Wydawca: Czerwone i Czarne Kategoria: Literatura faktu, reportaże, biografie Język: polski

Uzyskaj dostęp do tej
i ponad 20000 książek
od 6,99 zł miesięcznie.

Wypróbuj przez
7 dni za darmo

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:

e-czytniku kup za 1 zł
tablecie  
smartfonie  
komputerze  
Czytaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Liczba stron: 317 Przeczytaj fragment ebooka

Odsłuch ebooka (TTS) dostępny w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacji Legimi na:

Androida
iOS
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?

Ebooka przeczytasz na:

Kindlu MOBI
e-czytniku EPUB
tablecie EPUB
smartfonie EPUB
komputerze EPUB
Czytaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Zabezpieczenie: watermark Przeczytaj fragment ebooka

Opis ebooka Gwiazdy kina PRL - Sławomir Koper

Kolejny bestseller Sławomira Kopra z cyklu o elitach PRL przenosi czytelników w świat filmu tej epoki. Beata Tyszkiewicz, Pola Raksa, Andrzej Wajda, Bogumił Kobiela, Daniel Olbrychski, Jerzy Skolimowski, czyli wielcy aktorzy i reżyserzy. Autor jak zwykle ze swadą kreśli sylwetki tych legendarnych postaci.  Opisuje ich sukcesy, porażki i zwykłe codzienne życie.

Opinie o ebooku Gwiazdy kina PRL - Sławomir Koper

Cytaty z ebooka Gwiazdy kina PRL - Sławomir Koper

„Ja to, proszę pana, mam bardzo dobre połączenie. Wstaję rano, za piętnaście trzecia, latem to już widno. Za piętnaście trzecia jestem już ogolony, bo golę się wieczorem. Śniadanie jadam na kolację, tylko wstaję i  wychodzę. [...] Do PKS mam pięć kilometry. O  czwartej za piętnaście jest PKS. [...] Ale i  tak mam dobrze, bo jest przepełniony i  nie zatrzymuje się. Przystanek idę do mleczarni, to jest godzinka. Potem szybko wiozą mnie do Szymanowa, mleko ma najszybszy transport, inaczej się zsiada. W  Szymanowie zsiadam, znoszę bańki i  łapię EKD. Na Ochocie w  elektryczny i  do Stadionu [stacja Warszawa-Stadion – S.K.] i  już mam z  górki. Bo tak: 119, przesiadka w  13, przesiadka w  345 i  jestem w  domu, znaczy w  robocie. I  jest za piętnaście siódma, to jeszcze mam kwadrans. To sobie obiad jem w  bufecie. To po fajrancie nie muszę już zostawać, żeby jeść, tylko prosto do domu. I  góra 22.50 jestem z  powrotem. Golę się, jem śniadanie, idę spać” [39] . Zapewne nikt, kto chociaż

Fragment ebooka Gwiazdy kina PRL - Sławomir Koper

Projekt okładki: FRYCZ I WICHA
Redaktor prowadząca: KATARZYNA LITWIŃCZUK
Korekta: MAŁGORZATA ABLEWSKA, WERONIKA GIRYS-CZAGOWIEC
Skład: TOMASZ ERBEL
Zdjęcie na okładce oraz [5] i [6] – Zofia Nasierowska/Reporter; [1] – Cezary Pecold/Forum; [2] – Janusz Sobolewski/Forum; [3] – Maciej Billewicz/Forum; [4] – Jerzy Kośnik/Forum.
Copyright © Sławomir Koper, Czerwone i Czarne
Wydanie pierwsze
ISBN 978-83-7700-151-6
Czerwone i Czarne Sp. z o.o. S.K.A. Rynek Starego Miasta 5/7 m. 5 00-272 Warszawa
Konwersja: eLitera s.c.

Od autora

Zgodnie z zapowiedzią, kolejną pozycję z cyklu o elitach PRL poświęciłem gwiazdom kina tej epoki. I chociaż zawsze mam problem z doborem bohaterów do poszczególnych książek tej serii, to tym razem stanąłem przed zadaniem trudniejszym niż zwykle. Polska kinematografia osiągnęła bowiem w tamtym okresie bardzo wysoki, światowy poziom, a talenty wielu reżyserów i aktorów rozbłysły pełnym blaskiem. Powszechnym uznaniem cieszyli się również operatorzy oraz kompozytorzy muzyki filmowej i gdybym chciał uwzględnić chociaż część najważniejszych postaci kinematografii, książka ta musiałaby mieć kilka razy większą objętość.

Nigdy jednak nie byłem zwolennikiem pisania o wszystkim i o wszystkich, uważam bowiem, że w ten sposób otrzymujemy potok wiadomości, z którego nic nie wynika. To raczej domena encyklopedii i leksykonów, podczas gdy mnie zawsze bardziej interesował obraz autentycznego człowieka, a więc taki, którego nie można znaleźć w oficjalnych biografiach. Dlatego też czytelnicy mogą być zaskoczeni wizerunkiem niektórych bohaterów tej książki. Andrzej Wajda to przede wszystkim genialny mistrz pracy zbiorowej. Potrafi perfekcyjnie zmobilizować podwładnych do wspólnej analizy poszczególnych scen oraz postaci, by w twórczy sposób uzyskać jak najlepszy efekt finalny. Natomiast Jerzy Skolimowski jest reżyserem, który zawsze starał się unikać komercji i w XXI stuleciu tworzy kino autorskie, skądinąd cieszące się dużym powodzeniem. Przy okazji jest wszechstronnie utalentowanym artystą, a także człowiekiem skłonnym do korzystania z uroków życia.

Po dłuższym namyśle zdecydowałem się na pominięcie w tej książce osoby Zbyszka Cybulskiego, zapewne stanie się on bohaterem jednej z moich następnych opowieści. W zamian przedstawiłem postać jego najbliższego przyjaciela, Bogumiła Kobieli, aktora o ogromnych możliwościach i zdecydowanie niedocenianego. W odróżnieniu od Cybulskiego zaszufladkowano go bowiem wyłącznie do ról komediowych, a był artystą wszechstronnie utalentowanym. Niestety, zmarł przedwcześnie na skutek obrażeń odniesionych w wypadku samochodowym i dzisiaj pamiętany jest niemal wyłącznie jako Jan Piszczyk, główny bohater Zezowatego szczęścia Andrzeja Munka.

Natomiast pisząc na temat Tadeusza Łomnickiego, starałem się ukazać genialnego aktora teatralnego, który do historii polskiej kultury przeszedł jako Michał Wołodyjowski z ekranizacji Trylogii Sienkiewicza. I przedstawić go jako człowieka popełniającego błędy, które zaważyły na całej jego działalności zawodowej. Jako członek KC był bowiem osobą niezbyt popularną w środowisku aktorskim, co przysłoniło jego osiągnięcia artystyczne. A przecież po latach uważa się go za najwybitniejszego aktora epoki PRL.

Książkę dopełniają szkice na temat Beaty Tyszkiewicz i Daniela Olbrychskiego przedstawiające ich jako ludzi z krwi i kości, a nie posągowe postacie, do bycia którymi oboje obecnie aspirują. I przy tej okazji pragnę przeprosić czytelników za drobne powtórzenia w rozdziale o Olbrychskim, których nie dało się niestety uniknąć. Pan Daniel pojawił się już bowiem w mojej książce Sławne pary PRL, w rozdziale o Maryli Rodowicz.

Podobnie jak w przypadku poprzednich pozycji z tej serii korzystałem z dokumentów zgromadzonych w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej. Przyznam jednak, że pomimo zapoznania się z treścią ponad tysiąca (!) notatek wykorzystałem tylko niewielką ich część. Nie ukrywam, że znalazłem tam zaskakujące, a nawet szokujące informacje, jednakże wiarygodność większości z nich pozostawiała wiele do życzenia. Nie jestem zresztą zwolennikiem publikowania każdej notatki sporządzonej przez Służbę Bezpieczeństwa, co obecnie wydaje się dość modne w pewnych kręgach historyków i dziennikarzy. Szczególnie celują w tym młodzi badacze, kompletnie nieznający realiów epoki PRL. Korzystając z archiwów IPN, ani na chwilę nie wolno zapominać o tym, że ma się do czynienia z dokumentami wytworzonymi przez tajną policję polityczną, której funkcjonariusze musieli udowadniać swoją przydatność, skuteczność i operatywność, a w tym celu mogli się posuwać do mniej lub bardziej delikatnego ubarwiania rzeczywistości. Dlatego też archiwalia Służby Bezpieczeństwa traktowałem z najwyższą ostrożnością.

Bez większych obiekcji korzystałem natomiast ze wspomnień, wywiadów i korespondencji, czasami wykazując ich niezgodność z faktycznym przebiegiem wydarzeń. Ale na tym właśnie polega praca historyka – krytyczny stosunek do źródeł jest jedną z najważniejszych cech odróżniających ten zawód od zawodu publicysty. Wydaje mi się przy tym, że obalenie pewnych mitów nie zaszkodziło treści tej książki, która – jak sądzę – dobrze wpisuje się w cykl moich publikacji poświęconych życiu elit PRL. I mam nadzieję, że nie będzie ostatnią pozycją z tej serii...

Sławomir Koper

Rozdział 1

W świecie filmu Polski Ludowej

KOLABORANCI I EMIGRANCI

Ze wszystkich sztuk najważniejszy jest dla nas film” ogłosił kiedyś towarzysz Lenin i dobrze wiedział, co mówi. Wprawdzie kino początkowo uważano za rozrywkę właściwą dla kucharek i służących, ale przecież w przodującym ustroju wszyscy mieli być równi. A skoro film stał się popularną rozrywką, to bez problemu mógł nieść przesłanie ideologiczne. I nie bez powodu mistrz hitlerowskiej propagandy, Joseph Goebbels, stwierdził, że po obejrzeniu Pancernika Potiomkina można się stać prawdziwym bolszewikiem.

Komuniści, którzy objęli władzę w Polsce po zakończeniu II wojny światowej, nie zapominali o kinematografii, znaleźli się jednak w wyjątkowo trudnej sytuacji. W efekcie działań wojennych zniszczeniu uległ praktycznie cały przemysł filmowy, zginęli też lub wyemigrowali najważniejsi przedwojenni fachowcy z tej branży.

W kraju odnalazła się wprawdzie część przedwojennych gwiazd polskiego ekranu, ale komuniści odnosili się do nich z wyjątkową nieufnością. Elżbieta Barszczewska, Tola Mankiewiczówna czy Helena Grossówna musiały się zadowolić występami na scenach teatralnych, podobnie jak największy amant II Rzeczypospolitej, Aleksander Żabczyński. On zresztą, jako były żołnierz Andersa, i tak miał wiele szczęścia, że nie skończył w kazamatach na Rakowieckiej.

Zdecydowanie łagodniej potraktowano natomiast Adolfa Dymszę, który podczas wojny grał na koncesjonowanych przez hitlerowców scenach teatralnych. Ogłoszonemu przez ZASP bojkotowi okupacyjnych teatrów z różnych przyczyn nie podporządkowało się aż dwustu aktorów, a wśród nich były wielkie nazwiska. Obok Dymszy na jawnych scenach grały prawdziwe legendy: Antoni Fertner, Kazimierz Junosza-Stępowski, Józef Węgrzyn, Mira Zimińska-Sygietyńska, Karol Hanusz. Lucynie Messal, gwieździe operetki, zorganizowano nawet oficjalny benefis z okazji 40-lecia pracy artystycznej (!), a były szef Qui Pro Quo, Jerzy Boczkowski, zapewniał wielu spektaklom oprawę muzyczną.

Po wojnie aktorzy stawali przed Komisją Weryfikacyjną ZASP, która indywidualnie rozpatrywała ich sprawy. Z reguły zapadały kary czasowego zakazu gry na stołecznych scenach (Antoni Fertner, Józef Kondrat, Hanna Chodakowska), zdarzały się jednak również poważniejsze obostrzenia. Adolf Dymsza miał zakaz gry w stolicy, obowiązek przekazywania 15 procent honorariów na Dom Aktora w Skolimowie, a na afiszach jego nazwisko zastępowano trzema gwiazdkami. Nie przeszkodziło mu to jednak zostać największą gwiazdą pierwszej powojennej komedii filmowej Skarb.

Komuniści bowiem od bohaterów ruchu oporu czy sił zbrojnych na Zachodzie zdecydowanie bardziej woleli osoby skompromitowane i tym samym całkowicie od nich zależne. Inna sprawa, że wielu aktorów trafiło na kolaboracyjne sceny za zgodą, a nawet na polecenie polskiego podziemia. Paradoks bowiem polegał na tym, iż po wojnie bezpieczniej było przyznać się do współpracy z okupantem niż do przynależności do Armii Krajowej...

Nowi władcy Polski działali sprawnie i nie tracili czasu. Już w listopadzie 1945 roku na mocy dekretu KRN utworzono państwowe, podlegające Ministerstwu Kultury i Sztuki przedsiębiorstwo Film Polski. Uzyskało ono monopol na realizację filmów na terenie kraju oraz wyłączność na dystrybucję produkcji zagranicznych. Pierwszymi powojennymi filmami polskimi były Zakazane piosenki Leonarda Buczkowskiego oraz Ostatni etap Wandy Jakubowskiej, zaś w 1948 roku Buczkowski zrealizował wspomniany już wcześniej Skarb, a Aleksander Ford nakręcił Ulicę Graniczną.

Partyjni decydenci dołożyli starań, by przekonać do współpracy przedwojennych fachowców z branży filmowej. Aktorów zawsze można było wypromować, w kraju ich zresztą nie brakowało, natomiast do wychowania nowego pokolenia reżyserów czy operatorów potrzebny był czas. I właśnie dlatego Zakazane piosenki realizował Leonard Buczkowski, reżyser mający na swoim koncie najdroższą produkcję filmową II RP, Gwiaździstą eskadrę, a także Wierną rzekę, Rapsodię Bałtyku i Testament profesora Wilczura. Wanda Jakubowska w 1939 roku zekranizowała Nad Niemnem (film nie wszedł do kin z powodu wybuchu wojny), natomiast Forda, jako byłego członka Komunistycznej Partii Polski, uważano za człowieka sprawdzonego. W okresie międzywojennym tworzył on obrazy zaangażowane politycznie i nawet współpracował z Wandą Wasilewską. Po wybuchu wojny znalazł się w „ojczyźnie proletariatu”, gdzie kręcił filmy szkoleniowe dla Armii Czerwonej, a następnie został kierownikiem Czołówki Filmowej Wojska Polskiego. Przeszedł cały szlak bojowy od Lenino do Berlina, realizując przy okazji filmy dokumentalne: Przysięgamy ziemi polskiej, Polska walcząca czy Majdanek – cmentarzysko Europy. Do pracy w filmie powrócił także doświadczony operator, Stanisław Wohl, nieukrywający zresztą swoich ambicji reżyserskich.

Stolicą odradzającej się kinematografii została Łódź, Warszawa była bowiem kompletnie zniszczona i nie ulegało wątpliwości, że upłynie wiele lat, zanim w pełni powróci do życia. Natomiast Kraków leżał za daleko od stolicy, a komuniści nie mieli zaufania do jego mieszkańców. I całkiem słusznie, bo już niebawem Kraków, jako jedyne miasto w kraju, odważył się głosować przeciwko władzy ludowej podczas słynnego referendum w czerwcu 1946 roku.

PIERWSZE ROCZNIKI FILMÓWKI

Powołanie do życia przedsiębiorstwa Film Polski było równoznaczne z rozpoczęciem działalności przez łódzką Wytwórnię Filmów Fabularnych. Przedsiębiorstwem musiał zarządzać sprawdzony pod względem politycznym fachowiec, zatem na stanowisko dyrektora powołano Aleksandra Forda.

To właśnie w Łodzi przy ulicy Łąkowej powstawały pierwsze powojenne filmy fabularne, dokumentalne (Polska Kronika Filmowa), propagandowe oraz oświatowe. Możliwości techniczne (i zapasy taśmy filmowej) pozwalały początkowo na realizację dwóch, trzech filmów fabularnych rocznie, po kilku latach było to już dwa razy więcej. Natomiast w 1953 roku zrealizowano pierwszy polski film barwny, Przygodę na Mariensztacie.

W 1948 roku rozpoczęła działalność Szkoła Filmowa w Łodzi, legendarna filmówka, bez której nie można sobie wyobrazić dziejów polskiej kinematografii. Jej pierwszymi wykładowcami byli Jerzy Bossak, Stanisław Wohl, Jerzy Toeplitz, Wanda Jakubowska i Antoni Bohdziewicz. Początkowo jednak wszystko nosiło cechy całkowitej improwizacji.

„Kiedyś, dawno temu, przed laty – wspominał Andrzej Wajda – byłem z rektorem Jerzym Toeplitzem w Kopenhadze, gdzie profesor wygłaszał odczyt o Szkole Filmowej w Łodzi. Mówił po angielsku i pewnie dlatego po dłuższej chwili doszło do mojej świadomości, że chodziłem do najlepszej z możliwych szkół, w których uczą robić filmy. [...]

Siedziałem zdumiony, nie wierząc własnym uszom. Przecież ukończyłem właśnie tę Szkołę, a w mojej pamięci nie pozostało nic z tych pedagogicznych zabiegów, o których tak pięknie opowiadał profesor.

Pamiętałem natomiast zmarnowane godziny spędzone na schodach w oczekiwaniu na nie przyjeżdżających z Warszawy wykładowców. Pamiętam również nieodparte wrażenie, że tracę czas... że tu, na Targowej, jestem najdalej, jak to tylko możliwe, od miejsca, gdzie dzieje się coś ważnego dla przyszłości polskiej sztuki filmowej”[1].

Szkołę zlokalizowano w dawnym pałacu Oskara Kona, a że były to lata stalinizmu, przy wejściu zawisła tablica z trzema napisami. Do cytowanego już hasła Lenina dołączyły opinie Józefa Stalina („Film pomaga klasie robotniczej i jej partii wychowywać w duchu socjalizmu”) oraz Bolesława Bieruta („Udostępnić masom ludowym poprzez budownictwo socjalizmu wszystkie zdobycze kultury, takie jest podstawowe zadanie naszego pokolenia”). Portret Stalina namalował osobiście Andrzej Wajda razem z Konradem Nałęckim, obaj panowie studiowali wcześniej na krakowskiej ASP.

„Jeżeli w szkole powstawały filmy zgodne z koncepcją realizmu socjalistycznego – twierdził Kurt Weber – to w dużym stopniu dlatego, że byliśmy do niego przekonani. Do wyjątków należał Andrzej Munk. Jakakolwiek moja wypowiedź, choćby tylko sygnalizująca pozytywny stosunek do socrealizmu, była zawsze przez niego kwitowana pobłażliwym spojrzeniem i uśmiechem. [...] Jednak większość studentów w zasadzie akceptowała ideologiczne wymagania socrealizmu jako sztuki popularnej”[2].

Pojawiały się nowe roczniki, w szkole zaczynała panować atmosfera jak na większości uczelni. Ci, którzy byli już tutaj zadomowieni, z wyższością patrzyli na młodszych kolegów wystraszonych wielkim miastem i szkołą z ambicjami.

„Kiedy po raz pierwszy przyjechałem do Łodzi – wspominał Kazimierz Kutz – z wrażenia trzęsły mi się nogi, bo szkoła mieściła się w pałacyku. Dla chłopca ze Śląska wejście do pałacyku było dużym przeżyciem. Na korytarzu panowała cisza. Naprzeciwko holu przez otwarte drzwi ujrzałem głowy dwóch starszych kolegów odwróconych do mnie dupami. Pochylali się nad stołem i udawali, że nic nie słyszą, choć na pewno słyszeli. W końcu odwrócili się. Dali mi jakiś formularz, kazali wypełnić i znów dupą się odwrócili. Pisałem strasznie trzęsącą się ręką, a kiedy oddałem, to nawet na mnie nie spojrzeli”[3].

Początkowo na uczelni panowała ostra dyscyplina (za dwie nieobecności na zajęciach skreślano z listy), ale studenci, szczególnie ci ze szkół artystycznych, niespecjalnie przejmowali się uczelnianym rygorem. Pochodzący z zamożnego domu Andrzej Strzyżowski „nosił amerykańskie krawaty z gołymi dziwkami, chodził w butach na grubych podeszwach”. Jego ubożsi koledzy zadowalali się wąskimi spodniami, żółtymi szalikami i obowiązkowymi beretami. Do tego dochodziły ubrania z zagranicznych paczek. Na terenie szkoły można było zobaczyć studentów w mundurach wojskowych państw zachodnich lub w swetrach rodem z marynarki handlowej. Najważniejsze były jednak berety i szaliki.

„Berety? – uśmiechał się operator Jacek Korcelli. – Nam się wydawało, że to coś artystycznego. I za to właśnie nas piętnowano, za postawę artystowską. Trwały prześladowania, ale ponieważ sam profesor Bohdziewicz nosił ozdobne skarpetki, zamszową marynarkę i często coś kolorowego pod szyją, więc on pierwszy uznał dokuczanie chłopcom z powodu stroju za bezsensowne”[4].

Ubiór to jednak nie wszystko. Młodość zawsze miała swoje prawa, których żaden ustrój polityczny nie potrafił stłamsić. Studenci pierwszego roku faktycznie dużo się uczyli, ale potem bywało już dużo, dużo weselej. W interesujący sposób łączono upodobanie do alkoholu z pasjami sportowymi.

„Piłkę nożną trenowaliśmy niemal codziennie na małym boisku do koszykówki, więc technikę mieliśmy świetną – wspominał Kutz. – W akademickich mistrzostwach Łodzi do finałowej rozgrywki stanęliśmy z politechniką. Na boisko weszliśmy w fatalnym stanie – niewyspani, przepici, sini – jednym słowem, dziady. Jędryka, zawsze bardzo zawzięty, grał jako libero, a na bramce stał Gruza – barczysty, wysoki, wyglądał na klasę międzynarodową. Kibice politechniki, których była większość, śmiali się z nas i gwizdali. Wygraliśmy ten mecz 5-0. Gdyby nie kac, strzelilibyśmy jeszcze więcej. Byliśmy jednak pijaki i jebusie straszne...”[5].

Młodzi filmowcy urządzali „straszliwe libacje”. Andrzej Munk „po pijaku przestawił latarnię na Wodnym Rynku”, a ambicją każdego starszego studenta było zorganizowanie sobie własnego klanu alkoholowego. W efekcie „wszyscy z młodszego roku musieli przejść kurs alkoholowy”.

„Z okazji 1 Maja – wspominał Jacek Korcelli – ci, co uczyli się trochę lepiej i mieli dobrą średnią, dostawali pięćset złotych ekstra. Odbywały się wtedy straszne pijaństwa. Profesorowie też w nich brali udział albo przymykali oczy...”[6].

Szkoła była swoistą enklawą; uważano, że najciekawsze rzeczy w całej Łodzi dzieją się właśnie w jej murach. Niektórzy nie wychodzili z akademika całymi tygodniami, chyba że zabrakło alkoholu i trzeba było „dopić się” na mieście. Celował w tym szczególnie Jan Łomnicki (brat Tadeusza), który uciekając kiedyś przed patrolem milicji, wpadł na komisariat (!) i zabarykadował się w areszcie. Wyrzucono go za to z ZMP, ale na uczelni pozostał...

Sport i alkohol nie wyczerpywały jednak aktywności przyszłych filmowców. Chociaż wszyscy należeli do ZMP (poza wyrzuconymi za pijaństwo), to słuchali zakazanego jazzu i organizowali potańcówki dość odległe od socjalistycznych wzorców wychowawczych.

„Zawsze byłem »prozachodni« – opowiadał Roman Heinberg. – Mieszkałem po wojnie na Zachodzie i widziałem, co się dzieje. Dlatego przyszli do mnie koledzy i kazali, bym został przewodniczącym Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, bo ono miało prawo organizowania zabaw bez uzgadniania z kimkolwiek. To ja zaprosiłem po raz pierwszy »Melomanów« do szkoły na bal. Szkoła słynęła z fantastycznych balów. Każdego roku zjeżdżały na nie najpiękniejsze panienki z całej Polski. Dostać się na taką zabawę było niesłychanie trudno, a trwała ona co najmniej trzy dni”[7].

Oczywiście obowiązywał pewien rodzaj kamuflażu i studenci pojawiali się na balu w zielonych koszulach oraz czerwonych krawatach. A gdy nadchodziła informacja o zbliżającej się delegacji ZMP z dzielnicy, to Melomani natychmiast zmieniali repertuar. Zamiast jazzu rozlegało się Na wzgórzach Mandżurii czy też Był kapitan, dzielny chwat.

„Jazz był jednak owocem zakazanym i część kolegów niechętnie go słuchała – przyznawał Jacek Korcelli. – Na zapleczu głównej sali, najczęściej pod wodzą [Bohdana] Poręby, zbierała się grupka i śpiewała marszowe pieśni w rodzaju Antek murarz. Wymagało to dużo samozaparcia, bo »Melomani« grali ślicznie”[8].

A skoro już o filmówce i Melomanach mowa, to nie sposób nie wspomnieć o pewnej zadziwiającej wymianie. Do Melomanów dołączył bowiem student filmówki, Jerzy „Duduś” Matuszkiewicz, natomiast do szkoły filmowej trafił perkusista zespołu, Witold Sobociński. Panowie przez pewien czas grali w jednym składzie, a potem każdy z nich poszedł własną drogą. Matuszkiewicz został jednym z najwybitniejszych saksofonistów jazzowych w kraju, natomiast Sobociński – cenionym operatorem filmowym.

SOCREALIZM

„[...] filmy były wtedy ucieczką od okropnego świata – wspominał powojenne lata Krzysztof Zanussi. – W dzieciństwie nie miałem nawet cienia wątpliwości, że ten świat jest okropny. Nie czuję żadnej tęsknoty do lat dzieciństwa, nie płaczę za wczesną młodością, bo miałem okropne dzieciństwo, wstrętną młodość i żadnych »westchnień« ku nim nie wznoszę. To były okropne czasy i bardzo nam się wtedy źle żyło”[9].

Socrealizm zapanował w kinie wcześniej niż w innych dziedzinach sztuki. Już w grudniu 1947 roku pojawił się na ekranach film Eugeniusza Cękalskiego Jasne Łany z udziałem Kazimierza Dejmka, Jana Kurnakowicza i Andrzeja Łapickiego. Czego tam nie było! Pogrążona w odmętach bimbrownictwa wieś, bogaty i okrutny młynarz, bandy przeciwników ustroju usiłujących zniszczyć transformator i szkołę. Zatruty alkohol, po którym mieszkańcy wsi tracili wzrok, i dzielny nauczyciel wprowadzający nowe porządki. A na koniec szczęśliwy finał, aresztowani sabotażyści, elektryfikacja wsi oraz ślub nauczyciela z miejscową dziewczyną.

Doktryna realizmu socjalistycznego trafiała również do filmów o ambicjach historycznych. W Młodości Chopina Forda kompozytor (Czesław Wołłejko) był niemal rewolucjonistą i bardziej interesował się polityką niż muzyką.

Do kinematografii realizm socjalistyczny oficjalnie wprowadzono podczas zjazdu filmowców w Wiśle w listopadzie 1949 roku. Zgodnie z obyczajami epoki powoływano się na opinie klasyków „przodującego ustroju”. Nie zabrakło również cytatów z przemówienia Bieruta wygłoszonego z okazji inauguracji rozgłośni Polskiego Radia we Wrocławiu:

„[...] obowiązkiem twórcy kształtującego duchową dziedzinę życia narodu jest wczuć się w tętno pracy mas ludowych, w ich tęsknoty i potrzeby, z ich wzruszeń i przeżyć czerpać natchnienie twórcze do własnego wysiłku, którego głównym celem powinno być podniesienie i uszlachetnienie poziomu życia tych mas”[10].

Powstała jednak stosunkowo niewielka liczba typowo socrealistycznych obrazów. Produkcja trwała dość długo (kilka miesięcy), a świat zmieniał się w szybkim tempie. W grupie filmów zgodnych z obowiązującą doktryną na szczególną uwagę zasługuje Przygoda na Mariensztacie Buczkowskiego, gdzie zastosowano sprawdzone przedwojenne metody. Nic tak bowiem nie podnosiło popularności filmu jak melodyjne piosenki, a Przygodę ozdobiono utworami Tadeusza Sygietyńskiego. Do tego dodano jeszcze obowiązkową rywalizację dwóch ekip murarskich (żeńskiej i męskiej) oraz wątek miłosny wpleciony w socjalistyczne współzawodnictwo pracy.

SZKOŁA POLSKA

Gdy do kin wchodził film Buczkowskiego, trwały już przygotowania do realizacji Pokolenia, w którym Wajda udowodnił, że socrealizm wcale nie musi być pozbawiony walorów artystycznych. I chociaż film mieścił się w obowiązującej konwencji, to jednak był zapowiedzią czegoś nowego w polskiej kinematografii.

„Mało ludzi zdaje sobie z tego sprawę – wspominał Wajda – że polskie kino przełamało się tak naprawdę jednego lata 1953 roku, kiedy my robiliśmy Pokolenie, Rybkowski Godziny nadziei, a Kawalerowicz pierwszą część Celulozy. Okazało się wtedy, że wszystkie te filmy są podobnie wyinscenizowane, że inaczej niż dotąd grają w nich aktorzy. Więcej, że to są już inni aktorzy. Nie Duszyński, nie Szaflarska, nie Dymsza, ale Janczar, Łomnicki, Polański, Modrzyńska, Cybulski. Inne zdjęcia, inni operatorzy. To był zupełnie nowy styl. To dopiero był początek polskiego kina po wojnie”[11].

Wajda odniósł sukces i niebawem przystąpił do realizacji Kanału na podstawie scenariusza Jerzego Stefana Stawińskiego. Tym razem jednak produkcję poprzedziła burzliwa dyskusja na posiedzeniu Komisji Ocen Filmów i Scenariuszy. Dziwnym trafem spotkanie odbywało się w budynku stojącym kilkanaście metrów od włazu, którym Stawiński schodził w Powstaniu do kanałów, aby przebić się do Śródmieścia...

Scenariusz był jednak sprawą polityczną, a o tragedii Powstania dotychczas nie kręcono filmów.

„[...] musimy się zastanowić – mówił Ludwik Starski – czy ludzie są w stanie przez półtorej godziny patrzeć, jak inni tarzają się w gównie. Ja osobiście nie wyobrażam sobie, żeby to można było znieść. [...] Postawienie kwestii powstania wywoła ogromny oddźwięk u społeczeństwa, ludzie zobaczą swoich bliskich, którzy ginęli jak szczury i będą występowali z pytaniem, co robili tamci, którzy stali po drugiej stronie Wisły”[12].

Film uratował Tadeusz Konwicki, który przytomnie zauważył, że scenariusz nie godzi w podstawy Polski Ludowej. Natomiast w ostatnich latach przyzwyczajono się „do potraw bardzo jałowych”, toteż gdy „otrzymuje się potrawę pełną treści”, to powstają problemy.

„[...] film nie wzywa do obalenia ustroju. Jestem przekonany, że jak pójdzie na Zachód, to przyniesie nam szalony profit z punktu widzenia ideowo-moralnego. Czy nie możemy pokazać ludziom rzeczy, któreśmy przeszli?”[13].

Rzeczywistość okazała się jednak bardziej skomplikowana, a po pokazie filmu w Cannes Stawiński nie mógł opędzić się od amerykańskich producentów. Uznano go za człowieka o niezwykłej wyobraźni i chciano natychmiast zatrudnić w Hollywood. Amerykanie uważali bowiem, że sam wymyślił „wojnę w kanałach”, a gdy tłumaczył, że scenariusz napisał na podstawie własnych przeżyć, nikt nie chciał w to uwierzyć.

Podczas realizacji tego filmu napotykano również poważne problemy techniczne.

„Przeczytałem scenariusz – wspominał asystent Wajdy, Kazimierz Kutz – i zdałem sobie sprawę, że film będzie ciężki. Dekoracje zbudowano na podwórku wytwórni: ogromne kanały zalane breją. Rozbieraliśmy się do kąpielówek, wypijaliśmy po dwie sety i wchodziliśmy w gówno na cały dzień. Było to tak straszne i odrażające, że Andrzej ani razu nie odważył się tam wejść. Pod koniec nie wytrzymałem, podupadłem na zdrowiu i kończył za mnie Kuba [Janusz – S.K.] Morgenstern”[14].

Kanał wraz z Człowiekiem na torze Munka uchodzą za pierwsze w pełni dojrzałe obrazy polskiej szkoły filmowej – kierunku, który miał nadawać ton naszej kinematografii przez kolejne dziesięć lat. Oznaczał on zerwanie z estetyką poprzedniej epoki, indywidualne podejście do ludzkich postaw i mitów narodowych. Wyczuwalna też była obecność skutków wojny, nawet wtedy, gdy na ten temat nie padało z ekranu ani jedno słowo.

„[...] filmy »szkoły polskiej« sięgały po fakty, które zawsze budziły emocje i spory wśród ogromnej części społeczeństwa polskiego – uważał Stanisław Janicki. – Takimi faktami są: powstanie warszawskie, kampania wrześniowa, rozwarstwienie polityczne polskiego ruchu oporu, szczególnie pozycja Armii Krajowej i inne. Fakty te przez długie lata były bądź przemilczane, bądź też przedstawiane w sposób niepełny. [...] Twórcom mniej chodziło o wyczerpującą ocenę społeczno-polityczną tych wydarzeń czy zjawisk, bardziej o rozładowanie pewnych kompleksów, pewnych »napięć istniejących w zbiorowej podświadomości społecznej«”[15].

Do „szkoły polskiej” należą jednak bardzo różne produkcje, albowiem obok nowatorskich filmów Wajdy, Munka czy Morgensterna zaliczano do niej również gloryfikujące partię obrazy Czesława Petelskiego. Bez wątpienia największym arcydziełem gatunku był następny (po Kanale) film Wajdy, Popiół i diament. Obraz zarówno wynoszony pod niebiosa, jak i niemiłosiernie krytykowany. Film, bez którego nie można wyobrazić sobie dziejów polskiej kinematografii.

Popiół i diament nie tylko ugruntował pozycję Wajdy, ale też uczynił gwiazdę ze Zbyszka Cybulskiego.

„Cybulski jako Maciek – pisał Tadeusz Lubelski – był kimś księżycowym, nie z tego świata, a zarazem przypominał chuligana, którego mijało się na ulicy, wnosił ze sobą archetypowy czar romantycznego buntownika, a równocześnie – sposób bycia złotego młodzieńca z klubu studenckiego. Wiązało się to dodatkowo z nieznanym jeszcze u nas typem aktorstwa. Niemal prosto na plan Wajdy Cybulski przyjechał z Paryża, [...] gdzie miał okazję podpatrzeć w nowych amerykańskich filmach Marlona Brando i Jamesa Deana, jak dziko, spontanicznie, nieprzewidywalnie potrafią reagować. Wypróbowanie podobnego stylu gry w roli Maćka dało efekt piorunujący”[16].

Maciek Chełmicki nosił ciemne szkła, wobec czego ulice polskich miast szybko zapełniły się młodymi ludźmi w podobnych okularach. Nie dbali oni o to, że w ostatniej scenie filmu Chełmicki ginie wśród pojemników na śmieci, co symbolizowało koniec pewnej epoki. W chwili premiery filmu polska młodzież nie interesowała się nadmiernie dziejami antykomunistycznego podziemia ani losami jego bojowników, dzisiaj nazywanych „żołnierzami wyklętymi”. Pod koniec lat 50. Cybulski był dla większości młodych Polaków odpowiednikiem „buntownika bez powodu”...

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

PRZYPISY DO ROZDZIAŁU 1

[1] K. Krubski, M. Miller, Z. Turowska, W. Wiśniewski, Filmówka. Powieść o Łódzkiej Szkole Filmowej, Warszawa 1998, s. 11.

[2] Za: Ibidem, s. 33.

[3] Za: Ibidem, s. 34–35.

[4] Za: Ibidem, s. 68.

[5] Za: Ibidem, s. 57.

[6] Za: Ibidem.

[7] Za: Ibidem, s. 67.

[8] Za: Ibidem.

[9] K. Zanussi, Sylwetka artysty, Warszawa 2008, s. 11.

[10] Za: Realizm nierealny,http://wiadomosci.dziennik.pl​/​wydarzenia​/​artykuly​/​88008,realizm-nierealny.html.

[11] K. Krubski, M. Miller, Z. Turowska, W. Wiśniewski, op. cit., s. 86.

[12] Za: Historia kina polskiego, red. T. Lubelski, K. Zarębski, Warszawa 2006, s. 91.

[13] Za: Ibidem.

[14] K. Krubski, M. Miller, Z. Turowska, W. Wiśniewski, op. cit., s. 91.

[15] S. Janicki, Film polski od A do Z, Warszawa 1977, s. 56.

[16] Za: Historia kina..., op. cit., s. 97.