Maniusia Marynia Maria - Maria Szwed-Stępkowska - ebook
Opis

Wspomnienia autorki z czasów dzieciństwa w majątku ziemskim, młodości w małym miasteczku i dorosłego życia w leśnym uroczysku, wplecione w dzieje przodków herbu Suchekomnaty i Starża. Barwna i pełna anegdot opowieść
o radościach i smutkach codziennego życia, o niepospolitych ludziach, smaku niegdysiejszej codzienności, celebrowanych uroczystościach i obyczajach.

"Ja, Maria Elżbieta Szwed z domu Stępkowska, nosząca po mieczu herb Suchekomnaty, po kądzieli Starża, opisuję sagę naszej rodziny, opierając się wiernie na dokumentach i zasłyszanych opowiadaniach mojej babki, Urszuli Sulimierskiej, rodziców: Michała Wacława i Walerii Stępkowskich, a także na opowieściach ciotek.
Ponieważ noc jest dla mnie zawsze dobrym doradcą, zaczynam w imię Boże opowiadanie l stycznia 1989 roku o północy, w siedemdziesiątym trzecim roku życia, i zostawiam dzieciom i wnuczętom dla pamięci.
Marzyłam o dotarciu do korzeni mojego rodu, do ustalenia faktów, cofnięciu się mocno w czasie, aby głębiej przeżyć losy osób mi bliskich, znanych i nieznanych, które tworzyły również moją historię. (…)”

Recenzja:
Kilka lat temu wpadła mi w ręce "Maniusia Marynia Maria'  Marii Stępkowskiej-Szwed. Przepadłam na długie godziny. Wspaniała saga rodzinna, wspomnienia autorki z lat dzieciństwa, młodości – jak się potem okazało - matki Tomasza Szweda, znanego piosenkarza country. Książkę pożyczyłam koleżance, co skończyło się wielkimi błaganiami z jej strony, bym ją odsprzedała dla jej mamy, która zakochała się w tej książce, wówczas już trudno dostępnej na rynku. Nie odsprzedałam, ale podarowałam, bo nikt mnie w życiu jeszcze tak bardzo nie prosił o książkę – i zapamiętałam chyba na całe życie, że jakaś lektura może być tak ważna dla kogoś. Prawdę powiedziawszy – wzruszałam się przy książce, a potem wzruszyła mnie starsza jej czytelniczka. Świat tam przedstawiony już nie istnieje, a znając korzenie autora "Kliniki Małych Zwierząt w Leśnej Górce", trudno się dziwić, że napisał właśnie o zwierzętach i lesie. Tomasz Szwed powrócił do swoich korzeni, bowiem w jego rodzinie dużo uwagi poświęcano uszanowaniu przyrody, która była nieodłącznym elementem życia.

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:

Androidzie
iOS
czytnikach certyfikowanych
przez Legimi
czytnikach Kindle™
(dla wybranych pakietów)
Windows
10
Windows
Phone

Liczba stron: 501

Odsłuch ebooka (TTS) dostepny w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacjach Legimi na:

Androidzie
iOS

Popularność


Projekt okładki: Magdalena Betlej, studio KARANDASZ

Zdjęcie na okładce: Aniszewski, Dreamstime.com

Copyright © Maria Stępkowska-Szwed

Copyright © Wydawnictwo BIS 2011

Wydanie I w tej edycji, zmienione

Książka ukazała się po raz pierwszy w 1995 roku nakładem Wydawnictwa Książkowego „Twój Styl”

ISBN 978-83-7551-208-3

Wydawnictwo BIS

ul. Lędzka 44a 01-446 Warszawa tel. (22) 877-27-05, 877-40-33; fax (22) 837-10-84

e-mail:[email protected]

www.wydawnictwobis.com.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Każdy okruch wyrwany zapomnieniu staje się święty.

Jean Quitton

Ja, Maria Elżbieta Szwed z domu Stępkowska, nosząca po mieczu herb Suchekomnaty, po kądzieli Starża, opisuję sagę naszej rodziny, opierając się wiernie na dokumentach i zasłyszanych opowiadaniach mojej babki, Urszuli Sulimierskiej, rodziców: Michała Wacława i Walerii Stępkowskich, a także na opowieściach ciotek.

Ponieważ noc jest dla mnie zawsze dobrym doradcą, zaczynam w imię Boże opowiadanie l stycznia 1989 roku o północy, w siedemdziesiątym trzecim roku życia, i zostawiam dzieciom i wnuczętom dla pamięci.

Marzyłam o dotarciu do korzeni mojego rodu, do ustalenia faktów, cofnięciu się mocno w czasie, aby głębiej przeżyć losy osób mi bliskich, znanych i nieznanych, które tworzyły również moją historię.

* * *

W Bibliotece Narodowej w Warszawie z ogromnym wzruszeniem odkryłam źródła, prowadzące mnie, jak za rękę, przez setki lat wypełnione dziejami moich przodków.

Losy rodziny mojego dziada – Ludwika Błażeja Stępkowskiego

Był synem Feliksa Augustyna Stępkowskiego. Urodził się na Podlasiu. Rodzina jego – skoligacona z możnymi rodami z Podola, z ziemi kijowskiej, bracławskiej, sandomierskiej i lwowskiej – wydała ojczyźnie wielu sławnych potomków: kasztelanów, podczaszych, mieczników, biskupów, opatów i fundatorów kościołów. Kasztelan Jabłonowski żył na ziemi bracławskiej i zasłynął z męstwa. Michał Stępkowski – biskup, ufundował kościół w Miechowie, gdzie jest wmurowana pamiątkowa tablica. Dziad mój, Ludwik Błażej, był sędzią w Radomiu, dokąd dojeżdżał na sprawy (roki) i posiedzenia ze swojego majątku Witowa pod Szczekocinami w ziemi kieleckiej. Pojął za żonę Irenę Zarembiankę, z którą miał troje dzieci, córki – Natalię i Kamillę, i syna Michała Wacława, mojego ojca. Oto fragmenty opowiadań ojca, które zapamiętałam.

Życie w Witowie upływało dzieciom beztrosko na zabawach, wizytach i rewizytach w sąsiednich dworach, kinderbalach i kuligach. Ojciec narzekał jednak, że jako młodszy często dostawał w skórę od starszych sióstr i wtedy zabeczany biegł do matki wypłakiwać żale na jej kolanach. Mam jego zdjęcie, kiedy jako pięcioletni chłopczyk w szamerowanej bekieszce i myśliwskim kapelusiku z piórkiem siedzi naburmuszony z bacikiem w jednej, a jabłkiem w drugiej rączce. Na tym zdjęciu dostrzegam w nim podobieństwo do mojego syna Macieja, kiedy był mały.

Po skończeniu nauk z guwernerem domowym ojciec uczęszczał do gimnazjum w Radomiu, a później został wysłany do Warszawy i mieszkał u stryja Feliksa na stancji. Skończył Szkołę Wawelberga. Opowiadał, że zamieszkał później na stancji u pani Obodowskiej, zubożałej szlachcianki, która go bardzo polubiła i we wszystkim mu dogadzała. Ze dworu szły paczki, dowożone przez „umyślnego”, pełne wiejskich specjałów. Zacny mój ojciec dzielił się z biednymi kolegami ze studiów, którzy, aby jakoś przeżyć, zadowalali się niejednokrotnie dwiema bułkami na dzień. Opowiadał, ile to razy jechał do nich dorożką z koszem prowiantu, jak po trzęsących się schodach wchodził na poddasze, a będąc jeszcze przed drzwiami, zawieszał sobie na szyi zwój serdelków i - tak obładowany – zjawiał się w pokoiku, gdzie go witała gromada rozkrzyczanych głodomorów. A byli wśród nich zdolni przyszli inżynierowie, lekarze i prawnicy. Uczta kończyła się stosem pączków od Bliklego lub braci Pakulskich, a po niej nie obyło się bez huśtania na rękach kochanego fundatora Michała Wacława, zwanego Wackiem. Biedni chłopcy. Wielu z nich nie ukończyło studiów. Umierali młodo na suchoty. Ojciec pokazywał nam w rodzinnym albumie ich zdjęcia. Choroba zbierała żniwo wśród wygłodzonych studentów, często mieszkających w nieopalanych izbach, chodzących w podszytych wiatrem paletkach i dziurawych butach. Mówił, że nieraz wstydził się swojego futra i bobrowej czapy. A trzeba wiedzieć, że był to czas zaboru rosyjskiego, kiedy za nauczanie płaciło się bajońskie sumy.

Za przyzwoleniem dziada, Ludwika Błażeja, ojciec zabierał często kolegów na wakacje do Witowa. Tu dobra babka odżywiała wychudzoną brać, zastępowała rodzoną matkę, której niejeden już nie miał. Kiedy zjechało ich pięciu, sześciu, spali w bokówce, budynku stojącym w ogrodzie. Czuli się szczęśliwi, że mogli być razem z Wackiem, syci i w cieple zacnej rodziny. Opowiadał nam ojciec o pewnym incydencie, który na krótko zakłócił im wakacyjny spokój.

Pewnej nocy śpiących chłopców obudziły stąpania na strychu. Trzcinowy pułap trzeszczał i wszyscy poczuli się nieswojo. Przy świeczce, bo nikt z nich nie myślał już o dalszym spaniu, przesiedzieli tak do rana w trwożnym oczekiwaniu. Ponieważ mój ojciec miał w dworskiej sieni na ścianie guldynkę, z której strzelał do ptactwa, postanowili na następną noc zabrać broń do bokówki. Zaryglowawszy na wszelki wypadek drzwi, przesiedzieli po ciemku do północy. Nagle nad głowami rozległo się ostrożne stąpanie. Zapalili więc świecę i zobaczyli, jak sufit wybrzusza się pod czyimś ciężarem. „Wacek, strzelaj” – szepnęli przejęci. I ojciec, niewiele myśląc, wypalił w ten „brzuch”. Nagle wszystko ucichło, a z sufitu zaczęły kapać krople krwi. „Rany Boskie, zabił”. I piątka zuchów rzuciła się do ucieczki. Cóż, kiedy drzwi zaryglowane. Zbyszek drżącymi rękoma szarpał zasuwę, krzycząc przy tym: „Ratunku! Wacek kogoś zabił”. Wojcio w panice pchnął okno, które wyleciało z zawiasami, i pierwszy dał susa w pokrzywy, za nim Lutek i Michałek, a na końcu Wacek, mój ojciec, ale bez guldynki, którą porzucił w popłochu. Zbudzone hałasem psy obsiadły chłopców, szarpiąc za hajdawery. Były to psy łańcuchowe, które w dzień zamykane w szopie – gości nie znały. Dopiero stróż z latarnią stajenną w ręku rozpędził kijem ujadającą sforę. A tymczasem dziad Ludwik, zawsze czujny, usłyszawszy strzał i szczekanie psów, narzucił na ramiona burkę i wyszedł na ganek ze światłem. Dowiedziawszy się, o co chodzi, zabrał niefortunnych myśliwych do siebie. Tam, w gabinecie, na rozściełanych derach przesiedzieli do rana, rozpamiętując nocne wydarzenie.

Z pierwszym brzaskiem poszli gęsiego do bokówki i schodami weszli na stryszek. W gnieździe leżała martwa kuna, która wiele szkód czyniła w kurniku. Dziad pochwalił celny strzał syna i już ze śmiechem wrócili do dworu, gdzie zasiedli przy suto zastawionym stole.

Lato było w pełni, biegły ciepłe dni wakacyjne, niezapomniane. Pewnego razu przyjechała do Witowa dziewczyna z Częstochowy, kuzynka babki, ładna, błękitnooka Maria. Była jakaś – jak mówili chłopcy – nieprzystępna. Zawsze z książką w ręku, zaszywała się w gąszczu parku i tam na ławeczce czytała powieści i romanse. Podchodzili do niej, zagadywali, ale rozmowy się nie kleiły. Wreszcie, zniechęceni, dali spokój. Aż pewnego razu Wojcio wypatrzył, że przepłynęła staw łódką, czego nigdy dawniej nie robiła. Wysiadła na porosłej drzewami wysepce z altanką. Zauważył, że nie weszła do altanki, tylko wdrapała się na rozłożyste drzewo i tam przysiadła z książką w ręku. Chyłkiem przebiegł przez oczerety, znalazł chłopaków i wszystko im opowiedział. Nie trzeba było długo się zastanawiać. Wacek wskazał przeciwległy brzeg stawu, gdzie wśród traw stał mnich do spuszczania wody. Na czworakach, uciszając się nawzajem, dobrnęli do niego, podnieśli śluzy i - tak samo jak przyszli – bezszelestnie zapadli w burzanach. Co robili później, nie wiadomo. Gdy po trzech godzinach znaleźli się z powrotem – oczom ich ukazał się przedziwny widok. Woda, łącznie z rybami, poszła do rzeki, a w stawie zobaczyli błotniste dno. Łódka osiadła na mieliźnie.

Maria musiała tego nie widzieć. Zaczytana tkwiła wciąż wśród konarów. Nieszczęsna, nie przewidziała, co ją spotka. Młodzi, zdjąwszy buty, zawinęli nogawki i dobrnęli po błocie do wysepki, gdy wtem odezwał się dzwon wzywający na obiad. Maria już miała zeskoczyć, gdy nagle ujrzała pod drzewem pięć roześmianych bezczelnie gęb i usłyszała dyszkancik Wojcia: „Kuzyneczko, poczekaj, my cię przeniesiemy do brzegu na rękach. Ot, widzisz, wody nie ma. Tylko zejdź z drzewa”. Skoczyła więc bez pamięci w dół, ale tak nieszczęśliwie, że zawisła falbanami sukni na sęku, rozdzierając sobie boleśnie skórę na brzuchu. Podskoczyli, zdjęli ją ostrożnie i niosąc na rękach, ruszyli po błotnistym dnie, śpiewając triumfalny marsz. Pochód zamykał Wojcio z miną niewiniątka, trzymając na kiju koniec zabłoconej falbany. Maria miała oczy zasłonięte dłońmi, spod których płynęły łzy bezsilnej wściekłości.

Po dwóch dniach kuracji u babki Ireny, nasmarowana maściami gojącymi, rozżalona, wyjechała do domu, nie żegnając się z chłopcami. Opowieść tę usłyszałam ponownie wiele lat później. Tym razem nie od ojca, ale od niej samej. Pani Maria po wyjściu za mąż za architekta inżyniera Rychtera otworzyła w Częstochowie stancję dla panien. Mieszkałam u niej z Hanią Jagodzińską, córką nadleśniczego z Kurzelowa. Kiedyś, przy stole, opowiadała o koszmarnych wakacjach we dworze w Witowie pod Szczekocinami. Zrozumiałam, że mam przed sobą daleką krewną, wspaniałą Marię, która nas, pensjonarki, karmiła wyśmienicie i dbała o nasze potrzeby. Wspominkom i śmiechom nie było końca. W tym czasie pani Maria miała dwoje już dorosłych dzieci. Halinę, kochaną śmieszkę, która często przyjeżdżała do matki ze Lwowa, gdzie mieszkała z mężem, profesorem polonistyki – Zychem. Z wiarygodnych ust słyszałam, że podczas wojny oboje byli wywiezieni na Wschód. Syn natomiast, inżynier Witold, był rajdowcem samochodowym. Wykładał w technikum i dużo jeździł. Przed każdym takim rajdem matka modliła się i błagała syna, żeby uważał. Zawsze wracał cały, zdrowy i zadowolony.

Kiedy dowiedział się, że potrafię malować, poprosił mnie o jakiś obraz do stołowego, bo urządzał dom. Pamiętam, wymyśliłam sobie kosz z truskawkami. To naprawdę było dobre. Kiedy zobaczył skończone malowidło, oniemiał, a może tylko udawał. „Toś ty to zrobiła akwarelą? Nie do wiary! Kobito, będą z ciebie ludzie”. Byłam czerwona jak piwonia i bardzo szczęśliwa. Witek sam też wiele malował. Na ścianie, na wprost stołu, wisiał jego olbrzymi obraz ofiarowany matce, przedstawiający pejzaż z wiatrakiem i słonecznikami. Uwielbiał styl Jacka Malczewskiego. Szastał czerwienią i czernią, gdzie się tylko dało. Namalowany przez niego Mefisto ociekał wprost krwią – był straszny. Przypuszczałyśmy obie z Hanią, że był to jego autoportret. Dopatrzyłyśmy się wielkiego podobieństwa. Witek był bardzo przystojnym i eleganckim mężczyzną. Twarz pełna urody a zarazem zaborczości, z rozdętymi nozdrzami i brwiami – jak mówiłyśmy po francusku – w accent circonflexe, czyli taki daszek. Obie smarkate durzyłyśmy się w nim na zabój. Czekałyśmy na jego powroty z rajdów samochodowych i razem z rodziną przeżywałyśmy radość z sukcesów. Trzeba przyznać, że był bardzo odważny i prawie zawsze pierwszy na mecie.

Często w ich eleganckim salonie grałam na wielkim fortepianie. Próbowałam również i na skrzypcach, bo wówczas brałam lekcje u profesora Opalińskiego, mistrza w tej sztuce. A i Witek kochał muzykę. Przychodził do salonu, nucił jakąś znaną melodię, ja zaś dobierałam prościutki akompaniament. Najczęściej były to rzewne dumki. Wszyscy siedzieli w fotelach. Pani Maria płakała, bo, jak mówiła, miała miękkie serce. Pan Rychter senior, zmęczony, z zaczerwienionymi stale powiekami od rysowania planów, zasypiał snem sprawiedliwego. Były to przemiłe wieczory i zapisały się na długo w mojej pamięci. Czułam, że choć na chwilę byłam tym ludziom potrzebna.

Ostatnie wakacje mojego ojca w Witowie

We dworze życie płynęło zwykłym nurtem, niezmącone. Czas przesypywał się jak w klepsydrze. Burze wojenne omijały jakoś ten dom, który po pracach jesiennych zapadał w sen zimowy, a ożywał wraz z wiosną. Podczas wakacji zaś huczał weselem, kiedy zjeżdżali się nieodłączni koledzy Wacka. Jeździli konno, polowali, a wieczorami z dziadkiem Ludwikiem i jego ojcem zasiadali na pogawędki, politykowali zawzięcie lub grali w bezika. I znów jesień nadeszła i ciężka zima, podczas której pojawiła się w kraju epidemia cholery.

Dwór w Witowie okrył się wtedy żałobą, bo oto sędzia Ludwik Błażej po strasznej chorobie zmarł tuż przed świętami Bożego Narodzenia w roku 1874. Babka, zwyczajem polskich matron, chodziła w czerni już do śmierci. Olbrzymi kok podpinała czarnym taftowym stroikiem, a że paliła całe życie fajkę, wyglądała groźnie i zdawała się nieprzystępna. A tak naprawdę, była to kobieta anielskiej dobroci, wrażliwa na cudzą biedę. Kiedy zaszła potrzeba, okazywała się energiczną i zapobiegliwą gospodynią. Palenie fajki to było takie odstępstwo, na które rodzina przymykała oczy. Babka często sięgała po srebrną tabakierkę, zażywała niuch tabaki i kichała solennie, mówiąc, że to jej dobrze robi. Takie miała upodobania. Mamy jej zdjęcie w albumie rodzinnym.

W pół roku po tragicznej śmierci dziadka Ludwika ojciec mój ukończył studia chwalebnie i z odznaczeniem. Zamieszkał we dworze na stałe ze swoją matką, a moją babką, Ireną. Czas płynął monotonnie. Babka jednak nie dała za wygraną. Życzeniem jej było, aby syn osiadł na swoim kawałku ziemi i rządził się, jak umiał. Sprzedała więc las, resztę dołożyła z gotowizny, którą skrzętnie chowała na mający się odbyć ślub córki Natalii. Czekali tylko, aż „żałoba wyjdzie”, Natalii bowiem oświadczył się pan Kazimierz Wierusz-Kowalski, inżynier, choć panna bardziej gustowała w słynnym malarzu Alfredzie, bracie Kazimierza. Babka, zostawiwszy wszystko opiece rządcy i klucznicy, kazała pewnego letniego dnia zaprząc konie do ciężkiej bryki, odpowiedniej na daleką podróż. Zabrała syna i wyruszyła do odległych o trzydzieści pięć kilometrów Boczkowic. Mieszkający tam państwo Linowscy nosili się z zamiarem sprzedania majątku. Jak dowiedziała się od sąsiadów, część ziemi już rozparcelowali chłopom. Został tylko „ośrodek”.

Oczywiście, podróż nie była jednodniowa. Trzeba było się zatrzymać na popas, a i babka, sterana kłopotami, bowiem po śmierci męża sama zarządzała gospodarstwem, potrzebowała wypoczynku. Do tego pogoda się popsuła, zaczął padać deszcz. Błotniste i pełne wybojów polskie drogi nie przyśpieszały podróży. Babka czuła, że się przeziębiła, tak że z gorączką zajechała na miejsce. Gospodarze szczerze ucieszyli się na widok gości. Pani Linowska zatroszczyła się od razu o odpoczynek i leki dla babki, która choć miała podobno żelazne zdrowie – przeleżała pod opieką pani domu aż trzy dni.

Przez ten czas Wacław z panem Linowskim oglądali las, szacowali go, polnymi drogami przejeżdżali dwukółką wśród łanów zbóż, buraków, warzyw, mijali małą rzeczkę – dopływ Nidy, która zasilała w czystą wodę pięć rozległych stawów. Pan Linowski, choć już niemłody, był dobrym gospodarzem. Miał zarybione cztery stawy, piąty, nazywany dzikim, był zarośnięty i zapuszczony. Była tam mała łódeczka uwiązana wśród trzcin, którą wypływało się na staw. Tu ponoć łowiono, na potrzeby kuchni, szczupaki nieraz trzykilogramowej wagi. Szczupaki rozbójniki, które sprytnie potrafiły rankiem po rosie prześliznąć się groblą, jak węże, do stawu z małym narybkiem, by siać spustoszenie i szaleć do woli, póki czujne oko gospodarza ich nie wypatrzyło. Dziedzic pokazywał też ojcu łąki niezmierzone, okryte kwieciem, łąki samosiejki, których siano słynęło z aromatu. Tylko w Nagłowicach, „przez miedzę”, w dawnej siedzibie Reja – były jeszcze podobne, z których siano, jak mawiał pan Linowski, „mogła jeść i panna w połogu”. Oczywiście był to dowcip na miar ę dawnych facecji.

Ojciec był w siódmym niebie, kiedy wysiedli przed sadem i przeskakując rowy, znaleźli się wśród drzew oblepionych w tym czasie owocem. Turkot bryczki usłyszały psy. Wyczuwszy pana, obskoczyły ich, łasząc się. Ojciec też pachniał stajnią i psami, więc nawet nie szczekały na niego. Piękne, brązowe wyżły o mądrych oczach ocierały się im o nogi, małe cięte kundelki zaś doskakiwały do rąk, czyniąc niesamowity harmider i jazgot.

Sad był ogromny, dobrze utrzymany, obsiany w międzyrzędziach łubinem i seradelą, które się płytko w jesieni zaorywało, co dawało drzewom pokarm i wiele azotu. Na wysokości dwóch stawów „zimochowów”, gdzie wpuszczane były na zimę karpie matki, ciągnęły się jabłonie najprzedniejszych gatunków. Najrozmaitsze renety, kosztele, antonówki, glogierówki. Były to już teraz niemodne, rozłożyste drzewa, które rodziły późny owoc, jabłka całkiem płaskie, tak zwane rzepki, o delikatnej skórce buraczkowego koloru, nakrapiane białymi cętkami. Dalej szły malinówki, kalwile i przewyborne boskoop. Trudno mi wymienić wszystkie, bo jeszcze były oliwki i koksa pomarańczowa – wyborny zimowy gatunek. Za jabłoniami biegły rzędy gruszek najrozmaitszych gatunków, potem śliwy damachy, węgierki włoskie i francuskie – olbrzymie. Na końcu sadu, aż do samego pola, rzędy wiśni szklanek, sokowych, lutówek i czereśni. I tak od wschodu na zachód ciągnęły się pod górę w stronę żywopłotu grabowego, który jakby oddzielał i zamykał sad od parku i gazonów.

Żywopłot był tak gęsty i stary, że nawet kura nie przeszła ani kaczka. Te nieraz, dostawszy się z dziedzińca w alejkę grabową, pędziły z górki na małych nóżkach, koiebiąc się przy tym pociesznie. Warto było popatrzeć, jak wieczorem szły tą samą drogą obżarte, z głowami wykręconymi na bok, tak miały wola przepełnione kijankami i kiełbiami. Za tymże żywopłotem stał na wzgórzu biały dwór otoczony gazonem. Po bokach rosły buldeneże, czyli śnieżne kule (szczepione na kalinie), obsypane kwiatem, głogi krwawe, bzy w najrozmaitszych kolorach, jaśminy i smukłe tuje. Bliżej zachodniej ściany dworu klomby kwietne, a tuż przy bielonych ścianach wiejskie malwy i dwa olbrzymie rycynusy.

Sam dwór składał się z dwóch złączonych budynków. Pierwszy był sześciopokojowy, zbudowany z belek modrzewiowych, o oknach kwadratowych, dużych, z obszernym gankiem i tarasem. Okryty był gontem. Do niego przylegał dobudowany później dwór murowany, składający się również z sześciu wysokich pokoi. Miał też dwa pokoje na pięterku. Całość wdzięczna, choć może niewyglądająca z pańska, ot, zwykły dwór szlachecki, jakich tysiące były w całej Polsce.

Przy pomocy pana Linowskiego ojciec mój wyliczył, że dwór ma około 120 lat i jak na ten wiek jest jeszcze w dobrym stanie, a najważniejsze, że suchy i zdrowy, bo z modrzewia zbudowany. Budynek tonął w przeolbrzymich lipach. Przed nim był wielki gazon z podjazdem, za którym rozciągał się i zbiegał w dół park. W parku rosły olbrzymie tuje, wysokie kwitnące głogi, lirodendrony, słodkie kasztanowce. Wśród trawników złociły się różaneczniki, a alejki wysadzane były pigwami, które rodziły małe, zielone cytrynki, tak bardzo smaczne w konfiturze. Z lewej strony dworu, za ogrodzeniem, znajdował się drugi sad inspektowy, z przednimi gatunkami drzew owocowych, gdzie rosły też rzędy wielkich malin, porzeczek, truskawek, kosmatych i prążkowanych agrestów, zieleniły się małe wały szparagowe, a na południowej ścianie obór i stajen pięły się rozpostarte winogrona czarne i złote. Obok okna inspektowe, duma państwa Linowskich, a później mojej mamy. W głębi ogrodu, bliżej płotu, który oddzielał sad od pól, stało ze trzydzieści uli czteromatecznych. Miodu więc było w bród.

Olbrzymi dziedziniec trawiasty zamykały z czterech stron budynki gospodarcze i spichlerz z daszkiem nad drzwiami, gdzie zawieszony na belce dzwon wzywał na obiad całą rodzinę i robotników pracujących na polach. Od północy stała długa, o trzech klepiskach stodoła, z gniazdem bocianim na dachu. Od wschodu owczarnia i wozownia, na której końcu, pod tym samym dachem, świeciły oknami czworaki wydzielone dla ogrodnika z rodziną i dla służby. Od południa zaś zamykały ten olbrzymi czworokąt budynki ze stajnią, oborą i chlewami. Stodoła miała młocarnię – późniejszą dumę ojca. W przybudówce stały najprzeróżniejsze maszyny rolnicze i lokomobila, w wozowni natomiast różnego typu bryki, wasągi, linijka i powozik. Obszerna owczarnia mieściła stado owiec. W stajni stały cztery konie robocze, prócz tego jeden pod wierzch do wyjazdu, para do bryczki i klacz imieniem Wojna, arabka pod siodło. Duża, widna obora mieściła kilkanaście krów dojnych, trochę jałowizny i małych cieląt. W chlewach okazałe opasy i maciory.

Idąc w stronę bramy wjazdowej, wchodziło się w aleję jarzębinową, która dzieliła pola, wszystkie o pierwszej klasie gleby. A w dali, na granicy pól, poprzeczna aleja topolowa prowadziła do młyna dworskiego. I oto całe gospodarstwo, które tak ojcu przypadło do gustu, że kiedy tylko matka doszła do zdrowia – przywieziono z miasta geometrę. U rejenta w miasteczku spisano umowę, która zawierała klauzulę, że babka kupuje wraz z dworem, lasem, ziemią, stawami i budynkami gospodarczymi również inwentarz żywy i wszystkie maszyny. Pan Linowski dla siebie załatwił tymczasem kupno majątku na Kresach, gdzie miał córkę. A że zastrzegł sobie mieszkać jeszcze przez jakiś czas, pozostał więc w Boczkowicach do następnego roku1.

Lata kawalerskie mojego ojca Wacława

Będąc już we własnym majątku, ojciec zaprowadził swoje rządy. Ale nie tylko w Boczkowicach spędzał czas. Zapraszany przez sąsiadów, szukał odpowiedniej dla siebie żony. W Częstochowie, u dawnego kolegi z uczelni, został przedstawiony rodzinie Saramowiczów. Tam poznał pannę Walerię (moją matkę). Kolega zaś, Julian Makowiecki, „był po słowie” z jej młodszą siostrą – Salomeą. Po powrocie z Częstochowy ojciec odwiedził swoją matkę w Witowie i opowiadał szeroko o wspaniałej, niezrównanej starszej pani Urszuli Saramowicz, która mocną ręką prowadziła duży dom, wychowując sześciu synów i sześć córek. Mąż pani Urszuli, a mój dziadek, był profesorem języka niemieckiego. Prowadzili więc życie dostatnie. Największą jego pasją było oprawianie w skórę starych ksiąg, mszałów i psałterzy. W tym czasie, kiedy ojciec został wprowadzony do ich domu, panny już były podlotkami. Pani Urszula urządzała raz w tygodniu potańcówki z małym bufetem. Przychodził grać do tańca stary profesor, który uczył wszystkie dwanaścioro dzieci gry na fortepianie. A że był niskiego wzrostu, dziewczęta nazywały go „Półmetrem”. Wszystkie córki były muzykalne, więc lekcje gry na fortepianie odbywały się codziennie. Na potańcówki przychodzili zaproszeni przez braci koledzy, a dziewczęta z kolei umawiały się ze swoimi przyjaciółkami. Tańce odbywały się tylko do godziny dziewiątej, potem kolacja i odwożenie obcych panien do domów. Na takiej to potańcówce pojawił się mój ojciec, zaproszony przez panią Urszulę, gdyż przystojny pan Wacław spodobał się jej przy pierwszej wizycie i po cichu wiązała z nim swoje plany. W niedzielę, kiedy była pogoda, wyruszała cała rodzina na majówkę, poza miasto. Zajeżdżał przed dom wynajęty olbrzymi szaraban, przez całą jego długość biegły miękkie ławy. Wóz był na resorach i nie trząsł, a mógł zmieścić kilkanaście osób. Na końcu tego dzwoniącego pojazdu siedziała, jak w gnieździe, służąca Kostusia, z dwoma koszami pełnymi prowiantu i z wielkim samowarem.

Po wybraniu dogodnej polanki wysiadała cała gromada, przekrzykując się nawzajem, śmiejąc i goniąc po lesie. W upalne dni zatrzymywali się w gajówce, u znajomego gajowego, do którego wpadał nieraz dziadek na polowanie. Tu zamawiała babka gar zsiadłego mleka. Rozścielano serwety na trawie i z razowym chlebem (wypieku gajowej) i ze świeżutkim masłem pałaszowano z ochotą wiejskie przysmaki.

Pewnego razu zdarzył się incydent, który tak rozbawił wszystkich, że potem opowiadano o nim dzieciom. Stąd i ja znam tę historię.

Tata z panem Makowieckim, przyszłym mężem Salomei, przywieźli kolegę, świeżo upieczonego myśliwego. Gość z nowiuteńką dubeltówką i psem przyłączył się do wycieczki. Babka nie miała nic przeciwko temu, zwłaszcza że był „obyty” i po studiach. Zajechał brek, wszyscy się ulokowali i ze śmiechem i gwarem wyruszono w las. Celem była gajówka, a w niej picie zsiadłego mleka, wystudzonego i pysznego, które dało się wprost nożem kroić. Po podwieczorku, grach i różnych zabawach, kiedy słońce chyliło się już ku zachodowi, zapowiedziano rychły powrót. Szaraban ujechał zaledwie wiorstę, gdy „myśliwy” (tak go będę nazywać) zaczął się kręcić jakoś niespokojnie i rozglądać na boki. Nagle zeskoczył. Rzucił się razem z psem w przybrzeżne krzaki. Ciotka Salomea, śmieszka, szepnęła bezgłośnie do mojej mamy: „Mleko” – i obie parsknęły śmiechem, a najstarsza z sióstr, ciotka Stasia, oświadczyła już poważnie, że poszedł „na berberysy” (tak się dawniej mówiło o naglącej potrzebie). Skwitowali to wszyscy śmiechem, ale babka wzrokiem zgromiła dziewczęta i nastała cisza. Cóż, kiedy jeden z koni, zapierając się w piachu, pozwolił sobie zakłócić spokój. Bomba wybuchła. Już nawet surowy wzrok babki nie powstrzymał ogólnego rozbawienia. Ale jakoś nasz „myśliwy” nie pokazywał się, choć dziewczęta, ciągle wyczekując, patrzyły w stronę lasu. Tymczasem konie zwolniły, bo piach przesypywał się przez piasty i znów było pod górkę. Nagle, z przydrożnych krzaków, wyskoczył pies myśliwego, przesadził rów i niosąc w zębach jakąś białą szmatę potrząsał nią i powiewał na wszystkie strony. Nauczony bowiem aportować i karny nie pozostawił pańskich „jedenastek” w lesie, lecz triumfalnie trzymał je w pysku, biegnąc przed końmi. Tu śmiech przeszedł wszelkie granice. Dziewczęta padały sobie w objęcia, wiły się i piszczały całkiem wyzbyte sił. Chłopcy zaś wierzgali nogami i ryczeli tubalnym głosem. I pomyśleć, takie niewinne mleko, a tyle zabawy. Skonfundowany pan Wicio nie pokazał się więcej w towarzystwie i, jak wieść niesie, odjechał do rodziców, do majątku.

Opowiedziałam o samych wesołych stronach życia Saramowiczów. A przecież ten dom tętnił przede wszystkim pracą, bo to nie były żarty wychować, nakarmić i ubrać tak wielką gromadę. Dziewczęta chodzące na pensję musiały mieć czyściutkie mundurki z białymi kołnierzykami i fartuszki z czarnego kaszmiru, żmudnie plisowane. Włosy, choć długie, podpinało się „z czoła” olbrzymią fiszbinową przepaską, sięgającą do pół głowy. Nie było rady. Dyrektorka pensji, pani Garsztecka, wymagała, aby czoła były odkryte, żadnych fryzur, żadnych loczków. A jeśli któraś z uczennic nie przyszła z włosami zaczesanymi – potrafiła własnoręcznie, gąbką umaczaną w syropie z cukru, skleić niesforną czuprynę, sczesując ją energicznie do góry. Ciotka Salomea, wielka elegantka i strojnisia, która mizdrzyła się do sztubaków, a którą rodzeństwo często obdarzało epitetem „flinta”, jako że lubiła pociągać nosem, przychodziła nieraz spłakana ze szkoły i bijąc piąstką o piąstkę, mówiła, co też ona zrobi pani Garszteckiej, kiedy dorośnie. Rzeczywiście, godna była politowania ze swoimi przylizanymi włosami i czerwonym od płaczu nosem. A był on dość wydatny – po ojcu.

Tymczasem burze dziejowe przewalały się nad krajem i domem Saramowiczów. Wojna zniweczyła plany pana domu, okupacja wprowadziła kartki na żywność i trudno było naprawdę związać koniec z końcem. Najpierw siedzieli w tych stronach Prusacy, później przepędzili ich Ruscy, którzy pozostali już na wiele lat. Nauka w szkolach odbywała się w języku rosyjskim. Do dziś pamiętam śpiewaną przez mamę, a niegdyś wykonywaną w kościele przez młodzież szkolną, na zakończenie mszy świętej, pieśń o carze. Początek hymnu brzmiał następująco: „Boże, cara chrani, silnyj, dzierżawnyj car prawosławnyj…”.

Młodzież starsza, która gromadziła się pod chórem, wolała uniknąć śpiewu, obrażającego godność Polaka. Niektórzy wymykali się chyłkiem na zewnątrz. Ale jeśli zostali przyłapani przez stojących tam i szpiegujących profesorów, mogli pożegnać się z dalszą edukacją – otrzymywali wilczy bilet.

Babka Urszula, żeby sprostać potrzebom rodziny i pomóc w jakikolwiek sposób mężowi, wynajmowała dwa małe pokoiki studentom, których również stołowała. Byli to chłopcy z majątków, więc ich rodzice zasilali pustą spiżarnię. Córki znalazły sobie również pracę, którą wykonywały po lekcjach w domu. Było to robienie rękawiczek z białej glansowanej skórki. Wycięte w fabryce, należało pozszywać pięknym ściegiem. Kostusia zaś, którą już znamy z wycieczek – wychowywała dzieci, mając do pomocy pokojówkę i kucharkę.

O Kostusi jeszcze napiszę.

Dom Sulimierskich

We dworze w Sulimierzycach przyszło na świat dziecię płci męskiej, któremu dano na imię Roch. A w rok później dziewczynka, Urszula – moja babka. Rodzicami byli: Jan Marceli Sulimierski, herbu Starża, i Marija, z domu Albertini, Włoszka, śpiewaczka opery La Scala, o pseudonimie scenicznym Castellati.

Był początek roku 1842, kiedy to mój pradziad Jan Marceli, będący w randze porucznika Legii Cudzoziemskiej, wraca do majątku Sulimierzyce położonego na Wyżynie Piotrkowskiej. Wraca, ale nie sam. Jadąc na koniu obok sań, z lubością zerka na śpiącą w nich damę, która w świetle księżyca wydaje się efemeryczna, wprost ulotna. Bledziutka i piękna w swoim kołpaczku na ciemnych włosach, okryta po czubek maleńkiego noska miękkim futrem, przybywa teraz do nieznanego kraju z człowiekiem bezgranicznie jej oddanym.

Patrząc tak na nią, Jan wspomina chwile poznania i inne szczęśliwe momenty, później ceremonię ślubną w Wiedniu, gdzie przechodząc pod sklepieniem z szabel, patrzy jej w oczy, jakże obiecujące. Ileż to razy, siedząc na paradyzie w La Scali, zachwycał się jej ciepłym, koloraturowym głosem.

Już księżyc zapadł za las, na wschodzie świta. Koniec męczącej podróży. Oto ostatni zakręt i w dali bieleje dwór utopiony w gąszczu parku. Wrota otwarte. Zgraja psów skomli i łasi się do pana, który wreszcie powrócił do domu. Na progu witający go włodarz oznajmia o śmierci starszych państwa. Panujący w okolicy tyfus nie oszczędził obojga. Tak więc pradziad Jan Marceli zostaje sam na dużym gospodarstwie. Mijają szczęśliwe lata. Ustabilizowany wreszcie – udziela się w sąsiedztwie, jeździ na sejmiki, przyjmuje gości, dumny z pięknej żony. Wiecznie zakochany przywozi jej z zagranicy drogie prezenty, łakocie, wszystko dla Maryjki. I powozy, i kuligi, najhuczniejsze w okolicy bale, najczulsze słowa.

Osiem lat trwa idylla. Marija wyjeżdża często „do wód”, jako że zdrowie jej nie dopisuje i tutejszy klimat nie służy. Po urodzeniu drugiego dziecka – Urszulki, przyplątał się jakiś zły kaszel, suchy, z gorączką. Lekarz kręcił głową, szeptał do zafrasowanego męża i radził wyjazd na południe. Choroba robiła szybkie postępy. Nie było już mowy o wyjeździe. W jakieś pół roku później rozstała się z życiem kobieta młoda, piękna, co jak roślina przesadzona na inny grunt – zmarniała.

Mój pradziad strasznie rozpaczał. Zamknął się u siebie, nie chcąc widzieć nikogo z sąsiadów. Zajął się tylko dziećmi i doglądał – aczkolwiek niechętnie – gospodarstwa.

Miał wśród służby Zofijkę Nienacką, pannę z małą pięcioletnią dziewczynką, niestety ułomną. Nieszczęście się stało, gdy były adorator Zofii, a ojciec dziecka, w przypływie złości, że nie powiła mu syna, chwycił małą za nóżkę i ją uszkodził. Odtąd dziecko kulało. Sulimierski przyjął kobietę z litości, kiedy zalana łzami opowiadała mu o swoim nieszczęśliwym życiu. Służyła mu wiernie. Patrząc w oczy, zgadywała pańskie myśli, wychowywała dzieci, doglądała domu i była uczciwa. Pradziad był z niej zadowolony, a że była szlachcianką (z tej zubożałej, zaściankowej), dopuścił ją po latach próby do takiej konfidencji, że powierzał opiekę nad kredensem i spiżarnią. Małej dziewczynce pozwalał bawić się ze swoją Urszulką. Zofijka była wdzięczna za zaufanie, wszędzie jej było pełno. I na gumnie, i w oborach przy udoju. Cicha, wiecznie czynna.

Ile godzin sypiała – nie wiadomo. To tylko dziadek wiedział, że od wielu lat wszystko szło w gospodarstwie idealnie. Ale pewnego razu, a było to w czasie epidemii cholery, poszła Zofka do swojej wsi, do chorej matki w odwiedziny. Nie przewidywała, że już nie powróci ani do dziecka, ani do dobrego pana, którego szanowała i kochała jak ojca. I w ten sposób mała Kostusia została we dworze. Z początku bawiła się z Urszulką i starszym Rochem, a później, kiedy przyszedł czas i dziewczynki podrosły, przyjął ojciec do nich pannę, która uczyła i wychowywała trójkę dzieci.

W tym czasie po raz drugi nadciągnęła epidemia cholery tak groźna, że całe wsie wymierały. Opowiadała mi babcia Urszula, że pewnego razu wybrały się z Kostusią i folwarczną dziewczyną do pobliskiego sadu. Ona żęła sierpem chwast dla inwentarza, a one pokucały przy krzaczkach agrestu i chrupały ze smakiem jeszcze zielone owoce. Drogą przechodził jakiś człowiek i rzekł do babci: „Nie jedz tego, kochaneczko, bo idzie cholera”. Na to babcia podniosła się i wyjrzała przez dziurę w płocie, żeby zobaczyć, jak to też wygląda ta cholera. Opowiadała nam potem i śmiała się, mówiąc, że nic im się wtedy po zjedzeniu agrestu nie stało. A epidemia powoli wygasła.

Lata biegły. Z dziecka wyrósł podlotek, czas pokazać pannę w okolicy. Był zwyczaj urządzania wspólnych zabaw, spotkań, więc zjeżdżano się w tygodniu to w jednym, to w drugim dworze. Urszulka wyróżniała się urodą i wdziękiem po matce. Grała nieźle na fortepianie i śpiewała. A głos miała niski, ciepły. Przypadkiem na jednym z balów w sąsiedztwie znalazł się pruski generał. Ta właśnie część Polski była pod zaborem niemieckim. Tylko z panną Sulimierską chciał tańczyć gruby Prusak, tylko dla niej przy mazurze leciały drzazgi z podłogi. Dwoił się i troił. Podkręcał wąsiki i patrzył w oczy. Zauroczyły go dwa grube warkocze i przepastne czarne oczy Urszuli.

„Herr Sulimierski – mówił – nie żyć mi bez niej. Daj ty mnie ją za żonę. Złotem obsypię. Nie pożałujesz ty, Herr Sulimierski”. Ale decydujący głos miała sama Urszula, którą ojciec kochał bez pamięci i liczył się z jej zdaniem. Odmowa spowodowała rychły wyjazd niedoszłego adoratora. Podobno pociągnął z wojskiem w inne strony. Babcia potem lubiła powtarzać, że i ona należała do tych, „co nie chciały Niemca”.

W tych burzliwych latach Sulimierzyce przechodziły z rąk do rąk okupanta. Austriacy przepędzali Prusaków, to znów Rosjanie zajmowali ich wczorajsze stanowiska. Dość na tym, że dwór był rabowany z żywności, topniały zapasy, szło pod nóż bydło i wszelki drób. Był rok 1863. Roch ukończył konspiracyjne gimnazjum, a że był zdolny, zamierzał dalej studiować. W owym czasie zawiązywały się potajemnie grupy młodych ludzi, którzy ćwiczyli i uczyli się rzemiosła wojennego. Roch Sulimierski miał wtedy około dwudziestu lat. Wyrośnięty, zręczny nad podziw, przyuczony przez ojca w strzelaniu – wodził rej wśród młodzieży. A byli to synowie okolicznej szlachty. Nie brakowało chłopów pod wąsem, którzy tylko czekali, by stanąć w szeregu obrońców uciemiężonego kraju.

22 stycznia 1863 roku rozpoczęło się powstanie w Królestwie Polskim, nazwane styczniowym. Oddziały partyzanckie zaatakowały garnizony rosyjskie. Na wiosnę walki rozszerzyły się na Litwę, Białoruś i Ukrainę. Największe potyczki odbywały się w lasach, ale brak uzbrojenia dawał się coraz częściej we znaki. Wobec przeważającej liczby wroga powstanie upadło. Zaczęły się zsyłki na Sybir, gdzie wywieziony został także Roch. Opowiadał później, bo zsyłkę przeżył, że pracował w kopalni na Kamczatce w strasznych warunkach, o głodzie, źle ubrany. A że w wielu potyczkach był ranny i wykrwawił się, ciągle był słaby i nie mógł wrócić do zdrowia. Praca ponad siły, głód i surowy klimat nie sprzyjały poprawie. Tak minęło długich dwadzieścia lat w poniewierce, w straszliwych mrozach.

Zamążpójście

Tymczasem moja babka Urszula, a jedyna siostra Rocha, gospodarzyła razem z ojcem. Poznała młodego profesora Saramowicza i po jego oświadczynach postanowiła oddać mu rękę. Smutne było rozstanie ojca z ukochaną Urszulką, młodą, osiemnastoletnią dziewczyną. Ale małżonek – tak zakochany, że świata poza nią nie widział – przysięgał dozgonną miłość, opiekę i troskę o jej dobrobyt. Owszem, był dobrobyt, ale było też po latach dwanaścioro dzieci. Pewnie zdążyła już zapomnieć, jak beztrosko brzmiała śpiewana dla niej przez dworskie dziewczęta pieśń weselna:

Oj, skowroneczek śpiewa, dzień się rozwijewa, Urszulka się stroi, gości się spodziewa.

Wyjdźże do nas, dziewko miła, jeszcze raz prosiewa, Dla ciebie to, Ulisiu, wianeczki wijewa.

Prawdziwą pomocą, zesłaną chyba od Boga, okazała się Kostusia, która przyjechała ze swoją panią do Częstochowy i z całym oddaniem i poświęceniem opiekowała się dziećmi – po kolei. Za mąż nigdy nie wyszła. Może z powodu kalectwa, a może poświęciła siły i serce rodzinie, która kiedyś przygarnęła jej matkę i ją samą. Zamieszkali przy ulicy Siedmiu Kamienic.

Sąsiedzi z kamienicy

W tej samej klatce schodowej, tylko na wyższym piętrze, mieszkała właścicielka kamienicy, wdowa, pani Stefania, z dwojgiem dorosłych dzieci. Córka, ruda panna Seweryna, wielce nadobna, ciągle się mizdrzyła i krygowała, kręcąc grzywki, loczki i grajcarki. Po calych dniach grała Modlitwę dziewicy, bo nic innego nie umiała, lub śpiewała solfeż, cieniutko i fałszywie. Z kolei jej brat, Izydor, często zaglądał do mieszkania mojej babki. Ta go lubiła i częstowała. Niesprawny umysłowo, ale niegroźny dla otoczenia, chodził wiecznie tanecznym krokiem i czuł się w jej domu jak u siebie. Zaglądał wszędzie, niczego jednak nie ruszał. Nieraz, kiedy Kostusia kołysała dziecko do snu, odsuwał ją i sam delikatnie huśtał, śpiewając: „Oj, ta da da, kozakfińscok, oj, ta da da…” – i tak w kółko. Bardzo lubił kawę. Więc kiedy mu się sprzykrzyło kołysanie, wstawał i mówił: „No, trza iść”. Babka wtedy do niego: „Niech pan Izydor poczeka, kawa będzie”. Wówczas siadał znów, zjadał przyniesiony ser, wypijał kawę, a chleb chował dziecku pod poduszeczkę. Pewnego razu przyszedł zapłakany, więc go babka pyta, co się stało. A on na to: „Stefka (matka) ze Seberką (Seweryna) tylą kichę zeżarły, a mnie nic nie dały”. Na pocieszenie dała mu babka kawał kiełbasy. Śmiał się, jedząc, i na palcach „strugał marchewkę” w stronę sufitu, gdzie było jego mieszkanie.

Będąc na roratach, zobaczyła go babka, kiedy szedł przez cały kościół, zmieniając ciągle nogi w podskokach. Dokąd on tak idzie, pomyślała. Tymczasem młodzieniec zbliżył się do ołtarza, położył na białym obrusie dwa pieczone ziemniaki, uderzył się pięścią w piersi, aż zadudniło, i ukłonił czapką. Innym razem ukląkł obok babki. Miał wtedy na szyi różaniec z pierników, który można było kupić na straganie przed klasztorem. Sięgał ręką po piernik na karku i trzymając go, mówił: „Zdrowaś mara, raskiś perna…”. Wtedy nagle zrywał piernik, szybko zjadał, sięgał po następny i mówił to samo od początku. Wiejska kobieta, która klęczała obok, zwróciła mu uwagę: „Panie, źle mówicie”. Ale on tylko popatrzył na nią z góry i znów sięgnął za kark po nowy paciorek. Taki to był pan Izydor. Biedny, dobry, pomylony chłopiec.

Naprzeciwko mieszkania babki, na tej samej klatce schodowej, zajmowała kilka pokoi żydowska rodzina o nazwisku Mokrauer. Ojciec lekarz tak wychowywał dzieci, że synowie w wieku pięciu-sześciu lat umieli czytać po polsku. Później uczyli się języka jidysz i hebrajskiego. Trzeba trafu, że najstarszy z synów, Lewi, skończył również medycynę i był lekarzem we Włoszczowej, najbliższym miasteczku obok Boczkowic. Leczył moją mamę i nas. Mama przypomniała mu dawną znajomość z Siedmiu Kamienic. Ucieszył się i od tej pory był naszym domowym lekarzem. Z córkami innej rodziny żydowskiej chodziły moje ciotki na pensję do pani Garszteckiej. Było ich kilka, a nazywały się tak: najstarsza Małka, później Ruchla, Estera, Fajga i Sulamitka, najładniejsza z sióstr. Pewnego razu zmarła im ciotka o nazwisku Galewska. Przyszła więc do mamy Małka i prosi, aby jej zredagowała depeszę do rodziny. Mama, owszem, napisała, ale Małce nie spodobała się treść. Ułożyła więc po swojemu i przyszła jeszcze raz, aby przeczytać. Brzmiało to tak: „Na ciocie Galeske przyszedł ostatni kres, przybywajcie, ciało jeszcze gorące”. Trudno było się nie śmiać, ale wobec smutnej chwili mama zachowała powagę.

W podwórzu, gdzie kamienice tworzyły prostokątną studnię, biegł przez pierwsze piętro krużganek, balkon, na którym dzieci chętnie urządzały wyścigi i gonitwy. Ale trzeba było uważać, czy czasem piekarz, Niemiec, który mieszkał na tym właśnie piętrze, nie wystawił tu chlebów i bułek „rosnących” na deskach. Bo kiedy zobaczył dzieci – wrzeszczał tak, że aż pąsowiał. Wówczas bractwo chowało się do swoich mieszkań. Czeladnicy ubrani na biało wynosili deski, posypywali je mąką i układali pod okiem piekarza utoczone już bułeczki, kajzerki, rogaliki, chatki i przeróżne kugle, aby w chłodzie nie rosły za szybko, ponieważ w piekarni panował wielki upał. Na tym samym piętrze mieszkał pan, który miał małego psa Surka. Ten Surek lubił nieraz wychodzić z potrzebą na balkon i nigdzie się nie załatwiał – tylko właśnie pośrodku rozłożonych bułek. Gdy go tylko dojrzał piekarz, wyskakiwał wściekły na balkon i wymyślał piskliwym głosem: „Tu szrim? (tu się załatwiasz), a idi na wichodki, szakrew! Policmajster na pesz (na psa), pesz na policmajster, Surek na pesz”. Tak się biednemu w zdenerwowaniu wszystko poplątało. Uporawszy się z porządkami, wracał jak burak czerwony do piekarni, ciężko dysząc zatrzaskiwał drzwi, aż się szyby trzęsły. Dla dzieci polskich nie był dobry, bo gdy nieraz głodny chłopiec prosił o bułkę, odpowiadał: „Nyma pynendzy, nyma pulka. Jak będzie pynondze brać, to będzie pulka dać”.

Moja babka Urszula

Była bardzo podobna do swojej matki Włoszki. Odziedziczyła po niej urodę, wspaniały głos i absolutny słuch muzyczny. Saramowiczowie mieszkali w kamienicy położonej u stóp Klasztoru Jasnogórskiego. Codziennie więc babka chodziła na prymarię czy też, jeśli to był adwent, na roraty. Opowiadała, że bardzo lubiła, kiedy silny wiatr nie pozwalał jej iść. Szarpał salopą i rozwiewał poły. Pewnego zimowego ranka, otulona ciepło, w „budce” na głowie, szła na mszę. A tu nagle zawiało, popchnęło – i ani się spostrzegła, kiedy znalazła się w wielkiej zaspie. Śmiała się w głos i gramoliła niezdarnie. Wtedy jakieś ręce w rękawiczkach wyciągnęły się do niej i z okrzykiem: „Mamy kuropatewkę!”, wydobyły ją z zaspy.

Było ich dwóch; jeden, jak później mówiła, ten przystojniejszy, zajrzał pod budkę, a widząc niezwykłą urodę, powiedział: „Pewnie te czarne brewki korkiem malowane” (dawniej kobiety czerniły brwi opalanym nad ogniem korkiem). Babcia na takie dictum pośliniła palec i przejechała nim po brwiach, mówiąc: „O, taki to i korek”. Długo stal i i patrzyli na nią, ale ona, zwinna i szybka, była już w bramie klasztornej. Spotykała ich jeszcze w Dolinie Szwajcarskiej (teren obok dzisiejszych Łazienek w Warszawie również kiedyś nosił tę nazwę), gdzie prowadzała swoje córki na naukę jazdy na łyżwach. Panowie radzi byli nawiązać kontakt, ale babka była dumna i choć dusery prawili, nie chciała zawierać znajomości.

Kamienica, w której mieszkali Saramowiczowie, nie miała wygód. Nie było tu łazienki. Przeznaczyła więc babka na ten cel mały pokoik, kazała wybudować kuchenkę, wmurować kocioł – i urządziła pralnię. W kącie stała wysoka kadź, w której co sobotę kąpano dzieci, począwszy od najmłodszego, a skończywszy na dorosłych. Myjąc dziewczynki, Kostusia rozpływała się nad urodą każdej z nich, mówiąc, że mają nóżki jak prąteczki, rączki jak wałeczki i gładkie ciałka jak „krupek soli”. To był najwyższy komplement. Po kąpieli dzieci Kostusia podgrzewała znów kocioł, wymieniała wodę i myli się dorośli. A na końcu, już późno bardzo – ona. Pewnej nocy, a była trzecia nad ranem, zobaczyła babka światło pod drzwiami. Weszła więc zaniepokojona, a tu w łaźni półmrok, bo filuje lampa naftowa, a Kostusia śpi w kadzi. Zsunęła się tak głęboko, że woda sięgała jej już do ust. Babka wystraszona szarpnęła dziewczynę, zbudziła nieprzytomną, pomogła wyjść z zimnej wody i okryła prześcieradłem. W zadymionym pomieszczeniu otworzyła okno na oścież. Kto nie palił nigdy naftą, ten sobie nie wyobraża, ile taka filująca lampa może narobić biedy. Czarne płatki sadzy fruwają tak gęsto, że wprost zaciemniają pokój. Zmarzniętą Kostusię napoiła babka Urszula gorącą herbatą z arakiem i wysmarowała na rozgrzewkę. Jakoś obyło się bez zaziębienia, ale sprzątania było co niemiara.

Mój dziad Wincenty

Wincenty Saramowicz pochodził z Galicji, z Tarnopola. Mówił o swojej rodzinie, że wywodziła się z Czech. Miał też czeski humor, rubaszność i dowcip. Korzystając z tych jego skoligaceń, babcia Urszula przy niezgodności zdań, w przypływie złego humoru, nazywała go „czeskim knedlem”. Wprawiało go to w jeszcze gorszy nastrój, tak że potrafił nieraz nie odzywać się parę dni.

Pamiętam opowiadanie o takim długim milczeniu po tym, kiedy to babka, wracającemu późno z resursy, podała na obiad filiżankę czerwonego barszczu z pasztecikami. Usłyszała tylko jedno oschłe słowo: „Zimny!”. Odpowiedziała spokojnie: „Spróbuj”. Wyszła, ale nie domknęła drzwi, szparutką obserwowała, co nastąpi. Dziadek założył serwetę pod brodę, wziął w obie ręce filiżankę i pociągnął duży haust. Wypluł go natychmiast z przekleństwem. Babka, zadowolona, cichutko zachichotała i zamknęła drzwi. Co się okazało – barszcz był gotowany na tukowej rurze i kiedy na powierzchnię wypłynęło jedno tłuste oko, nie było widać uchodzącej pary. Po tym incydencie Wincenty nie odzywał się z tydzień.

Dziadek był bardzo przystojnym, rosłym mężczyzną. Dobrze zbudowany i silny, nosił długą brodę i sumiaste wąsy tak długie, że zakręcał je dwa razy naokoło uszu. Wielce pielęgnował ten swój zarost. Mył, szczotkował, a na noc smarował fiksatuarem i zakładał bindę. Rano szedł do pracy wypachniony, oczyszczony z pyłków przez troskliwą żonę. Żegnał się ze wszystkimi po kolei. Taki już miał zwyczaj. Kiedy był starszy, bywały dni, że pracy miał mniej. Szedł więc do resursy kupieckiej na piwko i grał z przyjaciółmi w preferansa lub w winta.

Pamiętam opowiadanie babki o nim, kiedy to po takiej grze w karty u kolegi, mieszkającego przy cmentarzu na Kulach, wracał późną nocą do domu. Jeszcze mocne wino nie wyszumiało z czupryny. Był a zima, mróz ciął w twarz. Postawił więc dziadek kołnierz, nacisnął futrzaną czapkę na czoło. Mając zamiar przeciąć cmentarz i zyskać na czasie, skręcił do furty cmentarnej. Kiedy chciał omijać mogiłki – te, jak na złość, pchały mu się same pod nogi. Szedł więc niepewnie, zapadając się chwilami w głęboki śnieg. Przyspieszył kroku, zaniepokojony trochę ciszą i ciemnością. Wydawało mu się, że już-już powinna być brama wyjściowa, a tu jej wciąż nie było. Ciągle pagórki, teren nierówny. Poczucie niepewności rosło. Zmęczenie dało się we znaki i pot zalewał oczy. Jak na złość gałęzie biły go w twarz. „Dobrze ci, dziadu, po coś tu wszedł, a w dodatku podchmielony” – mówił do siebie mokry i roztrzęsiony. Nagle coś go uderzyło w czoło, spadła czapa. Za grdykę chwycił zwykły ludzki strach. Nie wiedział, kiedy zostawił za sobą niegościnne mogiłki. Wreszcie wpadł w bramę i nieco zwolniwszy kroku – rozpiął futro. Krew w uszach pulsowała jak szalona. Oparł się o drzewo, by wydyszeć strach i zmęczenie.

W sypialnym pokoju świeciła mdłym światłem lampka przed obrazem. Babka siedziała, odmawiając różaniec. Dziadek wszedł, zrzucił futro i przypadł jej do rąk. Całował i zachłystywał się opowiadaniem o strachu, który przeżył. Pomogła mu się rozebrać, ułożyła do łóżka – myśląc, że jest nietrzeźwy. Na drugi dzień opowiedział przygodę raz jeszcze na spokojnie. Zamiast iść do pracy, powiedział: „Mamuńciu, pójdziemy razem na cmentarz sprawdzić, co to było”. Szli po śladach, bo śnieg nie zasypał ich jeszcze. Tym razem omijali mogiłki, aż doszli do miejsca, gdzie już z dala czerniała na śniegu futrzana czapa. Tuż obok leżała pęknięta obręcz od beczki, która nadepnięta w jednym końcu – drugim zrzuciła mu czapę z głowy. Ujrzawszy to, dziadek usiadł na ośnieżonej ławeczce i śmiał się, śmiał… Jednak od tej pory unikał kart, mocnego wina i samotnych nocnych wędrówek. Pamiętam go jedynie z fotografii. Zmarł wcześnie, w wieku pięćdziesięciu pięciu lat. Był sangwinikiem. Przyczyną zgonu był wylew do mózgu.

Powrót

W mroźną noc zimową 1884 roku zapukał do drzwi Saramowiczów w Częstochowie niemłody już człowiek, zarośnięty i zbiedzony. Kiedy mu Kostusia otworzyła, cofnęła się zaraz. Po chwili wzięła pieniądz z szuflady i wyszła ponownie, wręczając mu jałmużnę. Żachnął się. Nie przyjął. Zapytał tylko, czy tu mieszka pani Urszula Sulimierska. Kostusia zawahała się, ale mając przed sobą człowieka, który wzbudzał zaufanie, wpuściła go do przedpokoju, a sama poszła po panią.

Babka stanęła przed nieznajomym nieco zdziwiona. Ten nie odezwał się ani słowem. Patrzył tylko na nią, a z przepaścistych oczu płynęły mu łzy. Zrozumiała wreszcie. Tak, to on, umiłowany brat – Roch. Umęczony w kazamatach i wycieńczony do szczętu.

Umyty, przebrany, przeleżał w gorączce kilka tygodni. Rany się odnowiły, a miał ich aż siedem. Najlepszy lekarz czuwał nad jego zdrowiem, a właściwie życiem. Wreszcie na wiosnę podniósł się blady, wychudzony, ale już zdrowszy. Opowiadaniom nie było końca. Zwłaszcza dziewczęta uroniły niejedną łzę wpatrzone, zasłuchane… Dla Urszuli przywiózł Roch smutną wiadomość o spalonym dworze w Sulimierzycach i o śmierci ich ojca – Jana Marcelego. Pozostałym dobytkiem opiekował się teraz oficjalista, człowiek zaufany i wierny. Część majątku rozparcelował, uprawiając sam ośrodek.

Losy majątku potoczyły się teraz inaczej. Ponieważ budynki były spalone, ziemię sprzedano chłopom, spłacono wiernego oficjalistę i część gotówki dostał Roch. Wrócił jednak w swoje strony i tam zahaczył się w majątku dawnego znajomego jako administrator. Przyjeżdżał często do siostry do Częstochowy, do dzieci, które kochał bardzo. Sam nigdy się nie ożenił. Miał już wtedy czterdzieści lat.

Córki Saramowiczów

Tymczasem córki Urszuli rosły i kolejno wysuwały się z domu Saramowiczów. Pierwsza wyszła za mąż Michasia, za Marcela Chmielewskiego, który miał kamienicę czynszową w Częstochowie. Druga z kolei, Stanisława, zakochała się w Julianie Braunie, dyrektorze gazowni w Łodzi. Uwielbiany przez nas (młodzież) wujcio Julian śpiewał pięknym basem. Należał do chóru Lutnia i grał na cytrze, którą potem ofiarował Waluni, mojej mamie, najzdolniejszej do muzyki.

Braunowie pobrali się, ale los chciał, że w drodze do kościoła bryczka wioząca młodą parę wywróciła się i ta piękna kobieta złamała nogę w biodrze. Ślub odłożono. Odbył się za rok, jednak ciotka była już kaleką do końca życia. Urodziła czworo dzieci. Najstarszy, Staś, wielki romantyk, poeta i muzyk, pracował w gazowni. Drugi, Tadeusz, po prawie, został prezydentem Łodzi. Z córek – Lidka pracowała w biurze, a Nunia, najmłodsza, była nauczycielką. Na jej studia w seminarium nauczycielskim w Łodzi łożył mój ojciec (jako jej ojciec chrzestny, ponieważ Julian już nie żył).

Trzecia córka Saramowiczów, Władysława, profesorka germanistyki, wyszła za mąż za inżyniera Mencla - Polaka, choć niemieckiego pochodzenia. Małżeństwo nie trwało długo. Bezdzietne, rozeszło się. Ciotka wzięła do siebie matkę, czyli moją babkę Urszulę, która po zlikwidowaniu mieszkania w Częstochowie, woli na już od kłopotów rodzinnych, bo dzieci poszły z domu – chętnie przeniosła się do niej. Ciotka miała bogato urządzone mieszkanie, z wielkim fortepianem, na którym lubiła grywać w wolnych chwilach. Bywałam u niej z mamą, będąc jeszcze dzieckiem, na ulicy Świętej Barbary blisko Klasztoru. Ona z babcią przyjeżdżała również do nas na wakacje. Włączały się do prac domowych: zrywały owoce, drylowały wiśnie, smażyły wspaniałe konfitury. Nie rezygnowały ze spacerów. Wraz z rodzicami odwiedzały naszych znajomych sąsiadów. Jak już mówiłam, ciotka pięknie grała na fortepianie, choć miała palec środkowy prawej ręki, przy pierwszym stawie, amputowany po wypadku. Zastępowała go sztucznym paluszkiem ze skórki. Dziwiłam się, kiedy nieraz z moją mamą grały na cztery ręce melodie, które ćwiczyły jeszcze pod okiem „Półmetra”. A grały niektóre utwory w tak zawrotnym tempie, że wprost wierzyć się nie chciało, że od czasu nauki upłynęło aż piętnaście czy dwadzieścia lat. Tak sprawnie biegały ich palce.

Waleria, czwarta z kolei – moja mama – wyszła za mąż za Wacława Michała Stępkowskiego i zamieszkała, jak wiemy, na Kielecczyźnie, w majątku Boczkowice. Miała dwoje dzieci. Była to moja siostra Janina, nazywana Aniusią, i ja – Maria – Maniusia. Dowiedziałam się później, że miałyśmy jeszcze brata, który urodził się pierwszy, ale zmarł w dzieciństwie. Tata nie mógł przeboleć, że nie ma następcy.

Piąta córka Saramowiczów – Salomea, zwana w domu Meą, a przez swoich sześciu braci „Flintą”, wyszła za mąż za Juliana Makowieckiego, herbu Ostoja. Był zawiadowcą na dworcu kolejowym w Częstochowie. Elegancki, przystojny, mógł się ciotce podobać. Ale dzieci nie mieli. Ona, zawsze zadbana, trzpiotowata przez całe życie, lubiła być po prostu podziwiana przez panów, którzy rzeczywiście ubiegali się o jej względy. Wierna jednak swojemu mężowi – spławiała lekką ręką niechcianych adoratorów. Pamiętam, że miała książkę indyjską do stawiania kabały. Były tam najprzeróżniejsze sytuacje, układy kart i powiązania. Wyuczyła się tego tak, że w czasie wojny dorabiała do skromnej emerytury męża. Stawiała karty znajomym i nieznajomym, wszyscy ją polecali jako dobrą kabalarkę. Podczas II wojny światowej była sanitariuszką w Czerwonym Krzyżu. Pielęgnowała rannych w szpitalu polowym. Miała bardzo dobre serce. Wspomagała biednych i potrzebujących. Często wracała do domu późną nocą zmordowana, ale szczęśliwa.

Zdarzyło się kiedyś, że dostała od chorego w szpitalu kawałek kiełbasy. Tak ją z wujem jedli, że kładąc jeden plasterek na kromce chleba, przesuwali go na sam jej koniec, aby tylko jak najdłużej pachniała.

Wujostwo często bywali głodni. Przywoziłam im prowiant z mojej leśniczówki, kiedy już byłam zamężna. Ciotka najbardziej cieszyła się z mąki, z której robiła makaron kraszony margaryną. Wuj Julian wypijał wszystką kluszczankę w ciągu dnia i mówił, że poczytywałby sobie za grzech ciężki, gdyby ją wylał.

W 1944 roku ciotka Salomea została wywieziona z wojskiem w głąb Związku Radzieckiego. Tam zaprzyjaźniła się z panią Marią Rychter, również pielęgniarką z czasu wojny, u której kiedyś, jak pisałam, mieszkałam w Częstochowie na stancji. Po latach wróciły do Polski z Kamczatki. Zniszczone, postarzałe, ale szczęśliwe, że są już w kraju. Cóż, kiedy nie zastały swoich mężów przy życiu. Wuj Makowiecki zmarł podobno w biedzie, a pan inżynier Rychter, rozstrzelany przez Niemców, nie wiadomo nawet, gdzie był pochowany.

Ostatnia z dziewcząt, Helenka, wysoka, szczupła, ciemnooka, z długim warkoczem, wyszła za mąż za niejakiego Pieczabę, rosyjskiego pochodzenia. Po urodzeniu córeczki ona i dziecko zmarły na galopujące suchoty.

Synowie Saramowiczów

Trzej: Józio, Janek i Michaś, zginęli na wojnie z Moskalami, a czwarty zmarł na czarną ospę. Najmłodsi: Apoloniusz i Franio (ojciec Mietka Saramowicza z Kielc), byli nam najbliżej znani i najbardziej kochani. Franio, pokaźnej tuszy, podobny do swojego ojca Wincentego, o wydatnym nosie i wijących się włosach, pięknie śpiewał basem. Grał na fortepianie i należał do chóru Harfa. Pełen humoru, był zawsze roześmiany. Kiedy przyjeżdżał do kochanej Waluni, mojej mamy, pierwsze kroki kierował do pianina. Naciskał pedały i grał fortissimo W mogile ciemnej. Mama tego nie lubiła. Waliła go więc w plecy. On z kolei porywał ją do góry i obcałowywał serdecznie. Bardzo lubił spać. Kiedy wybierał się z Kielc do nas, przejeżdżał najczęściej naszą stację i otwierał oczy dopiero w Częstochowie, kiedy pociąg kończył bieg. Nieraz specjalnie płacił konduktorowi, aby go zbudził w odpowiedniej porze. Wuj Franek miał browar w Szydłowcu. Kiedyś zaprosił nas z mamą w odwiedziny, radości było wiele. Do tego miasteczka, zamieszkanego przeważnie przez Żydów, można było dojechać tylko kolejką wąskotorową. Jechało się do położonej w lesie stacji Szydłowiec trzęsącymi się wagonikami kolejki przy niezamkniętych drzwiach. Te rozklekotane pudełka ciągnął przedpotopowy parowóz, opalany jeszcze drewnem. Dymił niesamowicie i nie wiadomo dlaczego ciągle gwizdał. Co za frajda! Która to z koleżanek miała okazję jechać taką kolejką? Ile to będzie opowiadania po powrocie do szkoły – myślałyśmy.

Na stacji nie czekał nikt, bo wizyta nie była zaplanowana. Wysiadłyśmy więc na małej, śmiesznej stacyjce, wyładowałyśmy nasze walizki i stoimy, nie wiedząc, dokąd się udać. Patrzymy, idą ulicą dwie dziewczynki – jedna blondynka, druga brunetka. Obie z warkoczami. Pyta więc mama, czy nie wiedzą, jak się można dostać do browaru. „Ach, Boże drogi – woła jedna.

– Przecież to chyba ciocia Waleria. Zaraz pobiegnę do ojca, aby przyjechał bryczką. A wy tu, kochane, czekajcie”. I rzeczywiście, za jakieś piętnaście minut jechałyśmy starym, rozklekotanym wolantem jeszcze po babce Białkowskiej, teściowej wuja Frania. I tak się zaczął tygodniowy pobyt naszej trójki wśród kochanej i nieznanej do tej pory rodziny.

Pamiętam te wycieczki do lasu na grzyby, borówki, łowienie ryb nad rzeczką i dalekie spacery w pola, gdzie powietrze czyste, a psy u nogi.

Wujostwo mieli ośmioro dzieci. Dzisiaj żyją tylko: Mietek, Alinka i Henia. Mietek dokuczał mi bardzo, ciągnął za warkoczyki, a kiedy chciałam z nim iść na ryby, wykręcał się do mnie tyłem i mówił, cedząc przez zęby: „Ja się tam nie bawię z babami”.

Waleria i Wacław

Ślub młodych miał się odbyć w lipcu. Tymczasem zaszło nieoczekiwane wydarzenie, które zmusiło do przesunięcia daty tej uroczystości. Mama moja dzień przed ślubem prasowała suknię. Kiedy dość energicznie wygładzała koc, wbiła sobie igłę z nawleczoną bawełną w żyłę nadgarstka tak, że widać było tylko koniec nitki. Kiedy doktor chciał pociągnąć za nią, ta wywlokła się z uszka. Musiał więc zrobić obok cięcie. Mama nacierpiała się wiele i do końca życia drętwiały jej przy pracy cztery palce. Ślub odłożono. Odbył się dopiero w październiku w 1900 roku w Częstochowie, na Jasnej Górze. Zamieszkali w Boczkowicach razem z matką Wacława, babką Ireną, surową i rozkazującą, męskiego usposobienia. Tą, która paliła fajkę. W pół roku później babka umarła. Ale była to śmierć pozorna. Bo kiedy na trzeci dzień, tuż przed eksportacją, usiadła w trumnie i patrząc na czarny żabot, zapytała: „Po co ten strój i ta cała iluminacja?” – co wrażliwsze matrony pomdlały. Uczynił się niemały rwetes we dworze. Do bladego z wrażenia lekarza powiedziała podniesionym głosem: „Nigdzie nie jadę. Wyłożyć konie! Zimno mi” – i położyła się na bok. „Hic mulier” – szepnął sąsiad do sąsiada i opuścili salon. Lekarz, zbadawszy babkę dokładnie, stwierdził zgon. Przybyły ekstrapocztą drugi lekarz odsunął tamtego i przyłożył jej do ust lusterko. Gdy nie zaparowało, zawołał o lak i po podgrzaniu go nad gromnicą lał gorący na żyły rąk. Zmarła naprawdę.

Płakała biedna Walunia. Na gospodarstwie wcale się nie znała. Postanowiła więc sprowadzić do pomocy matkę, czyli moją babkę Urszulę, która już wtedy po zlikwidowaniu domu mieszkała u swojej córki Władzi.

Babka przyjeżdża. Czuje się na wsi dobrze, jakby odmłodniała, wolna już od swojej dwunastki dzieci. Krząta się między kuchnią, spiżarnią a oborami. Dogląda wszystkiego. Kochana przez wszystkich pani starsza, jak ją służba nazywała, jest duchem opiekuńczym całego dworu. Ojciec mój, bardzo do niej przywiązany, liczy się zawsze z jej zdaniem, szanuje i nie raz zasięga porady. Babka zna dużo mądrości życiowych. Wiele razy wzywana do chorych na wsi siadała w bryczuszkę z pudłem baniek i torbą z ziołami. I ludzie wiejscy pokochali ją bardzo. Ojciec okazuje się dobrym rolnikiem, rybakiem, hodowcą i znawcą koni. Jego klacze lśnią wypasione, z rowkami na zadach, nawet arabka Wojna, pomimo swojego kalectwa (postrzał w pęcinę), jest zadbana i wozi do dworu wodę na użytek domowy i bydła. Woda jest czysta, krystaliczna, a czerpią ją ze stoku tuż przy polu. Wielkości dużego pokoju – ujęty w drewniane belki – bije stok dziesiątkami źródeł, widocznymi na jego piaszczystym dnie, a daje wodę tak smaczną, że chętnie ją pijemy w ciągu dnia. Na beczce umocowanej na lekkim wozie siedzi mały, może dziesięcioletni Janek, syn ogrodnika, i cały prawie dzień dowozi do dworu wodę. Wcześniej sprowadzał ojciec różdżkarzy, studniarzy, kopali kilkakrotnie przy dworze – i wody nie znaleźli. Pochłonęło to masę pieniędzy i w końcu ojciec zrezygnował. Dwór usytuowany był na górze o podłożu gliniastym i jedynie dopiero w stoku, oddalonym o jakie pół kilometra, znajdowały się źródła.

Życie w Boczkowicach

A teraz o nas, siostrach. Janina (Aniusia), urodziła się w 1911 roku, ja, Maria (Maniusia), w 1915. Podobno kiedy się urodziłam, miałam nos taki maleńki, że go prawie nie było. Kusiło to moją czteroletnią siostrę, aby mi go nagniatać – aż do płaczu. Kiedy się na nią gniewano, tłumaczyła, że to przecież guziczek.

W 1916 roku, kiedy przeiasowywały się wojska, do Boczkowic zjechał na kwaterę niemiecki generał von Moltke ze sztabem i stanął we dworze, zajmując pięć pokoi. Szły na rzeź cielęta, barany i drób. Pamiętam z opowiadania mamy, że kiedy do generała przychodzili oficerowie z raportami i pytali o niego – mała, pięcioletnia wówczas Aniusia mówiła do nich: „zweite Zimmer, zweite Zimmer”. Salutowali jej i z uśmiechem szli do wskazanych drzwi. Generał widocznie polubił naszą rodzinę, bo trzymał wojsko w ryzach i nie pozwolił żołnierzom ruszać niczego, co dworskie. Po paru dniach nieobecności przywiózł z Berl ina dla Aniusi piękny gipiurowy fartuszek i złote kolczyki z rubinami. Uszy zostały przekłute przy akompaniamencie wycia Aniusi, ale, niestety, przy każdym zdejmowaniu sukienki czy swetra przez głowę kolczyki sprawiały jej ból. Kiedyś, mało myśląc, kazała niańce zdjąć obydwa. Podeszła do otwartego okna i wyrzuciła je w maliny rosnące przy ścianie domu. Szukała mama, szukała niania, ale przepadły. Generał nie zauważył braku kolczyków, tylko podnosił dziewczynkę wysoko i mówił: „Jak Anuszce ładnie z tym fartuszkiem”. Niemieckie wojsko odeszło, przyszły inne: rosyjskie, austriackie. Mijały zimy i skwarne lata.

Pamiętam te upalne dni, kiedy to nad dworem przetaczały się potężne burze z piorunami i grzmotami. Dom wtedy trząsł się w posadach, echo niosło się po pustych pokojach. Przeżywałam nerwowo te burze już jako mała dziewczynka i dlatego pewnie dotąd – nawet w Warszawie – odruchowo zamykam lufciki, kiedy się błyska.

Do naszego domu na każde wakacje zjeżdżali z Warszawy kuzyni: Jacuńscy, Jeżmanowscy, Myszczyńscy, Drewnowscy, Chodakowscy. Roiło się od dzieci, studentów, podlotków. Biedna mama i babcia musiały się wiele namozolić, aby wykarmić tę czeredę rozkrzyczaną i wiecznie głodną.

Kiedy była pora zrywania porzeczek i agrestu, szliśmy wszyscy z koszyczkami do inspektowego ogrodu i tam, siedząc na stołeczkach, zrywaliśmy dorodne owoce na przetwory, galaretki i konfitury. Mną opiekowała się mamy siostra, ciotka Stasia Braun. Pamiętam ją w fioletowej podomce w tureckie wzory i w kapeluszu słomkowym z wielkim rondem, bo bardzo dbała o cerę i bała się opalić. Siedziałam wtedy u niej na kolanach i śpiewałyśmy razem: „Szybko, szybko, moja rybko, daj buzi na drogę, bo ja jadę na paradę i czekać nie mogę. Główka moja jako bomba, oczko jak rodzenek, nosek mały jako trąba, brzuszek jak bębenek”. Co w moich ustach brzmiało: „Chipko, chipko, oja ipko, daj buzi na djoge…”.

Ciotka się zaśmiewała i zaczynała inną piosenkę: „Koniu, koniu” – a ja kończyłam…„buła koniony”, co miało znaczyć – koniu bułany.

Właśnie od ciotki Stasi, kiedy byłam starsza, nauczyłam się wielu piosenek, które do tej pory pamiętam. A były to różne szumki-dumki oraz wojskowe, te o różach, bzach i rozmarynach. Ale przede wszystkim pamiętam moją mamę, śpiewającą i akompaniującą sobie równocześnie na pianinie lub cytrze. Muzyka dawała jej pewnego rodzaju komfort psychiczny w czasach, kiedy intelektualnych przyjemności było niewiele i do ludzi było daleko.

Dobrze, że kochany i lubiący muzykę nasz ojciec nie skąpił na płyty do starego patefonu, dając nam choć namiastkę tych przeżyć, których doświadczał, będąc parę lat w stolicy, gdzie miał szansę bywać w teatrze i na koncertach.

Mała Maniusia

W pogodne letnie dni nasi goście wyruszali do okolicznych lasów obfitujących w prawdziwki. Pewnego sierpniowego ranka, a miałam już wtedy cztery lata, umówili się wszyscy jeszcze przy stole, że jadą na borowiki. Machałam do nich na pożegnanie, płacząc, że nie jadę. Prowadzona przez nianię za rękę doszłam aż do topolowej alei. Długo patrzyłam za nimi, aż zniknęli mi z oczu w pobliskim lesie. Podobno grzybobranie udało się nad podziw. Na drugi dzień wymyślono, że dla odmiany pojadą na Bebelno – na borówki. Aby mi nie robić przykrości, kazali niańce jakoś mnie zabawić, żebym nie była przy ich odjeździe. Więc wzięła mnie do kuchni, tam nałożyła do żelazka węgli, pokazała, jak się żarzą na wietrze. Po wyjściu na taras nie zobaczyłam już nikogo. Na tarasie stał stół, który niania przykryła kocem, prześcieradłem i zabrała się do prasowania. Ja dostałam zabawki i jakieś słodycze, ale zabawa nie szła.

Marudziłam, więc kiedy przyszła do niańki kucharka i spytała, dlaczego beczę, ta odpowiedziała, że pewnie tęsknię za mamą. No pewnie, że tęskniłam. Pojechali do lasu, a mnie nie wzięli. Myślę więc sobie – przecież sama tam trafię, bo znam drogę. I kiedy niańka poszła z żelazkiem do kuchni po świeże węgle, zeszłam z tarasu schodkami, zbiegłam alejką z góry i wyszłam na drogę, która wiodła do lasu. Minęłam stawy, potupałam parę razy na mostku na rzeczce i weszłam na łąki.

Jak długo szłam, nie wiem, dość na tym, że małe nóżki zabolały, białe buciki zrobiły się czarne od torfu. W dodatku upadłam w dołek i zabłociłam sukienkę. A była biała, haftowana atłaskiem, przepasana błękitną wstążką z mory. Z takiej samej wstążki był na czubku głowy związany motyl. Motyl zginął, suknia w błocie, a Maniusia spłakana.

Szłam dalej, ale czułam, że zgubiłam drogę. Na łąkę weszła od strony wsi kobieta. Prowadziła krowę. Po jakimś czasie zobaczyła mnie i spytała, co tu robię. Usłyszawszy w odpowiedzi tylko chlipanie, wzięła mnie za rękę, w drugą powróz z krową i tak weszłyśmy do wsi i znalazłyśmy się w jej chacie. Nie pamiętam rozbierania i mycia, wiem tylko tyle, że obudziłam się na ciepłym przypiecku, na rozłożonym kożuchu i było mi dobrze. Ale kiedy kobieta nachyliła się nade mną, znów zaczęłam płakać i wołać mamy.

Tymczasem we dworze niańka zagadawszy się w kuchni, wyszła wreszcie na taras i zobaczyła, że mnie nie ma. Nawoływała, biegała po pokojach, później po parku, wreszcie zwołała całą służbę i czeladź. Wszyscy szukali, godziny mijały, chłopi na koniach wrócili z niczym.