Wydawca: Albatros Kategoria: Obyczajowe i romanse Język: polski

Uzyskaj dostęp do tej
i ponad 20000 książek
od 6,99 zł miesięcznie.

Wypróbuj przez
7 dni za darmo

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:

e-czytniku (w tym Kindle) kup za 1 zł
tablecie  
smartfonie  
komputerze  
Czytaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Liczba stron: 330 Przeczytaj fragment ebooka

Odsłuch ebooka (TTS) dostępny w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacji Legimi na:

Androida
iOS
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?

Ebooka przeczytasz na:

Kindlu MOBI
e-czytniku EPUB
tablecie EPUB
smartfonie EPUB
komputerze EPUB
Czytaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Zabezpieczenie: watermark Przeczytaj fragment ebooka

Opis ebooka Malowany ptak - Jerzy Kosiński

Wstrząsający debiut powieściowy Kosińskiego, zawierający wątki autobiograficzne, to jedna z najgłośniejszych książek ostatniego półwiecza, która przyniosła autorowi sławę i uznanie. Utrzymana w konwencji surrealistycznej parabola ludzkiego losu, naturalistyczne studium barbarzyństwa i przemocy, wizja świata wynaturzonego przez wojnę.

Bohaterem "Malowanego ptaka” jest kilkuletni żydowski chłopiec, który w pierwszych tygodniach wojny światowej trafia do zapadłej wioski na kresach wschodnich i ściąga na siebie prześladowania prymitywnych, zabobonnych chłopów. Bity i torturowany tuła się po okolicznych lasach i wsiach, będąc świadkiem wciąż nowych okrucieństw i zbrodni. W końcu zło, z którym sie styka, staje się jego udziałem.

Opinie o ebooku Malowany ptak - Jerzy Kosiński

Fragment ebooka Malowany ptak - Jerzy Kosiński

Z angielskiego przełożył

TOMASZ MIRKOWICZ

Tytuł oryginału:

THE PAINTED BIRD

Copyright © Jerzy Kosiński 1965, 1976

All rights reserved

Polish edition copyright © Wydawnictwo Albatros A. Kuryłowicz 2003

Polish translation copyright © Julita Wroniak-Mirkowicz 2003

Ilustracja na okładce: Jacek Kopalski

Projekt graficzny okładki i serii: Andrzej Kuryłowicz

Skład: Laguna

ISBN 978-83-7659-408-8

Wydawca

WYDAWNICTWO ALBATROS A. KURYŁOWICZ

Hlonda 2a/25, 02-972 Warszawa

www.wydawnictwoalbatros.com

2011. Wydanie elektroniczne

Niniejszy produkt jest objęty ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że publiczne udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych — jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Konwersja do formatu EPUB: Virtualo Sp. z o.o.virtualo.eu

Dedykacja

Pamięci mojej żony, Mary Hayward Weir,

bez której nawet przeszłość

straciłaby sens

Motto

i tylko Bóg jeden,

w Swoim pomyślunku,

wiedział, że to istoty

innego gatunku

Majakowski

1

Jesienią 1939 roku, w pierwszych tygodniach drugiej wojny światowej, rodzice sześcioletniego chłopca z dużego wschodnioeuropejskiego miasta wysłali go do odległej wioski, aby tam — podobnie jak tysiące innych dzieci — znalazł bezpieczne schronienie.

Pewien człowiek, który udawał się na wschód, zgodził się, za sowitym wynagrodzeniem, umieścić dziecko u chłopskiej rodziny. Nie mając innego wyjścia, rodzice powierzyli mu syna.

Wysyłając chłopca na wieś, byli przekonani, że właśnie w ten sposób mogą mu najlepiej zapewnić przetrwanie. Ze względu na antyhitlerowską działalność jego ojca w okresie międzywojennym sami również musieli się ukrywać, aby uniknąć zesłania na roboty do Niemiec lub uwięzienia w obozie koncentracyjnym. Chcieli uchronić syna od tych niebezpieczeństw i mieli nadzieję, że z czasem znów się połączą.

Jednakże bieg wypadków udaremnił ich plany. W zamieszaniu spowodowanym wojną i okupacją oraz ciągłymi przesiedleniami ludności, stracili kontakt z człowiekiem, który ulokował dziecko na wsi. Musieli liczyć się z tym, że nigdy go nie odnajdą.

Kobieta, która wzięła do siebie chłopca, umarła dwa miesiące później. Od tej chwili wędrował samotnie od wioski do wioski; czasem udzielano mu schronienia, czasem go odpędzano.

Wsie, w których przyszło mu spędzić następne cztery lata, różniły się pod względem etnicznym od jego miejsca urodzenia. Tubylcza ludność, odizolowana od świata, pozbawiona dopływu świeżej krwi, miała jasną cerę, jasne włosy i niebieskie albo szare oczy. Chłopiec był ciemnowłosy, czarnooki i śniady. Posługiwał się językiem warstwy wykształconej, prawie niezrozumiałym dla wieśniaków ze wschodu.

Uważano go za przybłędę, Cygana lub Żyda, a udzielanie schronienia Cyganom i Żydom, zamykanym w gettach i obozach zagłady, narażało jednostki i społeczności na najsroższe kary ze strony Niemców.

Wioski w tej okolicy były zapomniane przez wieki. Niedostępne, położone daleko od ośrodków miejskich, znajdowały się w jednym z najbardziej zacofanych obszarów Europy Wschodniej. Nie istniały tam szkoły i szpitale, nie znano elektryczności, a mosty i brukowane drogi stanowiły rzadkość. Mieszkańcy niewielkich osad żyli tak samo jak ich przodkowie. Wioski toczyły waśnie o dostęp do rzek, lasów i jezior. Jedynym prawem było prastare prawo silnych i bogatych do narzucania swojej woli słabym i ubogim. Ludność, podzieloną na katolicką i prawosławną, łączyła tylko wyjątkowa zabobonność oraz niezliczone choroby, nękające wieśniaków i ich zwierzęta.

Tutejsi chłopi byli ciemni i okrutni, choć nie z własnej winy. Ziemia była marna, klimat surowy. Rzeki, z których ryby wybrano niemal doszczętnie, często wylewały na pastwiska i pola, przemieniając je w bagna. Znaczną powierzchnię zajmowały rozległe moczary i trzęsawiska, a gęste lasy od niepamiętnych czasów zapewniały schronienie bandom buntowników i przestępców.

Niemiecka okupacja tylko pogłębiła nędzę i zacofanie regionu. Wieśniacy musieli oddawać pokaźną część swoich mizernych plonów to wojskom okupanta, to partyzantom. Odmowa mogła spowodować karny najazd na wioskę, po którym z domostw pozostawały dymiące zgliszcza.

*

Mieszkałem w chacie Marty, oczekując, że lada dzień, lada chwila zjawią się po mnie rodzice. Płacz nie przynosił ukojenia, a Marta nie zwracała uwagi na moje pochlipywanie.

Była stara i tak zgarbiona, jakby usiłowała przełamać się wpół, lecz nie dawała rady. Jej długie włosy, nie znające grzebienia, splatały się w niezliczone kołtuny, których nie sposób było rozczesać. Nazywała je czarcimi warkoczami. Gnieździły się w nich złe moce, które — skręcając je ciasno — przyprawiały ją o zanik pamięci.

Kuśtykała, wsparta na sękatym kiju, mamrocząc do siebie w mowie, której prawie nie rozumiałem. Twarz miała drobną, zwiędłą, pokrytą siatką zmarszczek, skórę czerwonobrązową niczym jabłko zbyt długo trzymane w piecu. Zgrzybiałe ciało trzęsło się, jakby targały nim wewnętrzne wichry; palce kościstych rąk, o stawach wykręconych reumatyzmem, ani na chwilę nie przestawały dygotać, a głowa na długiej, chudej szyi kiwała się na wszystkie strony.

Staruszka wzrok miała słaby. Spozierała na światło przez osadzone pod krzaczastymi brwiami wąskie szparki, podobne do bruzd w zaoranej ziemi. Z kącików oczu wiecznie sączyły się łzy, które — spływając po policzkach głębokimi wyżłobieniami — łączyły się z nitkami śluzu zwisającymi u nosa oraz pęcherzykami śliny cieknącej z ust. Chwilami przypominała starą, całkowicie przegniłą zielonoszarą purchawkę, czekającą, aż ostatni powiew wiatru wydmucha z niej czarny, suchy pył.

Początkowo lękałem się jej i zamykałem oczy, kiedy się do mnie zbliżała. Czułem wtedy bijący od niej przeraźliwy smród. Zawsze spała w ubraniu. Twierdziła, że stanowi ono najlepszą ochronę przed setkami chorób, jakie podmuch świeżego powietrza może wwiać do chaty.

Ażeby zachować zdrowie, mówiła, człowiek powinien się myć nie częściej niż dwa razy do roku, na Boże Narodzenie i na Wielkanoc, a nawet wówczas tylko pobieżnie, bez zdejmowania odzieży. Ciepłej wody używała jedynie po to, żeby ulżyć obolałym nogom — stopy jej pokrywały bowiem niezliczone guzy i odciski, paznokcie miała powrastane. Moczyła nogi zwykle raz lub dwa razy na tydzień.

Często głaskała mnie po głowie drżącymi, starczymi rękami podobnymi do grabi. Zachęcała mnie, żebym bawił się na podwórzu i zaprzyjaźniał ze zwierzętami domowymi.

Z czasem pojąłem, że zwierzęta te wcale nie są tak groźne, jak mi się wydaje. Przypomniałem sobie bajki, jakie czytała mi o nich niania. Miały własne życie, kochały się i sprzeczały, wiodły dyskusje w swoim niezrozumiałym dla ludzi języku.

Kury tłoczyły się w kurniku, rozpychając się, aby dostać do ziarna, które im sypałem. Jedne przechadzały się parami, inne dziobały słabsze towarzyszki albo kąpały się samotnie w kałużach pozostałych po deszczu lub też, strosząc pióra niczym elegantki, zasiadały na jajkach i szybko zasypiały.

Niezwykłe rzeczy działy się w zagrodzie. Z jajek wykluwały się żółte i czarne pisklęta, wyglądające jak małe żywe jajeczka na cienkich nóżkach. Pewnego razu samotny gołąb przyłączył się do stada. Przyjęto go z wyraźną wrogością. Kiedy wylądował na podwórzu, trzepocząc skrzydłami i wzbijając tumany pyłu, kury rozpierzchły się w popłochu. A gdy zaczął się do nich zalecać, gruchając gardłowo i zbliżając się drobnymi kroczkami, patrzyły na niego z góry i z pogardą. Ilekroć się przysuwał, umykały, gdacząc przeraźliwie.

Któregoś dnia, kiedy gołąb jak zwykle usiłował się zaprzyjaźnić z kurami i kurczętami, z chmur oderwał się niewielki czarny kształt. Kury czmychnęły z wrzaskiem do obory i kurnika. Czarna kula spadała na stado jak kamień. Tylko gołąb nie miał gdzie się skryć. Zanim zdążył rozpostrzeć skrzydła, silny ptak z ostrym, zakrzywionym dziobem przydusił go do ziemi i zadał pierwszy cios. Pióra gołębia pokryły się cętkami krwi. Marta wybiegła z chaty, wymachując kijem, ale jastrząb odfrunął bez przeszkód, unosząc w dziobie zwiotczałe ciało ofiary.

W niewielkim, szczelnie ogrodzonym kamieniami ogródku, Marta trzymała węża. Ślizgał się pośród liści, wywijając rozwidlonym językiem niby sztandarem na defiladzie wojskowej. Świat był mu całkiem obojętny; nie wiedziałem, czy mnie w ogóle dostrzega.

Pewnego razu wąż ukrył się w norze głęboko pod mchem i tkwił w niej bardzo długo bez jedzenia i picia, uczestnicząc w tajemniczych misteriach, o których nawet Marta nie chciała nic mówić. Kiedy się wyłonił, głowa błyszczała mu jak naoliwiona śliwka. Nastąpiło niezwykłe widowisko. Najpierw wąż popadł w bezruch; jedynie powolne dreszcze przebiegały po jego zwiniętym ciele. Potem wysunął się nieśpiesznie ze starej skóry, stając się jakby szczuplejszy i młodszy. Nie wymachiwał językiem; miałem wrażenie, że czeka, aż nowa skóra mu stwardnieje. Stara, na wpół przezroczysta, leżała porzucona; spacerowały po niej z lekceważeniem muchy. Marta podniosła ją z czcią i ukryła głęboko. Taka skóra miała ważne właściwości lecznicze, ale staruszka oświadczyła, że jestem za młody, aby zrozumieć ich charakter.

W zdumieniu obserwowaliśmy przedziwną transformację.

Marta wyjaśniła mi, że dusza ludzka w podobny sposób porzuca ciało i wzlatuje do stóp Pana Boga. Kiedy znużona długą podróżą dociera do celu, Pan Bóg ujmuje ją w Swoje ciepłe dłonie, ożywia Swym oddechem, po czym albo przemienia w rajskiego anioła, albo strąca do piekieł, skazując na wieczne męki w ogniu.

Często odwiedzała chatę mała ruda wiewiórka. Najadłszy się do syta, wykonywała na podwórzu osobliwy taniec; biła ogonem ziemię, tarzała się i skakała, popiskując cichutko i siejąc popłoch wśród kur i gołębi.

Przychodziła do mnie codziennie, siadała mi na ramieniu, łaskotała mnie pyszczkiem w ucho, szyję, policzki, targała mi łapkami włosy. Po zabawie znikała, wracając do lasu oddzielonego od chaty polem.

Pewnego dnia, słysząc jakieś głosy, pobiegłem na pobliskie wzniesienie. Ukryty w krzakach z przerażeniem ujrzałem, że gromada wyrostków goni wiewiórkę przez pole. Pędząc jak oszalała, usiłowała dotrzeć bezpiecznie do lasu. Wyrostki rzucały przed nią kamienie, żeby odciąć jej drogę. Stworzonko słabło; jego skoki stawały się coraz krótsze i wolniejsze. W końcu łobuzom udało się osaczyć wiewiórkę, ale nadal broniła się dzielnie, kąsając ich ostrymi ząbkami. Wtedy, pochyliwszy się nad nią, polali ją jakimś płynem. Przeczuwając, że zaraz zdarzy się coś strasznego, zastanawiałem się rozpaczliwie, jak mogę pomóc mojej małej przyjaciółce. Ale było już za późno.

Jeden z wyrostków wyjął z zawieszonej na ramieniu puszki rozżarzoną żagiew i dotknął nią zwierzątka.

Wiewiórka stanęła w ogniu. Z piskiem, od którego zamarło mi serce, podskoczyła do góry, jakby usiłowała wyrwać się płomieniom. Ogień objął jącałą; tylko puszysty ogon dygotał jeszcze przez moment. Po czym drobne, dymiące ciałko przekręciło się na bok i znieruchomiało. Wyrostki gapiły się na nie i śmiały, szturchając je patykiem.

Od śmierci przyjaciółki nie miałem już rano na kogo czekać. Opowiedziałem o całym zajściu Marcie, ale chyba nic nie zrozumiała. Ciągle tylko mruczała coś pod nosem, modliła się i odprawiała wokół domostwa tajemnicze czary, żeby odpędzić śmierć, która — jak twierdziła — czyha w pobliżu, chcąc wkraść się do środka.

Marta zachorowała. Narzekała na ostre bóle pod żebrami, tam gdzie kołacze się serce, na zawsze zamknięte w swej klatce. Oświadczyła mi, że albo Bóg, albo szatan zesłał na nią chorobę, aby zniszczyć jeszcze jedną ludzką istotę, kładąc kres jej ziemskiemu bytowaniu. Nie rozumiałem, dlaczego Marta nie zrzuci jak wąż skóry i nie rozpocznie życia od początku.

Kiedy jej podsunąłem ten pomysł, rozgniewała się i zwymyślała mnie od bluźnierczych cygańskich bękartów, powinowatych diabła. Zaczęła mi wyjaśniać, że choroba wchodzi w człowieka, gdy najmniej się tego spodziewa. Może przycupnąć za nim na wozie, może wskoczyć mu na plecy, kiedy schyla się w lesie, zbierając jagody, albo wynurzyć się z rzeki, gdy płynie na drugi brzeg łodzią. Wkrada się do ciała niepostrzeżenie, podstępnie, przez wodę, powietrze, przez kontakt ze zwierzęciem lub drugim człowiekiem, czasem zaś — mówiąc to zerknęła na mnie podejrzliwie — może ją wywołać spojrzenie ciemnych oczu osadzonych blisko orlego nosa. Takie oczy, zwane cygańskimi lub urocznymi, są w stanie spowodować paraliż, zarazę oraz śmierć. Dlatego właśnie zabraniała mi patrzeć prosto w oczy sobie, a nawet zwierzętom. Miałem przykazane splunąć szybko trzy razy i przeżegnać się, jeślibym przypadkiem napotkał wzrok jej lub któregoś ze zwierząt.

Często wybuchała gniewem, gdy ciasto, które zagniotła na chleb, kwasiło się. Winiła mnie, przekonana, że rzuciłem urok, i za karę przez dwa dni nie dostawałem chleba. Usiłując jej dogodzić, chodziłem po chacie z zamkniętymi oczami, potykając się o sprzęty i przewracając wiadra, a na zewnątrz depcząc grzędy kwiatowe; wpadałem na wszystko niczym ćma oślepiona nagłym światłem. Marta zaś zbierała gęsie pierze i sypała na rozżarzone węgle. Unoszący się dym rozdmuchiwała po całej izbie, mamrocząc zaklęcia mające odczynić zły urok.

Wreszcie oznajmiała, że został zażegnany. I nie myliła się, bo następny bochen, jaki piekła, zawsze okazywał się smaczny.

Marta nie poddawała się chorobie i bólowi. Toczyła z nimi ciągłą, chytrą walkę. Kiedy ból zaczynał ją męczyć, brała kawał surowego mięsa, kroiła drobno i umieszczała w glinianym garnku. Zalewała mięso wodą wydobytą ze studni tuż przed wschodem słońca, po czym zakopywała garnek głęboko w rogu chaty. To, jak twierdziła, na kilka dni — dopóki nie gniło mięso — przynosiło jej ulgę. Ale później, kiedy ból wracał, musiała cierpliwie powtarzać cały zabieg.

Marta nigdy nic nie piła w mojej obecności ani się nie uśmiechała. Wierzyła, że gdyby tak uczyniła, ja zaś policzyłbym jej zęby, skróciłoby to jej życie o tyle lat, ile ma zębów. Wprawdzie nie miała ich wiele, ale zdawałem sobie sprawę, że w jej wieku cenny jest każdy rok.

Ja również starałem się jeść oraz pić bez odsłaniania zębów, a przeglądając się w granatowoczarnym lustrze studni, ćwiczyłem uśmiechanie się z zamkniętymi ustami.

Nie wolno mi było podnieść z ziemi ani jednego włosa, który wypadł Marcie. Jak się dowiedziałem, nawet pojedynczy włos, jeśli spojrzał na niego ktoś obdarzony złym wzrokiem, mógł wywołać długotrwałe bóle gardła.

Wieczorami Marta siadywała przy piecu, kiwając się i mamrocząc modlitwy. Usadawiałem się w pobliżu i rozmyślałem o rodzicach. Przypominałem sobie moje zabawki, teraz należące zapewne do innych dzieci: wielkiego pluszowego misia ze szklanymi oczami, samolot z twarzami pasażerów widocznymi w oknach i z obracającymi się śmigłami, mały, zwrotny czołg oraz wóz strażacki z rozsuwaną drabiną.

Im ostrzejszy i wyraźniejszy był ten obraz, tym jakby cieplej robiło się w chacie Marty. Widziałem matkę siedzącą przy fortepianie, słyszałem słowa śpiewanych przez nią piosenek. Przypominałem sobie strach, jaki czułem przed operacją ślepej kiszki, przeprowadzoną, kiedy miałem zaledwie cztery lata, lśniące szpitalne posadzki oraz gumową maskę, którą lekarze włożyli mi na twarz; zasnąłem tak prędko, że nie zdołałem nawet policzyć do dziesięciu.

Jednakże te wspomnienia z przeszłości coraz szybciej stawały się iluzją, taką samą jak fantastyczne opowieści mojej starej niańki. Zastanawiałem się, czy rodzice kiedykolwiek mnie odnajdą. Czy wiedzą, że nie powinni nic pić ani uśmiechać się w obecności ludzi obdarzonych złym wzrokiem, którzy mogą policzyć im zęby? Na myśl o szerokim, beztroskim uśmiechu ojca ogarniał mnie niepokój; ojciec pokazywał tyle zębów, że na pewno wkrótce umrze, jeśli porachuje je ktoś o urocznych oczach.

Pewnego ranka, kiedy się obudziłem, w chacie było zimno. Ogień w piecu zgasł, lecz Marta wciąż siedziała na środku izby, ze spódnicami podwiniętymi do góry, a bosymi nogami zanurzonymi w kuble wody.

Usiłowałem nawiązać z nią rozmowę, lecz nie odpowiadała. Gdy połaskotałem jej zimną, sztywną dłoń, guzowate palce nawet nie drgnęły. Ręka zwisała z poręczy fotela niczym mokra bielizna ze sznura w bezwietrzny dzień. Kiedy podniosłem Marcie głowę, jej wodniste oczy zdawały się patrzeć prosto na mnie. Takie oczy widziałem dotąd tylko raz, gdy na powierzchnię strumienia wypłynęły śnięte ryby.

Uznałem, że Marta czeka na zmianę skóry i, podobnie jak wężowi, nie wolno jej przeszkadzać. Nie bardzo wiedząc, co robić, postanowiłem uzbroić się w cierpliwość.

Była późna jesień. Wiatr łamał kruche gałązki i zdzierał z drzew ostatnie pomarszczone liście, które ciskał w niebo. Kury tkwiły na swoich grzędach osowiałe, senne i markotne, otwierając niechętnie to jedno, to drugie oko. W chacie panował ziąb, a ja nie umiałem rozpalić ognia. Marta w ogóle nie reagowała na moje próby nawiązania rozmowy. Siedziała bez ruchu, wpatrzona w coś, czego nie mogłem dostrzec.

Nie mając nic innego do roboty, położyłem się z powrotem spać, ufny, że kiedy się zbudzę, Marta będzie krzątała się przy kuchni, zanosząc ponure modły. Ale gdy się zbudziłem wieczorem, nadal moczyła nogi. Byłem głodny i bałem się mroku.

Postanowiłem zapalić lampę naftową. Zacząłem szukać zapałek, które Marta zwykle gdzieś chowała. Zdjąłem ostrożnie lampę z półki, ale wymsknęła mi się z rąk i trochę nafty rozlało się na podłogę.

Zapałki nie chciały się palić. Kiedy wreszcie któraś rozbłysła, złamała się i wpadła do kałuży nafty. Początkowo ogień pląsał nieśmiało w miejscu, wydzielając tylko kłąb błękitnego dymu. Po czym nagle skoczył odważnie na środek izby.

Nie było już ciemno, widziałem Martę bardzo wyraźnie. Ona jednak nie dostrzegała tego, co się dzieje. Jakby nie przeszkadzał jej płomień, który dotarł do ściany i wspinał się po nogach wiklinowego fotela.

Nie było też zimno. Płomienie zbliżały się do wiadra, w którym Marta moczyła nogi. Musiała czuć żar, ale nawet nie drgnęła. Podziwiałem jej wytrwałość. Choć przesiedziała w ten sposób całą noc i cały dzień, nadal tkwiła bez ruchu.

W izbie zrobiło się strasznie gorąco. Płomienie pięły się po ścianach niczym pędy dzikiego wina. Kołysały się, trzaskając jak deptane suche strąki, zwłaszcza przy oknie, gdzie słaby powiew wdzierał się do środka. Stałem przy drzwiach, gotów rzucić się do ucieczki, ale wciąż oczekiwałem, że Marta zaraz się poruszy. Siedziała jednak sztywno, jakby niczego nieświadoma. Języki ognia, niczym przyjazny pies, zaczęły lizać jej zwisające ręce, pozostawiając na nich purpurowe ślady, po czym uniosły się wyżej, do zmierzwionych włosów.

Przez moment migotały niby lampki choinkowe, po czym wzbiły się w słup, tworząc stożkowaty kapelusz ognia na głowie siedzącej. Staruszka przeobraziła się w pochodnię. Płomienie otuliły ją ciasno ze wszystkich stron. Woda w kuble syczała, kiedy wpadały do niej strzępy wytartej kurtki z króliczych futer, którą Marta miała na sobie. Widziałem przez ogień płaty pomarszczonej, obwisłej skóry staruszki i białawe plamy na jej kościstych ramionach.

Krzyknąłem do niej po raz ostatni i wybiegłem na podwórze. W kurniku, który przylegał do chaty, kury gdakały przerażone, głośno łopocząc skrzydłami. Zazwyczaj spokojna krowa muczała i waliła łbem w drzwi obory. Postanowiłem nie czekać na pozwolenie Marty i samemu wypuścić kury. Wybiegły jak oszalałe i — rozpaczliwie wymachując skrzydłami — usiłowały wzbić się w powietrze. Krowa zdołała wyłamać drzwi. Znalazła sobie punkt obserwacyjny w bezpiecznej odległości od pożaru, gdzie przystanęła, żując w zamyśleniu.

Wnętrze chaty przemieniło się w piec. Płomienie buchały z okien i szpar. Kryty strzechą dach zapalił się od spodu i dymił złowieszczo. Byłem zdumiony zachowaniem Marty. Czyżby naprawdę nic nie czuła? Czyżby uroki i klątwy uczyniły ją odporną na ogień, który obracał w popiół wszystko dokoła?

Wciąż nie wychodziła, podczas gdy ja musiałem odsunąć się od chaty aż na skraj pola. Żar stawał się nieznośny. Kurnik i obora też zajęły się ogniem. Kilka szczurów, przerażonych gorącem, wybiegło w popłochu na podwórze. Żółte oczy kota, odbijające płomienie, przyglądały się z mroku.

Marta nie ukazywała się, choć nadal wierzyłem, że lada moment wyłoni się cała i zdrowa. Dopiero gdy zawaliła się jedna ze ścian, grzebiąc zwęglone wnętrze, straciłem nadzieję, że jeszcze kiedykolwiek ujrzę staruszkę.

Wydało mi się, że w kłębach dymu unoszących się do góry dostrzegam dziwny, podłużny kształt. Co to było? Czyżby dusza Marty wzlatująca do nieba? A może to sama Marta, zbudzona pożarem i wyzwolona ze starej, pomarszczonej skóry, opuszczała ziemię na ognistej miotle niczym wiedźma z bajki, którą opowiadała mi matka?

Gdy tak stałem wpatrzony w migoczące iskry i roztańczone płomienie, nagle z zadumy wyrwał mnie hałas ludzkich głosów i szczekanie psów. Nadciągali chłopi. Marta nieraz powtarzała, żebym się wystrzegał mieszkańców wioski. Mówiła, że jeśli mnie złapią, utopią jak parszywego kociaka albo zarąbią siekierą.

Zacząłem biec, kiedy tylko pierwsze ludzkie sylwetki ukazały się w kręgu światła. Nikt mnie nie widział. Gnałem jak szalony, wpadając na krzewy i potykając się o niewidoczne pniaki, aż w końcu przewróciłem się i stoczyłem do jaru. Jeszcze przez chwilę słyszałem dolatujące z oddali krzyki i huk walących się ścian, ale zaraz potem zapadłem w sen.

Obudziłem się o świcie, skostniały z zimna. Całun mgły wisiał między brzegami jaru niczym pajęczyna. Wdrapałem się z powrotem na wzniesienie. Wstęgi dymu i pojedyncze płomienie unosiły się nad stertą zwęglonych belek i popiołów tam, gdzie niedawno stała chata Marty.

Wszędzie dookoła panowała cisza. Byłem przekonany, że wnet spotkam rodziców. Zawsze wierzyłem, że choć przebywają daleko, dobrze wiedzą, co się ze mną dzieje. Czyż nie jestem ich dzieckiem? Czyż nie od tego dzieci mają rodziców, aby byli przy nich w chwilach niebezpieczeństwa?

Na wszelki wypadek, gdyby właśnie nadchodzili, zawołałem do nich. Ale nikt mi nie odpowiedział.

Byłem słaby z zimna i głodu. Nie miałem pojęcia, co robić ani dokąd iść. Rodzice wciąż się nie zjawiali.

Wstrząsany dreszczami, zwymiotowałem. Musiałem znaleźć ludzi. Musiałem udać się do wioski.

Kuśtykając na poobijanych nogach, ruszyłem niepewnie przez żółknącą jesienną trawę w kierunku odległych chałup.

2

Rodziców nigdzie nie było. Zacząłem biec przez pole w kierunku chłopskich chat. Na rozstaju dróg stał zmurszały krzyż, niegdyś pomalowany na niebiesko. U góry widziałem święty obrazek, z którego para wyblakłych, jakby załzawionych oczu spoglądała na puste pola i czerwoną kulę wschodzącego słońca. Na jednym z ramion krzyża przycupnął szary ptak. Kiedy mnie spostrzegł, rozpostarł skrzydła i znikł.

Od chaty Marty wiatr niósł przez pola swąd spalenizny. Cienka smuga dymu wznosiła się w zimowe niebo znad stygnących zgliszczy.

Zmarznięty i wylękniony dotarłem do wioski. Chaty, do połowy zapadłe w ziemię, o niskich, krytych strzechą dachach i zabitych deskami oknach, ciągnęły się po obu stronach ubitej drogi.

Dostrzegły mnie psy przywiązane do płotów; zaczęły ujadać i szarpać się na łańcuchach. Przekonany, że któryś zerwie się lada moment, stanąłem na środku drogi; bałem się poruszyć.

Zaświtała mi w głowie przerażająca myśl, że w wiosce także nie znajdę rodziców. Usiadłem i rozpłakałem się, wzywając ojca, matkę, nawet niańkę.

Wkrótce zebrał się wokół mnie tłum mężczyzn i kobiet mówiących w nieznanym mi narzeczu. Ich podejrzane gesty i spojrzenia wzbudziły mój lęk. Kilku chłopów trzymało za obroże warczące, wyrywające się psy.

Ktoś dźgnął mnie w plecy grabiami. Odskoczyłem. Ktoś inny pchnął jakimś ostrym szpikulcem. Znów odskoczyłem, krzycząc głośno.

Tłum wyraźnie się rozochocił. Uderzył mnie pierwszy kamień. Położyłem się, twarzą do ziemi, nie chcąc wiedzieć, co będzie działo się dalej. Na moją głowę spadały kawałki suchego krowiego łajna, spleśniałe kartofle, ogryzki, grudy ziemi, kamyki. Zakryłem twarz dłońmi i krzyczałem w piach wiejskiej drogi.

Mocne szarpnięcie poderwało mnie na nogi. Wysoki, rudy chłop przyciągnął mnie do siebie za włosy, drugą ręką wykręcając mi ucho. Opierałem się rozpaczliwie. Tłum wył ze śmiechu. Mężczyzna szturchnął mnie, po czym kopnął sabotem. Motłoch zawył z radości; wieśniacy śmiali się, trzymając za brzuchy, a ujadające psy przysuwały się coraz bliżej.

Przez tłum przecisnął się chłop z parcianym workiem. Złapał mnie za szyję i zarzucił mi worek na głowę. Potem przewrócił mnie na ziemię i zaczął wpychać do czarnego, cuchnącego wora.

Broniłem się rękami i nogami, drapałem, gryzłem. Ale cios w kark sprawił, że straciłem przytomność.

Obudziłem się w bólu. Wtłoczony do wora, podróżowałem na czyichś spoconych barkach; przez szorstkie płótno czułem bijące z nich ciepło. Otwór worka związany był sznurkiem. Kiedy próbowałem się uwolnić, mężczyzna postawił worek na ziemi i kopnął go kilka razy; straciłem dech i zakręciło mi się w głowie. Od tej chwili bałem się choćby drgnąć: siedziałem nieruchomo, jak w letargu.

Dotarliśmy do zagrody. W nozdrza uderzył mnie smród gnoju, posłyszałem kozi bek i ryczenie krowy. Wór wylądował na klepisku chałupy; ktoś zdzielił go batem. Wyskoczyłem ze środka jak oparzony, rozrywając sznurek. Przede mną stał chłop z batem w ręku. Smagnął mnie po nogach. Skakałem po chacie jak wiewiórka, a on wciąż mnie okładał. Do izby weszły inne osoby: kobieta w poplamionym, wymiętym fartuchu, dwóch parobków, a spod pierzyny i zza pieca wypełzło, jak stado karaluchów, kilkoro małych dzieci.

Otoczyli mnie. Ktoś spróbował dotknąć moich włosów. Kiedy odwróciłem się w jego stronę, szybko cofnął dłoń. Rozmawiali o mnie. Chociaż niewiele rozumiałem, kilka razy usłyszałem słowo „Cygan”. Usiłowałem im coś powiedzieć, ale język, jakiego używałem, i mój sposób mówienia wywoływały u nich tylko chichot.

Chłop, który przytaszczył wór, znów zaczął smagać mnie po łydkach. Skakałem coraz wyżej, a dzieci i dorośli wyli ze śmiechu.

Dali mi pajdę chleba i zamknęli w komórce, gdzie trzymano drwa na opał. Ciało paliło mnie od razów bata; nie mogłem zasnąć. W komórce panował mrok, słyszałem tupot biegających szczurów. Kiedy ocierały się o mnie, krzyczałem, płosząc kury śpiące po drugiej stronie ścianki działowej.

Przez kilka następnych dni do chaty przychodziły mnie oglądać całe chłopskie rodziny. Gospodarz smagał batem moje pokryte strupami nogi, zmuszając mnie, żebym skakał jak żaba. Byłem prawie nagi, ubrany tylko w worek, który mi dano, z wyciętymi otworami na nogi. Często spadał, kiedy skakałem po chacie. Chłopi ryczeli z radości, a chłopki chichotały, widząc, jak usiłuję przysłonić sobie ptaszka. Niektórym patrzyłem prosto w oczy, a wówczas szybko odwracali wzrok lub spluwali trzykrotnie, spoglądając w ziemię.

Pewnego dnia do chaty zawitała stara baba zwana Mądrą Olgą. Gospodarz traktował ją z wyraźnym szacunkiem. Zbadała mnie dokładnie, długo patrząc mi w oczy, w zęby, obmacała mi kości i kazała nasiusiać do małego słoiczka. Obejrzała barwę moczu.

Potem przez dłuższy czas studiowała pokaźną bliznę na moim brzuchu, pamiątkę po operacji, i ugniatała mi dłońmi żołądek. Po zakończeniu inspekcji zaczęła się targować zawzięcie z chłopem, aż wreszcie przywiązała mi do szyi sznurek i poprowadziła z sobą. Zostałem przez nią kupiony.

Zamieszkałem w jej chacie. Była to dwuizbowa ziemianka, którą wypełniały stosy suszonych traw, liści i krzewów, dziwnie ukształtowane barwne kamyki, żaby, krety oraz garnki pełne wijących się jaszczurek i glist. Na środku chaty płonął ogień, nad którym wisiały kotły.

Olga pokazała mi wszystko. Od tej pory miałem pilnować ognia, znosić z lasu chrust, utrzymywać w czystości przegrody dla zwierząt. Musiałem też pomagać Oldze w przygotowywaniu proszków, które sporządzała, ucierając w moździerzu i mieszając najróżniejsze składniki.

Z rana towarzyszyłem Oldze, kiedy wyruszała na obchód wieśniaczych chat. Mężczyźni i kobiety żegnali się na jej widok, ale witali ją uprzejmie. Chorzy czekali w środku.

Kiedy wezwano nas do kobiety, która jęczała, trzymając się za brzuch, Olga kazała mi masować ciepły, wilgotny brzuch chorej i wpatrywać się w niego bez przerwy, sama zaś mamrotała jakieś zaklęcia i czyniła nad naszymi głowami różne znaki. Pewnego razu wezwano nas do dziecka, któremu gniła noga — skóra była pomarszczona, brązowa, a z rany ciekła krwawa, żółta ropa. Po chacie rozchodził się tak potworny smród, że nawet Olga musiała co chwila otwierać drzwi, aby wpuścić nieco świeżego powietrza.

Przez cały dzień wpatrywałem się w toczoną przez gangrenę nogę, podczas gdy dziecko na zmianę to płakało, to zapadało w sen. Przerażeni rodzice stali na zewnątrz i modlili się głośno. Kiedy dziecko kolejny raz zapadło w drzemkę, Olga przyłożyła mu do nogi rozgrzany do czerwoności pręt, który czekał w ogniu, i dokładnie wypaliła ranę. Dziecko zaczęło się miotać na boki, krzycząc wniebogłosy, po czym zemdlało, ale zaraz znów odzyskało przytomność. Izbę wypełnił swąd palonego ciała. Rana skwierczała jak boczek smażony na patelni. Po wypaleniu rany Olga przykryła ją kawałkami wilgotnego chleba, w który zagniotła pleśń i świeżo zebrane pajęczyny.

Olga umiała wyleczyć prawie każdą chorobę; mój podziw dla znachorki rósł bezustannie. Przychodzili do niej ludzie z najróżniejszymi dolegliwościami, a ona wszystkim potrafiła pomóc. Kiedy kogoś bolały uszy, przemywała je olejem kminkowym, wsuwała w każde zwinięty w trąbkę kawałek lnu namoczony w gorącym wosku, po czym podpalała. Pacjent, przywiązany do stołu, wył z bólu, podczas gdy ogień spalał zwitki tkwiące w jego uszach. W końcu Olga wydmuchiwała z uszu resztki, które zwała „trocinami”, a następnie smarowała oparzone miejsca maścią z soku cebuli, żółci kozła lub królika oraz kilku kropel gorzałki.

Potrafiła także wycinać czyraki, guzy, kaszaki i wyrywać zepsute zęby. Usunięte czyraki wkładała do octu, żeby się zamarynowały, gdyż wówczas mogły służyć do sporządzania leków. Ostrożnie odciągała do specjalnych naczyń ropę sączącą się z ran i pozostawiała ją na wiele dni, żeby sfermentowała. Z kolei wyrwane zęby ja ucierałem w moździerzu na proszek, który następnie sechł na piecu, wysypany na kawałki kory.

Czasami w środku nocy przylatywali po Olgę wystraszeni wieśniacy; zarzucała na ramiona wielką chustę i szła do połogu, dygocząc z zimna i niewyspania. Kiedy wzywano ją do którejś z sąsiednich wiosek i nie było jej przez kilka dni, ja pilnowałem chaty, karmiłem zwierzęta i podkładałem drwa do ognia, żeby nie zgasł.

Chociaż Olga mówiła w dziwnym narzeczu, nauczyliśmy się całkiem nieźle porozumiewać. W zimie, kiedy szalała zawieja, a wioskę ciasno otulały nieprzejezdne śniegi, siedzieliśmy razem w ciepłej chacie i Olga opowiadała mi o wszystkich dzieciach Boga i wszystkich duchach szatana.

Nazywała mnie Czarnym. Od niej po raz pierwszy dowiedziałem się, że ma mnie w swej mocy zły duch, który — choć nie zdaję sobie sprawy z jego obecności — ukrył się w moim ciele niby kret na dnie nory. Takich ludzi jak ja, opętanych przez złe moce, można rozpoznać po ich urocznych czarnych oczach, które potrafią patrzeć bez zmrużenia w oczy jasne i przejrzyste. Dlatego to, mówiła Olga, mogę bezwiednie rzucać urok na ludzi, kiedy im się przyglądam.

Uroczne oczy mogą zarówno rzucać urok, jak i zdejmować, tłumaczyła. Muszę pilnować się, kiedy patrzę na ludzi, zwierzęta lub nawet ziarno, żeby nie myśleć o niczym, tylko o chorobie, którą pomagam wypędzić. Bo jeśli uroczne oczy spojrzą na zdrowe dziecko, natychmiast zacznie słabnąć; jeśli na cielę, powali je śmiertelna choroba; jeśli na trawę, po skoszeniu nie wyschnie na siano, lecz zgnije.

Sam fakt, że byłem we władaniu złego ducha, przyciągał do mnie inne tajemnicze istoty. Unosiły się wokół mnie strzygi; zjawy milczące, ciche, które rzadko ukazują się ludziom. Bywają jednak złośliwe i natrętne: przewracają ludzi na polach i w lasach, zaglądają do chałup, mogą się przeistoczyć w prychającego kota lub we wściekłego psa, jęczą, kiedy wpadają w furię. O północy przemieniają się w gorącą smołę.

Zły duch przyciąga również upiory. Są to dawno zmarli grzesznicy, skazani na wieczne potępienie, powracający do życia tylko w czasie pełni księżyca. Mają nadprzyrodzone moce, a ich oczy zawsze żałośnie spoglądają na wschód.

Utopce, chyba najgroźniejsze z tych niematerialnych stworów, ponieważ często przybierają ludzką postać, też coś ciągnie do opętanego. W utopce przeistaczają się niechrzczeni topielcy i niemowlęta porzucone przez matki. Do wieku siedmiu lat chowają się w wodzie lub w lasach, po czym znów oblekają ludzkie kształty i, w przebraniu włóczęgów, za wszelką cenę starają się wedrzeć do katolickich lub unickich świątyń. Kiedy im się udaje, zagnieżdżają się tam i odtąd bez spoczynku kręcą się po ołtarzach, złośliwie brudzą wizerunki świętych, gryzą, tłuką i łamią sprzęty liturgiczne, a kiedy tylko mogą, wysysają krew ze śpiących.

Olga podejrzewała, że jestem utopcem, i czasem mówiła mi o tym. Aby hamować pragnienia mojego złego ducha i zapobiec jego metamorfozie w upiora lub strzygę, każdego ranka przyrządzała gorzką miksturę, którą musiałem wypijać, zagryzając kawałkiem węgla drzewnego posmarowanego czosnkiem. Inni ludzie także się mnie bali. Ilekroć szedłem sam przez wioskę, mieszkańcy odwracali głowy i żegnali się. Ciężarne kobiety umykały w popłochu. Co odważniejsi wieśniacy szczuli mnie psami, więc gdyby nie to, że nauczyłem się szybko uciekać i nie oddalać za bardzo od chaty Olgi, którąś samotną wyprawę przypłaciłbym życiem.

Zwykle pozostawałem w chacie i pilnowałem, żeby kot albinos nie zadusił trzymanej w klatce czarnej, niezwykle rzadkiej kury, którą Olga uważała za szczególnie cenną. Spoglądałem w puste oczy ropuch skaczących w wysokim garnku, pilnowałem ognia w palenisku, mieszałem wrzące napary i obierałem zgniłe kartofle, pieczołowicie gromadząc w naczynku zielonkawą pleśń, którą Olga okładała rany i sińce.

Olga cieszyła się w wiosce niezwykłym szacunkiem i ilekroć jej towarzyszyłem, nie obawiałem się nikogo. Często proszono ją, żeby zasypywała oczy bydłu, aby ochronić je od złych uroków podczas pędzenia na targ. Pouczała wieśniaków, jak mają spluwać trzy razy, kiedy kupują świnię, i jak podawać jałówce specjalnie przyrządzony chleb ze świętym ziołem przed sparzeniem jej z bykiem. Nikt w wiosce nie kupiłby konia ani krowy, dopóki Olga nie zawyrokowała, czy zwierzę jest zdrowe. Polewała je wodą i widząc, jak się otrząsa, wyrażała swoją opinię, od której zależała cena, a często i zawarcie transakcji.

Zbliżała się wiosna. Lód na rzece pękał i niskie promienie słońca przenikały nurt wzburzonej, wirującej wody. Błękitne ważki unosiły się tuż nad powierzchnią, walcząc z nagłymi podmuchami zimnego, wilgotnego wiatru. Ten sam wiatr szalał nad jeziorem, gdzie porywał opary wilgoci unoszące się znad topniejącej w słońcu tafli, szarpał jak pasemka wełny i wciągał w górę w skotłowane powietrze.

Lecz kiedy wreszcie nadeszło wyczekiwane ocieplenie, wraz z nim nadciągnęła zaraza. Zaatakowani nią ludzie skręcali się z bólu niczym glisty nadziane na szpilkę; trzęsły nimi straszliwe dreszcze i umierali bez odzyskania przytomności. Biegałem z Olgą od chaty do chaty, wpatrywałem się w pacjentów, żeby wypędzić z nich chorobę, ale wszystko daremnie. Choroba okazała się zbyt silna.

Za zabitymi na głucho oknami, wewnątrz pogrążonych w półmroku chat, udręczeni, umierający ludzie jęczeli i wyli. Kobiety tuliły do piersi małe, ciasno pozawijane ciałka niemowląt, z których raptownie uchodziło życie. Zrozpaczeni mężczyźni okrywali piernatami i kożuchami trawione gorączką żony. Zapłakane dzieci patrzyły na pokryte sinymi plamami twarze martwych rodziców.

Zaraza nie ustępowała.

Wieśniacy wychodzili na progi chat i znad ziemskiego pyłu podnosili oczy ku Bogu. On jeden mógł uśmierzyć ich gorzki żal. On jeden mógł zesłać miłosierny, spokojny sen na umęczonych. On jeden mógł przemienić straszliwą, zagadkową chorobę w wieczne zdrowie. On jeden mógł ukoić ból matki opłakującej utracone dziecko. On jeden...

Ale Bóg, w Swojej nieprzeniknionej mądrości, czekał. Wokół chat płonęły ognie, a obejścia, ogrody i ścieżki okadzano dymem. Od pobliskich lasów niósł się szczęk siekier i łomot padających drzew; potrzeba było drewna do podtrzymywania ognisk. Słyszałem krótkie, dźwięczne ciosy siekier rozchodzące się w jasnym, ale nieruchomym powietrzu. Kiedy docierały do wioski i pastwisk, odgłosy te stawały się dziwnie przytłumione, odległe. Podobnie jak mgła kryje i przyciemnia blask świecy, tak stojące powietrze, ciężkie od zarazy, wchłaniało dźwięki i więziło je niby w zatrutej sieci.

Pewnego wieczoru twarz zaczęła mnie palić, a moim ciałem trzęsły niepohamowane dreszcze. Olga patrzyła mi chwilę w oczy i położyła na czole swoją zimną dłoń. Po czym szybko, bez słowa, zaciągnęła mnie na odległe pole. Tam wykopała głęboki dół, rozebrała mnie do naga i kazała mi wskoczyć do środka.

Kiedy stanąłem na dnie, dygocząc z zimna i gorączki, Olga zaczęła zasypywać dół, aż w końcu tkwiłem zakopany po szyję. Wtedy udeptała ziemię wokół mojej głowy i ubiła na płask łopatą. Sprawdziwszy, czy w okolicy nie ma mrowisk, rozpaliła z torfu trzy dymiące ogniska.

Moje ciało zasadzone jak roślina w zimnej ziemi w kilka minut całkiem wystygło; przypominało teraz korzeń więdnącego chwastu. Utraciłem świadomość. Niczym porzucona główka kapusty stałem się częścią wielkiego pola.

Olga nie zapomniała o mnie. Kilkakrotnie w ciągu dnia przynosiła mi i wlewała do ust chłodne napoje, które jakby przesączały się przeze mnie prosto w ziemię. Od dymu ognisk, do których Olga dorzucała świeżego torfu, łzawiły mi oczy i szczypało mnie w gardle. Świat, widziany z poziomu gleby, kiedy wiatr co pewien czas rozwiewał dymy, przypominał szorstki dywan. Niskie chwasty rosnące dookoła zdawały się wznosić wysoko niczym drzewa. Sylwetka zbliżającej się Olgi rzucała na ziemię potężny cień, jakby nadchodził straszliwy wielkolud.

Napoiwszy mnie po raz ostatni o zmroku, znachorka dołożyła torfu do ognisk i wróciła do chaty spać. Pozostałem na polu sam, wrośnięty w ziemię, która wciągała mnie coraz głębiej w siebie.

Ognie paliły się wolno, a iskry skakały niczym robaczki świętojańskie w nieprzeniknionym mroku. Czułem się tak, jakbym był rośliną prężącą się ku słońcu, która nie może rozprostować łodyg przytrzymywanych przez ziemię. Albo zdawało mi się, że moja głowa nabrała własnego życia i toczy się coraz szybciej, w coraz bardziej oszałamiającym tempie, aż wreszcie uderza w tarczę słońca, które łaskawie grzało ją w ciągu dnia.

Chwilami, czując na czole wiatr, martwiałem ze zgrozy. Oczami wyobraźni widziałem skrzykujące się armie mrówek i karaluchów, które pędzą ku mnie, żeby zagnieździć się pod moją czaszką. Będą się tam rozmnażać i wyjadać mi myśli, wszystkie po kolei, aż stanę się pusty jak dynia, z której wydrążono miąższ.

Zbudziły mnie hałasy. Otworzyłem oczy, niepewien, gdzie się znajduję. Byłem zespolony z ziemią, ale w mojej ociężałej głowie zaczęły kiełkować myśli. Świat szarzał. Ogniska wygasły. Na ustach czułem chłodne krople rosy, która osiadła mi na twarzy i włosach.

Hałasy powróciły. W górze krążyło stado kruków. Jeden z nich wylądował nieopodal z szelestem szeroko rozpostartych skrzydeł. Zbliżał się powoli do mojej głowy; inne ptaki zaczęły osiadać na ziemi.

Z przerażeniem patrzyłem na lśniące, czarnopióre ogony i ruchliwe oczka. Kruki podchodziły coraz bliżej, wyciągając szyje, niepewne, czy jestem żywy, czy umarły.

Nie czekałem, żeby się przekonać, co zrobią. Wrzasnąłem. Spłoszone odskoczyły. Kilka poderwało się do lotu, ale zaraz opadło z powrotem na ziemię. Zerkając na mnie podejrzliwie, zaczęły otaczać mnie pierścieniem.

Znów wrzasnąłem. Ale tym razem nie odskoczyły; coraz odważniej postępowały w moją stronę. Serce waliło mi jak młotem. Nie wiedziałem, co robić. Ponownie krzyknąłem, ale ptaki wcale nie okazały strachu. Dzieliło je ode mnie zaledwie pół metra. Ich sylwetki rosły mi w oczach, ich dzioby wyglądały coraz groźniej. Krzywe, szeroko rozstawione szpony przypominały ogromne grabie.

Jeden kruk zatrzymał się przede mną, zaledwie kilka centymetrów od mojego nosa. Ryknąłem groźnie, ale ptak tylko potrząsnął łebkiem i rozchylił dziób. Zanim wrzasnąłem jeszcze raz, dziobnął mnie w głowę; w jego dziobie pojawiła się kępka włosów. Znów zadał cios, wyrywając następną.

Zacząłem kręcić głową z boku na bok, żeby poszerzyć otwór przy szyi. Ale moje ruchy jedynie wzbudziły większe zaciekawienie ptaków. Otoczyły mnie i dziobały, jak popadnie. Darłem się, ile tchu, lecz głos miałem zbyt słaby, aby wzbił się nad ziemię i doleciał do chaty Olgi; opadał z powrotem.

Ptaki robiły ze mną, co chciały. Im gwałtowniej się miotałem, tym bardziej je to podniecało i tym większej nabierały odwagi. Lecz jakby specjalnie unikały mojej twarzy; ich ataki koncentrowały się na włosach z tyłu głowy.

Traciłem siły. Obracanie głowy wymagało tyle samo wysiłku, co przestawianie ogromnego wora zboża. Odchodziłem od zmysłów; widziałem wszystko jakby przez miazmatyczne wyziewy.

Poddałem się. Sam byłem teraz ptakiem. Usiłowałem uwolnić z ziemi moje zziębnięte skrzydła. Rozpostarłem je i przyłączyłem się do stada kruków. Uniesiony nagłym podmuchem świeżego, orzeźwiającego wiatru, poszybowałem prosto ku promieniowi słońca drgającemu nad horyzontem niczym napięta cięciwa; pierzaści towarzysze podchwycili moje radosne krakanie.

Kiedy przybyła Olga, otaczało mnie gęste stado kruków. Byłem niemal zamarznięty, a moja głowa nosiła głębokie rany od ptasich dziobów. Znachorka wykopała mnie czym prędzej.

Po siedmiu dniach powróciłem do zdrowia. Olga twierdziła, że zimna ziemia wypędziła z mojego ciała chorobę. Mówiła, że chorobę przejął tłum duchów przemienionych w kruki, które próbowały mojej krwi, aby się upewnić, czy rzeczywiście jestem jednym z nich. To dlatego właśnie, jej zdaniem, ptaki nie wydziobały mi oczu.

Mijały tygodnie. Zaraza ustąpiła, a liczne nowe groby porosły świeżą trawą, której nie wolno było dotykać, gdyż niechybnie zawierała truciznę wyssaną ze zmarłych.

Pewnego pogodnego ranka Olgę zawołano nad rzekę. Chłopi wyciągnęli właśnie z wody ogromnego suma o długich, sterczących sztywno wąsach. Była to potężna ryba, naprawdę monstrualnych rozmiarów, jedna z największych, jakie kiedykolwiek złowiono w tej okolicy. Któremuś z rybaków sieć przecięła żyłę w ręce. Podczas gdy Olga zakładała mu krępulec, żeby zatamować strugi krwi tryskające z rany, inni rybacy rozcięli rybie brzuch i, ku powszechnej radości, wydobyli z niej nieuszkodzony pęcherz.

Stałem sobie spokojnie przy Oldze, niczego nie przeczuwając, kiedy nagle złapał mnie jakiś grubas i podniósł do góry, krzycząc coś do pozostałych. Jego pomysł zdobył poklask tłumu; wieśniacy zaczęli podawać mnie szybko z rąk do rąk. Zanim zrozumiałem, co się dzieje, cisnęli do wody pęcherz i rzucili mnie na niego. Pęcherz zapadł się nieco. Ktoś pchnął go nogą. Odpływałem od brzegu, obejmując kurczowo rękami i nogami sunący po wodzie balon; głowa co chwila zanurzała mi się w zimnej, brunatnej rzece, a gdy się ponownie wyłaniała, krzyczałem i błagałem o litość.

Ale oddalałem się coraz bardziej. Ludzie biegli wzdłuż brzegu, wymachując rękami. Ciskali kamienie, które wzbijały fontanny wody. Jeden o mało nie trafił pęcherza. Prąd szybko znosił mnie na środek rzeki. Oba brzegi były straszliwie daleko. Tłum znikł za pagórkiem.

Świeży wiatr, jakiego nigdy nie czułem na lądzie, marszczył taflę wody. Gładko płynąłem w dół rzeki. Co jakiś czas drobne fale niemal całkowicie zalewały pęcherz. Ale po chwili znów wypływał na powierzchnię i wolno, majestatycznie dryfował dalej. Nagle jednak wpadł w wir. Kręcił się w kółko, wciąż w kółko, to oddalając się, to powracając do tego samego miejsca.

Usiłowałem rozhuśtać pęcherz i, ruchami ciała, zmienić jego kierunek. Przerażała mnie myśl, że całą noc będę wirował na środku rzeki. Gdyby pęcherz pękł, utonąłbym natychmiast. Nie umiałem pływać.

Słońce powoli chyliło się ku zachodowi. Przy każdym obrocie pęcherza świeciło mi przez chwilę prosto w oczy, a jego oślepiające odbicie tańczyło na migoczącej powierzchni wody. Zrobiło się chłodno, wiatr przybrał na sile. Pęcherz, uderzony nowym podmuchem, wyskoczył z wiru.

Znajdowałem się wiele mil od wioski Olgi. Prąd niósł mnie w kierunku brzegu pogrążonego w głębokim cieniu. Zacząłem rozróżniać jego linię, dostrzegać wysokie, kołyszące się witki sitowia, ukryte gniazda śpiących kaczek. Pęcherz przemieszczał się wolno między rzadkimi kępkami traw. Ważki przelatywały nerwowo koło mnie. Żółte kielichy grążeli szeleściły, z błota rozległ się rechot przerażonej żaby. Nagle trzcina przekłuła pęcherz. Poczułem pod nogami grząskie dno.

Wokół panowała cisza. Jedynie gdzieś z olchowych zagajników i dalekich mokradeł dobiegały niewyraźne głosy, nie wiadomo czy ludzkie, czy zwierzęce. Zdrętwiały, zgięty wpół, pokryty gęsią skórką, wytężałem słuch, ale nic więcej nie zakłócało ciszy.