Na wschód od Edenu - John Steinbeck - ebook

Na wschód od Edenu ebook

John Steinbeck

4,6

21 osób interesuje się tą książką

Opis

Słynnym „Na wschód od Edenu” Prószyński i S-ka otwiera serię autorską, w której przypomni wszystkie dzieła Johna Steinbecka. Znajdą się w niej również tytuły nigdy wcześniej w Polsce niepublikowane.

Powieść uznawana za najwybitniejsze dzieło Steinbecka opowiada o tragicznym losie rodziny Trasków, która na przełomie XIX i XX wieku osiedliła się w dolinie Salinas. Adam Trask, farmer, samotnie wychowuje dwóch synów – Arona i Kaleba. Chłopcy różnią się od siebie jak woda i ogień, a jedyne co ich łączy, to nieustanna rywalizacja o miłość surowego ojca. Aron jest spokojny i posłuszny, Kal to urodzony buntownik, który żywi wyraźną niechęć do brata i za wszelką cenę chce odnaleźć matkę. Napiętą sytuację między braćmi pogłębia jeszcze miłość do tej samej dziewczyny – Abry. W końcu Kaleb odnajduje matkę, demoniczną Kathy, w domu publicznym i odkrywa, że jest ona zupełnym przeciwieństwem tego, co uosabia ukochany ojciec. Rozdarcie wewnętrzne, konieczność dokonania wyboru i nadmiar napięć doprowadzają do tragedii…

Na wschód od Edenu” to jedna z najwybitniejszych i zarazem najpopularniejszych powieści XX wieku. Podczas gdy w warstwie fabularnej jest realistyczną sagą rodziny kalifornijskich ranczerów, jej drugie, głębsze dno można odczytywać jako reinterpretację biblijnej historii o Kainie i Ablu i przypowieść o walce dobra ze złem w człowieku.

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:

Androidzie
iOS
czytnikach certyfikowanych
przez Legimi
Windows
10
Windows
Phone

Liczba stron: 1010

Odsłuch ebooka (TTS) dostepny w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacjach Legimi na:

Androidzie
iOS

Popularność




Tytuł oryginału

EAST OF EDEN

Copyright © John Steinbeck, 1952

All rights reserved

Projekt okładki

Olga Reszelska

Zdjęcie na okładce

© Yolande de Kort / Arcangel Images

Redaktor prowadzący

Katarzyna Rudzka

Redakcja

Lucyna Łuczyńska

Korekta

Michał Załuska

Łamanie

Ewa Wójcik

Jolanta Kotas

ISBN 978-83-7648-986-5

Warszawa 2011

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-651 Warszawa, ul. Garażowa 7

www.proszynski.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

PASCALOWI COVICI

Drogi Pat

Zastałeś mnie przy rzeźbieniu jakiejś figurki z drewna i powiedziałeś:

– Może byś co zrobił i dla mnie?

Spytałem, co byś chciał, a ty odrzekłeś:

– Pudełko.

– Na co?

– Żeby w nie włożyć różne rzeczy.

– Jakie rzeczy?

– A to, co masz – powiedziałeś.

Oto twoje pudełko. Zawiera ono prawie wszystko, co mam, a jednak nie jest pełne. Znajdziesz w nim ból i wzruszenie, przyjemne i nieprzyjemne uczucia, złe myśli i dobre myśli – zadowolenie z rodzącego się pomysłu, trochę rozpaczy i nieopisaną radość tworzenia.

A ponad tym wszystkim jest cała wdzięczność i przywiązanie, jakie mam dla ciebie.

Mimo to jednak pudełko nie jest pełne.

John

CZĘŚĆ PIERWSZA

ROZDZIAŁ 1

Dolina rzeki Salinas znajduje się w północnej Kalifornii. Jest ona długim, wąskim zagłębieniem pomiędzy dwoma łańcuchami gór, a Salinas wije się jej środkiem i wpada do rzeki Monterey.

Pamiętam nazwy, jakie w dzieciństwie nadawałem różnym trawom i tajemniczym kwiatom. Pamiętam miejsca, gdzie trafiały się ropuchy, i godzinę przebudzenia ptaków w lecie, zapach drzew i pór roku, i to, jak wyglądali, chodzili, a nawet pachnieli ludzie. Wspomnienia zapachów są bardzo bogate.

Pamiętam, że góry Gabilany, na wschód od doliny, były jasne, wesołe, pełne słońca i uroku, i jakieś pociągające, tak że miałeś ochotę wspiąć się na ich rozgrzane stoki nieomal tak samo, jak pragniesz wdrapać się na kolana ukochanej matki. Te góry przyzywały cię, obiecując pieszczotę brunatnych traw. Łańcuch Santa Lucia piętrzył się na tle nieba po stronie zachodniej i odgradzał dolinę od pełnego morza – ten był zaś ciemny i posępny, nieprzyjazny i groźny. Zawsze znajdowałem w sobie lęk przed zachodem i miłość wschodu. Nie mam pojęcia, skąd mi się to wzięło, chyba stąd, że poranek nadchodził zza szczytów Gabilanów, a noc spływała ze stoków Santa Lucia. Możliwe, że narodziny i śmierć dnia miały jakiś związek z moim stosunkiem uczuciowym do tych dwóch łańcuchów górskich.

Z obu stron doliny wymykały się żlebami małe strumyki wpadające do łożyska Salinas. Zimą wilgotnego roku były silne i wezbrane, wzdymały rzekę tak, że niekiedy szalała i kipiała, przepełniona po brzegi, i wtedy stawała się niszczycielką. Obrywała krawędzie uprawnych gruntów i zmywała całe akry ziemi, obalała i pochłaniała stodoły i domy, które potem przewalały się w wodzie, unoszone prądem. Porywała krowy, świnie i owce, topiła je w zmętniałych, brunatnych nurtach i unosiła do morza. Gdy przyszła późna wiosna, rzeka kurczyła się w sobie i ukazywały się jej piaszczyste brzegi. A w lecie w ogóle nie płynęła po powierzchni ziemi. Gdzieniegdzie w głębokich wirowiskach pod wysokim brzegiem pozostawały sadzawki wody. Odrastały sitowia i trawy, a wierzby rozprostowywały się, unosząc na koronach szczątki pozostałe z powodzi. Salinas była rzeką sezonową. Letnie słońce wpędzało ją pod ziemię. Nie była wcale piękna, ale nie mieliśmy innej, więc chełpiliśmy się nią – tym, jaka jest niebezpieczna podczas wilgotnej zimy, a jaka wyschnięta w letnią suszę. Chełpić się można każdą rzeczą, jeżeli jest ona wszystkim, co mamy. Możliwe, że im mniej mamy, tym więcej musimy się chełpić.

Dolina Salinas ciągnąca się między pasmami gór i poniżej ich stoków stanowiła niegdyś dno stumilowego morskiego zalewu. Ujście rzeki pod Moss Landing było przed wiekami wylotem tej długiej połaci wód śródlądowych. Kiedyś mój ojciec wiercił studnię o pięćdziesiąt mil dalej w dolinie. Świder wybrał najpierw wierzchnią glebę, potem żwir, wreszcie biały morski piasek pomieszany z muszelkami, a nawet kawałkami fiszbinu. Było tam dwadzieścia stóp piasku, potem znów czarna ziemia, a nawet kawałek sekwoi, tego niezniszczalnego drzewa, które nigdy nie próchnieje. Zanim utworzyło się tutaj śródlądowe morze, dolina musiała być porośnięta lasem. A to wszystko stało się tam, wprost pod naszymi stopami. I niekiedy nocą zdawało mi się, że wyczuwam pod sobą zarówno morze, jak i las sekwoi, który rósł tutaj przedtem.

Na rozległych, płaskich terenach doliny gleba tworzyła głęboką i żyzną warstwę. Wystarczyła jedna zima obfita w deszcze, by wytrysnęła trawą i kwiatami. W wilgotne lata kwiaty wiosenne wyglądały zjawiskowo. Całe dno doliny, a także stoki wzgórz, okrywał dywan łubinu i maków. Kiedyś pewna kobieta powiedziała mi, że barwy kwiatów wydają się żywsze, jeżeli dorzucić trochę białych, które podkreślają ich kolor. Otóż każdy płatek niebieskiego łubinu ma białą obwódkę, toteż cały łan jest niewiarygodnie błękitny. A łubin był tam jeszcze nakrapiany plamami kalifornijskich maków. Te znowu mają barwę płomienną – nie pomarańczową, nie złotą, ale taką, że gdyby czyste złoto było płynne i mogła zbierać się na nim piana, miałaby może kolor owych maków. Kiedy mijała pora ich kwitnienia, zjawiała się żółta gorczyca wyrastająca do znacznej wysokości. Gdy mój dziadek przybył do doliny, gorczyca wybujała tak wysoko, że człowiekowi na koniu wystawała tylko głowa ponad jej żółte kwiaty. Na wyżynach trawa była usiana jaskrami, stokrociami, żółtymi bratkami o czarnych środkach. Nieco później pojawiały się czerwone i żółte kępy indiańskiego jastrzębca. Wszystkie kwiaty rosły na otwartych miejscach, wystawionych na słońce.

Pod wirginijskimi dębami, w cieniu i mroku, kwitł wonny złotowłos, a z okrytych mchem brzegów strumieni zwisały kiście pięciopalczastych i złocistych paproci. Poza tym rosły tam kampanule, maleńkie latarenki, kremowobiałe i nieomal nieprzyzwoite w swojej piękności, te zaś były tak rzadkie i czarodziejskie, że dziecko, które je znalazło, czuło się wyróżnione i uprzywilejowane przez cały dzień.

Gdy nadszedł czerwiec, trawy wysiewały się i żółkły, a wzgórza okrywały się rdzawością, która nie była rdzawa, ale złota, szafranowa i czerwona – nieopisanej barwy. I odtąd aż do następnych deszczów ziemia wysychała, a strumyki przestawały płynąć. Na płaskim gruncie pojawiały się pęknięcia. Rzeka Salinas wsiąkła w piasek. W dolinie dął wiatr, unosząc kurz i źdźbła słomy, a nabierał siły i ostrości, w miarę jak gnał coraz dalej na południe. Wieczorami ucichał. Był to wiatr drażniący, nerwowy, a drobiny kurzu wgryzały się człowiekowi w ciało i piekły w oczy. Mężczyźni, którzy pracowali na polu, nosili ochronne okulary i zakrywali sobie nosy chustkami dla ochrony przed pyłem.

Gleba w dolinie zalegała grubą, żyzną warstwą, natomiast stoki wzgórz pokrywała tylko cienkim naskórkiem niesięgającym głębiej niż korzenie traw, a im wyżej wchodziło się na zbocza, tym była płytsza, usiana sterczącymi krzemieniami, by wreszcie na granicy roślinności przemienić się w rodzaj suchego, krzemiennego żwiru, który oślepiająco błyszczał w upalnym słońcu.

Mówiłem o bogatych latach, w których deszcze były obfite. Ale zdarzały się też lata suche, i te szerzyły postrach w dolinie. Woda pojawiała się w cyklach trzydziestoletnich. Najpierw pięć czy sześć lat wilgotnych, wspaniałych, kiedy to poziom opadów wynosił od dziewiętnastu do dwudziestu pięciu cali, a ziemia buchała trawą. Potem następowało sześć lub siedem niezłych lat z opadami od dwunastu do szesnastu cali. Wreszcie nadchodziły lata suche i wtedy bywało czasem najwyżej siedem czy osiem cali deszczu. Ziemia zsychała się, trawy wyrastały nędznie do kilkunastu centymetrów wysokości, a w dolinie pojawiały się wielkie, parchate łysiny. Dęby nabierały niezdrowego wyglądu, a bożydrzew szarzał. Ziemia pokrywała się pęknięciami, studnie wysychały, osowiale bydło szczypało suche badyle. Wtedy farmerów i ranczerów napełniała odraza do doliny Salinas. Krowy chudły, a czasem padały z głodu. Wodę do picia trzeba było zwozić w beczkach na farmy.

Niektóre rodziny wyprzedawały się niemal za bezcen i wynosiły z okolicy. A ludzie niezmiennie zapominali o latach żyznych podczas lat suszy, w latach wilgotnych zaś zatracali wszelkie wspomnienie o latach suchych. Tak działo się zawsze.

Taka była długa dolina Salinas. Jej dzieje nie różniły się od historii reszty tego stanu. Najpierw zamieszkiwali ją Indianie, pośledni szczep pozbawiony energii, pomysłowości i kultury, lud, który żywił się czerwiami, świerszczami i ślimakami, zbyt gnuśny, aby polować lub łowić ryby. Jedli to, co im się trafiło, i nie sadzili nic. Mełli na mąkę gorzkie żołędzie. Nawet ich wojowanie było jakąś ospałą pantomimą.

Potem przyszli twardzi, oschli Hiszpanie, którzy przemierzali kraj zachłanni i trzeźwi, a ich zachłanność szukała złota lub Boga. Zbierali dusze tak, jak zbierali klejnoty, zagarniali góry i doliny, rzeki i całe połacie ziemi aż po widnokrąg, podobnie jak teraz człowiek zdobywa tytuł własności do działki budowlanej. Twardzi, nieczuli ludzie przebiegali bez wytchnienia tam i z powrotem całe wybrzeże. Wielu osiadało na lennach rozległych jak księstwa, nadanych im przez królów hiszpańskich, którzy nie mieli najmniejszego pojęcia, jak wygląda owa darowizna. Ci pierwsi właściciele mieszkali w ubogich feudalnych osadach, a bydło ich żyło i rozmnażało się na swobodzie. Od czasu do czasu zabijali je dla skór i łoju, mięso zaś pozostawiali sępom i kojotom.

Kiedy Hiszpanie przyszli, musieli nadać nazwy wszystkiemu, co tylko zobaczyli. Jest to pierwszy obowiązek każdego eksploratora – obowiązek i zarazem przywilej. Trzeba nazwać jakąś rzecz, zanim się ją oznaczy na ręcznie rysowanej mapie. Byli to oczywiście ludzie religijni, tymi zaś, którzy umieli czytać i pisać, prowadzili kroniki i rysowali mapy – byli twardzi, niezmordowani księża, jacy zjawiali się wraz z żołnierzami. Toteż pierwszymi nazwami miejscowości stały się imiona świętych lub nazwy świąt religijnych obchodzonych w miejscach postoju. Świętych jest wielu, ale ich liczba nie jest niewyczerpana, toteż znajdujemy powtórzenia pierwotnych nazwań. Mamy więc San Miguel, St. Michael, San Ardo, San Bernardo, San Benito, San Lorenzo, San Carlos, San Francisquito. A dalej święta: Natividad – Boże Narodzenie; Nacimiente – Narodzenie Matki Boskiej; Soledad – Samotność. Ale miejscowości bywały też nazywane od tego, jak w danej chwili czuła się ekspedycja: Buena Esperanza – Dobra Nadzieja; Buena Vista, bo widok był piękny, i Chualar, bo było tam ładnie. Potem przyszły nazwy opisowe: Paso de los Robles ze względu na dęby; Los Laureles od laurów; Tularcitos od trzcin na mokradłach i Salinas od ługowca, który był biały jak sól.

Następnie różne miejsca otrzymywały nazwy od napotkanych tam zwierząt i ptaków: Gabilanes od jastrzębi, które latały w tutejszych górach; Topo od kreta, Los Gatos od żbików. Pomysł nasuwała niekiedy sama natura: Tassajara – filiżanka ze spodkiem; Laguna Seca – wyschłe jezioro; Corral de Tierra, czyli wał ziemny; Paraiso, bo było tam jak w niebie.

Później zjawili się Amerykanie – jeszcze bardziej zachłanni, bo liczniejsi. Wzięli te ziemie w posiadanie i przerobili prawa, by nadać ważność swoim tytułom własności. W całym kraju mnożyły się osady rolne, najpierw w dolinach, potem na stokach wzgórz – niewielkie drewniane domki kryte gontami z sekwoi i zagrody z nieociosanych pali. Gdzie tylko wyciekał z ziemi strumyczek wody, tam wyrastał dom i jakaś rodzina zaczynała rozwijać się i mnożyć. W ogródkach przed domami sadzono krzewy czerwonych pelargonii i róż. Ślady kół bryczek pojawiały się w miejsce wydeptanych ścieżek, a łany żyta, pszenicy i owsa rozpościerały tam, gdzie przedtem rosła żółta gorczyca. Co dziesięć mil wzdłuż uczęszczanych szlaków natrafiało się na sklep i kuźnię, i one właśnie stały się zalążkami małych miasteczek, takich jak Bradley, King City czy Greenfield.

Amerykanie mieli większą od Hiszpanów skłonność do nadawania nazw pochodzących od ludzi. Kiedy już zasiedlono doliny, nazwy zaczęły się odnosić raczej do wydarzeń, które tam miały miejsce, i te właśnie są dla mnie najbardziej pociągające ze wszystkich, gdyż każda ma związek z jakąś zapomnianą historią. Myślę o Bolsa Nueva – nowej sakiewce; Morocojo – chromym Maurze (kimże mógł być i skąd się tam wziął?); o Kanionie Dzikiego Konia, o Wzgórzu Mustanga i Kanionie Strzępu Koszuli. Nazwy miejsc noszą piętno ludzi, którzy im je nadali – są pełne szacunku albo lekceważenia, opisowe, poetyckie lub uwłaczające. Każdą miejscowość można ochrzcić San Lorenzo, ale Kanion Strzępu Koszuli czy Chromy Maur to coś zupełnie innego.

Wieczorem nad osadami świszczał wiatr, więc farmerzy sadzili milowe pasy ochronne eukaliptusów, by nie dopuścić do zwiania zoranej gleby. I tak mniej więcej wyglądała dolina Salinas, kiedy mój dziadek przywiózł żonę i osiedlił się na stoku wzgórza, na wschód od King City.

ROZDZIAŁ 2

Chcąc opowiedzieć wam o Hamiltonach, muszę się oprzeć na gawędach, starych fotografiach, zasłyszanych historiach i na wspomnieniach, które są mgliste i pomieszane z różnymi bajaniami. Nie byli to ludzie wybitni, więc też zachowało się niewiele danych na ich temat, poza zwykłymi dokumentami, dotyczącymi urodzeń, ślubów, własności ziemi i zgonów.

Młody Samuel Hamilton przybył z północnej Irlandii, podobnie jak jego żona. Był potomkiem drobnych rolników, ani bogatych, ani ubogich, którzy żyli na tym samym kawałku ziemi i w tym samym kamiennym domu od setek lat. Hamiltonowie potrafili zdobyć nieprzeciętne wykształcenie i byli bardzo oczytani, i jak to się często zdarzało w owym zielonym kraju, łączyły ich powiązania i pokrewieństwo z wysoko postawionymi i bardzo skromnymi ludźmi, tak że jeden ich kuzyn mógł być baronetem, a inny żebrakiem. No i oczywiście wywodzili się od starodawnych królów Irlandii, jak każdy Irlandczyk.

Dlaczego Samuel porzucił dom i zielone poletka swoich przodków, tego mi nie wiadomo. Nigdy nie zajmował się polityką, więc nie jest prawdopodobne, aby go wygnało z kraju oskarżenie o bunt, a był też nieskazitelnie uczciwy, co wyłącza policję jako motor działania.

W naszej rodzinie chodziły słuchy – nawet nie plotki, a raczej niewypowiadane głośno domysły – że wygnała go miłość, i to miłość nie do tej kobiety, z którą się ożenił. Nie wiem natomiast, czy uczucie to było szczęśliwe, czy też odjechał zbolały wskutek miłosnego zawodu. Zawsze woleliśmy przypuszczać, że raczej to pierwsze. Samuel odznaczał się urodą, wdziękiem i wesołością. Trudno więc sobie wyobrazić, żeby go odrzuciła którakolwiek wiejska dziewczyna irlandzka.

Przybył do doliny Salinas u szczytu sił, rześki, pełen pomysłów i energii. Oczy miał bardzo niebieskie, a w chwilach zmęczenia jedno z nich uciekało lekko w bok. Był mężczyzną masywnym, ale w pewnym sensie delikatnym. Przy znojnej pracy na ranczo zawsze wyglądał niepokalanie czysto. Miał zmyślne ręce; był dobrym kowalem, stolarzem i snycerzem, potrafił zaimprowizować, co kto chciał, z kawałków drewna czy metalu. Bezustannie wymyślał nowe sposoby wykonywania starej rzeczy, sporządzania jej lepiej i szybciej, ale nigdy przez całe swoje życie nie miał zdolności do pomnażania pieniędzy. Inni, którzy tę zdolność mieli, podkradali Samuelowi pomysły, sprzedawali je i bogacili się, natomiast Samuel do śmierci ledwie mógł związać koniec z końcem.

Nie wiem, co skierowało jego kroki do doliny Salinas. Nie było to odpowiednie miejsce dla człowieka z zielonego kraju, a jednak przyjechał tam na jakieś trzydzieści lat przed schyłkiem stulecia i przywiózł swoją drobną żonę Irlandkę, zamkniętą w sobie, twardą kobiecinkę, pozbawioną humoru jak kura.

Miała surową, prezbiteriańską mentalność oraz kodeks moralny, który przygważdżał i miażdżył nieledwie wszystko, co przyjemne. Nie wiem, gdzie Samuel ją poznał, jak się do niej zalecał i wreszcie poślubił. Myślę, że gdzieś w głębi serca miał wyciśnięty obraz innej dziewczyny, był bowiem człowiekiem spragnionym miłości, a jego żona nie należała do kobiet, które ujawniają swoje uczucia. Mimo to jednak przez wszystkie lata od jego młodości aż do śmierci w dolinie Salinas nic nie wskazywało, aby interesował się jakąś inną kobietą.

Kiedy Samuel i Liza przyjechali do doliny Salinas, wszystkie równinne grunty były już zajęte – urodzajne dno doliny, małe żyzne fałdy na wzgórzach, nawet lasy – ale pozostawało jeszcze do zasiedlenia trochę ziemi na skrajach, i tam, pośród jałowych pagórków, na wschód od obecnego King City, osiedlił się Samuel Hamilton.

Postąpił wedle utartego zwyczaju. Wziął ćwierć działki dla siebie i ćwierć dla żony, a ponieważ ta była ciężarna, dobrał jeszcze ćwiartkę na dziecko. Z biegiem lat urodziło mu się dziewięcioro dzieci – czterech chłopców i pięć dziewczynek – a że przy każdych narodzinach ranczo powiększało się o następną ćwiartkę, całość wyniosła jedenaście ćwiartek, czyli tysiąc siedemset sześćdziesiąt akrów.

Gdyby ta ziemia miała jakąkolwiek wartość, Hamiltonowie staliby się bogaci. Ale pola były grudowate i suche, bez źródeł wody, a warstwa gleby tak cienka, że sterczały przez nią jej krzemienne kości. Nawet bożydrzew utrzymywał się tam z trudem, a dęby skarłowaciały z braku wilgoci. W nienajgorszych latach też było mało paszy, bydło chudło z braku dostatecznej ilości pożywienia. Spoglądając ze swoich jałowych wzgórz ku zachodowi, Hamiltonowie widzieli bogactwo dna doliny i zieloność wokół rzeki Salinas.

Samuel wybudował dom własnymi rękami, postawił też stajnię i kuźnię. Szybko przekonał się, że gdyby nawet miał dziesięć tysięcy akrów tego pagórkowatego terenu, nie mógłby się utrzymać bez wody na tak kościstej ziemi. Sam zrobił sprzęt do wiercenia studzien i odtąd wiercił je na gruntach szczęśliwszych ludzi. Wymyślił i skonstruował młockarnię i w porze żniw jeździł po farmach położonych w dolinie, młócąc zboże, którego nie chciała wydać jego własna ziemia. W swoim warsztacie ostrzył pługi, reperował brony, spawał pęknięte osie i podkuwał konie. Ludzie z całej okolicy znosili mu narzędzia do naprawy i ulepszenia. Uwielbiali słuchać, jak Samuel opowiadał o poezji i filozofii, o świecie i jego dziwach, które istniały gdzieś poza doliną Salinas. Miał dźwięczny, niski głos, przyjemny zarówno w śpiewie, jak mowie, a chociaż nie zatrącał dialektem irlandzkim, w jego sposobie mówienia była jakaś melodyjność, śpiewność i kadencja, które sprawiały, że głos Samuela brzmiał słodko w uszach milkliwych farmerów z dna doliny. Przynosili whiskey i z dala od okna kuchennego i karcącego wzroku pani Hamilton pociągali ciepławe łyki z butelki i pogryzali dziki zielony anyżek, aby zabić zapach alkoholu w oddechu. Zły to był dzień, jeżeli przynajmniej trzech albo czterech mężczyzn nie stało przed kuźnią, słuchając brzęku młotka Samuela i jego opowiadań. Nazywali go geniuszem dowcipu, zanosili jego opowieści do domu i dziwili się, jakim cudem wietrzeją po drodze, bo nigdy nie wypadały tak samo, kiedy je powtarzali w swoich własnych kuchniach.

Samuel powinien wzbogacić się na świdrze do wiercenia studzien, na młockarni i kuźni, ale nie miał daru do interesów. Jego klienci, stale cierpiący na brak pieniędzy, obiecywali zapłatę po żniwach, potem po Bożym Narodzeniu i znowu jeszcze później – aż wylatywało im to z głowy. Samuel nie potrafił się dopominać. I tak Hamiltonowie pozostawali ubodzy.

Dzieci przybywały regularnie jak lata. Nieliczni przepracowani lekarze z tego okręgu nieczęsto zdążali na ranczo, aby być przy porodzie, chyba że radość przemieniała się w koszmar i trwała kilka dni. Hamilton sam odbierał wszystkie swoje dzieci, zręcznie podwiązywał pępowiny, dawał klapsa w pośladki i usuwał pozostałości. Kiedy najmłodsze narodziło się z jakimś lekkim niedomaganiem i zaczęło sinieć, Samuel przytknął usta do warg noworodka, wdmuchiwał mu do płuc powietrze i wciągał je z powrotem, dopóki dziecko nie zdołało odetchnąć samodzielnie. Ręce Samuela były tak dobre i delikatne, że sąsiedzi mieszkający o dwadzieścia mil od Hamiltonów wzywali go do pomocy przy porodzie. A tak samo dobrze radził sobie w pomaganiu rodzącej klaczy, krowie, jak i kobiecie.

Samuel miał na półce wielką czarną księgę ze złotymi literami na okładce: „Medycyna domowa systemu doktora Gunna”. Niektóre stronice były pozaginane i wymięte od częstego czytania, inne natomiast nie oglądały światła dziennego. Wystarczy przejrzeć książkę doktora Gunna, by poznać medyczne dzieje Hamiltonów. Sfatygowane rozdziały to złamania kości, skaleczenia, potłuczenia, świnka, odra, bóle krzyża, szkarlatyna, dyfteryt, reumatyzm, dolegliwości kobiece, przepuklina i oczywiście wszystko, co dotyczy ciąży i porodu. Hamiltonowie albo musieli mieć szczęście, albo prowadzili się moralnie, bo rozdziały omawiające rzeżączkę i syfilis nigdy nie były otwierane.

Samuel nie miał sobie równego, jeżeli idzie o uśmierzanie histerii czy uspokajanie przestraszonego dziecka. Sprawiała to słodycz jego mowy i czułość serca. I podobnie jak ciało Samuela odznaczało się czystością, tak czystość była w jego myślach. Mężczyźni, którzy zachodzili do kuźni, aby pogadać i posłuchać, przestawali na ten czas kląć, nie z żadnego przymusu, ale automatycznie, jak gdyby miejsce nie było odpowiednie po temu.

Hamilton na zawsze zachował pewną cudzoziemskość. Możliwe, że tkwiła ona w kadencji jego mowy; w każdym razie skutek był taki, że mężczyźni i kobiety opowiadali mu rzeczy, z których nie zwierzyliby się krewnym ani przyjaciołom. Ta lekka obcość wyodrębniała go niejako i czyniła zeń bezpiecznego powiernika.

Liza Hamilton przedstawiała zgoła odmienny typ irlandzki. Głowę miała małą i krągłą, a w niej krągłe przekonania, nos jak kartofelek, brodę mocno zarysowaną i cofniętą, a zacięte usta, uparcie głosiły swoje poglądy, chociażby przeciwko nim występowali sami aniołowie boży.

Dobrze gotowała proste potrawy, a jej dom – bo to zawsze był jej dom – lśnił czystością, wypucowany i wyszorowany. Rodzenie dzieci nie unieruchamiało jej na czas dłuższy – musiała uważać na siebie co najwyżej przez dwa tygodnie. Widocznie miała kość miednicową z fiszbinu, bo rodziła jedno po drugim duże dzieci.

Miała ogromnie rozbudowane pojęcie grzechu. Lenistwo było grzechem, podobnie jak gra w karty, która stanowiła dla niej pewną odmianę lenistwa. Odnosiła się podejrzliwie do wszelkiej zabawy, bez względu czy chodziło o tańce, śpiewy czy choćby śmiech. Uważała, że ludzie, którzy się bawią, są otwarci na szatana. Niestety, Samuel miał skłonność do śmiechu, toteż wydaje mi się, że, zdaniem Lizy, ułatwiał dostęp szatanowi. Chroniła go, jak mogła.

Włosy nosiła zawsze ściągnięte do tyłu i upięte w twardy węzeł. Nie mogę sobie przypomnieć, jak się ubierała, więc zapewne musiała nosić suknie, które dokładnie do niej pasowały. Nie miała ani iskierki humoru, a tylko czasem błyskała ostrzem ciętego dowcipu. Wnuki napawała lękiem, ponieważ nie było w niej żadnej słabości. Przez całe życie znosiła dzielnie i bez skarg wszelkie cierpienia, w przekonaniu, że Bóg chce, by każdy żył właśnie w ten sposób. Jej zdaniem, nagroda za to przychodziła dopiero później.

Kiedy nowi ludzie przybyli na Zachód, zwłaszcza z podzielonych między właścicieli i wyrywanych sobie wzajemnie gospodarstewek Europy, i zobaczyli tak wielkie obszary, które można było posiąść przez zwykłe podpisanie papierka i zbudowanie fundamentów, ogarnęła ich świerzbiąca żądza ziemi. Chcieli jej coraz więcej i więcej – dobrej ziemi, jeśli to możliwe, ale w każdym razie ziemi. Całkiem prawdopodobne, że tkwiły w nich jakieś włókienka wspomnień o feudalnej Europie, gdzie wielkie rody stawały się i pozostawały wielkimi dlatego, że coś posiadały. Pierwsi osadnicy brali ziemię, której nie potrzebowali i nie mogli uprawiać; brali nawet bezwartościową, byleby ją mieć na własność. Wszelkie proporcje uległy odmianie. Człowiek, który mógł być zamożny, siedząc w Europie na dziesięciu akrach, był biedny jak mysz kościelna na dwóch tysiącach akrów w Kalifornii.

Niebawem wszystkie grunty na jałowych wzgórzach w pobliżu King City i San Ardo zostały rozebrane i nędzarskie rodziny rozproszyły się po pagórkach, usiłując w miarę możliwości wydrapać środki utrzymania z chudej, krzemienistej gleby. Wraz z kojotami wiodły zapobiegliwe, beznadziejne bytowanie poniżej minimum egzystencji. Osiadły tu bez pieniędzy, bez sprzętu, narzędzi i kredytu, zwłaszcza bez żadnej znajomości nowego kraju i metod użytkowania go. Nie mam pojęcia, czy pozwalała im na to iście boska głupota, czy wielka wiara. Niewątpliwie podobne przedsięwzięcia już prawie zniknęły z tego świata. A tamte rodziny jakoś przeżyły i rozwijały się. Posiadały pewne narzędzia czy broń, która już nieomal zanikła, a może tylko jest chwilowo uśpiona. Niektórzy twierdzą, że ponieważ ci ludzie głęboko wierzyli w sprawiedliwego, moralnego Boga, więc mogli pokładać w Nim całą wiarę, a pomniejsze zabezpieczenia zdawali na los szczęścia. Myślę jednak, że ponieważ ufali sami sobie i mieli dla siebie szacunek jako dla jednostek, ponieważ wiedzieli ponad wszelką wątpliwość, że są wartościowi i potencjalnie moralni – mogli ofiarowywać Bogu własną dzielność i godność, by później otrzymać je z powrotem.

Podobne rzeczy zanikły, może dlatego że ludzie już sobie nie ufają, a kiedy tak jest, nie pozostaje nic innego jak tylko znaleźć silnego, pewnego człowieka, chociażby nawet błądzącego, i uczepić się jego poły.

Podczas gdy wielu przybywało do doliny Salinas bez centa, byli też tacy, którzy wyprzedawali się gdzie indziej, zjeżdżali z pieniędzmi, aby rozpocząć nowe życie. Ci zazwyczaj kupowali ziemię, ale ziemię dobrą, budowali sobie domy z heblowanych desek, mieli dywany i szlifowane szybki z kolorowego szkła w oknach. Tych rodzin było sporo i one dostawały najlepszą ziemię w dolinie, i po wyplenieniu żółtej gorczycy obsiewały pola pszenicą.

Takim człowiekiem był Adam Trask.

ROZDZIAŁ 3

Adam Trask urodził się na farmie położonej na peryferiach małego miasteczka, które znajdowało się niedaleko dużego miasta w Connecticut. Był jedynakiem, a przyszedł na świat w sześć miesięcy po powołaniu ojca do służby wojskowej w pułku stanu Connecticut, w roku tysiąc osiemset sześćdziesiątym drugim. Matka Adama prowadziła farmę, urodziła Adama i jeszcze miała czas poświęcać się prymitywnej teozofii. Uważała, że mąż niezawodnie zginie z rąk dzikich i barbarzyńskich rebeliantów, i przygotowywała się do nawiązania z nim łączności na tak zwanym przez nią tamtym świecie. Mąż wrócił do domu w sześć tygodni po urodzeniu się Adama. Prawą nogę miał uciętą w kolanie. Wkuśtykał na prymitywnej drewnianej nodze, którą sam sobie wyciosał z buczyny. A już zaczynała pękać. Miał w kieszeni i położył na stole w bawialni ołowianą kulę, którą dali mu do gryzienia, kiedy amputowali poszarpaną nogę.

Cyrus, ojciec Adama, był prawdziwym szatanem – zawsze odznaczał się zawadiactwem – powoził zbyt szybko dwukółką i potrafił sprawić, że jego drewniana noga wydawała się nawet wesoła i powabna. Kariera wojskowa – o tyle, o ile jej zaznał – była dla niego przyjemnością. Naturę miał bujną, więc podobał mu się krótki okres szkolenia oraz towarzyszące mu pijaństwo, karciarstwo i rozpusta. Pomaszerował na Południe z grupą uzupełnień i tym też się ubawił – obejrzał kawał kraju, kradł kury i zapędzał na stogi dziewczyny rebeliantów. Ominął go szary, beznadziejny trud przewlekłych manewrów i potyczek. Nieprzyjaciela ujrzał po raz pierwszy o godzinie ósmej pewnego wiosennego poranka, a o ósmej trzydzieści został trafiony w prawą nogę ciężkim pociskiem, który zmiażdżył i potrzaskał kości w sposób niemożliwy do złożenia. Nawet wtedy miał szczęście, gdyż rebelianci cofnęli się i felczerzy polowi natychmiast podeszli naprzód. Cyrus Trask przeżył swoje pięć minut okropności, kiedy mu obcinano strzępy ciała, odpiłowywano kość i przypalano otwartą ranę. Dowodziły tego ślady zębów na ołowianej kuli. Zaznał też cierpień, gdy rana goiła się w niezwykle septycznych warunkach, które panowały w ówczesnych szpitalach. Ale Cyrus odznaczał się żywotnością i fantazją. Podczas gdy strugał sobie nogę z buczyny i kuśtykał o kulach, został obdarzony szczególnie zjadliwą dawką trypra przez pewną murzyńską dziewczynę, która zagwizdała na niego spod sągu drewna i policzyła sobie dziesięć centów.

Kiedy już miał nową nogę i boleśnie przekonał się o swoim stanie, kuśtykał po całych dniach, szukając owej dziewczyny. Kolegom z pryczy opowiadał, co zrobi, kiedy ją znajdzie. Miał zamiar obciąć jej scyzorykiem uszy i nos i odebrać swoje pieniądze. Strugając drewnianą nogę, pokazywał przyjaciołom, jak pochlasta Murzynkę. „Kiedy skończę z tą dziwką, będzie śmiesznie wyglądać – mawiał. – Zrobię ją tak, że nawet pijany Indianin na nią nie poleci”. Dama jego serca musiała wyczuć, jakie on ma zamiary, bo zniknęła bez śladu. Kiedy go wreszcie zwolniono ze szpitala i z wojska, rzeżączka już przyschła. Gdy wrócił do domu, do Connecticut, zostało z niej akurat tyle, że starczyło dla żony.

Pani Trask była bladą, zamkniętą w sobie kobietą. Ciepło słońca nigdy nie zaróżowiło jej policzków, szeroki uśmiech nigdy nie uniósł kącików ust. Religii używała jako terapii na dolegliwości tego świata i własne, a zmieniała religię tak, by ją dopasować do każdego schorzenia. Kiedy się przekonała, że teozofia stworzona przez nią dla komunikowania się z nieżyjącym mężem nie jest potrzebna, zaczęła się rozglądać za jakimś nowym nieszczęściem. Poszukiwania jej zostały uwieńczone infekcją, którą Cyrus przyniósł do domu z wojny. Toteż gdy tylko uświadomiła sobie, że istnieją warunki po temu, obmyśliła nową teologię. Jej bóg łączności stał się bogiem zemsty – dla niej najbardziej zadowalającym bóstwem, jakie dotąd wymyśliła, i jak się okazało, ostatnim. Bardzo łatwo jej było przypisać swój stan pewnym snom, które ją nawiedzały podczas nieobecności męża. Jednakże choroba nie mogła być dostateczną karą za owe nocne flirty. Nowy bóg był wytrawny w karaniu. Domagał się od niej ofiary. Szukała w myśli jakiegoś należytego egotystycznego upokorzenia i nieledwie z uczuciem szczęścia znalazła ofiarę – samą siebie. Dwa tygodnie zajęło jej napisanie ostatniego listu wraz z poprawkami i skorygowaniem ortografii. Wyjawiła w nim zbrodnie, których żadną miarą nie mogła popełnić, i przyznała się do błędów znacznie przekraczających jej możliwości. A potem, ubrana w potajemnie sporządzony całun, wyszła pewnej księżycowej nocy i utopiła się w sadzawce tak płytkiej, że musiała uklęknąć w błocie i trzymać głowę pod wodą. To wymagało ogromnej woli. Gdy wreszcie zaczęło ją ogarniać ciepłe zamroczenie, pomyślała nie bez irytacji, że jej biały batystowy całun będzie zabłocony z przodu, kiedy ją rano wyciągną. I tak też było.

Cyrus Trask opłakał żonę przy baryłce whiskey, wraz z trzema starymi kompanami z wojska, którzy zajechali do niego w powrotnej drodze do rodzinnego Maine. Mały Adam nakrzyczał się potężnie na początku stypy, gdyż żałobnicy, nie umiejąc obchodzić się z niemowlętami, zapomnieli go nakarmić. Cyrus szybko rozwiązał ten problem. Zanurzył szmatkę w whiskey i dał ją dzieciakowi do ssania, a po paru takich zabiegach mały Adam usnął. Kilkakrotnie podczas owej żałobnej biesiady budził się i narzekał, po czym znowu dostawał namoczoną szmatkę i zapadał w sen. Dziecko było pijane przez dwa i pół dnia. Bez względu na to, co mogło zajść w rozwijającym się mózgu Adama, rzecz okazała się zbawienna dla jego przemiany materii; z tych dwu i pół dni wyniósł żelazne zdrowie. A kiedy po trzech dniach ojciec nareszcie wyszedł i zakupił kozę, Adam począł żarłocznie żłopać mleko, zwymiotował, wypił jeszcze i znowu go zemdliło. Ojca bynajmniej nie zaniepokoiła owa reakcja, ponieważ z nim działo się to samo.

W ciągu miesiąca wybór Cyrusa Traska padł na siedemnastoletnią córkę farmera z sąsiedztwa. Konkury były krótkie i rzeczowe. Nikt nie miał żadnych wątpliwości co do jego zamiarów. Uczciwych i rozsądnych. Ojciec dziewczyny popierał zaloty. Miał jeszcze dwie młodsze córki, a Alicja, najstarsza, liczyła sobie lat siedemnaście. Po raz pierwszy ktoś poprosił o jej rękę.

Cyrus chciał mieć kobietę, która zaopiekowałaby się Adamem. Potrzebował kogoś do prowadzenia domu i do gotowania, a służącej trzeba by płacić. Był krzepkim mężczyzną i potrzebował ciała kobiety, a to także kosztuje – chyba że się do niego przyżenić. W ciągu dwóch tygodni Cyrus zdobył, poślubił, posiadł i zapłodnił dziewczynę. Sąsiedzi nie uznali jego poczynań za zbyt pospieszne. W owych czasach uważano za rzecz zupełnie naturalną, że mężczyzna w toku przeciętnie długiego życia zużywał trzy, cztery żony.

Alicja Trask miała wiele wspaniałych zalet. Umiała porządnie szorować i omiatała każdy zakamarek w domu.

Nie była zbyt ładna, więc nie wymagała pilnowania. Oczy miała wyblakłe, cerę żółtawą, zęby krzywe, ale odznaczała się końskim zdrowiem i ani razu nie narzekała podczas ciąży. Nikt nie wiedział, czy lubiła dzieci, czy nie. Nie pytano jej o to, a ona z zasady nie odzywała się niepytana. Z punktu widzenia Cyrusa była to może najważniejsza jej zaleta. Nigdy nie wygłaszała swoich twierdzeń ani opinii, a kiedy przy niej mówił jakiś mężczyzna, stwarzała niejasne wrażenie, że go słucha, zajmując się jednocześnie gospodarstwem.

Młodość, niedoświadczenie i małomówność Alicji Trask okazały się korzystne dla Cyrusa. Zarządzając nadal farmą tak, jak się zarządzało podobnymi farmami w okolicy, rozpoczął nową karierę – karierę starego wiarusa. Energia, która czyniła go zawadiaką, teraz pobudziła w nim wyobraźnię. Nikt poza ministerstwem wojny nie znał przebiegu ani czasu trwania jego służby wojskowej. Drewniana noga była zarazem świadectwem jego wojaczki i gwarancją, że już nigdy nie będzie musiał nią się zajmować. Zaczął nieśmiało opowiadać Alicji o swoich bojach, ale w miarę jak wzbogacała się jego pomysłowość, pomnażały się i stoczone bitwy. Wiedział, że kłamie, ale z czasem nabrał przeświadczenia, iż każda jego opowieść jest prawdziwa. Zanim wstąpił do służby, nie interesował się zbytnio sprawami wojennymi; teraz kupował wszystkie książki o wojnie, czytał każde sprawozdanie, abonował nowojorskie gazety, studiował mapy. Jego znajomość geografii była dawniej wątła, a wiadomości o walkach żadne; teraz stał się w tej dziedzinie autorytetem. Znał nie tylko wszystkie bitwy, ruchy wojsk i kampanie, ale także biorące w nich udział jednostki, aż po pułki, ich dowódców i miejsca, w których je sformowano. A opowiadając o tym, nabrał przekonania, że sam tam był obecny.

Wszystko to rozwijało się stopniowo, a odbywało w czasie, gdy Adam wyrastał na chłopaka, za nim zaś jego młodszy brat przyrodni. Adam i mały Karolek słuchali w milczeniu, pełni respektu, podczas gdy ojciec wyjaśniał, co myślał i planował któryś generał, w czym popełnił błędy i co powinien był uczynić. Wówczas – już wtedy bowiem to wiedział – wskazywał Graniowi i McClellanowi, na czym polegała ich omyłka, i prosił, aby przyjęli jego analizę położenia. Niezmiennie odrzucali te rady i dopiero później okazywało się, że miał rację.

Jednej rzeczy Cyrus nie zrobił i zapewne było to mądre z jego strony. Ani razu nie awansował siebie do stopnia podoficera. Zaczął jako szeregowiec Trask i szeregowcem Traskiem pozostał. W ogólnym rachunku uczyniło go to zarazem najbardziej ruchliwym i wszędobylskim szeregowcem w dziejach wojen. Sprawiło, że musiał przebywać w co najmniej czterech miejscach naraz. Ale, chyba wiedziony instynktem, nie opowiadał owych historii jednej po drugiej. Alicja i chłopcy mieli pełny jego obraz: prosty szeregowiec, dumny, że nim jest, któremu nie tylko zdarzyło się być wszędzie tam, gdzie rozgrywała się jakaś efektowna i doniosła akcja, ale który swobodnie wkraczał na zebrania sztabowe i popierał lub zwalczał decyzje generałów.

Śmierć Lincolna uderzyła Cyrusa jak obuchem. Na zawsze zapamiętał, co czuł, kiedy po raz pierwszy usłyszał tę wiadomość. Nie był w stanie wspomnieć, czy słuchać o tym bez łez napływających do oczu. I chociaż nigdy nie powiedział tego wyraźnie, miało się nieodparte wrażenie, że szeregowiec Cyrus Trask był jednym z najbliższych, najserdeczniejszych i najbardziej zaufanych przyjaciół Lincolna. Jeżeli Lincoln chciał dowiedzieć się czegoś o armii, o prawdziwej armii, a nie tych wykrygowanych kukłach o złotych szamerunkach, zwracał się do szeregowca Traska. Sposób, w jaki Cyrus zdołał dać to do zrozumienia, nie mówiąc nic wyraźnie, był istnym majstersztykiem konfabulacji. Nikt nie nazwałby go kłamcą. A to dlatego, że kłamstwo tkwiło w jego głowie, każda zaś prawda wychodząca z ust nosiła barwę kłamstwa.

Bardzo wcześnie zaczął pisywać listy, następnie artykuły o prowadzeniu wojny, a jego wnioski były inteligentne i przekonujące. Stał się wybitnym umysłem wojskowym. Jego krytyka zarówno sposobu prowadzenia wojny, jak istniejącej nadal organizacji armii, była nieodparta i wnikliwa. Artykuły w rozmaitych czasopismach zwracały uwagę. Listy do ministerstwa wojny, drukowane jednocześnie w gazetach, zaczęły wywierać istotny wpływ na decyzje dotyczące wojska. Może gdyby Wielka Armia Republiki nie przejęła władzy i kierownictwa politycznego, głos Cyrusa nie byłby tak wyraźnie słyszany w Waszyngtonie, ale rzecznika bloku liczącego bez mała milion ludzi nie sposób było zlekceważyć. I Cyrus Trask stał się takim właśnie głosem w zagadnieniach wojskowych. Konsultowano się z nim w sprawach organizacji armii, stosunków między oficerami, kadr i wyposażenia. Jego znawstwo przekonywało każdego, kto go słuchał. Miał talent do wojskowości. Nie dość na tym; był jednym z ludzi, którym zawdzięczano zorganizowanie Wielkiej Armii Republiki jako zwartej i potężnej siły w życiu kraju. Po kilku honorowych funkcjach w owej organizacji przyjął płatny urząd sekretarza, na którym utrzymał się do końca życia. Podróżował z jednego krańca Stanów na drugi, uczestniczył w zjazdach, zebraniach i obozach. Tyle o jego życiu publicznym.

W życie prywatne Cyrusa również przenikał jego nowy zawód. Był człowiekiem gorliwym. Dom i farmę zorganizował na zasadach wojskowych. Kazał sobie przedstawiać i otrzymywał raporty o prowadzeniu swojej prywatnej gospodarki. Prawdopodobnie Alicji było to na rękę. Nie miała daru wymowy. Zwięzłe sprawozdanie uważała za rzecz najłatwiejszą dla siebie. Miała dużo roboty z dorastającymi chłopcami, utrzymywaniem w czystości domu i praniem bielizny. Prócz tego musiała oszczędzać siły, choć nie wspomniała o tym w żadnym swoim raporcie. Czasem energia opuszczała ją niespodziewanie i wtedy Alicja musiała usiąść i czekać, aż znowu powróci. Nocami oblewała się potem. Wiedziała doskonale, że ma to, co ludzie nazywają suchotami, wiedziałaby nawet wówczas, gdyby nie przypominał jej o tym suchy, wyczerpujący kaszel. Nie wiedziała natomiast, jak długo jeszcze pożyje. Niektórzy ludzie wegetowali tak przez parę lat. Nie było co do tego żadnej reguły. Możliwe, że nie śmiała napomknąć o tym mężowi. Obmyślił bowiem metodę zwalczania chorób, która przypominała karę. Na ból żołądka stosował przeczyszczenie tak gwałtowne, iż cudem było, że ktokolwiek mógł je przetrzymać. Gdyby wspomniała o swoim stanie, Cyrus mógłby rozpocząć kurację, która zabiłaby ją wcześniej, niżby to zdołały uczynić suchoty. Prócz tego, w miarę jak Cyrus coraz bardziej się militaryzował, jego żona przyswajała sobie jedyną metodę, dzięki której żołnierz może przetrwać. Nigdy nie rzucała się w oczy, nie odzywała się, jeżeli się do niej nie zwrócono, wykonywała to, czego wymagano, i nic więcej, i nie ubiegała się o awans. Stała się prostym żołnierzem z drugiego szeregu. Tak było łatwiej. Alicja wycofała się na dalszy plan, stała się niemal niewidoczna.

Naprawdę skupiło się wszystko na chłopcach. Cyrus zadecydował, że chociaż armia nie jest doskonała, pozostaje przecież jedynym honorowym zawodem dla mężczyzny. Ubolewał, że nie mógł przejść do służby stałej z uwagi na kalectwo, ale dla synów nie umiał sobie wyobrazić innej kariery, niż wojskowa. Uważał, że człowiek winien się uczyć żołnierki od szeregowca, tak jak on sam. Wtedy dopiero pozna, o co idzie, z doświadczenia, nie z tablic i podręczników. Nauczył synów obchodzenia się z bronią, gdy ledwie zaczynali chodzić. Kiedy oddani zostali do szkoły powszechnej, wojskowy dryl był dla nich czymś tak naturalnym jak oddychanie i nienawistnym jak piekło. Ojciec zaprawiał ich ćwiczeniami, wybijając takt kijem o drewnianą nogę. Zmuszał ich do kilometrowych marszów z plecakami pełnymi kamieni, aby im wzmocnić barki. Nieustannie pracował nad doskonaleniem ich w strzelectwie, w zagajniku za domem.

Kiedy dziecko po raz pierwszy przejrzy dorosłych na wskroś – kiedy po raz pierwszy zaświta w jego małej, poważnej główce, że dorośli nie mają boskiego rozumu, że ich sądy nie zawsze są mądre, myśli słuszne, a wyroki sprawiedliwe – wówczas jego świat wypełniają przerażenie i rozpacz. Bogowie są obaleni, wszelkie bezpieczeństwo zniweczone. A jedno jest pewne co do upadku bogów: nie chylą się oni po trosze, ale walą się i roztrzaskują albo zapadają głęboko w zielone bagno. Żmudne bywa ich przywracanie; już nigdy nie odzyskują pełnego blasku. A świat dziecka nie da się potem odbudować. Bolesny to rodzaj dorastania.

Adam przejrzał ojca. Nie dlatego, żeby ojciec się zmienił, ale że w Adamie zrodziło się coś nowego. Zawsze nienawidził dyscypliny, jak każde normalne stworzenie, ale mimo to była ona sprawiedliwa, rzetelna i nieunikniona jak odra; nie mógł jej przeciwstawić się ani przeklinać, mógł jej tylko nienawidzić. A potem – stało się to bardzo raptownie, nieomal jakby coś zaskoczyło mu w mózgu – pojął, że przynajmniej z jego punktu widzenia metody ojca nie mają na względzie niczego oprócz samego ojca. Cały jego system i wychowanie nie były wcale przeznaczone dla chłopców, miały tylko uczynić z Cyrusa wielkiego człowieka. I w tejże samej chwili, gdy coś tak zaskoczyło mu w mózgu, Adam zrozumiał, że ojciec bynajmniej nie jest wielkim człowiekiem, przeciwnie, to zacięty i skupiony mały człowieczek noszący olbrzymią bermycę. Któż wie, co to powoduje – wyraz oczu, wykryte kłamstwo, moment wahania? – dość, że wtedy bóg wali się z trzaskiem w umyśle dziecka.

Mały Adam był zawsze posłusznym chłopcem. Wzdragał się przed gwałtownością, swarami, milczącym krzykiem napięcia, które może targać życiem domowym. Przyczyniał się do upragnionego spokoju tym, że unikał gwałtów i kłótni, i w tym celu musiał wycofać się w skrytości, jako że w każdym tkwi odrobina gwałtowności. Okrył się zasłoną niedomówień, a tymczasem gdzieś w głębi, za jego spokojnymi oczami, rozwijało się bogate, pełne życie. To nie chroniło go od napaści, ale dawało mu odporność.

Przyrodni brat, Karol, młodszy o trochę więcej niż rok, dorastał w zgodzie z nakazami ojca. Był urodzonym sportowcem posiadającym instynktowną zdolność wyliczania czasu i koordynowania swoich działań oraz właściwą zawodnikowi wolę zwycięstwa nad innymi, która jest podstawą powodzenia w świecie.

Mały Karol wygrywał wszelkie zawody z Adamem, bez względu na to, czy wymagały zręczności, siły, czy bystrości umysłu, a wygrywał tak łatwo, że wreszcie przestało go to bawić i musiał sobie szukać partnerów wśród innych dzieci. To sprawiło, że między chłopcami zrodziła się pewna czułość, która jednakże bardziej przypominała związek brata z siostrą niż dwóch braci. Karol rzucał się na każdego chłopaka, który napadał albo obraził Adama, i zazwyczaj zwyciężał. Przed szorstkością ojca ochraniał brata kłamstwami, a nawet braniem winy na siebie. Karol żywił dla Adama uczucie, które się ma dla stworzeń bezbronnych, dla ślepych szczeniąt czy noworodków.

Adam spoglądał na ludzi swojego świata z głębi zamkniętego przed otoczeniem mózgu, przez długie tunele oczu. Ojciec – z początku jednonoga siła przyrody, ustanowiona sprawiedliwie po to, by mali chłopcy czuli się jeszcze mniejsi, a głupi chłopcy uświadomili sobie własną głupotę – nagle, po runięciu boga, ukazał mu się jako policjant narzucony przez urodzenie, jako funkcjonariusz, którego można wywieść w pole czy oszukać, ale nigdy zwalczać. A przyrodniego brata, Karola, ujrzał Adam przez owe tunele jako wspaniałą istotę odmiennego gatunku, obdarzoną mięśniami i kośćmi, śmigłością i czujnością – istotę, która żyła na zupełnie innej płaszczyźnie i którą można było podziwiać, tak jak się podziwia gładką, leniwą drapieżność czarnej pantery, ale której w żadnym razie nie należało porównywać z samym sobą. Nie bardziej przyszłoby Adamowi do głowy zwierzać się bratu – mówić mu o swoim głodzie, o szarych marzeniach, o projektach i cichych radościach, które kryły się poza tunelami oczu – niż dzielić swoje myśli z pięknym drzewem czy ulatującym na skrzydłach bażantem. Adam cieszył się Karolem, podobnie jak kobieta cieszy się dużym brylantem, i pokładał w bracie taką samą ufność, jaką kobieta pokłada w blasku klejnotu i zabezpieczeniu, które tkwi w jego wartości – ale miłość, czułość, zrozumienie były nie do pomyślenia.

W stosunku do Alicji Trask Adam taił w sobie uczucie pokrewne palącemu wstydowi. Nie była jego matką – to wiedział, gdyż wspominano mu o tym po wielekroć. Nie z jakichś wypowiedzi, ale z tonu, którym mówiono zupełnie inne rzeczy, wywnioskował, że niegdyś miał matkę i że ta matka popełniła coś haniebnego, takiego jak zaniedbanie kurcząt czy nietrafienie do celu na strzelnicy w zagajniku. Na skutek owego przewinienia nie było jej teraz tutaj. Myślał nawet, że gdyby zdołał wykryć, jaki grzech popełniła, zgrzeszyłby tak samo – i też by nie był tutaj.

Alicja traktowała chłopców jednakowo, myła ich i żywiła, a wszystko poza tym zostawiała ich ojcu, który wyraźnie i ostatecznie obwieścił, że fizyczne i umysłowe wychowanie synów jest jego wyłączną domeną. Nie zlecał nikomu nawet pochwał czy upomnień. Alicja nigdy nie narzekała, nie kłóciła się, nie śmiała i nie płakała. Usta jej ułożyły się w linię, która niczego nie skrywała, niczego też nie ujawniając. Ale kiedyś, gdy Adam był jeszcze mały, wszedł cicho do kuchni. Alicja go nie widziała. Cerowała skarpetki i uśmiechała się. Wycofał się ukradkiem, wybiegł na dwór i poszedł do zagajnika, do dobrze sobie znanej kryjówki za pniem. Wcisnął się głęboko pomiędzy opiekuńcze korzenie. Był tak wstrząśnięty, jak gdyby zobaczył Alicję nago. Oddychał w podnieceniu, chrapliwie. Albowiem Alicja istotnie była naga – uśmiechała się. Zdumiało go, że miała odwagę pozwolić sobie na taką rozpustę. Pociągnęła go do niej boleśnie tęsknota namiętna i gorąca. Nie wiedział, co to jest, ale całe długotrwałe pozbawienie uścisków, kołysań i pieszczot, głód piersi i sutka, miękkości objęć, ciepłego tonu miłości i współczucia w głosie, słodkiego niepokoju – wszystko to odezwało się w jego namiętnej tęsknocie, a nie wiedział o tym, bo nie miał pojęcia, że takie rzeczy istnieją, więc jakże mógł odczuwać ich brak?

Przyszło mu oczywiście do głowy, że może się mylił, że może jakiś niefortunny cień padł mu na oczy i wypaczył widzenie. Wrócił więc myślą do ostro zarysowanego w mózgu obrazu i wiedział już, że jej oczy uśmiechały się także. Kaprys światła mógł spowodować jedno lub drugie, ale nie obie rzeczy naraz.

Zaczął więc podchodzić Alicję niczym zwierzynę, tak jak podchodził świstaki na pagórku, kiedy to dzień w dzień leżał nieruchomo niczym kamień i śledził stare, ostrożne zwierzęta, które wyprowadzały swoje młode na słońce. Szpiegował ją z ukrycia, niepostrzeżenie zerkając kątem oka – i okazało się to prawdą. Czasem, gdy była sama i wiedziała, że jest sama, pozwalała myślom poigrać w ogrodzie i uśmiechała się. I wspaniale było obserwować, jak szybko potrafiła zapędzić uśmiech pod ziemię, na podobieństwo świstaków zaganiających do jamy młode.

Adam skrył ten skarb głęboko w swoich tunelach, ale był skłonny zapłacić czymś za doznaną radość. Alicja zaczęła znajdować podarki w koszyku do robótek, w wytartej portmonetce, pod poduszką – dwa cynamonowe goździki polne, piórko z ogona kraski, kawałek zielonego laku, skradzioną gdzieś chusteczkę. Z początku się zdumiewała, ale potem jej i to przeszło i kiedy znajdowała jakiś niespodziewany prezent, ów ogrodowy uśmiech błyskał i znikał niby pstrąg przemykający przez smugę słońca w sadzawce. Nie zadawała pytań i nie wypowiadała żadnych uwag na ten temat.

Nocami jej kaszel stawał się bardzo ostry, tak głośny i uciążliwy, że Cyrus musiał przenieść ją do drugiego pokoju, gdyż inaczej nie mógłby zmrużyć oka. Ale odwiedzał ją bardzo często – podskakując na jedynej nodze przytrzymywał się ręką ściany. Chłopcy słyszeli i wyczuwali rumor, jaki czyniło jego ciało, kiedy kuśtykał do łóżka Alicji i z powrotem.

W miarę jak Adam dorastał, zaczynał się lękać jednej rzeczy bardziej niż wszystkiego innego. Bał się dnia, kiedy go zabiorą i zwerbują do wojska. Ojciec nigdy nie pozwalał mu zapomnieć, że taki dzień przyjdzie. Mówił o tym często. Właśnie wojsko miało z Adama uczynić mężczyznę. Karol był już właściwie mężczyzną. I to niebezpiecznym mężczyzną, już w wieku lat piętnastu, kiedy Adam skończył szesnaście.

Wzajemne przywiązanie łączące obu chłopców wzrastało z biegiem lat. Możliwe, że jakąś cząstką uczuć Karola była pogarda, ale pogarda opiekuńcza. Zdarzyło się pewnego wieczora, że chłopcy grali przed domem w pee-wee, nową dla nich grę. Na ziemi kładło się niewielki zaostrzony kijek, po czym uderzało go drążkiem w pobliżu końca. Mały kijek podskakiwał w górę, a wtedy drugim uderzeniem wybijało się go jak najdalej.

Adam nie miał zdolności do gier. Ale przez jakiś kaprys oka i wyliczenia czasu pobił brata w pee-wee. Cztery razy wyrzucił kijek dalej niż Karol. Było to dla niego nowe przeżycie, ogarnęło go szalone uniesienie, toteż nie obserwował i nie wyczuwał tak jak zazwyczaj nastroju brata. Kiedy po raz piąty wybił kijek, poleciał on, brzęcząc jak osa, daleko na pole. Adam uradowany obrócił się do brata i nagle poczuł jakby mróz w głębi piersi. Przeraziła go nienawiść na twarzy Karola.

– To chyba był przypadek – powiedział nieporadnie. – Na pewno nie potrafiłbym tak drugi raz.

Karol położył kijek i uderzył, a kiedy ten podskoczył w górę, zamachnął się i nie trafił. Podsunął się z wolna do Adama, oczy miał zimne i bezwzględne. Adam cofnął się w przerażeniu; nie śmiał uciekać, bo brat i tak by go dopędził. Cofał się powoli, z lękiem w oczach, z wyschniętym gardłem. Karol podszedł bliżej i trzasnął go drążkiem w twarz. Adam zasłonił rękami krwawiący nos, a Karol zamachnął się i uderzył go w żebra, wybił zeń oddech, rąbnął go w głowę i Adam stracił przytomność. A kiedy leżał zemdlony na ziemi, Karol kopnął go silnie w brzuch i odszedł.

Po jakimś czasie Adam odzyskał świadomość. Oddychał płytko, bo piersi go bolały. Spróbował usiąść, ale przewrócił się na wznak, gdyż targnął nim ból w rozbitych mięśniach brzucha. Zobaczył wyglądającą z domu Alicję i w jej twarzy dostrzegł coś, czego nigdy dotąd nie widział. Nie miał pojęcia, co to takiego, ale nie było to łagodne ani słabe i mogło być nienawiścią. Zauważyła, że patrzy na nią, opuściła firankę i zniknęła. Kiedy Adam wreszcie podniósł się z ziemi i zgięty wpół wszedł do kuchni, zastał przygotowaną miednicę gorącej wody, a obok czysty ręcznik. Słyszał macochę kaszlącą w swoim pokoju.

Karol miał jedną wielką zaletę. Nigdy nie żałował tego, co zrobił. Ani razu nie wspomniał o tym pobiciu, zapewne więcej o nim nie pomyślał. Natomiast Adam zapamiętał sobie, żeby już nigdy w nic nie wygrywać. Zawsze wyczuwał w bracie groźbę, ale teraz zrozumiał, że nie wolno mu być górą, jeżeli nie jest gotów zabić Karola. A ten nie żałował swojego postępku. Po prostu miał satysfakcję, poczuł się zwycięzcą.

Nie powiedział ojcu, co zrobił, nie powiedział też i Adam, a już z całą pewnością i nie Alicja – a przecież ojciec zdawał się wiedzieć. W następnych miesiącach odnosił się do Adama z łagodnością. Przemawiał do niego miękko, przestał go karać. Niemal co wieczór dawał mu różne pouczenia, ale nie w sposób gwałtowny. Natomiast Adam lękał się bardziej tej łagodności niż przedtem ostrego traktowania, bo wydawało mu się, że przygotowują go na ofiarę, że niejako traktują go łagodnie przed śmiercią, podobnie jak hołubiono i pieszczono ofiary przeznaczone bogom, ażeby radośnie poszły na kamień i nie obraziły bogów żałością.

Cyrus spokojnie wyjaśniał Adamowi, na czym polega istota służby żołnierskiej. I chociaż jego wiedza pochodziła raczej z dociekań niż z doświadczenia, wiedział przecież wszystko dokładnie. Mówił synowi o smutnej godności, jaka może cechować żołnierza, o tym, jak bardzo jest potrzebna w świetle wszystkich ludzkich niepowodzeń – skutków naszych słabości. Możliwe, że Cyrus odkrywał te rzeczy w sobie, w miarę jak o nich mówił. Bardzo to się różniło od tamtej wymachującej sztandarem, krzykliwej wojowniczości z jego młodych lat. Żołnierza zasypuje się upokorzeniami – mówił Cyrus – ażeby, gdy przyjdzie czas, nie brał zbytnio do serca tego ostatecznego upokorzenia: bezsensownej i nędznej śmierci. I o tym wszystkim rozmawiał z Adamem sam na sam, nie pozwalając przysłuchiwać się Karolowi.

Któregoś dnia przed wieczorem zabrał Adama na spacer i oto czarna konkluzja tych wszystkich pouczeń i rozumowań wyszła na jaw i wprawiła syna w przerażenie. Powiedział:

– Trzeba ci wiedzieć, że żołnierz jest najbardziej uświęconym z ludzi, bo najciężej doświadczanym, najciężej ze wszystkich. Spróbuję ci to wytłumaczyć. Posłuchaj: od początku dziejów uczono ludzi, że zabicie człowieka jest złem, z którym nie wolno się pogodzić. Każdy, kto zabija, musi być zniszczony, bo to wielki grzech, może najgorszy, jaki znamy. I potem bierzemy żołnierza, dajemy mu do rąk broń i mówimy: „Użyj jej dobrze, użyj mądrze”. Nie nakładamy mu żadnych hamulców. „Idź i zabij tylu swoich braci pewnej kategorii czy gatunku, ilu zdołasz. A my cię za to nagrodzimy, bo to jest pogwałceniem twojego pierwotnego wychowania”.

Adam zwilżył wyschnięte wargi, spróbował zadać pytanie, nie zdołał i próbował raz jeszcze.

– Dlaczego trzeba to zrobić? – zapytał. – Czemu tak jest?

Cyrus był głęboko wzruszony i mówił teraz inaczej niż zwykle.

– Nie wiem – odparł. – Badałem to i może dowiedziałem się, jak rzeczy stoją, ale nawet nie zbliżyłem się do zrozumienia, dlaczego tak się dzieje. A ty nie powinieneś się spodziewać, iż stwierdzisz, że ludzie rozumieją, co czynią. Tyle rzeczy robi się instynktownie, podobnie jak pszczoła robi miód albo lis zanurza łapy w strumieniu, żeby zwieść psy. Lis nie potrafi wyjaśnić, czemu tak postępuje, a któraż pszczoła pamięta o zimie czy spodziewa się jej powrotu? Kiedy już wiedziałem, że pójdziesz do wojska, pomyślałem, że zostawię ci przyszłość otwartą, tak żebyś mógł sam wygrzebywać sobie swoje znaleziska, ale potem wydało mi się, że lepiej będzie, jeżeli zdołam ochronić ciebie tą odrobiną wiadomości, jaką mam. Już się niedługo zaciągniesz, doszedłeś do odpowiedniego wieku.

– Nie chcę tego – oświadczył Adam.

– Zaciągniesz się niedługo – mówił ojciec, jakby nie słysząc. – Więc chcę ci to powiedzieć, żebyś nie miał niespodzianek. Najpierw zedrą z ciebie ubranie, ale posuną się jeszcze dalej. Obłupią cię z każdej drobiny godności, jaką masz – utracisz to, co ci się wydaje twoim dobrym prawem do życia, do życia w spokoju. Każą ci mieszkać, spać i srać razem z innymi ludźmi. A kiedy cię na powrót odzieją, nie potrafisz odróżnić siebie od pozostałych. Nie będzie ci wolno nosić żadnego świstka czy przypiąć sobie na piersiach kartki, na której byłoby napisane: „To jestem ja – odrębny od innych”.

– Nie chcę tego – powtórzył Adam.

– Po jakimś czasie – ciągnął Cyrus – nie potrafisz mieć żadnej myśli, której nie mają inni. Nie będziesz znał ani jednego słowa, którego inni nie umieją powiedzieć. I będziesz robił różne rzeczy, dlatego że robią je wszyscy. Zaczniesz wyczuwać niebezpieczeństwo w każdej odmienności, niebezpieczeństwo dla całej tej rzeszy jednakowo myślących, jednakowo postępujących ludzi.

– A jeżeli ze mną tak nie będzie?

– Owszem. To się niekiedy zdarza. Od czasu do czasu trafia się człowiek, który nie chce robić tego, czego od niego żądają, i wtedy wiesz, co się dzieje? Cała machina nastawia się w sposób bezwzględny na zniszczenie jego inności. Póty będą ci chłostać żelazną rózgą duszę i nerwy, ciało i umysł, póki ta niebezpieczna inność nie wylezie z ciebie. A jeśli nie ulegniesz, wyrzygają cię i zmaltretowanego zostawią poza nawiasem – ni to ich cząstkę, ni to człowieka wolnego. Lepiej już przystosować się do nich. Oni to wszystko robią tylko dla własnej ochrony. Coś tak triumfalnie nielogicznego, tak cudownie bezsensownego jak wojsko, nie może pozwolić, by osłabiła je jakakolwiek wątpliwość. Jeżeli nie będziesz go porównywać z czymś innym, by wystawić na pośmiewisko, niewątpliwie doszukasz się w nim powoli pewnego rozsądku i logiki, i jakiegoś strasznego piękna. Ten, kto potrafi się z tym pogodzić, nie zawsze jest gorszym, a czasem bywa nawet lepszym człowiekiem. Uważaj dobrze, co mówię, bo długo o tym myślałem. Są tacy, którzy pogrążają się w posępne grzęzawisko żołnierki, poddają się i tracą twarz. Ale ci od początku nie mieli zbyt wyraźnej twarzy. Możliwe, że ty jesteś taki. Jednakże są też inni, którzy zanurzają się głęboko, zatapiają w powszechnym bagnisku, a potem wypływają, będąc bardziej sobą niż przedtem, dlatego że… że utracili małostkową próżność, a zyskali całe to złoto, jakim jest życie w kompanii czy pułku. Jeżeli potrafisz zejść tak nisko, zdołasz wypłynąć wyżej, niż sobie wyobrażasz, i poznasz świętą radość, koleżeństwo nieomal podobne do niebiańskiej przyjaźni aniołów. Wtedy potrafisz ocenić ludzi, nawet jeżeli milczą. Ale dopóki nie zejdziesz tak głęboko, nie będziesz mógł nigdy tego zaznać.

Kiedy wracali do domu, Cyrus skręcił w lewo i wszedł między drzewa zagajnika, gdzie ogarnął ich mrok. Nagle Adam powiedział:

– Widzisz tamten pień, ojcze? Zawsze chowałem się między korzeniami z drugiej strony. Kiedy mnie ukarałeś, chowałem się za nim, a czasem szedłem tam po prostu dlatego, że mi było źle.

– Chodźmy obejrzeć to miejsce – odparł ojciec. Adam poprowadził go, a Cyrus przyjrzał się przypominającemu gniazdo zagłębieniu między korzeniami. – Wiedziałem o tym od dawna – rzekł. – Kiedyś, gdy ciebie długo nie było, pomyślałem, że musisz mieć taką kryjówkę, i znalazłem ją, bo wyczuwałem, czego ci potrzeba. Widzisz, jak tu ziemia jest wygnieciona, a trawa powyrywana? Siedząc tu, łamałeś na drzazgi kawałki kory. Kiedy tutaj trafiłem, od razu wiedziałem, że to twoja kryjówka.

Adam ze zdumieniem wpatrywał się w ojca.

– Nigdy mnie tutaj nie szukałeś.

– Nie. Tego bym nie zrobił. Człowieka można popchnąć za daleko. Zawsze trzeba zostawić każdemu jakąś ucieczkę przed śmiercią. Pamiętaj o tym! Myślę, że wiedziałem, jak silnie cię naciskam. Nie chciałem cię wypchnąć przez krawędź.

Stanęli między drzewami, a Cyrus mówił dalej:

– Tyle rzeczy chciałbym ci powiedzieć. A większość z nich zapomnę. Chcę, byś wiedział, że żołnierz daje z siebie tak dużo po to, aby coś w zamian uzyskać. Od chwili przyjścia na świat wszystkie okoliczności, wszystkie ustawy, reguły i prawa uczą dziecko chronienia własnego życia. Od początku ma ono w sobie ten wielki instynkt, a każda rzecz go potwierdza. A potem zostaje żołnierzem i musi uczyć się gwałcić to wszystko – musi na zimno uczyć się wystawiania własnego życia na szwank bez popadnięcia w obłęd. I jeżeli potrafisz to osiągnąć, a pamiętaj, że niektórzy nie potrafią, wtedy będziesz miał największy ze wszystkich darów. Posłuchaj, synu. Prawie każdy człowiek się boi, i nawet nie wie, co powoduje jego lęk – jakieś cienie, troski, niebezpieczeństwa nie mające nazw ani cyfr, bojaźń przed nieokreśloną śmiercią. Jeżeli jednak potrafisz zdobyć się na to, by stanąć twarzą w twarz nie z cieniem, ale z prawdziwą śmiercią, dającą się opisać i rozpoznać, śmiercią od kuli czy szabli, strzały czy lancy, wtedy nie będziesz już musiał się bać, a przynajmniej nie w taki sposób jak przedtem. Wtedy będziesz człowiekiem wyodrębnionym spośród innych ludzi, bezpiecznym tam, gdzie inni krzyczą z przerażenia. To jest ta wielka nagroda. Wielce prawdopodobne, że jedyna. Może to jest najwyższa czystość, zewsząd otoczona brudem. Już się prawie ściemniło. Chciałbym jeszcze pogadać z tobą jutro wieczorem, kiedy obaj zastanowimy się nad tym, co ci powiedziałem.

– Dlaczego nie porozmawiasz z Karolem? – zapytał Adam. – Przecież on pójdzie do wojska. Nada się do tego lepiej niż ja.

– Karol nie pójdzie – stwierdził twardo Cyrus. – To nie miałoby sensu.

– On byłby lepszym żołnierzem.

– Tylko z wierzchu. Nie w środku. Karol nie jest strachliwy, więc nie nauczyłby się niczego, jeżeli idzie o odwagę. Nie wie nic o tym, co dzieje się poza nim, więc nigdy nie przyswoiłby sobie tych rzeczy, które starałem się tobie wyjaśnić. Oddać go do wojska znaczyłoby wyzwolić w nim to, co powinno być na uwięzi, a nie wyzwolone. Nie miałbym odwagi posłać go do armii.

– Nigdy go nie karałeś, pozwalałeś mu żyć własnym życiem, chwaliłeś go, nie zamęczałeś pracą, a teraz nie chcesz, żeby szedł do wojska? – Adam zamilkł wystraszony własnymi słowami, w obawie przed pasją, pogardą czy gwałtownością, jakie mogły rozkiełznać.

Ojciec nie odpowiedział. Wyszedł z zagajnika, głowę miał zwieszoną tak nisko, że broda opierała się na piersiach, a ruch jego biodra, które podnosiło się i opadało, kiedy drewniana noga dotykała ziemi, był monotonny. Noga zakreślała półkole, by stąpać w przód, kiedy nadeszła jej kolej.

Było już zupełnie ciemno, a złote światło lamp błyszczało w otwartych drzwiach kuchni. Alicja stanęła w progu i wyjrzała na dwór, wypatrując ich; potem usłyszała zbliżające się nierówne kroki i zawróciła do kuchni.

Cyrus przystanął i podniósł głowę, dopiero gdy doszedł do kuchennego ganku.

– Gdzie jesteś? – zapytał.

– Tu… zaraz za tobą… o, tutaj.

– Zadałeś mi pytanie. Zdaje się, że powinienem ci odpowiedzieć. Może zrobię dobrze, a może źle. Nie jesteś sprytny. Nie wiesz, czego chcesz. Nie masz w sobie dostatecznej zajadłości. Pozwalasz przeganiać się innym. Czasem myślę, że jesteś cherlakiem, który nigdy nie będzie wart nawet tyle, ile psie łajno. Czy to jest odpowiedzią na twoje pytanie? Ciebie kocham bardziej. Zawsze tak było. Może źle, że ci to mówię, ale tak wygląda prawda. Ciebie kocham bardziej. W przeciwnym razie, dlaczego zadawałbym sobie trud ranienia ciebie? Nie mów nic, idź na kolację. Porozmawiam z tobą jutro wieczorem. Noga mnie boli.

Podczas kolacji nie było rozmów. Ciszę przerywało jedynie siorbanie zupy i odgłos przeżuwania, a ojciec odganiał ćmy od klosza lampy naftowej. Adamowi zdawało się, że brat ukradkiem go obserwuje. A kiedy nagle podniósł wzrok, pochwycił błysk spojrzenia Alicji. Skończywszy jeść, odsunął krzesło.

– Chyba się trochę przejdę – powiedział.

Karol wstał.

– Pójdę z tobą.

Alicja i Cyrus popatrzyli za chłopcami, po czym ona zadała jedno ze swoich rzadkich pytań.

– Coś ty zrobił? – spytała nerwowo.

– Nic.

– Oddasz go do wojska?

– Tak.

– I on już wie?

Cyrus zapatrzył się tępo w ciemność za otwartymi drzwiami.

– Tak, wie.

– Nie będzie mu to w smak. To nie dla niego.

– Nie szkodzi – mruknął Cyrus i powtórzył głośno: – Nie szkodzi. – A jego ton zdawał się mówić: „Zamknij się. Nie twoja rzecz”. Milczeli przez chwilę, po czym rzekł, jakby się usprawiedliwiając: – Przecież to nie twoje dziecko.

Alicja nie odpowiedziała.

Chłopcy szli w ciemnościach wyboistą drogą. Przed sobą widzieli kilka wątłych światełek tam, gdzie była wioska.

– Miałbyś chęć zobaczyć, co się dzieje w karczmie? – zapytał Karol.

– Nie myślałem o tym.

– To po cholerę wychodzisz w nocy?

– Przecież ty nie musiałeś iść. – Adam wzruszył ramionami.

Karol przysunął się do niego.

– Co on ci mówił dziś po południu? Widziałem, żeście razem chodzili. Co powiedział?

– A, tylko mówił o wojsku… jak zwykle.

– Coś mi się nie widzi. – Karol spoglądał podejrzliwie.

– Zauważyłem, że przysuwał się do ciebie i rozmawiał tak, jak rozmawia z mężczyznami… Nie mówił, a rozmawiał.

– Owszem, mówił – odparł cierpliwie Adam; próbował zapanować nad oddechem, czując, że lęk ściska mu żołądek. Nabrał tchu, jak mógł najgłębiej, i zatrzymał go w piersiach, żeby zdławić strach.

– Co ci mówił? – drążył Karol.

– O wojsku i o tym, jak to jest, kiedy się zostanie żołnierzem.

– Nie wierzę ci. Moim zdaniem, jesteś parszywy, zapluty łgarz. Co ty kręcisz?

– Nic.

Karol rzekł ostro:

– Twoja zwariowana matka utopiła się. Pewnie, kiedy ci się przyjrzała. To musiał być powód.

Adam delikatnie wypuścił oddech, tłumiąc przeraźliwy strach. Milczał.

– Chcesz go sobie zabrać! – krzyknął Karol. – Nie wiem, jakie masz sposoby. Co takiego robisz?

– Nic.

Karol jednym skokiem zagrodził mu drogę, tak że Adam musiał przystanąć, nieomal dotykając piersią piersi brata. Cofnął się, ale ostrożnie, tak jak człowiek cofa się przed wężem.

– Przypomnij sobie jego urodziny! – wrzasnął Karol. – Uskładałem siedemdziesiąt pięć centów i kupiłem mu niemiecki scyzoryk: trzy ostrza i korkociąg, rączka okładana masą perłową. I gdzie ten scyzoryk? Widziałeś kiedy, żeby go używał? Może tobie go podarował? Nigdy nie zauważyłem, żeby go ostrzył. Masz ten scyzoryk w kieszeni? Co on z nim zrobił? „Dziękuję” – powiedział, ot tak. I tyle słyszałem o niemieckim scyzoryku z masy perłowej, który kosztował siedemdziesiąt pięć centów.

W jego głosie brzmiała wściekłość i Adam czuł strach pełznący po ciele, ale wiedział też, że ma jeszcze chwilę czasu. Zbyt często widywał tę niszczącą machinę, która miażdżyła wszystko, co stało na jej drodze. Najpierw przychodziła wściekłość, a potem chłód, opanowanie, złe spojrzenie i zadowolony uśmieszek, i już nie głośne słowa, tylko szept. Kiedy to się działo, mord wisiał w powietrzu, ale mord chłodny, wprawny, ręce pracujące precyzyjnie, delikatnie. Przełknął ślinę, by zwilżyć wyschniętą krtań. Nie wiedział, co powiedzieć, żeby to doszło do świadomości brata, bo kiedy Karol wpadał w furię, nie chciał słuchać, nawet nie mógł usłyszeć. Przed Adamem czerniała już masywna sylwetka, niższa, bardziej krzepka, lecz jeszcze niegotowa do skoku. W świetle gwiazd lśniły wilgocią jego wargi, ale uśmieszku nie było, a głos szalał wściekłością.

– A co ty zrobiłeś na jego urodziny? Myślisz, że nie widziałem? Wydałeś siedemdziesiąt pięć czy choćby pięćdziesiąt centów? Przyniosłeś mu jakiegoś kundla, którego znalazłeś w zagajniku. Śmiałeś się jak głupi i mówiłeś, że z niego będzie dobry pies myśliwski. Ten pies sypia w jego pokoju. Ojciec bawi się z nim, kiedy czyta. I już go całkiem wytresował. A scyzoryk gdzie? „Dziękuję” – powiedział; tylko „dziękuję”. – Karol mówił teraz szeptem, opuszczając ramiona.

Adam rozpaczliwym susem odskoczył w tył i rękami zasłonił twarz. Brat szedł ku niemu odmierzonymi krokami, mocno stawiając nogi. Jedna pięść, wyrzucona delikatnie, zmacała odległość, a potem zaczęła się straszna, zimna młocka: twardy cios w żołądek – i ręce Adama opadły – następnie cztery uderzenia w twarz. Poczuł, jak chrupnęła mu kość i chrząstka nosowa. Znowu poderwał ręce do twarzy i wtedy Karol rąbnął go w serce. A przez cały ten czas Adam patrzał na brata tak, jak bezradny i otumaniony skazaniec na oprawcę.

Nagle Adam zadał mu na odlew szalony, nieszkodliwy cios, który nie miał ani siły, ani kierunku. Karol uchylił się i bezwładna ręka oplotła mu szyję. Adam pochwycił oburącz brata i przywarł do niego, łkając. Twarde pięści wtłukiwały mu mdłości w żołądek, ale nie puszczał. Czas niejako zwolnił dla niego. Wyczuwał całym sobą, że brat przesuwa się nieco w bok, żeby rozewrzeć mu nogi. Poczuł też kolano sunące coraz wyżej, wciskało się między uda, aż grzmotnęło go w jądra i wtedy rozdzierający ból przeniknął jego ciało. Ręce Adama opadły. Pochylił się i wymiotował, gdy wciąż trwała zimna, mordercza młocka.

Adam czuł uderzenia na skroniach, policzkach, oczach. Czuł, że warga mu pęka i zwisa strzępem na zęby, ale skóra zdawała się zgrubiała i niewrażliwa, jak gdyby cały tkwił w powłoce z grubej gumy. Otępiale zastanowił się, dlaczego nogi mu się nie uginają, dlaczego nie pada, nie traci przytomności. Bicie trwało bez końca. Słyszał brata dyszącego szybko, urywanie, jak człowiek, który macha ciężkim młotem, a w mdłym świetle gwiazd widział go w mroku przez rozcieńczoną łzami krew spływającą mu z oczu. Widział niewinne, obojętne oczy, uśmieszek na wilgotnych wargach. I kiedy na to patrzał – nagły błysk i ciemność.

Karol stał nad nim, chwytając powietrze jak zziajany pies. A potem odwrócił się i ruszył szybko w stronę domu, rozcierając po drodze obtłuczone knykcie.

Przytomność powróciła Adamowi nagle i przerażająco. Jego umysł kotłował się w bolesnym tumanie. Ciało było ciężkie i nasiąknięte bólem. Ale niemal natychmiast zapomniał o swoich obrażeniach. Dosłyszał szybkie kroki na drodze. Zbudził się w nim instynktowny lęk i czujność szczura. Dźwignął się na kolana i zwlókł z drogi do osuszającego ją rowu. W rowie stała woda na stopę głęboko, a po obu stronach rosła wysoka trawa. Sczołgał się cicho do wody, uważając, żeby uniknąć plusku.

Kroki przybliżyły się, zwolniły, posunęły się nieco dalej, zawróciły. Ze swej kryjówki Adam widział jedynie coś ciemniejącego w mroku. Potem błysnęła siarkowa zapałka i rozżarzyła się niebieskim ognikiem, dopóki nie zapłonęło drewienko oświetlające groteskowo od dołu twarz jego brata. Karol podniósł wyżej zapałkę i rozejrzał się wokoło, a Adam dostrzegł w jego ręce toporek.

Kiedy zapałka zgasła, noc wydała się jeszcze czarniejsza. Karol poszedł z wolna dalej, potarł następną zapałkę, znów postąpił naprzód i zapalił jeszcze jedną. Szukał śladów na drodze. Wreszcie dał za wygraną. Jego prawa ręka podniosła się i odrzuciła toporek daleko na pole. Szybkim krokiem oddalił się w stronę wątłych światełek wsi.

Adam długo leżał w chłodnej wodzie. Zastanawiał się, co czuje brat, czy teraz, kiedy jego pasja stygnie, doświadczy trwogi, żalu, wyrzutów sumienia – czy też po prostu niczego. To wszystko czuł za Karola. Sumienie Adama było więzią między nim a bratem, cierpiało za niego, podobnie jak nieraz Adam wykonywał za Karola domową robotę.

Wyczołgał się z wody i wstał. Okaleczenia drętwiały, krew krzepła w skorupę na twarzy. Pomyślał, że pozostanie tutaj, w ciemnościach, dopóki ojciec i Alicja nie położą się spać. Czuł, że nie zdoła odpowiadać na żadne pytania, bo nie wiedział, co mówić, a szukanie odpowiedzi było zbyt żmudne dla jego skołatanego umysłu. Błyskające błękitnawymi ognikami zamroczenie osiadało mu na czole i wiedział, że zaraz zemdleje.