Myśli w obrazach ebook

Podstawa przekładu:

Einbahnstraße, Denkbilder in: Gesammelte Schriften, Band IV, Teil 1, hrsg. von Tillman Rexroth

Berliner Kindheit um neunzehnhundert, hrsg. von Rolf Tiedemann

Copyright for the Polish translation and Chwile krótkiego cienia (garść uwag wstępnych) by Andrzej Kopacki

Copyright for Uzmysłowienie platonizmu by Adam Lipszyc

Copyright for this edition by Officyna, Łódź 2026

Korekta: Małgorzata Denys

Projekt okładki: Nina Dębowiak

Opracowanie typograficzne i skład: Monika Rawska

Zdjęcie →: Walter Benjamin Archiv, Akademie der Künste, Berlin (WikiCommons)

Wydawnictwo Officyna s.c. 93-114 Łódź, ul. Przędzalniana 99 [email protected], www.officyna.com.pl

tel. 508 156 066

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

ISBN 978-83-67948-54-8

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotował Jan Żaborowski

Andrzej Kopacki

Chwile krótkiego cienia(garść uwag wstępnych)

Rzecz składa się z trzech części o różnym statusie bibliograficznym: tylko pierwsza z nich, Ulica jednokierunkowa, ukazała się za życia autora, w 1928 roku, część druga, Myśli w obrazach, jest zbiorem krótkich, rozproszonych pism z dekady 1924 – 1934, część trzecia zaś, Berlińskie dzieciństwo około roku tysiąc dziewięćsetnego, to książka istniejąca w kilku wersjach i różnych wydaniach, których Benjamin nie zdążył zobaczyć w druku. Co łączy trzy segmenty naszej edycji? Są świadectwem literackiej aktywności Benjamina we wspomnianym dziesięcioleciu. Przede wszystkim jednak układają się w spójny koncept poetologiczny: sposób widzenia świata i pisania o świecie. Oraz, a jakże, o sobie.

„Kiedy zbliża się zenit dnia, cienie są to tylko czarne, ostre krawędzie u podnóża rzeczy, gotowe bezgłośnie, ni stąd, ni zowąd, wycofać się w głąb ich struktury, ich tajemnicy. Wówczas nastaje, w całej swej zwartej, stężałej pełni, godzina Zaratustry, myśliciela w «zenicie życia», w «letnim ogrójcu». Poznanie bowiem jak słońce określa rzeczy najściślej na wyżynie swojej wędrówki”. To refleksja, która konkluduje fragmenty pod tytułem „Krótkie cienie” – w roku 1929 i 1933 Benjamin opatrzył nim różne teksty, ale konkluzja z metaforycznym i aforystycznym opisem poznania była ta sama. Zapewne nie bez powodu: wyczekać chwili krótkiego cienia i jego zniknięcia w głębi rzeczy, by wyrazić myśl o niej w obrazie, ale też w powidoku, poetyckiej rekapitulacji marzenia sennego albo też całkiem przytomnej typologii zjawisk – taki byłby może sens metafory Benjamina rzutowany na jego krótką prozę.

Skąd się wzięła? O projekcie broszury, w której znalazłyby się „aforyzmy, żarty, sny”, Benjamin wspominał już w grudniu 1924 roku; w kolejnych latach z aforyzmów powstała „osobliwa organizacja i konstrukcja”, jak pisał do Scholema – ulica. Miał też świadomość, że to, co się ziściło jako książka, Ulica jednokierunkowa, to nowy „krąg produkcyjny”, który, jak wiadomo, obejmie zwłaszcza słynną rozprawę z Paryżem, czyli Pasaże, a tymczasem zostaje otwarty „książką aforystyczną”. Przecinają się w niej – jak pisze Benjamin do Scholema w 1926 roku – „moja fizjonomia dawniejsza i świeższa”. Ta świeższa będzie się wyłaniać z miejskich i nie tylko miejskich peregrynacji w Ulicy, ale także później, ze spektakularnym podobieństwem do niej w Berlińskim dzieciństwie.

Miejska peregrynacja miała już zresztą swoje inscenizacje pod piórem Benjamina: w szkicach „Neapol” (1924) czy „Moskwa” (1927), a więc w czasie, kiedy powstawała Ulica, i były to projekty znacznie szerzej zakrojone niż zawarte w niej migawki ze świątyń czy jarmarków. Bo też koncept „uliczny” – jako figura poznawcza, propozycja poetologiczna i estetyczna – sięga dużo głębiej, niż by podpowiadała bedekerowa stylistyka; sam Benjamin mówił o „prospekcie tak przepastnym […] jak scenografia Palladia w Vicenzy”. Czymże więc byłby ów koncept?

Okoliczność, że fizjonomie Benjamina, starsza i świeższa, „przecinają się” (a nie na przykład, że jedna ruguje drugą), należy traktować dosłownie. Tylko bowiem na tym przecięciu widać, jak zza detalu, nad którym z minimalistyczną uwagą pochyla się narracja – zza okruchów powszedniości, dziecięcych urojeń, ulicznych szczegółów – przeziera filozoficzna diagnoza, obejmująca szeroki horyzont poznawczy. Capri, gdzie Benjamin finalizuje swoją książkę o baroku, a zarazem oddaje się nowej fascynacji miłosnej i intelektualnej (uwieczniona w dedykacji Asja Lacis patronuje Ulicy), jest miejscem przecięcia. Wolno może zaryzykować taką jego wykładnię w felietonowym skrócie: katastroficzna, acz niepozbawiona metafizycznej nadziei wizja świata, który skostniał w cierpieniu i przemawia językiem alegorii, znajduje swojego interpretatora w osobie melancholika. Ten pochyla się nad szczegółem, nie zamyka oczu na materialny wymiar rzeczy. Widzi ich wyobcowanie i tłumaczy je charakterem kapitalistycznego „towaru”. Nie przypadkiem zapewne spis treści Ulicy pełen jest towarów: chińskich, pasmanteryjnych, galanteryjnych, piśmiennych. Ulica zdradza komponent materialistyczny (nawet gdy mowa o proletariacie, marksistowski) myśli swojego autora. Jego zdanie: „wszystkie rozstrzygające ciosy są zadawane lewą ręką” Werner Kraft, towarzysz młodości Benjamina, komentuje w swoich dziennikach, czyniąc aluzję do innego passusu Ulicy: „Zaprawdę, nie Kant to napisał i bardzo wątpliwe, czy autor tego zdania ma prawo śnić o wspólnym posiłku z Goethem”.

Ten rys nie likwidował jednak „kosmicznego” wymiaru refleksji Benjamina. Ekwiwalentem antycznego „oddania się doświadczeniu kosmicznemu”, o którym mowa w Ulicy, mogą być doznania auratywne, a upadek doświadczenia zbiorowego nie anuluje doświadczeń jednostki, które Ulica mozaikowo rekonstruuje. Jako konsekwencja krytyki kultury czy szerzej: współczesności (obszerne fragmenty tekstu to „Podróż przez niemiecką inflację”, a także problematyka warsztatu pisarskiego i krytycznego) stanowi nową konstrukcję – paradoksalny owoc ubóstwa doświadczeń w rozumieniu Benjaminowskim. O niektórych pasażach tekstów Benjamina Susan Sontag powiedziała: „nie wynikają z siebie bezpośrednio. Każde zdanie jest tak napisane, jakby było pierwsze albo ostatnie”.

Pytanie o warsztat daje asumpt do deliberacji gatunkowych. Theodor Adorno, recenzent Ulicy, określił ją jako zbiór „myśli w obrazach” (Denkbilder), certyfikując jej rudymentarne znaczenie w rozwoju warsztatu Benjamina. Zarazem ta nazwa gatunkowego novum, w której akt poznawczy skleja się z widokiem rzeczy, sugeruje późniejszemu czytelnikowi, że byłaby sensownym tytułem zbiorczym dla ówczesnej krótkiej prozy Benjamina. Rekapituluje bowiem w świetle owej prozy sens aforyzmu „Krótkie cienie” z jego konkluzją: „Poznanie jak słońce określa rzeczy najściślej na wyżynie swojej wędrówki”. Nieodparte jest wrażenie, że Benjamin chwyta i obrazuje rzeczy w apogeum absorpcji zmysłowej i kreacji językowej – tym samym dla jednej i drugiej: w tej samej chwili i miejscu, w godzinie Zaratustry, w krótkim cieniu, czyli bez retardacji, bez udziału sowy Minerwy. Bez względu na to, co jest przedmiotem opisu – nocni stróże w ciemnych bramach Moskwy, katedra na zalanym słońcem placu Paryża, falerno i dorsz w Rzymie, kolejowe lektury czy jakiś sen sprzed paru dni – dzieje się to tu i teraz: jako myśl w obrazie, równie nieoczywista jak jej niemieckie imię, czyli złożenie „myśli” ociosanej do rdzenia (Denk) i zespolonej z „obrazem” (Bild). Myśl w otulinie obrazu, obraz napędzany myślą; jakkolwiek lekko to brzmi, tajemnica konstrukcji tego literackiego drona pozostaje nieodkryta.

Ciekawe, że Adorno, który w jednym z tomów Pism (Schriften) Benjamina (1955) wydał także cykl jego krótkiej prozy, a w nim kilkustronicowe, pochodzące z początku lat trzydziestych „Myśli w obrazach”, opatrzył go tytułem Czytanki (Lesestücke). Dopiero w Pismach zebranych (Gesammelte Schriften) cykl zatytułowano Myśli w obrazach, a jego kształt, jak informuje wydawca, Tillman Rexroth, „nawiązuje” do edycji Adorna. W istocie zawartość cyklu została podwojona, nieco inaczej dobrana i ułożona. Podstawą przekładu drugiej części niniejszego tomu są Myśli w obrazach w wydaniu Rexrotha.

O ile ta część jest w znacznej mierze świadectwem miejskiej i nie tylko miejskiej peregrynacji – od południa Włoch po Morze Północne i od Moskwy po Marsylię i Paryż – o tyle część trzecia, Berlińskie dzieciństwo około roku tysiąc dziewięćsetnego, to relacja wyprawy w głąb czasu, do lat dziecięcych w Berlinie. Ta różnica, tekst, co wyprawił się na podbój przestrzeni, versus tekst zgłębiający czas, i jej tematyczne pars pro toto, współczesna Moskwa w obiektywie przybysza naprzeciw Berlina jako tła, na którym narracja wyświetla fragmenty z archiwum pamięci, nie powinna przesłaniać zasadniczej spójności „myśli w obrazach” w obu segmentach. Jej siłą nośna jest strategia narracji, a ściślej, specyfika gatunkowa. By raz jeszcze skorzystać z poetyckiej figury Benjamina: idzie o krótki cień, który w zenicie zdolności poznawczej „wycofuje się” w głąb rzeczy jako myśl nieodłączna od jej obrazu.

A stając w cieniu nieco dłuższym naprzeciw krótkiej prozy Benjamina, można dostrzec także inne ciągłości: oto dziecięca perspektywa tekstu berlińskiego ma swoje pendant w „Moskwie”, od niewinnych ekskursów tematycznych w świat dziecka (których nie brak też w Ulicy jednokierunkowej) po przygnębiającą naiwność – a właściwie rażący infantylizm – refleksji politycznej Benjamina.

Podobnie jak jego Dziennik moskiewski poprzedził „Moskwę”, tak też pierwszym aktem procesu zwieńczonego edycją Dzieciństwa była Kronika berlińska. Ów proces wyglądał inaczej niż w wypadku Myśli w obrazach. Najpierw wprawdzie ukazało się kilka wydań Dzieciństwa rekonstruowanych (z udziałem Adorna i Rexrotha), ale w 1981 roku odnaleziono we francuskiej Bibliotece Narodowej wersję autoryzowaną i w 1940 roku zdeponowaną tam przez Benjamina. Była owocem znaczących przeróbek, skrótów i korekt stylistycznych. Istniała też jednak wersja wcześniejsza, która powstała na przełomie roku 1932 i 1933 i trafiła z rąk berlińskiego adwokata przez antykwariat w Kanadzie na uniwersytet w Gießen. Nosi nazwę wersji giesseńskiej i jako najbliższa czasowo innym „myślom w obrazach” – lokuje się u końca dekady, w której Benjamin intensywnie się nimi zajmował – stała się podstawą przekładu domykającego nasz wybór.

Skoro o przekładzie i wyborze mowa: zbiegiem okoliczności powtarzają w pewnym sensie losy oryginałów, bo też mają swoją historię wydawniczą; pierwszy mój przekład Ulicy jednokierunkowej pod redakcją Małgorzaty Łukasiewicz wyszedł w nieistniejącym już Wydawnictwie Sic! w 1997 roku, Myśli w obrazach w nieco okrojonej wersji drukowała „Literatura na Świecie” w zeszycie 7–8/2024, a Berlińskie dzieciństwo w zeszycie 8–9/2001. Niniejsza, złożona z trzech części edycja książkowa stała się okazją do przejrzenia starych przekładów, rozrzuconych w czasie na przestrzeni dwudziestu siedmiu lat, i do autorefleksji przekładowej, której przydaje się poręczny pretekst. I właśnie się znalazł.

O tym, że Benjamin trudny, wiadomo; że krótka proza trudna szczególnie – ze względu na osobliwy splot myśli z obrazem – też łatwo sobie wyobrazić. Samokrytyczny ogląd zmagań z tym zadaniem, zwłaszcza najdawniejszych, okazał się pouczający; z górą ćwierć wieku, dzielące różne fazy tłumackiego obcowania z tekstem, to dość czasu, żeby się dowiedzieć czegoś zaskakującego o nim i o sobie. Nowy namysł nad starymi rozwiązaniami i niespodziewana zrazu potrzeba autokorekt owocują poczuciem, że oddaję w ręce czytelników książkę – jako koncept edytorski i jego realizacja przekładowa – całkiem nową.

Co rzekłszy, kłaniam się Adamowi Lipszycowi, który zechciał wesprzeć ją i opatrzyć esejem.

Parafrazując myśl Benjamina w jednym z obrazów: nic nie przemija tak bezpowrotnie jak chwile krótkiego cienia. Niektóre pisarz potrafi zatrzymać. Oto ich kolekcja.

Ulica jednokierunkowa

Jest to

ulica Asji Lacis

od imienia tej,

która jako inżynier

przebiła ją w autorze

Stacja benzynowa

Konstrukcja życia pozostaje obecnie zdecydowanie bardziej w mocy faktów niż przekonań. I to takich faktów, które bodaj nigdy jeszcze i nigdzie nie stały się podstawą przekonań. W tych okolicznościach prawdziwa aktywność literacka nie może aspirować do rozgrywania się w ramach literackich – jest to raczej zwykły wyraz jej bezpłodności. Istotna działalność literacka może odbywać się tylko w ścisłej przemienności działania i pisania; musi w ulotkach, broszurach, artykułach prasowych i na plakatach wykształcać niepozorne formy, które lepiej odpowiadają jej wpływowi w czynnych wspólnotach niż pretensjonalny, uniwersalny gest książki. Tylko ten bezpośredni język potrafi, jak się okazuje, czynnie sprostać potrzebom chwili. Opinie są dla ogromnego aparatu życia społecznego tym, czym olej dla maszyn; nie staje się przed turbiną i nie zalewa jej olejem. Wtryskuje się go trochę w ukryte sworznie i spojenia, o których trzeba wiedzieć.

Pokój śniadaniowy

Wieść gminna przestrzega przed opowiadaniem snów na czczo. W tym stanie człowiek przebudzony pozostaje jeszcze w istocie we władzy snu. Mianowicie ablucje wydobywają z mroku jedynie powierzchnię ciała i jego widoczne funkcje motoryczne, natomiast w głębszych warstwach także podczas porannego obmywania trwa senne zamroczenie – wręcz ustala się ono w samotności pierwszej godziny na jawie. Kto lęka się zetknięcia z dniem – czy to ze strachu przed ludźmi, czy gwoli wewnętrznego skupienia – ten nie chce jeść i gardzi śniadaniem. W ten sposób unika przełomu między światem nocy i dnia. Oto przezorność, którą usprawiedliwia tylko energetyczna przemiana snu w skupioną pracę poranną, o ile nie wypali się w modlitwie – w innym bowiem razie dochodzi do pomieszania rytmów życiowych. W tej kondycji zdawanie sprawy ze snów jest zgubne, ponieważ człowiek, w połowie jeszcze do świata snu należąc, zdradza go słowami i musi spodziewać się jego zemsty. Mówiąc nowocześniej: sam się zdradza. Nie chroni go już śniąca naiwność, a poruszając nierozważnie senne wizje, wydaje siebie. Do snu bowiem wolno odwoływać się tylko z innego brzegu, z perspektywy jasnego dnia, w przemyślanym wspomnieniu. Tamtą stronę snu można osiągnąć tylko przez oczyszczenie, które jest analogiczne do mycia, jednak całkowicie od niego różne. Idzie przez żołądek. Na czczo mówi się o śnie, jakby mówiło się przez sen.

Nr 113

Godziny, które mają kształt,

Minęły w domu snu1.

Suterena

Dawno zapomnieliśmy rytuał, który towarzyszył wznoszeniu domu naszego życia. Jeśli jednak ma być wzięty szturmem i już spadają nań wrogie bomby – jakich to sfatygowanych, dziwacznych staroci nie odsłaniają wśród fundamentów. Czegóż to nie zatopiono w nich i nie ofiarowano przy wtórze czarodziejskich zaklęć, cóż za okropny gabinet osobliwości tam w dole, gdzie dla rzeczy najpowszedniejszych przeznaczono najgłębsze sztolnie. Pewnej nocy pełnej rozpaczy zobaczyłem we śnie siebie i pierwszego kompana z ławy szkolnej, którego nie widuję od dziesięcioleci ani też nie wspominałem od tamtej pory: gorączkowo odnawialiśmy przyjaźń i braterstwo. Budząc się jednak, zdałem sobie sprawę, że tym, co rozpacz niczym ładunek rozpryskowy wydobyła na światło dnia, był trup tego człowieka, który został tam zamurowany, ażeby żaden przyszły lokator nie stał się nijak do niego podobny.

Westybul

Odwiedziny w domu Goethego. Nie mogę sobie przypomnieć, bym widział we śnie pokoje. Był to szereg pobielonych korytarzy – jak w szkole. Dwie starszawe Angielki i kustosz statystują w moim śnie. Kustosz wzywa nas, byśmy wpisali się do książki gości, która leży otwarta na parapecie okiennym w najodleglejszym zakątku korytarza. Podszedłszy tam, znajduję, kartkując, swoje imię wpisane już wielkim, niezgrabnym pismem dziecka.

Jadalnia

We śnie widziałem siebie w gabinecie Goethego. W ogóle nie przypominał tego w Weimarze. Przede wszystkim był bardzo mały i miał tylko jedno okno. Do przeciwległej ściany przystawało krótszym bokiem biurko. Siedział za nim i pisał poeta w sędziwym wieku. Trzymałem się na stronie, kiedy przerwał pracę i dał mi w prezencie małą wazę, naczynie antyczne. Obracałem je w dłoniach. W pokoju panował niebywały upał. Goethe podniósł się i postąpił ze mną do pokoju obok, gdzie stał nakryty dla mojej rodziny długi stół. Wydawało się jednak, że zmieści się przy nim dużo więcej osób, niż moja rodzina liczy. Zapewne nakryto także dla przodków. Zająłem miejsce na prawym krańcu, obok Goethego. Kiedy posiłek dobiegł końca, Goethe wstał z trudem, a ja gestem poprosiłem o przyzwolenie, bym mógł go wesprzeć. Kiedy dotknąłem jego łokcia, rozpłakałem się z przejęcia.

Dla mężczyzn

Przekonywanie jest niepłodne.

Zegar główny

Dla wielkich dzieła skończone mają mniejszą wagę niż owe fragmenty, nad którymi praca ciągnie się przez całe życie. Tylko bowiem człowiek słabszy, bardziej rozproszony, doznaje tej niezrównanej radości, jaką daje zakończenie, i czuje się tym samym znów przywrócony do życia. Geniuszowi wszelkie cezury, ciężkie razy wymierzane przez los, jak i spokojny sen pochłania pilność samego warsztatu. A sferę ich oddziaływania zakreśla on we fragmencie. „Geniusz jest pilnością” 2.

Wracaj! Wszystko przebaczone!

Jak ktoś, kto kręci kołowrót na drążku gimnastycznym, tak kręci się w chłopięcym wieku kołem fortuny, z którego wcześniej czy później wypada szczęśliwy los. Tylko to bowiem, co wiedzieliśmy bądź ćwiczyliśmy już jako piętnastolatkowie, stanowi pewnego dnia o naszych powabach. I dlatego jednej rzeczy nigdy już nie da się naprawić: tego, że zaniechało się ucieczki od rodziców. Z czterdziestu ośmiu godzin porzucenia w tych latach zrasta się niczym w ługu kryształ szczęścia życiowego.

Urządzone po wielkopańsku mieszkanie dziesięciopokojowe

Jedyne zadowalające przedstawienie i zarazem analizę stylu meblowego drugiej połowy dziewiętnastego wieku stanowi pewien rodzaj powieści kryminalnych, których dynamicznym ośrodkiem jest zgroza mieszkania. Ustawienie mebli to jednocześnie plan sytuacyjny śmiertelnych pułapek, a uszeregowanie izb wyznacza ofierze drogę ucieczki. Okoliczność, że ten akurat rodzaj powieści kryminalnej zaczyna się od Poego – a zatem w czasie, kiedy te domostwa jeszcze właściwie nie istniały – wcale temu nie przeczy. Albowiem wielcy pisarze bez wyjątku przeprowadzają kombinacje w świecie, który przychodzi po nich, tak jak paryskie ulice z wierszy Baudelaire’a nastały dopiero po 1900 roku, a i postaci Dostojewskiego nie wcześniej. Mieszczańskie intérieur lat sześćdziesiątych do dziewięćdziesiątych z jego ogromnymi, puchnącymi od snycerki bufetami, bezsłonecznymi kątami, gdzie tkwi palma, wykuszem za pancerzem balustrady i długimi korytarzami, na których posykuje gazowy płomień, staje się domostwem stosownym jedynie dla zwłok. „Ciotkę na tej sofie można tylko zabić” 3. Bezduszny przepych umeblowania staje się prawdziwym komfortem dopiero w obliczu trupa. Dużo ciekawszy niż krajobrazowy Orient w powieściach kryminalnych jest ów zbytkowny Orient w opisywanych wnętrzach: perski dywan i otomana, ampla i szlachetny kaukaski sztylet. Za ciężkimi, marszczonymi kilimami pan domu odprawia orgie nad stosem papierów wartościowych, może się czuć niczym wschodni kupiec, gnuśny pasza w szachrajskim chanacie, dopóki ów sztylet na srebrnym łańcuchu nad otomaną w pewne piękne popołudnie nie położy kresu jego sjeście i życiu. Ten charakter mieszczańskiego mieszkania, co drży w oczekiwaniu bezimiennego mordercy jak lubieżna staruszka w oczekiwaniu amanta, przeniknęło kilku autorów, którzy jako „pisarze kryminalni” nie zaznali należnych honorów – być może też dlatego, że w ich utworach odbija się coś z mieszczańskie­go pandemonium. Conan Doyle uchwycił, o czym tu mowa, w niektórych swoich pismach, pisarka A.K. Green ukazała w ramach bogatej twórczości, a Upiorem opery 4, jedną z wielkich powieści o dziewiętnastym stuleciu, przyczynił się do apoteozy tego gatunku Gaston Leroux.

Towary chińskie

W tych dniach nikomu nie wolno upierać się przy tym, co „potrafi”. Siła leży w improwizacji. Wszystkie rozstrzygające ciosy są zadawane lewą ręką.

Na początku długiej drogi w dół zbocza, ku domowi należącemu do …, którą odwiedzałem co wieczór, znajduje się brama. Odkąd … się wyprowadziła, prześwit łuku tej bramy jawił mi się niby muszla ucha, które utraciło słuch.

Niepodobna nakłonić dziecko w koszuli nocnej, aby przywitało wchodzącego właśnie gościa. Obecni, powodowani wyższymi racjami moralnymi, namawiają je, chcąc przezwyciężyć jego pruderię. Daremnie. Kilka minut później pokazuje się gościowi, tym razem nagusieńkie. Zdążyło się już umyć.

Inna jest siła drogi, kiedy ktoś nią idzie, a inna, kiedy leci nad nią aeroplanem. Inna też jest siła tekstu, kiedy ktoś go czyta, a inna, kiedy go odpisuje. Kto leci, ten widzi tylko drogę ciągnącą się skroś krajobrazu, rozwijającą się według tych samych zasad co cała okolica. Tylko ten, kto idzie drogą, doznaje jej panowania, widzi, jak za każdym zakrętem przywołuje ona rozkazująco z tego właśnie terenu, który dla lotnika jest jedynie rozpostartą płaszczyzną, perspektywy, belwedery, prześwity, prospekty – niczym dowódca przywołujący okrzykiem żołnierzy z linii frontu. Tak też jedynie tekst odpisywany komenderuje duszą tego, kto się nim zajmuje, podczas gdy zwykły czytelnik nigdy nie pozna nowych widoków swego wnętrza, jakie odsłania tekst – owa droga przez wciąż gęstniejącą wewnętrzną dżunglę. Czytelnik bowiem jest posłuszny ruchowi swojego Ja w wolnych przestworzach marzeń, natomiast odpisujący poddaje ruch swojego Ja komendzie tekstu. Toteż chińskie kopiowanie ksiąg było niezrównaną rękojmią kultury literackiej, a odpis – kluczem do zagadek Chin.

Rękawiczki

Uczucie odrazy do zwierząt jest zdominowane przez lęk, że w zetknięciu z nimi zostanie się rozpoznanym. Zgrozą przejmuje człowieka tkwiąca głęboko, niejasna świadomość: oto żyje w nim coś tak nieobcego zwierzęciu, które budzi odrazę, że może ono poznać się na tym. – Wszelka odraza jest pierwotnie odrazą przed zetknięciem. Nawet opanowanie tylko prześlizguje się nad tym uczuciem, czyniąc raptowne, przesadne gesty: zamknie to, co odrażające, w żelaznym uścisku i pochłonie, podczas gdy strefa najdelikatniejszego, naskórkowego zetknięcia pozostanie tabu. Tylko tak można sprostać paradoksowi wymogu moralnego, który każe człowiekowi przezwyciężać i zarazem najsubtelniej pielęgnować uczucie odrazy. Nie wolno mu zapierać się bestialskiego powinowactwa ze stworzeniem. Na jego wołanie odraza odpowiada: musisz nad nim zapanować.

Misja meksykańska

Je ne passe jamais deuant un fétiche de bois, un Bouddha

doré, une idole mexicaine sans me dire: Cest peut-être

le vrai dieu.

Charles Baudelaire

Śniło mi się, że byłem członkiem wyprawy badawczej w Meksyku. Kiedyśmy już przemierzyli dziewiczą puszczę, trafiliśmy na naziemny system jaskiń w górach, gdzie do dziś przetrwał zakon jeszcze z czasów pierwszych misjonarzy. Braciszkowie kontynuowali wśród tubylców dzieło nawrócenia. W niezmierzonej, gotycko sklepionej grocie centralnej odbywało się nabożeństwo według najstarszego obrządku. Dołączyliśmy i mogliśmy obejrzeć część główną: ku drewnianemu popiersiu Boga Ojca, które widniało zawieszone gdzieś bardzo wysoko na ścianie jaskini, kapłan wzniósł meksykański fetysz. Wtedy głowa Boga poruszyła się, przecząc trzykrotnie, od prawej strony ku lewej.

Uprawy, które powierza się opiece publiczności

Co znajduje „rozwiązanie”? Czyż wszelkie pytania przeżytego życia nie zostają niczym ulistnione drzewa, które przesłaniają nam widok? Właściwie nie myślimy o tym, by je wykarczować czy choćby przerzedzić. Kroczymy naprzód, zostawiamy je za sobą; z oddalenia da się je wprawdzie ogarnąć spojrzeniem, ale listowie jest niewyraźne, cieniste i tym bardziej zagadkowo splątane.

Komentarz i przekład mają się tak do tekstu, jak styl i mimesis do natury: ten sam fenomen widziany na różne sposoby. Na drzewie świętego tekstu oba są tylko wiecznie szemrzącymi listkami, na drzewie tekstu świeckiego – owocami, które spadają w porę.

Kto kocha, ten jest przywiązany nie tylko do „wad” ukochanej, nie tylko do bzików i słabości kobiety; zmarszczki na twarzy i wątrobiane plamy, znoszone ubrania i nierówny krok przyciągają go bezlitośniej i na dłużej niż wszelka piękność. Wiadomo o tym od dawna. A dlaczego? Jeśli prawdziwa jest nauka, która mówi, że odczucie nie w głowie się gnieździ, że odczuwamy okno, chmurę, drzewo nie w mózgu, lecz raczej w miejscu, gdzie je widzimy, to także spoglądając na ukochaną, wychodzimy poza siebie. I to w bolesnym napięciu, z uniesieniem. Uczucie trzepocze się niczym stado ptaków oślepione blaskiem kobiety. I tak jak ptaki szukające schronienia w liściastych kryjówkach drzewa, uczucia czmychają, by skulić się w bezpiecznej kryjówce cienistych zmarszczek, niepowabnych gestów i niepozornych skaz ukochanego ciała. I żaden przechodzień nie odgadnie, że właśnie tu, w niedostatku, ułomności gnieździ się szybkie jak strzała poruszenie wielbiącego serca.

Plac budowy

Pedantyczna zaduma nad wytwarzaniem przedmiotów, które mają nadawać się dla dzieci – pomocy szkolnych, zabawek czy książek – jest niemądra. Od czasów oświecenia należy do najbardziej kołtuńskich spekulacji pedagogów. Ich zadurzenie w psychologii nie pozwala im dostrzec, że ziemia pełna jest najbardziej niezrównanych przedmiotów dziecięcej uwagi i ćwiczeń. Począwszy od tych najbardziej określonych. Dzieci cechuje mianowicie szczególna skłonność do odwiedzania każdego miejsca pracy, gdzie w sposób widoczny oddziałuje się na rzeczy. Nieodparcie przyciągają je odpady powstające przy budowaniu, przy pracach w ogrodzie lub w domu, przy krawiectwie lub stolarce. W odpadach rozpoznają oblicze, które świat rzeczy zwraca właśnie ku nim, tylko ku nim. Nie tyle odtwarzają w nich dzieła dorosłych, ile sporządzając dla zabawy coś z materiałów najróżniejszego rodzaju, umieszczają je względem siebie w nowym, niespodziewanym układzie. W ten sposób dzieci same tworzą własny świat rzeczy, mały w wielkim. Trzeba by mieć na uwadze normy tego małego świata rzeczy, jeśli chce się rozmyślnie tworzyć dla dzieci, zamiast kazać własnej działalności – ze wszystkim, co jest w niej rekwizytem i instrumentem – by sama poszukała drogi do nich.

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

Im bardziej wrogi stosunek człowieka do dziedzictwa, tym zacieklej będzie on podporządkowywał swoje życie prywatne normom, które pragnie ustanowić jako wzorzec przyszłego stanu społecznego. Zupełnie tak, jakby nakładały nań zobowiązanie: ponieważ nigdzie jeszcze nie zostały urzeczywistnione, musi wykształcić je wstępnie przynajmniej w sferze własnego życia. Natomiast człowiek, który czuje się w zgodzie z najdawniejszymi tradycjami swojego stanu czy narodu, przeciwstawia niekiedy ostentacyjnie własne życie prywatne maksymom bezwzględnie przestrzeganym przezeń w życiu publicznym i nie doznając najmniejszych niepokojów sumienia, w cichości serca ceni sobie swoją postawę jako najbardziej przekonujący dowód niezachwianego autorytetu zasad, które głosi. Tym różnią się typy polityka anarcho-socjalistycznego i polityka konserwatywnego.

Flaga…

O ileż łatwiej kochać tego, kto się żegna! Czystszym bowiem płomieniem pała uczucie do odjeżdżającego, podsycane ulotnym skrawkiem materiału, który powiewa ze statku lub okna pociągu. Oddalenie wsiąka w znikającego niczym barwnik i przepaja go łagodnym żarem.

…do pół masztu

Kiedy umiera człowiek bardzo nam bliski, to jest coś w wydarzeniach następnych miesięcy, o czym gotowiśmy sądzić, że – jakkolwiek chętnie dzielilibyśmy to z nim – mogło rozwinąć się jedynie dzięki jego nieobecności. Na koniec pozdrawiamy go w języku, którego on już nie rozumie.

Panorama cesarska

Podróż przez niemiecką inflację

I. W skarbcu językowych zwrotów, które codziennie zdradzają ulepiony z głupoty i tchórzostwa sposób życia niemieckiego obywatela, szczególnie godzien namysłu jest ten o katastrofie – niechybnej, bo przecież „tak dalej być nie może”. Bezradne zapatrzenie w idee bezpieczeństwa i posiadania właściwe dla minionych dziesięcioleci nie pozwala przeciętnemu człowiekowi apercepować stabilności całkiem nowego rodzaju, które są godne najwyższej uwagi i tkwią u źródeł obecnej sytuacji. Ponieważ względna stabilizacja lat przedwojennych sprzyjała mu, przeto uważa, że musi traktować jako niestabilny każdy stan, który go degraduje. Wszelako stabilne stosunki bynajmniej nie muszą być przyjemne, a już przed wojną istniały warstwy, dla których taki ich stan oznaczał stabilizację nędzy. Upadek w niczym nie jest mniej stabilny, w niczym bardziej nadzwyczajny niż wzlot. Tylko taka rachuba, która nie ukrywa, że jedynej ratio obecnego stanu upatruje w upadku, wyzwoliłaby się z obezwładniającego zdumienia tym, co się dzień w dzień powtarza, i byłaby gotowa uznać znamiona upadku za czystą stabilność, a jedynie po nadzwyczajności graniczącej niemal z cudem i niepojętością spodziewałaby się ratunku. Wspólnoty narodowe Europy Środkowej żyją niczym mieszkańcy otoczonego miasta, którym kończy się żywność i proch i których na zdrowy rozum raczej nic nie uratuje. Jest to sytuacja, kiedy jak najpoważniej rozważyć należy kapitulację – być może bezwarunkową. Ale niema, niewidzialna potęga, z którą zdaje się mierzyć Europa Środkowa, nie podejmuje rokowań. Nie pozostaje tedy nic innego, jak w bezustannym oczekiwaniu ostatniego szturmu kierować spojrzenia jedynie ku temu, co nadzwyczajne – jedynej możliwości ratunku. A ponieważ pozostajemy w tajemniczym kontakcie z oblegającymi nas siłami, toteż ów pożądany stan najbardziej wytężonej, niepogrążonej w biadaniach uwagi mógłby rzeczywiście spowodować cud. Natomiast oczekiwanie, że tak dalej być nie może, przekona się pewnego dnia, że istnieje tylko jedna granica cierpienia jednostki i wspólnot, poza którą nic już być nie może: unicestwienie.

II. Osobliwy paradoks: ludzie myślą najmałoduszniej wyłącznie o interesie prywatnym, kiedy działają, zarazem jednak ich zachowanie bardziej niż kiedykolwiek określają instynkty mas. A są to instynkty bardziej niż kiedykolwiek obłąkańcze i obce życiu. Gdy mroczny popęd zwierzęcia – jak opowiadają niezliczone anegdoty – potrafi uniknąć zbliżającego się, acz jeszcze niewidocznego niebezpieczeństwa, to społeczeństwo, w którym każdy ma na uwadze tylko własną małostkową pomyślność, ze zwierzęcym zaślepieniem, ale bez ślepej wiedzy zwierzęcia, pogrąża się jako ociemniała masa w każdym, pierwszym z brzegu niebezpieczeństwie. A różnorodność indywidualnych celów traci wszelkie znaczenie wobec tożsamości decydujących sił. Jak się raz za razem okazuje, przywiązanie do życia dobrze znanego, tyle że dawno już utraconego, jest tak sztywne, że nawet w drastycznym niebezpieczeństwie niweczy prawdziwie ludzkie zastosowanie intelektu, zdolność przewidywania. Oto co dopełnia obrazu głupoty: niepewność, wręcz perwersja istotnych dla życia instynktów i bezsilność, wręcz upadek intelektu. Taki jest stan ogółu obywateli niemieckich.

III. Wszelkie bliższe stosunki międzyludzkie cechuje niemal nieznośna, przenikliwa jasność, w której właściwie nie mogą się ostać. Ponieważ bowiem z jednej strony w centrum wszelkich interesów życiowych lokuje się – ze zgubnym skutkiem – pieniądz, a z drugiej strony właśnie pieniądz jest tą barierą, o którą rozbija się niemal każda relacja między ludźmi, tedy zarówno w sferze naturalnej, jak i moralnej coraz bardziej zanikają spontaniczne zaufanie, spokój i zdrowie.

IV. Nie na darmo mówi się o „gołej” nędzy. W wystawianiu jej na pokaz – a ostentacja ta z konieczności zaczęła należeć do obyczaju, choć ukazuje zaledwie jedną tysięczną tego, co ukryte – największym nieszczęściem jest nie litość czy równie straszliwa świadomość własnej niewzruszoności, jaka budzi się w widzu, lecz jego wstyd. Niemożliwe jest życie w dużym mieście niemieckim, gdzie głód zmusza najbiedniejszych do życia z datków, którymi przechodnie starają się zasłonić raniącą ich nagość.

V. „Bieda nie hańbi”. Ależ zapewne. Jednak oni hańbią biedaka. Czynią to i pocieszają go powiedzonkiem. Pochodzi od tych, których niegdyś można było tolerować, teraz zaś nadszedł dzień ich upadku. Nie inaczej niż owo brutalne „kto nie pracuje, niech nie je”. Kiedy była praca, która żywiła człowieka, istniała też bieda, która nie hańbiła, gdy godziła weń nieurodzajem lub mocą innego zrządzenia. Wszelako hańbi owo ubóstwo, w którym miliony przychodzą na świat, a setki tysięcy zostają usidlone, biedniejąc. Brud i nędza wyrastają wokół nich niczym mur, dzieło niewidzialnych rąk. Tak jak pojedynczy człowiek potrafi sam wiele wytrzymać, odczuwa jednak słuszny wstyd, kiedy jego kobieta widzi, jak dźwiga owo brzemię, i sama pod nim cierpi, tak też pojedynczy człowiek ścierpieć może wiele, dopóki jest sam, i wszystko, dopóki to ukrywa. Ale nigdy nie wolno mu zawrzeć pokoju z biedą, jeśli kładzie się ona potężnym cieniem na jego narodzie i jego domu. Wtedy winien wyczulić zmysły na wszelkie upokorzenie, które staje się ich udziałem, i tak długo je dyscyplinować, aż jego cierpienie utoruje już nie spadzisty gościniec zgryzoty, lecz pnącą się w górę ścieżkę rewolty. Tu jednak płonne są wszelkie nadzieje, dopóki żaden najstraszliwszy, najmroczniejszy los, codziennie, co godzina dyskutowany w prasie, przedstawiany w świetle wszystkich pozornych przyczyn i pozornych skutków, nie pomaga człowiekowi w rozpoznaniu ciemnych mocy, którym posłuszne stało się jego życie.

VI. Obcokrajowcowi, który od niechcenia bada ukształtowanie życia niemieckiego albo wręcz w krótkim czasie objechał kraj, jego mieszkańcy wydają się niemniej dziwni niż jakaś rasa egzotyczna. Pewien bystry Francuz powiedział: „W najrzadszych wypadkach Niemiec będzie miał jasność co do siebie samego. Jeśli będzie miał jasność, nie powie o tym. Jeśli powie, nie zostanie zrozumiany”. Wojna powiększyła ten beznadziejny dystans nie tylko przecież za sprawą haniebnych czynów, rzeczywistych i legendarnych, o których donoszono, przypisując je Niemcom. Tym, co dopiero dopełnia miary groteskowej izolacji Niemiec w oczach innych Europejczyków, co w istocie stanowi o ich przekonaniu, że mają do czynienia z Hotentotami w Niemcach (wedle bardzo trafnego określenia), jest zupełnie niepojęta dla ludzi stojących na zewnątrz i bynajmniej nie uświadomiona przez więźniów siła, z jaką okoliczności życiowe, nędza i głupota występujące w tym teatrze podporządkowują ludzi mocom wspólnotowym. Tylko życie jakiegoś prymitywa może być tak zdeterminowane przez reguły klanowe. Najbardziej europejskie ze wszystkich dóbr, ową mniej lub bardziej wyrazistą ironię, z jaką życie jednostki aspiruje do kształtu odmiennego od bytu wszelkiej wspólnoty, na którą skazał ją los, Niemcy utracili całkowicie.

VII. Wolność rozmowy ulega zatracie. O ile kiedyś w rozmowie między ludźmi zainteresowanie dla partnera było czymś oczywistym, teraz zastępuje się je pytaniem o cenę jego butów czy parasola. Nieuchronnie do każdej rozmowy towarzyskiej wdziera się temat warunków życiowych, pieniędzy. Chodzi przy tym nie tyle o troski i cierpienia jednostek, które być może potrafiłyby wzajemnie sobie pomóc, ile o ogląd całości. To tak, jakby człowiek był więźniem w teatrze i musiał – chcąc nie chcąc – oglądać sztukę na scenie, czynić ją – chcąc nie chcąc – przedmiotem myślenia i mówienia.

VIII. Kto gotów jest przyjąć do wiadomości upadek, ten bezzwłocznie zacznie w sposób szczególny usprawiedliwiać fakt, że tkwi, że działa i bierze udział w tym chaosie. Ile świadomości powszechnego niedołęstwa, tyle wyjątków dotyczących własnej sfery działań, własnego adresu i momentu. Prawie zawsze zwycięża ślepa wola, by raczej ratować prestiż osobistej egzystencji, niż w drodze suwerennej oceny jej niemocy i uwikłania przynajmniej oderwać ją od tła, czyli stanu powszechnej otępiałości. Dlatego tak tu gęsto od teorii życiowych i światopoglądów i dlatego sprawiają w tym kraju wrażenie takiej arogancji: ostatecznie prawie zawsze służą usankcjonowaniu jakiejś kompletnie nic nie mówiącej sytuacji prywatnej. I właśnie dlatego też tak tu gęsto od mamideł, miraży jakiejś przyszłości kulturalnej, która mimo wszystko rozkwita w jedną noc: każdy bowiem zobowiązuje się pozostać w kręgu optycznych iluzji swojego wyizolowanego punktu widzenia.

IX. Ludzie, którzy są stłoczeni w obrębie tego kraju, utracili zdolność dostrzegania konturu osoby ludzkiej. Każdy człowiek wolny jawi im się jako odmieniec. Wyobraźmy sobie łańcuchy górskie Alp – tyle że nie na tle nieba, lecz fałd ciemnej chusty. Potężne formy rysować się będą dość niewyraźnie. Taka właśnie ciężka zasłona przesłoniła niebo nad Niemcami i nie widzimy już sylwetek nawet największych ludzi.

X. Ciepło ucieka z rzeczy. Przedmioty codziennego użytku powoli, ale uparcie odpychają człowieka. W sumie musi on dzień w dzień wykonywać niebywałą pracę, przezwyciężając tajemny – a nie tylko jawny – opór, jaki mu stawiają. Własnym ciepłem musi niwelować ich chłód, aby przy nich nie zesztywnieć, a ich kolców dotykać z nieskończoną zręcznością, aby się od nich nie wykrwawić. Od bliźnich niechaj nie oczekuje pomocy. Konduktorzy, urzędnicy, rzemieślnicy i sprzedawcy – wszyscy oni czują się przedstawicielami opornej materii, której grozę usiłują naświetlić za pomocą własnego nieokrzesania. A zwyrodnieniu rzeczy, które karcą go w ten sposób, pogrążając się w upadku w ślad za ludźmi, sprzyja sam kraj. Trawi człowieka jak rzeczy, a nigdy nierozkwitła niemiecka wiosna to tylko jedno z nieprzeliczonych zjawisk pokrewnych, należących do natury niemieckiej w stanie rozkładu. Żyje się w niej tak, jakby nagle, wbrew wszelkim prawom, stało się odczuwalne w tych okolicach ciśnienie słupa powietrza, którego ciężar dźwiga każdy.

XI. Każdy ruch ludzki, bez względu na to, czy wynika z impulsów duchowych, czy wręcz naturalnych, napotyka w swym rozwoju bezmierny opór ze strony otaczającego świata. Brak mieszkań i regulacje komunikacyjne działają na rzecz całkowitego zniszczenia elementarnego symbolu wolności europejskiej, który w pewnych formach występował nawet w średniowieczu: swobody przesiedlania się. I jeśli przymus średniowieczny krępował człowieka więzami naturalnymi, to teraz jest on przykuty do wspólności nienaturalnej. Chyba nic tak nie podsyca szerzącej się ze zgubnym impetem manii wędrówek, jak odcięcie owej swobody. I nigdy nie było większej dysproporcji między wolnością poruszania się a mnogością środków transportu.

XII. Wszystkie rzeczy zatracają swój istotowy wyraz w niepowstrzymanym procesie mieszania i zanieczyszczania, a miejsce tego, co właściwe, zajmuje dwuznaczność. Tak samo jest z miastem. Jak się okazuje, do wielkich miast, których niezrównana, niosąca spokój i utwierdzająca moc daje twórcy ochronę twierdzy, a odbierając mu widok horyzontu, potrafi też pozbawić go świadomości czyhających bezustannie żywiołów, wszędzie wdziera się wieś. Nie krajobraz, lecz to, co w wolnej naturze najdotkliwsze, ziemia uprawna, gościniec, nocne niebo, które nie skrywa się już pod wibrującą czerwonawo powłoką. Niepewność okolic, nawet tych ruchliwych, nieodwołalnie stawia mieszczucha w owej nieprzejrzystej i doprawdy koszmarnej sytuacji, w której pośród dokuczliwości odludnej równiny musi chłonąć poronione płody architektoniki miejskiej.

XIII. Rzeczy wytwarzane zupełnie zatraciły szlachetną indyferencję względem sfery bogactwa i biedy. Każda z tych rzeczy naznacza właściciela, który ma jeden tylko wybór: jawić się jako chudopachołek albo paskarz. Podczas bowiem gdy nawet prawdziwy luksus jest tego rodzaju, że duch i towarzyskość mogą go przeniknąć i pogrążyć w zapomnieniu, to, co się tu pyszni jako towary luksusowe, wystawia na pokaz masowość tak bezwstydną, że rozbija się o nią wszelkie promieniowanie duchowe.

XIV. Z najdawniejszych zwyczajów ludowych zdaje się płynąć ku nam coś jakby przestroga, abyśmy przyjmując to, czym natura raczy nas tak szczodrze, wystrzegali się gestu chciwości. Nie potrafimy bowiem ofiarować matce ziemi niczego z własnych zasobów. Godzi się tedy okazywać szacunek w braniu, a mianowicie: ze wszystkiego, co od czasu do czasu przyjmujemy, wypada zwracać jej część, zanim jeszcze weźmiemy w posiadanie to, co nasze. Ten szacunek przemawia z dawnego zwyczaju libatio. Być może jest to właśnie owo prastare doświadczenie moralne, które – w zmienionej postaci – utrzymało się także w zakazie zbierania zapomnianych kłosów i podnoszenia z ziemi spadających winogron, te bowiem służą jej lub przodkom – szafarzom błogosławieństw. Wedle zwyczaju ateńskiego niedozwolone było zbieranie okruszyn podczas posiłku, ponieważ należą one do herosów. – Jeśli za sprawą biedy i łapczywości społeczeństwo zdeprawuje się tak bardzo, że potrafi przyjmować dary natury już tylko rabując, że zrywa niedojrzałe owoce, aby odnieść korzyść na rynku, i musi opróżnić każdą misę, iżby tylko się nasycić, to jego ziemia zjałowieje, a plon nie będzie obfity.

Dalsza część w wersji pełnej

Przypisy

Ulica jednokierunkowa

1 Wersy autorstwa Benjamina lub, jak sądzi Werner Kraft (w „Neue Rundschau” 78/1967), Friedricha Heinlego (przypisy tłumacza).

2Genie ist Fleiß. Tę myśl Theodor Fontane zawarł w czterowierszu poświęconym malarzowi Adolphowi Menzlowi.

3 Zdanie to budzi skojarzenie z wierszem Franka Wedekinda Der Tantenmörder (Zabójca ciotki) – makabryczną humoreską kabaretową o morderstwie dla pieniędzy.

4Le Fantôme de l’Opéra, Paris 1910.

Spis treści

Okładka

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Spis treści

Chwile krótkiego cienia (garść uwag wstępnych)

Ulica jednokierunkowa

Stacja benzynowa

Pokój śniadaniowy

Nr 113

Dla mężczyzn

Zegar główny

Wracaj! Wszystko przebaczone!

Urządzone po wielkopańsku mieszkanie dziesięciopokojowe

Towary chińskie

Rękawiczki

Misja meksykańska

Uprawy, które powierza się opiece publiczności

Plac budowy

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

Flaga…

…do pół masztu

Panorama cesarska

Przypisy

Punkty orientacyjne

Okładka

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Spis treści

Meritum publikacji

Przypisy