy, by stały się członkami naszych rodzin. W tym wypadku antropomorfizacja utrudnia nam współżycie ze zwierzęciem i nawiązanie z nim najpełniejszej relacji. Nie znaczy to, że nigdy nie mamy racji, oceniając, że nasz pies jest smutny, zazdrosny, dociekliwy, przygnębiony albo po prostu chciałby zjeść kanapkę z masłem orzechowym. Natomiast prawie na pewno bezpodstawne jest orzekanie o depresji, kiedy widzimy jego smutne oczy lub słyszymy głośne westchnienie. Nasze projekcje są często upraszczające albo zupełnie nietrafne. Możemy stwierdzić, że zwierzę jest zadowolone, gdy ma uniesione kąciki pyska. Taki „uśmiech” bywa jednak zwodniczy. U delfinów jest po prostu niezmienną cechą fizyczną, jak wymalowany grymas klauna. U szympansa wyszczerzone „w uśmiechu” zęby są oznaką strachu lub uległości – emocji bardzo dalekich od zadowolenia. Ludzie unoszą brwi, gdy są zaskoczeni, ale małpa kapucynka, unosząc brwi, nie wyraża zdziwienia, sceptycyzmu ani zaniepokojenia, lecz sygnalizuje innym małpom, że ma przyjazne zamiary. Dla odmiany u pawianów uniesiona brew może oznaczać groźbę (wniosek: uważaj, przy jakiej małpie unosisz brwi). Musimy więc znaleźć sposób na potwierdzenie lub odrzucenie naszych założeń dotyczących zwierząt.

Uznanie smutnych oczu za objaw depresji wydaje się nieszkodliwe, ale nawet niewinna antropomorfizacja może wyrządzić szkodę. Niekiedy zagraża nawet zdrowiu zwierzęcia. Jeśli decydujemy się na podawanie psu antydepresantów, ponieważ ma smutne spojrzenie, to lepiej żebyśmy byli pewni trafności naszej interpretacji. Założenie, że to, co jest dobre dla nas lub innych ludzi, jest również dobre dla zwierzęcia, może przynieść skutek przeciwny do naszych intencji. Na przykład w ostatnich latach dużo mówi się o poprawie warunków życia zwierząt hodowanych na ubój, takich jak kurczaki brojlery, które powinny mieć dostęp do wybiegu pod gołym niebem. Mimo że końcowy efekt jest dla kurczaka zawsze taki sam – ląduj e na talerzu – pojawiła się troska o jego samopoczucie, zanim zostanie uśmiercony.

Ale czy one rzeczywiście chcą swobodnie spacerować? Powszechnie sądzi się, że nikt, człowiek czy zwierzę, nie lubi tłoku. Potoczne doświadczenie wydaje się to potwierdzać: jeśli mamy do wyboru duszny wagon metra pełen zestresowanych ludzi spieszących się do pracy i inny wagon, w którym siedzi tylko kilka osób, bez zastanowienia wybierzemy ten drugi (oczywiście istnieje możliwość, że brak tłoku wynika z awarii klimatyzacji lub obecności nieprzyjemnie pachnącego współpasażera). Naturalne zachowanie kurczaków może jednak wskazywać na coś przeciwnego: ptaki te chętnie się tłoczą. Nie oddalają się same od stada.

Biolodzy zaplanowali prosty eksperyment, aby sprawdzić preferencje kurczaków. Wybrali kilka sztuk, umieścili je w przypadkowych miejscach na terenie wybiegu i obserwowali ich zachowanie. Okazało się, że większość z nich zbliżała się do innych kurczaków, a nie oddalała się od nich, chociaż miały do dyspozycji dużo wolnej przestrzeni. Mogąc rozwinąć skrzydła… wybrały zatłoczony wagon metra.

Nie chcę przez to powiedzieć, że kurczaki lubią siedzieć stłoczone w klatkach ani że takie życie jest dla nich w pełni do przyjęcia. Trzymanie zwierząt w takim ścisku, że nie mogą się ruszać, jest nieludzkie. Chcę powiedzieć, że zakładanie analogii między naszymi preferencjami i preferencjami kurczaków nie jest dobrym sposobem stwierdzenia, co kurczaki naprawdę lubią. Nieprzypadkowo zabija się je, zanim ukończą sześć tygodni. Normalnie kurczaki w tym wieku pozostają pod opieką matek. Gdy nie mogą chować się pod jej skrzydłami, trzymają się blisko siebie.

Weź moją pelerynę, proszę

Czy nasza skłonność do antropomorfizacji zwodzi nas równie mocno w przypadku psów? Bez wątpienia. Weźmy choćby psie płaszcze nieprzemakalne. Projektanci i nabywcy tych małych, stylowych pelerynek z czterema rękawkami kierują się interesującymi założeniami. Odłóżmy na bok pytanie, czy psy wolą płaszcz jasnożółty, w szkocką kratę czy z rysunkami kotów i psów (oczywiście, że ten ostatni). Właściciele ubierający swoich pupili w płaszczyki mają dobre intencje. Zauważyli na przykład, że ich psy nie lubią wychodzić na dwór, gdy pada. Rozsądny wydaje się wobec tego wniosek, że nie lubią deszczu.

Nasz pies nie lubi deszczu. Co to znaczy? Zapewne nie lubi, gdy deszcz moczy mu ciało, tak jak większość z nas. Ale czy to trafny wniosek? W tym przypadku sam pies wydaje się dostarczać licznych dowodów. Przecież jest podekscytowany i merda ogonem, gdy wyjmujemy z szafy jego pelerynę. Czyż swoim zachowaniem nie potwierdza naszej opinii? Ale może po prostu wie, że peleryna oznacza długo wyczekiwany spacer? Czy broni się przed płaszczem? Podwija ogon i opuszcza głowę? Nasza teza się chwieje, ale jeszcze nie zasługuje na odrzucenie. Czy pies wygląda nieszczęśliwie, gdy jest mokry? Czy z wigorem otrzepuje się z wody? Ani potwierdzenia, ani zaprzeczenia. Co za niezrozumiała istota.

Najlepszej wiedzy o tym, co pies może sądzić o płaszczu przeciwdeszczowym, dostarcza naturalne zachowanie spokrewnionych z nim dzikich zwierząt z rodziny psowatych. Oczywiście i psy, i wilki noszą swoje własne „płaszcze” na stałe. To im wystarcza. Gdy pada deszcz, wilk może szukać schronienia, ale nie okrywa się żadnymi dodatkowymi materiałami. Fakt ten nie przemawia na rzecz potrzeby sztucznej peleryny. Ponadto peleryna ma pewną szczególną cechę: ciasno okrywa grzbiet, klatkę piersiową, a czasem także głowę. W naturze zdarza się, że wilk doznaje podobnych odczuć: kiedy otrzymuje reprymendę od osobnika o wyższej randze lub inny wilk chce mu okazać swoją wyższość. Osobnik dominujący często przyciska słabszego do ziemi, łapiąc go za pysk. Określa się to jako „chwyt kagańcowy” i być może tłumaczy to, dlaczego psy z założonym kagańcem okazują niekiedy nienaturalną uległość. Pies, który stoi nad drugim psem, zajmuje pozycję dominującą. Słabszy osobnik czuje na sobie jego ciężar. Płaszcz nieprzemakalny może wywoływać podobne odczucie. Tak więc pies noszący płaszcz nie ma poczucia, że jest chroniony przed wodą, lecz ma przede wszystkim poczucie obecności kogoś wyższego rangą.

Interpretację tę potwierdza zachowanie większości psów w chwili, gdy są ubierane w pelerynę: zastygają bez ruchu tak, jakby były „zdominowane”. Podobne zachowanie obserwujemy u psa, który broni się przed kąpielą, ale nagle rezygnuje z walki, gdy jest już zupełnie mokry albo przykryty ciężkim ręcznikiem. Ubrany pies idzie posłusznie na spacer, ale nie dlatego, że tak mu się podoba jego płaszcz, ale dlatego, że został ujarzmiony3. Pies będzie więc mniej przemoczony, ale to nam na tym zależy, nie jemu. Aby uniknąć tego błędu, musimy zastąpić nasze instynktowne antropomorfizacje trafnym odczytywaniem psiego zachowania. W większości przypadków to bardzo proste: trzeba zapytać psa, czego chce. Musisz tylko umieć przetłumaczyć jego odpowiedź.

Świat oczami kleszcza

Oto pierwsze narzędzie, które nam w tym pomoże: wyobrażenie sobie świata z punktu widzenia psa. Przełomu w badaniach nad zwierzętami dokonał na początku dwudziestego wieku niemiecki biolog Jakob von Uexkull. To, co zaproponował, było rewolucyjne: kto chce zrozumieć życie zwierząt, musi zacząć od rozważenia czegoś, co nazwa umweltem – ich subiektywnego obrazu świata. Umwelt oznacza to, jak się odbiera rzeczywistość, gdy j e s t się zwierzęciem. Przyjrzyjmy się na przykład skromnemu kleszczowi. Ci, którzy spędzili wiele minut, niespokojnie głaszcząc swojego psa w poszukiwaniu charakterystycznej czarnej główki napęczniałego kleszcza, wiedzą o czym mowa. Prawdopodobnie kleszcz jest dla ciebie tylko niebezpiecznym szkodnikiem. Prawie że nie zwierzęciem. Von Uexkiill natomiast badał, jak przedstawiać się może sytuacja z punktu widzenia kleszcza.

Dla informacji: kleszcze to pasożyty. Należą do klasy pajęczaków, razem z pająkami, mają cztery pary odnóży, ciało o prostej budowie i silne szczęki. Na przestrzeni tysięcy pokoleń ewolucja zredukowała ich czynności życiowe do minimum: narodzin, rozmnażania, jedzenia i umierania. Rodzą się bez odnóży i narządów płciowych, szybko jednak dojrzewają, łączą w pary i wspinają gdzieś wysoko, na przykład na źdźbło trawy. Tu zaczyna się ich odmienność. Spośród wszystkich widoków, dźwięków i zapachów dorosły kleszcz czeka tylko na jeden. Nie rozgląda się – jest ślepy. Dźwięki też nie mają dla niego znaczenia. Czeka na pojawienie się określonego zapachu: kwasu masłowego wydzielanego przez stworzenia ciepłokrwiste (możemy wyczuć ten zapach w naszym pocie). Kleszcz może tak czekać dzień, miesiąc albo dwanaście lat. Gdy poczuje woń kwasu, porzuca swoje miejsce pobytu. Wtedy uruchamia swój drugi zmysł. Skóra kleszcza jest światłoczuła i wrażliwa na ciepło. Kleszcz kieruje się w stronę ciepła. Jeśli ma szczęście, ciepło i zapach pochodzą od zwierzęcia. Kleszcz przyczepia się do niego i zaczyna ssać krew. Po jednorazowym posiłku odczepia się, składa jaja i umiera.

Opisuję to, by pokazać, że świat kleszcza – jego odczucia, dążenia, cele – jest niewyobrażalnie odległy od naszego. Dla niego cała różnorodność żywych stworzeń sprowadza się do dwóch bodźców: zapachu i ciepła, na które jest bardzo czuły. Jeśli chcemy zrozumieć życie jakiegokolwiek zwierzęcia, musimy zdawać sobie sprawę, co jest dla niego ważne. W pierwszym kroku należy dowiedzieć się, co zwierzę postrzega: co widzi, co słyszy, co wyczuwa węchem albo w jakikolwiek inny sposób. Znaczenie mają dla niego tylko te obiekty, które potrafi postrzegać. Cała reszta uchodzi jego uwadze lub niczym się nie wyróżnia. Wiatr, który szumi w trawie? Bez znaczenia dla kleszcza. Odgłosy dziecięcego przyjęcia urodzinowego? Jego radar nawet ich nie odbiera. Smakowity kawałek tortu spada na ziemię? Kleszcz ani drgnie.

Po drugie, jak zwierzę funkcjonuje w świecie? Kleszcze łączą się w pary, kleszcz czeka, spada i odżywia się. Wszystkie byty dzielą się dla niego na kleszcze i niekleszcze, rzeczy, na które należy i nie należy czekać, powierzchnie, na które można i nie można spaść, oraz substancje będące pożywieniem i nienadające się do jedzenia.

Tak więc dwa elementy – percepcja i działanie – definiują i ograniczają świat każdej żywej istoty. Wszystkie zwierzęta mają swoje własne umwelten, subiektywne rzeczywistości, „bańki mydlane” – jaknazywał je Uexkull – wewnątrz których są na zawsze uwięzione. My, ludzie, też tkwimy w takich bańkach mydlanych. W naszym subiektywnym świecie jesteśmy wyczuleni na to, gdzie są inni ludzie, co robią i co mówią (dla porównania wyobraźmy sobie obojętność kleszcza wobec naszych najbardziej nawet poruszających wypowiedzi). Widzimy światło o różnym natężeniu, słyszymy różne dźwięki i czujemy zapachy wydzielane przez przedmioty znajdujące się przed naszym nosem. Oprócz tego każdy osobnik tworzy własny umwelt, pełen przedmiotów, które mają dla niego istotne znaczenie. Najlepiej zaobserwujemy to, gdy poprosimy, by ktoś miejscowy pokazał nam miasto, którego nie znamy. Poprowadzi nas drogami, które dla niego są oczywiste, ale nieczytelne dla nas. Będziecie jednak mieli ze sobą coś wspólnego: prawdopodobnie żaden z was nie zatrzyma się na ultradźwiękowy krzyk nietoperza ani nie wywęszy, co wczoraj jadł na kolację mijający was mężczyzna (chyba, że była to potrawa z dużą ilością czosnku). My, kleszcz i każde inne zwierzę dopasowujemy się do swojego środowiska. Jesteśmy bombardowani bodźcami, ale tylko niewiele z nich ma dla nas jakiekolwiek znaczenie.

Znaczy to więc, że ten sam obiekt będzie widziany (albo lepiej – postrzegany, bo niektóre zwierzęta mają słaby wzrok albo są zupełnie ślepe) przez poszczególne istoty w rozmaity sposób. Róża jest różą, jest różą. Ale czy naprawdę? Dla człowieka róża jest gatunkiem kwiatu, prezentem dla ukochanej i ucieleśnieniem piękna. Dla żuka róża jest wielkim terytorium, na którym można się ukryć (pod liściem, z dala od oczu latających drapieżników), polować (między płatkami dorastają poczwarki mrówek) i składać jaja (w miejscu, w którym liść łączy się z łodygą). Dla słonia kwiat ten jest kolcem, którego nawet pewnie nie poczuje, gdy na niego nadepnie.

A dla psa? Czym jest róża dla psa? Jak się przekonamy, wynika to z konstrukcji zarówno jego ciała, jak i mózgu. Okazuje się, że dla psa róża nie jest ucieleśnieniem piękna ani terytorium, w obrębie którego można działać. Jest nieodróżnialna od reszty roślin, które ją otaczają. Chyba, że nasikał na nią inny pies, przydepnęło inne zwierzę albo dotykał jej właściciel psa. Wtedy okazuje się niezwykle interesująca i staje się dla psa bardziej znacząca niż najpiękniejsza róża nawet dla nas.

Zacznijmy myśleć o umwelcie

Gdy rozpoznamy istotne elementy świata zwierzęcia – jego umweltu – staniemy się w pewnym sensie ekspertem w jego dziedzinie. Nieważne, czy będzie to kleszcz, pies czy człowiek. Zyskamy też narzędzie, dzięki któremu usuniemy napięcie między naszą rzekomą wiedzą o psach a ich rzeczywistym zachowaniem. Jednakże bez antropomorfizmów nie mielibyśmy terminologii nadającej się do opisania ich doświadczenia.

Zrozumienie perspektywy psa – poprzez zrozumienie jego umiejętności, doznań i sposobu komunikowania się – dostarczy nam takiego słownictwa. Nie możemy jednak przełożyć jej po prostu na pojęcia należące do naszego umweltu. Większość z nas nie ma doskonałego węchu. Aby wyobrazić sobie, jak to jest, gdy się go ma, nie wystarczy tylko o tym pomyśleć. Taka introspekcja jest przydatna tylko wtedy, gdy połączymy ją ze zrozumieniem głębokich różnic dzielących nasz umwelt od psiego.

Możemy dokonać wglądu w umwelt innego stworzenia, próbując wczuć się w jego sytuację i pamiętając przy tym o ograniczeniach naszego systemu sensorycznego. Spędzenie popołudnia z głową na wysokości głowy psa to zaskakujące doświadczenie. Dokładne obwąchanie (nawet naszym słabym nosem) każdego obiektu, na który się natkniemy, nadaje nowy wymiar znajomym rzeczom. Gdy czytasz to zdanie, spróbuj wsłuchać się we wszystkie dźwięki w otoczeniu, na które przywykłeś nie zwracać uwagi. Skupiając uwagę, słyszę zasobą wentylator, sygnał cofającej się ciężarówki, stłumione głosy ludzi wchodzących na dole do budynku. Ktoś poprawia się na drewnianym krześle, bije moje serce, przełykam ślinę, strona książki została przewrócona. Gdyby mój słuch był lepszy, być może usłyszałabym dźwięki długopisu skrobiącego po kartce w drugim końcu pokoju i rosnącej rośliny, ultradźwięki wszędobylskich owadów. Czy dla innych zwierząt odgłosy te mogą mieć pierwszoplanowe znaczenie?

Znaczenie rzeczy

Przedmioty znajdujące się w pomieszczeniu dla innego zwierzęcia są w pewnym sensie czymś innym. Pies, który rozgląda się po pokoju, nie myśli, że jest otoczony przez ludzkie rzeczy; on widzi psie rzeczy. Nasza wiedza o przeznaczeniu danego przedmiotu albo związane z nim skojarzenia nie zawsze pasują do wyobrażeń psa. Obiekty definiujemy przez to, co z nimi możemy począć. Uexkull nazywa to tonem funkcjonalnym, jakby zastosowanie przedmiotu wydawało dźwięki, gdy na niego spojrzymy. Krzesło może być psu obojętne, ale jeśli nauczony jest na nie wskakiwać, zaczyna mieć ton siedzenia: można na nim usiąść. Później pies może sam zdecydować, że inne obiekty wydają taki sam ton: sofa, sterta poduszek, kolana osoby siedzącej na podłodze. Inne obiekty, które my postrzegamy jako podobne w funkcji do krzesła, nie są takie dla psów: taborety, stoły, oparcia kanapy. Stołki i stoły należą do innej kategorii. Są na przykład przeszkodami na drodze do tonu jedzenia, jaki dochodzi z kuchni.

Zaczynamy więc dostrzegać, gdzie światy psa i człowieka się zazębiają, a w czym się różnią. Spora liczba obiektów ma dla psa ton jedzenia, prawdopodobnie o wiele więcej niż dla nas. Wydalin nie zaliczamy do naszego menu, ale pies się z tą opinią nie zgodzi. Psy mogą słyszeć tony, które do nas w ogóle nie docierają. Na przykład ton tarzania się wydawany przez miejsca, w których można się radośnie potarzać. Jeśli nie jesteśmy ludźmi bardzo młodymi albo figlarnymi, lista takich obiektów jest dla nas pusta. Natomiast mnóstwo przedmiotów codziennego użytku, które dla nas mają szczególne znaczenie – widelce, noże, młotki, pinezki, wentylatory, zegary i tak dalej – dla psa nie znaczy nic. Dla niego młotek nie istnieje. Pies nie posługuje się młotkiem, więc rzecz ta nie ma żadnego znaczenia. Przynajmniej tak długo, dopóki nie zazębia się z jakimś innym istotnym obiektem: na przykład trzyma go w dłoni ukochana osoba, nasiusiał na niego uroczy piesek z sąsiedztwa, jego twardy drewniany trzonek można gryźć jak patyk.

Do zderzenia różnych umweltów dochodzi, gdy pies styka się z człowiekiem, i wówczas człowiek zwykle nie rozumie zachowania psa. Nie potrafi spojrzeć na świat z jego perspektywy, tak jak on go widzi. Na przykład właściciel psa często groźnym tonem zakazuje psu wchodzić na łóżko. Aby podkreślić wagę tego zakazu, kupuje poduszkę, do której producent przyczepił etykietkę „psie legowisko”, i kładzie ją na podłodze. Potem zachęca psa, żeby położył się właśnie tutaj, a nie na zakazanym łóżku. Pies w końcu bez entuzjazmu korzysta z zaproszenia, a właściciel czuje się usatysfakcjonowany: kolejna interakcja psa z człowiekiem zakończyła się sukcesem!

Ale czy naprawdę? Wiele razy, wracając do domu, znajdowałam pościel na łóżku ciepłą i pomiętą. Jeszcze przed chwilą musiał w niej spać albo pies merdający teraz ogonem na powitanie, albo jakiś intruz, któremu udało się uciec. Nie mamy problemów ze zrozumieniem znaczenia łóżka dla człowieka. Same nazwy przedmiotów wszystko wyjaśniają. Duże łóżko jest dla ludzi, legowisko jest dla psów. Ludzkie łóżka reprezentują relaks, mogą być ubrane w kosztowną, starannie dobraną pościel i przystrojone wszelkiego rodzaju miękkimi poduszkami. Psie legowisko jest miejscem, w którym nie przyszłoby nam do głowy usiąść. Jest (względnie) tanie i prędzej niż poduszki znajdziemy w nim psie zabawki. A co z psem? Dla niego początkowo między łóżkami nie ma wielkiej różnicy poza tym, że nasze jest prawdopodobnie o wiele bardziej pożądane. Nasze łóżka pachną jak my, podczas gdy legowisko pachnie materiałem, który producent akurat miał pod ręką (albo co gorsza cedrowymi wiórami, których zapach jest dla nas przyjemny, lecz dla psa oszałamiający). Nasze łóżka są miejscem, w którym przebywamy my. Spędzamy w nim leniwe chwile, zostawiamy okruchy jedzenia i fragmenty garderoby. Co woli pies? Bez wątpienia nasze łóżko. Pies nie wie o nim tego wszystkiego, co sprawia, że dla nas jest czymś szczególnym. Jeśli stale go łajamy za wchodzenie na łóżko, dojdzie do wniosku, że jest z nim coś nie tak. Nawet wtedy jednak nie rozróżnia między „ludzkim łóżkiem” i „psim łóżkiem”, lecz między „miejscem, w którym lepiej się nie kłaść, bo będą kłopoty” i „miejscem, w którym można leżeć bez problemu”.

W umwelcie psa łóżka nie mają specjalnego tonu funkcjonalnego. Psy śpią i odpoczywają tam, gdzie mogą, a nie w miejscach wyznaczonych przez ludzi do tych celów. Miejsca do spania czasem miewają ton funkcjonalny. Psy lubią miejsca, w których mogą się wygodnie wyciągnąć, w których jest odpowiednia temperatura, w których czują się bezpiecznie i są w pobliżu członków rodziny. Każda w miarę płaska powierzchnia w twoim domu spełnia te warunki. Spraw, żeby któreś miejsce spełniało wymienione kryteria, a twój pies prawdopodobnie uzna je za równie pożądane, jak twoje duże, wygodne, „ludzkie” łóżko.

Zapytaj psa

Aby potwierdzić nasze hipotezy na temat doznań lub umysłowości psa, nauczmy się pytać psa, czy mamy rację. Gdy pytamy go, czy jest zadowolony lub przygnębiony, problem nie polega na tym, że pytanie nie ma sensu. Chodzi o to, że nie bardzo potrafimy zrozumieć odpowiedź. Władanie mową rozleniwiło nas. Mogłabym tygodniami zastanawiać się nad powodami niemiłego zachowania mojej przyjaciółki, formułować skomplikowane psychologiczne teorie wyjaśniające, co mówią jej reakcje o jej przypuszczeniach dotyczących moich myśli w jakiejś irytującej sprawie. Najlepsza strategia polega jednak bez wątpienia na zapytaniu jej o to. Powie mi. Psy natomiast nigdy nie odpowiadają tak, jak byśmy chcieli: pełnymi zdaniami, z właściwą interpunkcją i podkreśleniem tego, co najważniejsze. Ale jeśli mamy oczy, odczytamy odpowiedź.

Czy na przykład pies, który patrzy na ciebie i wzdycha, gdy wychodzisz rano do pracy, jest przygnębiony? Czy nudzi się lub smuci, siedząc cały dzień w pustym mieszkaniu? A może tylko leniwie wciąga powietrze, szykując się do drzemki?

Rozpoznawanie stanów umysłowych zwierzęcia poprzez obserwację jego zachowania to koncepcja, którą wykorzystano ostatnio w kilku sprytnie pomyślanych eksperymentach. Badacze nie zajmowali się jednak psami, lecz oklepanym obiektem doświadczeń laboratoryjnych – szczurem. Zachowanie szczurów w klatkach to prawdopodobnie najbogatsze źródło wiedzy psychologicznej. W większości przypadków nie chodzi o szczura jako takiego i nie on jest przedmiotem badań. Choć to zaskakujące, dotyczą one ludzi. Szczury uczą się i zapamiętują za pomocą tych samych mechanizmów co ludzie – a można je trzymać w małych klatkach, poddawać ściśle określonym bodźcom i obserwować reakcje. Miliony takich reakcji milionów szczurów laboratoryjnych, rattus norvegicus, w ogromnym stopniu wzbogaciły nasze rozumienie ludzkiej psychiki.

Ale same szczury są równie interesujące. Ludzie, którzy pracują z nimi w laboratoriach, czasem mówią o „depresji” u swoich podopiecznych albo o ich pełnej entuzjazmu naturze. Niektóre szczury wydają się leniwe, inne radosne, niektóre pesymistyczne, inne optymistyczne. Badacze zajęli się dwiema z tych cech – pesymizmem i optymizmem – i sformułowali ich praktyczne definicje, odwołujące się do zachowań pozwalających wyodrębnić różnice między poszczególnymi szczurami. Zamiast ekstrapolować na szczury zachowania nastawionych pesymistycznie ludzi, pytamy, czym różnią się zachowania szczura pesymistycznego i optymistycznego.

Zatem zachowanie szczurów badano nie jako odzwierciedlenie naszych własnych zachowań, ale jako zjawisko mówiące coś o… szczurach, ich dążeniach i emocjach. Zwierzęta umieszczano w określonym środowisku. Czasem było ono „nieprzewidywalne” – ciągle zmieniała się ściółka, towarzystwo, oświetlenie. Kiedy indziej było stabilne i niezmienne. W eksperymencie wykorzystano fakt, że siedząc bezczynnie w klatkach, szczury szybko uczą się kojarzyć nowe wydarzenia z równocześnie występującymi zjawiskami. W tym przypadku z głośników wydobywał się dźwięk o konkretnej wysokości. Miał on skłaniać do naciśnięcia dźwigni, po którym pojawiały się granulki pokarmu. Gdy odtwarzano inny dźwięk i szczur naciskał dźwignię, rozlegał się nieprzyjemny hałas i oczywiście zwierzę nie dostawało pożywienia. Szczury te, podobnie jak wszystkie inne szczury laboratoryjne przed nimi, szybko nauczyły się tej zależności. Biegły do dźwigni, gdy tylko pojawiał się „dobry” dźwięk, niemal jak dzieciaki, gdy usłyszą melodyjny sygnał furgonetki z lodami. Wszystkie zwierzęta łatwo nauczyły się odpowiednich reakcji. Kiedy jednak odtworzono nowy dźwięk, o tonie pośrednim pomiędzy tymi, które już znały, okazało się, że istotne jest otoczenie, w którym przebywały szczury. Te, które mieszkały w stabilnym środowisku, zinterpretowały dźwięk jako sygnał „jedzenie”, w przeciwieństwie do szczurów ze środowiska „nieprzewidywalnego”.

Szczury nauczyły się więc optymistycznego i pesymistycznego nastawienia wobec świata. Szczury ze stabilnego otoczenia, które z entuzjazmem podskakiwały, słysząc nowy dźwięk, demonstrowały optymizm. Wystarczały jednak małe zmiany w środowisku, by nastąpiły diametralne zmiany w zachowaniu. Hipoteza badaczy dotycząca nastroju ich podopiecznych może więc być trafna.

Nasze intuicje na temat psów możemy poddać podobnej analizie. Zawsze, gdy posługujemy się antropomorfizacją przy opisie naszego psa, możemy zadać sobie dwa pytania. Po pierwsze, czy to, co pies robi, ma źródło w jego naturalnych zachowaniach? Po drugie, co zostanie z naszej antropomorfizacji, jeśli rozłożymy ją na czynniki pierwsze?

Psie pocałunki

Lizanie jest sposobem Pump na nawiązywanie kontaktu, niczym dłoń wyciągnięta do uścisku. Wita mnie w domu, liżąc mnie po twarzy, gdy schylam się, by ją pogłaskać. Budzi mnie lizaniem po ręce, gdy przysypiam w fotelu. Zlizuje dokładnie słony pot z moich nóg, gdy wracam po joggingu. Gdy siedzi koło mnie, przyciska moją dłoń przednią łapą i liże jej ciepłe, miękkie wnętrze. Uwielbiam te jej pocałunki.

Często słyszę, jak właściciele oceniają miłość, jaką żywią do nich psy, po pocałunkach, którymi są obdarzani po powrocie do domu. Te „pocałunki” to lizanie twarzy, pełne skupienia oblizywanie dłoni, poważne polerowanie nogi jęzorem. Muszę się przyznać, że sama traktuję pocałunki Pump jako oznakę miłości. „Uczucie” i „miłość” u psów to nie jest świeży wymysł społeczności traktującej zwierzaki jak małych ludzi, którzy powinni nosić buty w złą pogodę, przebierać się na Halloween i spędzać czas w spa. Zanim pojawiło się coś takiego, jak salon piękności dla psów, Karol Darwin (który – jestem pewna – nigdy nie przebierał swojego pupila za czarownicę albo goblina) pisał o otrzymywaniu psich pocałunków. Był pewien ich znaczenia. Pisał, że psy „mają zaskakujący sposób okazywania miłości, a mianowicie liżą dłonie i twarz swojego pana”. Czy Darwin miał rację? Nam pocałunki wydają się oznaką miłości, ale czy są tym samym dla psa?

Najpierw zła wiadomość: badacze dzikich ssaków z rodziny psowatych – wilków, kojotów, lisów i innych – donoszą, że szczeniak liże pysk swojej matki, gdy ta wraca z polowania, aby zwróciła to, co zjadła. Lizanie okolic otworu gębowego powoduje zwymiotowanie częściowo przetrawionego mięsa. Jakże rozczarowana musi być Pump, że ani razu nie zwróciłam na wpół zjedzonego królika!

Co więcej, nasze usta bardzo psom smakują. Podobnie jak wilki i ludzie, psy mają kubki smakowe wrażliwe na smak słony, słodki, gorzki, kwaśny, a nawet smak urnami – ziemisty, przypominający grzyby lub wodorosty, który można uchwycić w glutaminianie sodu. Ich odczuwanie słodyczy jest nieco inne niż nasze, ponieważ u psów sól wzmacnia doświadczenie słodkiego smaku. Pies ma szczególnie dużo kubków smakowych odpowiadających za doznanie słodkości, chociaż niektóre substancje słodkie – sacharoza i fruktoza – aktywują te kubki silniej niż na przykład glukoza. Być może jest to u wszystkożerców, do których należy pies, wynik adaptacji, gdyż ważna jest dla nich możliwość odróżniania dojrzałych i niedojrzałych owoców. Co ciekawe, nawet czysta sól nie pobudza u psa receptorów słonego smaku na języku i podniebieniu, jak to się dzieje u ludzi (jest sprawą dyskusyjną, czy psy w ogóle mają takie receptory). Nie musiałam długo obserwować zachowania Pump, by zauważyć, że jej „pocałunki” często zbiegają się w czasie ze spożyciem przeze mnie jakiegoś pokarmu.

A teraz wiadomość dobra: owo funkcjonalne lizanie okolic ust stało się z czasem rytualnym powitaniem. Innymi słowy, psie pocałunki nie pełnią już jedynie funkcji prośby o jedzenie, obecnie służą też do mówienia „cześć”. Psy i wilki robią to po prostu po to, aby powitać innego psa i uzyskać zapachowe informacje o tym, gdzie był i co robił. Suka nie tylko myje językiem swoje szczeniaki, ale często kilkoma liźnięciami wita się z nimi nawet po krótkiej rozłące. Młodszy lub lękliwy pies może oblizywać pysk większego, groźnego psa, aby go udobruchać. Znajome psy mogą witać się liźnięciem, gdy spotykają się na ulicy podczas spacerów. Być może jest to swoiste potwierdzenie przez zapach, że inny pies ciągnący w ich stronę jest właśnie tym, którego mają na myśli. Ponieważ tym powitalnym liźnięciom często towarzyszy merdanie ogonem, figlarnie rozchylony pysk i ogólne podekscytowanie, nie będzie nadużyciem stwierdzenie, że psie pocałunki są objawem radości z twojego powrotu do domu.

Psologia

Zwykłam mówić, że Pump patrzy porozumiewawczo, jest zadowolona bądź zachowuje się kapryśnie. Słowa te coś dla mnie oznaczają. Nie łudzę się jednak, że trafnie opisują jej doświadczenie. I nadal uwielbiam jej pocałunki, ale zarazem cieszę się, że wiem, co znaczą dla niej, a nie tylko dla mnie.

Wyobrażając sobie psi umwelt, będziemy mogli zdemaskować inne antropomorfizacje – takie jak poczucie winy psa, który pogryzł ci buty, czy zemsta szczeniaka na twojej nowej apaszce – i zinterpretować te zachowania na nowo, biorąc pod uwagę funkcjonowanie psiego umysłu. Wczuwanie się w perspektywę psa jest jak sytuacja antropologa na nieznanym lądzie, zamieszkałym wyłącznie przez psy. Dosłowne tłumaczenie każdego szczeknięcia i machnięcia ogonem może nam się nie udać, ale uważna obserwacja dostarczy zadziwiającej ilość informacji. Przyjrzyjmy się więc temu, co robią tubylcy.

W kilku kolejnych rozdziałach rozważymy umwelt psa w różnych wymiarach. Pierwszy jest historyczny – zobaczymy, w jaki sposób psy wyewoluowały z wilków, w czym są jak wilki, a w czym są od nich odmienne. Wybory, jakich dokonywaliśmy, hodując psy, zmierzały do osiągnięcia określonych efektów, ale miały także niezamierzone konsekwencje. Drugi wymiar to anatomia – zmysłowe zdolności psa. Musimy uwzględnić to, co psy potrafią wywęszyć, co widzą i słyszą… i czy jeszcze w jakiś inny sposób postrzegają świat. Musimy wyobrazić sobie widok z wysokości siedemdziesięciu centymetrów nad ziemią i zza psiego pyska. Na koniec poprzez ciało psa dojdziemy do jego mózgu. Przyjrzymy się poznawczym zdolnościom psa, których znajomość pomoże nam w zrozumieniu jego zachowania. Łącznie te trzy wymiary dadzą nam odpowiedź na pytania o to, co psy myślą, wiedzą i rozumieją. Będą stopniami, dzięki którym znajdziemy się niejako w środku zwierzęcia i zaczniemy sami zasługiwać na tytuł honorowego psa.

Przynależność do domu

Czeka na progu. Jakimś sposobem Pump dokładnie wie, gdzie ma stać, gdy nie pozwalam jej być w kuchni. Leży rozciągnięta, ale kiedy stawiam posiłek na stole, skacze na równe nogi, aby dopaść tego, co spadło na podłogę. Przy stole dostaje wszystkiego po trochu i wszystkiego chętnie próbuje, nawet jeśli tylko pożuje przez chwilę i bezceremonialnie wypluje. Rodzynki jej nie smakują. Pomidory też nie. Zniesie winogrono, jeśli uda jej się przegryźć je na pół bocznymi zębami. Potem obraca je językiem, jakby miała do czynienia z czymś dużym albo twardym, wreszcie zaczyna przeżuwać. Wszystkie końcówki marchewek są dla niej. Bierze łodygi brokułów i szparagów, delikatnie trzyma je w pysku i wpatruje się we mnie, jakby chciała przekonać się, czy dostanie coś jeszcze, a potem udaje się na dywan, by zacząć obgryzanie.

Książki o tresurze często podkreślają, że „pies jest zwierzęciem”. To prawda, ale nie jest to pełna prawda. Pies jest zwierzęciem udomowionym, a słowo to oznacza „należący do domu”. Psy przynależą do domów i ich okolic. Udomowienie jest wariantem procesu ewolucji, na który wpływ miała nie tylko natura, ale także ludzie chcący przecież wprowadzić psy do swoich domów.

Aby zrozumieć, o co chodzi psom, musimy zrozumieć, skąd się wywodzą. Jako członek rodziny psowatych (canidae) pies domowy jest spokrewniony z kojotem, szakalem, dingo i cyjonem, lisem i psem leśnym4. Wywodzi się jednak z jednej tylko linii canidae, której dawni przedstawiciele najbardziej przypominali współczesnego szarego wilka. Kiedy widzę, jak Pumpernickel ostrożnie wypluwa rodzynki, raczej nie przychodzą mi do głowy obrazy wilków ze stanu Wyoming, napadających na łosia i rozrywających go na strzępy5. Obraz zwierzęcia, które cierpliwie czeka na progu kuchni, a potem duma nad tym, czy zjeść marchewkę, na pierwszy rzut oka wydaje się nie do pogodzenia z naturą drapieżnika, którego związki są pełne napięcia i opierają się na przemocy.

Wielbiciele marchewki wykształcili się z zabójców łosi za sprawą zewnętrznego czynnika: nas – ludzi. Natura ślepo i obojętnie „wybiera” cechy, dzięki którym zwierzętom łatwiej jest przeżyć. Nasi przodkowie również selekcjonowali cechy – fizyczne i psychiczne – które doprowadziły nie tylko do przetrwania, ale i wszech obecności współczesnego psa domowego, canisfamiliaris. Wygląd, zachowanie, upodobania tego zwierzęcia, okazywane nam zainteresowanie są w dużym stopniu efektem udomowienia. Dzisiejszy pies jest dobrze „zaprojektowanym” stworzeniem. Tyle że doszło do tego w dużym stopniu przypadkowo.

Jak stworzyć psa: instrukcja krok po kroku

Chcesz stworzyć psa? Potrzeba tylko kilku składników. Potrzebne ci będą wilki, ludzie, trochę interakcji, wzajemna tolerancja. Wymieszaj wszystko dokładnie i poczekaj kilka tysięcy lat.

Albo, jeśli jesteś rosyjskim genetykiem Dymitrem Bielajewem, musisz tylko schwytać kilka lisów i zacząć je rozmnażać. W 1959 roku Bielajew rozpoczął prace, które dostarczyły wielu informacji o przypuszczalnych początkach udomowiania psowatych. Za miast obserwować psy i ekstrapolować wstecz, hodował i badał innego gatunku psowate. W połowie dwudziestego wieku srebrny lis syberyjski był małym, dzikim zwierzęciem, chętnie wykorzystywanym w przemyśle futrzarskim ze względu na długie i miękkie futro. Hodowlane lisy nie były oswajane, lecz trzymane w klatkach, w niewoli. To, co stworzył Bielajew, nie było psem, ale czymś zadziwiająco do niego zbliżonym.

Chociaż vulpes vulpes, lis srebrny, jest spokrewniony z wilkiem i psem, nigdy wcześniej nie został udomowiony. Zresztą żadne psowate oprócz psów, mimo pokrewieństwa, nie zostały całkowicie udomowione – do udomowienia nie dochodzi spontanicznie. Bielajew wykazał natomiast, że można to przeprowadzić dość szybko. Zaczynając od 130 osobników, wybierał i rozmnażał te, które – jak sam to określał – były najbardziej oswojone. W istocie jednak wybierał lisy, które najmniej się bały ludzi i nie były wobec nich agresywne. Lisy trzymano w klatkach, więc nie miały wielu okazji do agresji. Bielajew podchodził do nich i zachęcał, by jadły mu z ręki.

Niektóre zwierzęta go gryzły, inne się chowały. Część lisów brała jedzenie, ale niechętnie. Jeszcze inne jadły z ręki, a nawet bez warczenia pozwalały się dotykać i głaskać. Kolejna grupa przyjmowała pokarm, a także skomlała i machała ogonem, zachęcając do interakcji. Te właśnie egzemplarze wybierał Bielajew. Jakiś wariant kodu genetycznego powodował, że były z natury spokojniejsze w obecności ludzi, a nawet nimi zainteresowane. Żadne ze zwierząt nie było tresowane. Wszystkie miały równie znikomy kontakt z opiekunem, który karmił je i czyścił klatki.

Tym „oswojonym” lisom pozwalano się parzyć, a ich młode selekcjonowano w podobny sposób. Najłagodniejsze z nich po osiągnięciu odpowiedniego wieku również kojarzono w pary i tak przez kolejne pokolenia. Bielajew kontynuował swoją pracę aż do śmierci, a potem eksperyment trwał dalej. Po czterdziestu latach trzy czwarte populacji lisów należało do kategorii określanej przez badaczy jako „udomowiona elita”. Nie tylko akceptowały kontakt z ludźmi, ale wręcz do nich lgnęły – „skomlały, by zwrócić na siebie uwagę, obwąchiwały i lizały” – zupełnie jak psy. Bielajew stworzył domowego lisa.

Późniejsze badania pokazały, że lisy Bielajewa różniły się teraz od dzikich lisów czterdziestoma genami. Chociaż wydaje się to niesamowite, selekcjonując jedną cechę lisa, w pół wieku zmieniono jego genotyp. Wraz z tą genetyczną zmianą nastąpiło wiele zaskakująco znajomych zmian fizycznych: niektóre lisy z kolejnych pokoleń mają wielobarwne, pstrokate futro, takie jak kundle na całym świecie. Mają też obwisłe uszy i ogony zawijające się do góry. Ich głowy są szersze, a pyski krótsze. Są wyjątkowo urocze.

Wszystkie te fizyczne cechy wykształciły się, gdy selekcjonowano jeden tylko aspekt zachowania zwierzęcia. Oczywiście zachowanie nie ma wpływu na ciało. Jedno i drugie jest łącznym efektem działania poszczególnych genów lub ich grup. Konkretne zachowania nie są sterowane genami, ale geny zwiększają lub zmniejszają ich prawdopodobieństwo. Jeśli na przykład czyjś genotyp decyduje o wysokim poziomie hormonu stresu, nie znaczy to, że osoba ta będzie przeżywała ciągły stres. Może jednak mieć w porównaniu z innymi obniżony próg odporności na stres – szybszą akcję serca, płytki oddech, nadmierną potliwość i tak dalej. Taka nerwowa osoba może krzyczeć na swojego psa w parku, ponieważ rozpędzony niechcący wpadł na nią. Jej reakcje wobec biednego psiaka na pewno nie są genetycznie uwarunkowane – geny nie wiedzą nic o parkach ani o psach – ale chemia układu nerwowego, powodowana genami, sprzyja takiemu zachowaniu w określonej sytuacji.

Podobnie jest z lisami, które upodobniły się do psów. Jeśli wziąć uwagę mechanizm działania genów6, nawet mała w nich zmiana – na przykład nieco późniejsza niż normalnie aktywizacja – może mieć wpływ zarówno na zachowanie, jak i niektóre cechy fizyczne. Lisy Bielajewa pokazują, że kilka prostych zmian w wieku rozwojowym może mieć daleko idące skutki. Na przykład jego lisy w dzieciństwie wcześniej otwierają oczy, a później pojawiają się u nich pierwsze reakcje lękowe, co bardziej przypomina psy niż dzikie lisy. Daje im to we wczesnej młodości więcej czasu na stworzenie więzi z opiekunem, takim jak eksperymentator z Syberii. Bawią się ze sobą nawet wtedy, gdy osiągną dojrzałość, co być może pozwala na dłuższą i bardziej złożoną socjalizację. Warto zauważyć, że lisy oddzieliły się od wilków dziesięć, a może nawet dwanaście milionów lat temu, a jednak już po czterdziestu latach eksperymentu wydają się udomowione. Być może to samo stałoby się z innymi mięsożercami, gdybyśmy wzięli je pod swoje skrzydła i zaprosili do domu. Genetyczne zmiany popchnęłyby je do przemiany w psy.

Jak wilki stały się psami

Chociaż się nad tym zbyt często nie zastanawiamy, historia psów, rozgrywająca się na długo przedtem, zanim sprawiłeś sobie szczeniaka, ma większy wpływ na to, jaki jest twój pupil, niż szczegóły jego rodowodu. Historia ta zaczyna się od wilków.

Wilk to pies „bez dodatkowego wyposażenia”. Proces udomowienia sprawił jednak, że psy są niemal zupełnie innymi stworzeniami7. Gdy pies się zgubi właścicielowi, prawdopodobnie nie będzie w stanie przeżyć samodzielnie nawet kilku dni. Wilk natomiast dzięki swojej anatomii, instynktom i zdolnościom społecznym łatwo adaptuje się do nowych warunków. Przedstawiciele tego gatunku występują w różnorodnych środowiskach: na pustyniach, w lasach, na lodzie. W większości przypadków wilki żyją w stadzie składającym się z jednej pary rodzicielskiej i od czterech do nawet czterdziestu młodszych, zwykle spokrewnionych ze sobą wilków. Stado współpracuje i dzieli się obowiązkami. Starsze wilki pomagają w wychowywaniu młodych, a cała grupa działa razem, gdy poluje na większą zwierzynę. Terytorium ma dla nich wielkie znaczenie i sporo czasu wilki spędzają na wyznaczaniu i bronieniu jego granic.

Dziesiątki tysięcy lat temu wewnątrz tych granic zaczęli pojawiać się ludzie. Homo sapiens, który rozwinął się poprzez stadia habilis i erectus, porzucił koczowniczy tryb życia i zaczął tworzyć stałe osady. Jeszcze zanim pojawiło się rolnictwo, dochodziło do interakcji między ludźmi i wilkami. Jak te relacje wyglądały – jest przedmiotem spekulacji. Jedna z teorii mówi, że ludzie zamieszkujący wioski produkowali duże ilości odpadów. Wilki, które równie chętnie grzebią w odpadkach, jak polują, szybko odkryły to źródło pożywienia. Najbardziej bezczelne prawdopodobnie przezwyciężyły strach przed nowymi, nagimi stworzeniami i zaczęły korzystać z tego, co ludzie po sobie pozostawiali. W ten sposób przypadkowo zaczęła się naturalna selekcja faworyzująca wilki mniej lękające się człowieka.

Z czasem ludzie zaczęli tolerować wilki. Może czasem brali ich młode do domu jako maskotki, a w cięższych czasach – jako pokarm. Z każdym kolejnym pokoleniem spokojniejsze wilki coraz wygodniej żyły na obrzeżu ludzkiej społeczności. W końcu ludzie zaczęli rozmnażać te zwierzęta, które szczególnie lubili. Tak poczyniono pierwszy krok do udomowienia wilka, przerobienia go na takie zwierzę, jakie chcielibyśmy mieć. W przypadku wszystkich gatunków proces ten zwykle następuje poprzez stopniowe wzmacnianie więzi z ludźmi. Kolejne pokolenia były coraz bardziej łagodne, aż wreszcie zachowaniem i wyglądem zaczęły znacznie różnić się od swoich dzikich przodków. Udomowienie poprzedza więc pewnego rodzaju nieumyślny wybór zwierząt, które są przystępne, użyteczne lub sympatyczne, dzięki czemu mogą wałęsać się na obrzeżach społeczeństwa ludzkiego. Kolejny krok w tym procesie wymaga bardziej świadomego działania. Zwierzęta mniej przydatne albo mniej lubiane są porzucane, uśmiercane albo przepędzane z ludzkiego otoczenia. W ten sposób wybieramy osobniki, które lepiej nadają się do hodowli. W ostatniej fazie udomowienia dochodzi do dobrze nam znanej hodowli zwierząt o konkretnych cechach.

Świadectwa archeologiczne wskazują, że pierwsze udomowione „wilkopsy” pojawiły się dziesięć do czternastu tysięcy lat temu. Szczątki psów znaleziono w stertach śmieci (co sugeruje, że stanowiły dla ludzi własność albo pożywienie) oraz na cmentarzyskach – ich szkielety spoczywają zwinięte w kłębek u boku ludzi. Większość naukowców twierdzi jednak, że psy zaczęły z nami obcować znacznie wcześniej, nawet dziesiątki tysięcy lat temu. Istnieją genetyczne dowody w postaci próbek mitochondrialnego DNA8, które wskazują, że podział na wilki dzikie i te, które miały stać się psami, nastąpił już 145 tysięcy lat temu. Te drugie moglibyśmy nazwać protoudomowionymi, ponieważ same zmieniły swoje zachowanie w taki sposób, że wzbudzały zainteresowanie ludzi albo chociaż ich tolerancję. Gdy pojawili się ludzie, mogły już być gotowe do udomowienia. Wilki przygarnięte przez ludzi były zapewne osobnikami, które chętniej grzebały w odpadach niż polowały, były mniejsze, mniej dominujące i potulniejsze niż osobniki alfa. Mówiąc krótko, były mniej wilcze. W ten sposób u początków starożytnych cywilizacji, tysiące lat przedtem, zanim udomowiono jakiekolwiek inne zwierzę, ludzie zaprosili wilki do swoich nowo założonych wiosek.

Tych pionierskich psów nie dałoby się pomylić z przedstawicielem żadnej z setek współczesnych ras. Krótkie łapy jamnika, płaski pysk mopsa – to znacznie późniejsze rezultaty ludzkich praktyk hodowlanych. Większość znanych nam dziś ras pojawiła się nie dawniej niż kilkaset lat temu. Te wczesne psy odziedziczyły natomiast po swoich przodkach ciekawość świata i towarzyskość, które wykorzystywały zarówno w kontaktach z ludźmi, jak i między sobą. Straciły za to zamiłowanie do życia stadnego, bo nie potrzebowały towarzystwa podczas szperania w odpadkach. Również istnienie hierarchii wydawało się zbędne, gdy można było żyć i żywić się w pojedynkę. Zwierzęta te były więc towarzyskie, ale nie tworzyły hierarchii społecznej.

Tempo przemiany z wilka w psa było zaskakujące. Potrzeba było prawie dwóch milionów lat, aby homo habilis stał się homo sapiens. Wilkowi wystarczył na zamianę w psa zaledwie ułamek tego czasu. Udomowienie jest odbiciem tego, czego natura poprzez naturalną selekcję dokonuje przez setki pokoleń, lecz sztuczna selekcja przyspiesza ten zegar. Psy były pierwszymi udomowionymi zwierzętami i pod wieloma względami najbardziej nietypowymi. Większość zwierząt domowych nie należy do drapieżników. Drapieżnik wydaje się niemądrym wyborem, gdy idzie o stworzenie, które chcemy trzymać w domu. Nie tylko trudno zdobyć mięso, którym mógłby się żywić, ale także samemu można paść ofiarą jego agresji. I chociaż dzięki swym cechom pies mógł być (i był) dobrym towarzyszem na polowaniu, to w ciągu ostatnich stu lat stał się głównie przyjacielem i dyskretnym powiernikiem, a nie pracownikiem.

Wilki mają cechy, które czynią je doskonałymi kandydatami do sztucznej selekcji. Proces ten preferuje zwierzęta uspołecznione, elastyczne i łatwo przystosowujące swoje zachowanie do różnych warunków. Wilki rodzą się w stadzie, ale pozostają w nim tylko przez kilka lat. Później wyruszają na poszukiwanie partnera. z którym tworzą nowe stado albo dołączają do już istniejącego. Taka elastyczność, umiejętność przystosowania się do zmiennego statusu i roli społecznej ułatwia życie w nowej grupie, do której należą również ludzie. W stadzie albo przemieszczając się między stadami, wilki musiały być uwrażliwione na zachowanie towarzyszy – podobnie jak psy muszą uważnie przyglądać się swoim właścicielom. Wczesne „wilkopsy” nie przynosiły wielu korzyści ówczesnym osadnikom, musiały więc być cenione z jakiegoś innego powodu, na przykład za samo towarzyszenie. Otwartość tych osobników pozwoliła im przystosować się do nowej grupy, złożonej ze zwierząt zupełnie innego gatunku.

Daleko od wilka

Tak więc przypominający wilka przodek wilków i psów postanowił zaryzykować i powałęsać się wśród ludzi. W końcu został zaadoptowany i ukształtowany przez ludzi, a nie przez kaprysy natury. Sprawia to, że porównanie dzisiejszych wilków z psami jest bardzo interesujące. Zapewne mają ze sobą wiele wspólnego. Współczesny wilk nie jest przodkiem psa, chociaż wilki i psy mają wspólnego przodka. Dzisiejszy wilk zapewne także różni się znacznie od swoich pradziadów. O różnicy między psami i wilkami stanowią prawdopodobnie cechy, które sprawiły, że ludzie przyjęli protopsy do swoich domów, oraz cechy, które później sami ukształtowali w trakcie hodowli.

Odmienności jest wiele. Niektóre dotyczą procesu rozwojowego, na przykład oczy psich szczeniąt nie otwierają się przez co najmniej dwa tygodnie od narodzin, podczas gdy potomstwo wilków zaczyna widzieć już po dziesięciu dniach. Taka mała różnica może mieć kaskadowy efekt. Ogólnie psy rozwijają się wolniej pod względem fizycznym i behawioralnym. Kamienie milowe rozwoju – chodzenie, noszenie przedmiotów w pysku, pierwsze zabawy z gryzieniem – u psów z reguły występują później niż u wilków9. Ta mała różnica zmienia się w wielką, gdyż znaczy to, że przestrzeń socjalizacji jest inna u psów niż u wilków. Psy mają więcej czasu na naukę o innych istotach i przyzwyczajanie się do przedmiotów, które ich otaczają. Jeśli podczas pierwszych miesięcy życia mają kontakt z osobnikami innego gatunku – ludźmi, małpami, królikami czy kotami – przywiązują się do nich i zaczynają je faworyzować, często hamując drapieżnicze popędy, których moglibyśmy się po nich spodziewać. Ten okres społecznego rozwoju, określany jako krytyczny, to czas, w którym psy dowiadują się, kto jest psem, kto przyjacielem, a kto obcym. Są wtedy najbardziej chłonne na wiedzę o swoich rówieśnikach, o właściwym zachowaniu i związkach między wydarzeniami. Wilki mają mniej czasu na dowiadywanie się, kto jest przyjacielem, a kto wrogiem.

Istnieją również różnice w organizacji społecznej: psy nie łączą się w stada, zwykle poszukują jedzenia lub polują na małą zwierzynę indywidualnie lub równolegle10. Chociaż nie polują wspólnie, chętnie współpracują. Na przykład psy myśliwskie i psy przewodnicy uczą się współdziałać ze swoimi właścicielami. Proces socjalizacji wśród ludzi jest dla psa czymś normalnym, podczas gdy wilki w naturalny sposób uczą się nas unikać. Pies jest członkiem ludzkiej grupy społecznej. Jego naturalnym środowiskiem są ludzie i inne psy. Psy okazują coś, co u niemowląt nazywa się przywiązaniem: przedkładają swojego najbliższego opiekuna nad innych. Rozdzielenie z opiekunem wywołuje u nich niepokój, a jego powrót – wielką radość. Chociaż wilki witają innych członków stada, gdy wracają do niego po nieobecności, to nie wydaje się, by przywiązywały się szczególnie do konkretnych osobników. Dla zwierzęcia, które ma przebywać wśród ludzi, takie przywiązanie ma sens, w przeciwieństwie do zwierzęcia, które żyje w stadzie.

Psy i wilki różnią się pod względem fizycznym. Chociaż psy nadal są wszystkożernymi czworonogami, różnorodność kształtów i rozmiarów ich ciała jest niesamowita. Żaden inny przedstawiciel psowatych ani w ogóle inny gatunek zwierzęcia nie może pochwalić się takim zróżnicowaniem typów budowy – od dwukilowych spanieli papillon po stukilowe nowofundlandy, od szczupłych psów z długimi pyskami i cienkimi ogonami, po pulchne psy z krótkimi pyskami i ogonkami. Można zmodyfikować psie łapy, uszy, oczy, nosy, ogony, futro, biodra i brzuch, a pies nadal pozostanie psem. Dla kontrastu, rozmiary wilków, podobnie jak większości dzikich zwierząt żyjących w określonym środowisku, są zbliżone. Jednak nawet „przeciętnego” psa – coś w rodzaju typowego kundla – łatwo odróżnić od wilka. Skóra psa jest grubsza. Oba zwierzęta mają tyle samo zębów, ale psie zęby są mniejsze. Łeb psa jest mniejszy niż wilka o mniej więcej dwadzieścia procent. Innymi słowy, gdy porównujemy wilka i psa o podobnych wymiarach, czaszka psa, i co za tym idzie, jego mózg są znacznie mniejsze.

Fakt ten był wielokrotnie podkreślany, być może z powodu popularności teorii (już obalonej), że rozmiar mózgu decyduje o inteligencji. Pomimo błędności takiego rozumowania łatwość przejścia od rozmiaru mózgu do jego jakości górowała nad argumentami świadczącymi o czymś przeciwnym. Studia porównawcze nad rozwiązywaniem problemów przez wilki i psy początkowo zdawały się potwierdzać niższość tych ostatnich. Wilki wychowywane przez ludzi wypadały znacznie lepiej od psów w teście polegającym na wyciągnięciu w określonej kolejności trzech lin spomiędzy wielu innych. Wilki znacznie szybciej nauczyły się wyciągać linę, a potem o wiele lepiej radziły sobie z wyborem odpowiedniej kolejności (o wiele częściej też rozrywały liny na kawałki, ale naukowcy nie zdradzają, co miałoby to mówić o ich zdolnościach poznawczych). Wilki są także, w przeciwieństwie do psów, dobre w wydobywaniu się z zamkniętych klatek. Większość badaczy zgadza się, że zwracają większą uwagę na otaczające je obiekty i umiejętniej się z nimi obchodzą. Pod wpływem takich wyników zrodziło się przekonanie o znacznych różnicach między wilkami i psami pod względem zdolności poznawczych. Wilki są uważane za zwierzęta bystre i sprawne intelektualnie, a psy wychodzą na głupców. W istocie jednak na przestrzeni dziejów opinie w kwestii, które z tych zwierząt jest bardziej inteligentne, mocno się wahały. Na naukę często ma wpływ kultura, w ramach której funkcjonuje, i poszczególne teorie były odzwierciedleniem dominujących w danym okresie poglądów na temat zwierzęcych umysłów. Zebrane dotąd dane o zachowaniu psów i wilków prowadzą do mniej jednoznacznych wniosków. Wilki wydają się lepsze w rozwiązywaniu niektórych typów zadań fizycznych. Można to częściowo wyjaśnić, przypatrując się ich naturalnemu zachowaniu. Dlaczego wilki tak dobrze radziły sobie z wyciąganiem lin? Ponieważ w naturalnym środowisku często łapią i ciągną różne przedmioty (na przykład swoje ofiary). Różnica ta może więc być częściowo spowodowana mniejszymi wymaganiami, jakie życie stawia psom. Zostały wprowadzone w życie ludzi i niektóre umiejętności, kiedyś konieczne do przetrwania, nie są już im potrzebne. Jaksię przekonamy, braki w umiejętnościach fizycznych psy nadrabiają większą zdolnością komunikowania się z ludźmi.

I wtedy spotkały się nasze spojrzenia…

Ostatnia różnica między tymi dwoma gatunkami wydaje się nieistotna, lecz ta mała odmienność w zachowaniu ma ogromne konsekwencje. Psy patrzą nam w oczy.

Psy nawiązują z nami kontakt wzrokowy w oczekiwaniu na informacje – o tym, gdzie znajduje się jedzenie, o naszych uczuciach, o tym, co się dzieje. Wilki unikają kontaktu wzrokowego. U obu gatunków kontakt wzrokowy może oznaczać groźbę: wpatrywanie się w kogoś jest zaznaczaniem własnej wyższości. Podobnie wygląda to u ludzi. Na zajęciach z psychologii proszę studentów o przeprowadzenie prostego eksperymentu w terenie. Mają nawiązać i utrzymać kontakt wzrokowy ze wszystkimi, których mijają na kampusie. Zarówno ci, którzy nawiązują kontakt, jak i odbiorcy ich spojrzeń zachowują się wyjątkowo jednolicie: pragną jak najszybciej odwrócić wzrok. Eksperyment jest dla studentów stresujący i wielu z nich odkrywa nagle, że są bardzo nieśmiali. Twierdzą, że zaczyna im walić serce i zaczynają się pocić, gdy przez kilka sekund patrzą mijanej osobie w oczy. Na poczekaniu wymyślają niestworzone historie, by wytłumaczyć, dlaczego ktoś spojrzał w bok albo odwzajemniał spojrzenie o pół sekundy dłużej. W większości wypadków ci, w których się wpatrują, odwzajemniają się tym samym. Podobny eksperyment ze spojrzeniami pozwala zweryfikować tendencję osobników naszego gatunku do podążania za wzrokiem innych. Jeden ze studentów podchodzi do dobrze widocznego dla wszystkich obiektu – budynku, drzewa, plamy na chodniku – i wpatruje się w jakiś jego punkt. Jego partner, inny student, staje w pobliżu i ukradkiem notuje reakcje przechodniów. Jeśli nie pada deszcz i ćwiczenie odbywa się poza godzinami szczytu, to przynajmniej część ludzi zatrzymuje się, aby powędrować za wzrokiem studenta i wpatrywać się w fascynującą plamę: przecież coś musi w niej być!

Jeśli nie dziwi nas takie zachowanie, to dlatego, że jest bardzo ludzkie: jesteśmy wzrokowcami. Psy też patrzą. Chociaż po przodkach odziedziczyły awersję do zbyt długiego patrzenia w oczy, to wydają się predysponowane do szukania w naszych twarzach informacji, wsparcia, instrukcji. To nie tylko sprawia nam przyjemność – bo odczuwamy pewnego rodzaju satysfakcję, gdy patrzymy psu głęboko w oczy, a on odwzajemnia spojrzenie – ale także świetnie nadaje się do budowania relacji z ludźmi. Jak przekonamy się w dalszej części książki, patrzenie w oczy stanowi podstawę społecznych zdolności psów. My sami unikamy kontaktu wzrokowego z nieznajomymi, ale zarazem polegamy na kontakcie wzrokowym z osobami bliskimi. Ukradkowe spojrzenie niesie w sobie informację, kontakt wzrokowy pogłębia nasze relacje. Jest konieczny do normalnej komunikacji.

Dlatego wyrobienie się u psa umiejętności nawiązania i utrzymania kontaktu wzrokowego z człowiekiem mogło być jednym z pierwszych kroków do jego udomowienia. Wybieraliśmy te psy, które patrzyły nam w oczy. To zadziwiające, co uczyniliśmy z nimi następnie. Zaczęliśmy je konstruować.

Fantazje na temat psa

Na plakietce przyklejonej na jej klatce napisane było: „mieszaniec labradora”. Każdy pies w schronisku był mieszańcem labradora. Pump jednak na pewno miała w sobie też coś ze spaniela: czarna, lśniąca sierść opadała w dół na jej szczupłym ciele, aksamitne uszy zwisały, okalając pysk. We śnie wyglądała zupełnie jak niedźwiadek. Sierść na ogonie szybko stała się długa i puszysta – a więc jest golden retrieverem. Potem łagodne fale na jej podbrzuszu zgęstniały, a policzki wypełniły się trochę – no dobrze, więc wodołaz. W miarę dorastania jej tułów powiększał się, przybierając solidny kształt beczki – czyli jednak labrador. Ogon wygląda jak chorągiew i wymaga przystrzygania więc może jednak krzyżówka labradora z golden retrieverem. W jednej chwili jest spokojna, a w następnej biega jak szalona jak pudel. Jest kudłata i pulchna – zapewne jest dziełem psa pasterskiego, który zakradł się w krzaki z ładną owieczką. Po prostu jest jedyna w swoim rodzaju.