Wydawca: Albatros Kategoria: Obyczajowe i romanse Język: polski

Uzyskaj dostęp do tej
i ponad 20000 książek
od 6,99 zł miesięcznie.

Wypróbuj przez
7 dni za darmo

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:

e-czytniku (w tym Kindle) kup za 1 zł
tablecie  
smartfonie  
komputerze  
Czytaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Liczba stron: 515 Przeczytaj fragment ebooka

Odsłuch ebooka (TTS) dostępny w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacji Legimi na:

Androida
iOS
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?

Ebooka przeczytasz na:

Kindlu MOBI
e-czytniku EPUB
tablecie EPUB
smartfonie EPUB
komputerze EPUB
Czytaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Zabezpieczenie: watermark Przeczytaj fragment ebooka

Opis ebooka Czerń i purpura - Wojciech Dutka

Słowacja, 1939. Urząd prezydenta zależnej od Niemiec Republiki Słowackiej obejmuje katolicki ksiądz Jozef Tiso, faszysta, gorliwy współpracownik Hitlera. Latem tego samego roku Milena Zinger, piękna, uzdolniona muzycznie dziewczyna, wywodząca się z szanowanej żydowskiej rodziny prawniczej, zostaje studentką konserwatorium w Bratysławie. Jej beztroskie życie, upływające na niewinnych flirtach i nauce, przerywa wybuch II wojny światowej. Zingerowie momentalnie stają się obywatelami drugiej kategorii, muszą walczyć o przetrwanie. Milena podejmuje pracę w nocnym kabarecie, gdzie na jej talencie wokalnym poznaje się wielbicielka muzyki i piękna – zmysłowa Luna Morgenstern. W 1942 roku obie kobiety trafiają jako więźniarki do Oświęcimia.

Austria, 1939. Franz Weimert, kilkunastoletni ministrant oddany Kościołowi i rodzinie, ulega wpływom nazistowskiej ideologii. Z własnej woli wstępuje do Hitlerjugend. Po śmierci brata – żołnierza poległego podczas walk o Warszawę – zgłasza się ochotniczo do SS. Szybko przestaje odróżniać dobro od zła: godzi się nawet wykonać wyrok śmierci na najbliższym przyjacielu, który odmówił wykonania zbrodniczego rozkazu. Po przeszkoleniu wojskowym zostaje wcielony do Einsatzgruppen B i wysłany na front wschodni. Wiosną 1942 roku, mając jako alternatywę uczestnictwo w oblężeniu Leningradu, wybiera służbę w obozie koncentracyjnym Auschwitz.

Losy Mileny i Franza – Żydówki oraz austriackiego faszysty – przetną się w najmniej spodziewany sposób. Przerażona, przeraźliwie osamotniona, skazana na powolną śmierć dziewczyna, która znalazła się w pierwszym kobiecym transporcie do Oświęcimia, chce za wszelką cenę przeżyć piekło niemieckiego obozu zagłady. I los daje jej szansę: ma zaśpiewać na suto zakrapianych urodzinach swego wroga – młodego esesmana, który na jej oczach z zimną krwią zamordował bezbronnego więźnia. Poruszony śpiewem Mileny Franz zaczyna się nią interesować. Tak zrodzi się jedna z najbardziej poruszających i niezwykłych historii miłosnych czasów Holocaustu.

Opinie o ebooku Czerń i purpura - Wojciech Dutka

Fragment ebooka Czerń i purpura - Wojciech Dutka

Wydanie elektroniczne

Woj­ciech Dut­ka(ur. 1979)

Zo­dia­kal­ny Byk, osob­nik upar­ty, nie­po­praw­ny pe­sy­mi­sta, czy­li ra­cjo­nal­ny opty­mi­sta. Ab­sol­went hi­sto­rii i po­dy­plo­mo­we­go stu­dium dzien­ni­kar­stwa. Wo­lun­ta­riusz, dzien­ni­karz ra­dio­wy, były pra­cow­nik uczel­ni me­dycz­nej, kon­sul­tant do spraw eu­ro­pej­skich pro­gra­mów ba­daw­czych, ostat­nio na­uczy­ciel hi­sto­rii. Zaj­mu­je się pol­ską hi­sto­rio­gra­fią prze­ło­mu XIX i XX wie­ku; pu­bli­ko­wał w re­no­mo­wa­nych cza­so­pi­smach na­uko­wych: „Prze­glą­dzie Hi­sto­rycz­nym”, „Cza­sach No­wo­żyt­nych”, „Klio”, „Kwar­tal­ni­ku Hi­sto­rii Ży­dów”, „Prze­glą­dzie Hu­ma­ni­stycz­nym” i „Rocz­ni­ku Hi­sto­rii Pra­sy Pol­skiej”. Współ­au­tor pra­cy o hi­sto­rii pol­skie­go pla­ka­tu me­dycz­ne­go, na­gro­dzo­nej przez Mi­ni­stra Zdro­wia w 2011. Au­tor opo­wia­dań, tomu po­ezji oraz czte­rech po­wie­ści hi­sto­rycz­nych: Krew fa­ra­onów, Brac­two Man­dy­lio­nu, Ta­niec sza­rań­czy i Czerń i pur­pu­ra. Pra­cu­je nad ko­lej­ny­mi książ­ka­mi za­ty­tu­ło­wa­ny­mi Kar­ta­giń­skie ostrze i La­bi­rynt Mi­no­tau­ra. Jest wiel­bi­cie­lem nie­miec­kie­go kina, chi­lij­skie­go wina i sa­mot­nych wę­dró­wek po gó­rach.

Tego au­to­ra

KREW FA­RA­ONÓW

TA­NIEC SZA­RAŃ­CZY

BRAC­TWO MAN­DY­LIO­NU

CZERŃ I PUR­PU­RA

Co­py­ri­ght © Woj­ciech Dut­ka 2013

All ri­ghts re­se­rved

Po­lish edi­tion co­py­ri­ght © Wy­daw­nic­two Al­ba­tros A. Ku­ry­ło­wicz 2013

Re­dak­cja: Piotr Choj­nac­ki

Zdję­cie na okład­ce: Wal­len­rock/Shut­ter­stock

Pro­jekt gra­ficz­ny okład­ki: An­drzej Ku­ry­ło­wicz

ISBN 978-83-7885-088-5

Wydawca

WYDAWNICTWO ALBATROS A. KURYŁOWICZ

Hlonda 2a/25, 02-972 Warszawa

www.wydawnictwoalbatros.com

Niniejszy produkt jest objęty ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że publiczne udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

PROLOG

Ma­rzec 1942

Po­ciąg za­trzy­mał się z ło­sko­tem na bocz­nej ram­pie sta­cji o nie­miec­kiej na­zwie Au­schwitz. Zgrzyt­nę­ły ry­gle. Ma­syw­ne drzwi pierw­sze­go wa­go­nu otwo­rzy­ły się z prze­ni­kli­wym pi­skiem. Po­tęż­ny es­es­man ryk­nął:

– He­raus!!!

W trans­por­cie znaj­do­wa­ło się ty­siąc ko­biet, ale żad­na z nich zu­peł­nie nie mia­ła po­ję­cia, co to za miej­sce. Przy­by­ły tu ze Sło­wa­cji. Pre­zy­dent tego współ­pra­cu­ją­ce­go z Trze­cią Rze­szą kra­ju, ka­to­lic­ki ksiądz Jo­zef Tiso, za­pła­cił Niem­com po pięć­set ma­rek za każ­de­go Żyda wy­wie­zio­ne­go przez nich w nie­zna­ne.

Po chwi­li do wa­go­nu po­de­szło kil­ku­na­stu więź­niów ubra­nych w bia­ło-nie­bie­skie pa­sia­ki. Na roz­kaz es­es­ma­na pod­sta­wi­li do wa­go­nów de­ski, po któ­rych, przy odro­bi­nie szczę­ścia i re­flek­su, dało się bez­piecz­nie zejść na zie­mię.

Dwu­dzie­sto­let­nia dziew­czy­na w skrom­nym ocie­pla­nym płasz­czu wio­sen­nym ze­szła po de­sce na żwir. Za nią ru­szy­ły inne ko­bie­ty.

CZĘŚĆ PIERWSZA

Rozdział IŻYWOTY RÓWNOLEGŁE

Cze­cho­sło­wa­cja, 1938

Duży pstrąg po­to­ko­wy o pięk­nej zie­lon­ka­wej skó­rze upstrzo­nej czer­wo­ny­mi plam­ka­mi chwy­cił za­wie­szo­ną na ha­czy­ku tłu­stą lar­wę chru­ści­ka. Prze­łknąw­szy sma­ko­wi­ty ką­sek, chciał umknąć w głę­bi­nę. Dziew­czy­na in­stynk­tow­nie za­cię­ła rybę, pod­no­sząc wę­dzi­sko w górę. Ener­gicz­ny­mi ru­cha­mi za­czę­ła zwi­jać żył­kę. Ryba była sil­na i nie da­wa­ła za wy­gra­ną. Szar­pa­ła na wszyst­kie stro­ny. Mi­le­na nie za­mie­rza­ła się jed­nak pod­dać. Prze­ciw­nie, siła ryby oraz jej de­ter­mi­na­cja w wal­ce o ży­cie utwier­dza­ły dziew­czy­nę w prze­ko­na­niu, że to ona musi wyjść zwy­cię­sko z tej wal­ki. Uciecz­ka przed trud­no­ścia­mi nie le­ża­ła w jej na­tu­rze, sko­rej do ro­man­tycz­nych unie­sień, ale i ra­cjo­nal­nej.

Sto­ją­cy obok oj­ciec da­wał jej rady. To od nie­go na­uczy­ła się ło­wić. Była dum­na z tego, że oj­ciec trak­to­wał ją jak syna. Gdy pstrąg wy­lą­do­wał wresz­cie na ka­mie­ni­stym i mo­krym brze­gu, dziew­czy­na ode­tchnę­ła. Wspól­ne węd­ko­wa­nie z oj­cem da­wa­ło jej dużo ra­do­ści. Mi­le­na była wy­so­ką, po­staw­ną i pięk­ną dziew­czy­ną o ciem­nych kasz­ta­no­wych wło­sach oraz po­cią­głej, de­li­kat­nej twa­rzy. Oj­ciec był z niej dum­ny. Uro­dy za­zdro­ści­ły jej wszyst­kie ko­le­żan­ki w kla­sie.

Na Sło­wa­cji miesz­ka­ło wów­czas oko­ło dzie­więć­dzie­się­ciu ty­się­cy Ży­dów. Żyli na ogół w mia­stach i trud­ni­li się han­dlem, choć opa­no­wa­li tak­że wol­ne za­wo­dy. Oj­ciec Mi­le­ny, sześć­dzie­się­cio­let­ni Elias Zin­ger, był praw­ni­kiem. Pro­wa­dził wła­sną prak­ty­kę rad­cow­ską. Jego za­wód da­wał pre­stiż spo­łecz­ny i sta­łe do­cho­dy. Zin­ger za­czy­nał za cza­sów ce­sa­rza Fran­cisz­ka Jó­ze­fa. Gdzieś na stry­chu znaj­do­wał się sta­ry za­ku­rzo­ny por­tret mo­nar­chy. Elias miał ocho­tę kie­dyś go wy­jąć i za­wie­sić na ścia­nie w re­pre­zen­ta­cyj­nym po­ko­ju, ale sło­wac­cy klien­ci za­pew­ne nie przy­ję­li­by tego ge­stu z sym­pa­tią. Był po pro­stu wdzięcz­ny ce­sa­rzo­wi, gdyż za jego pa­no­wa­nia wy­kształ­cił się na Uni­wer­sy­te­cie Wie­deń­skim i otwo­rzył prak­ty­kę na Sło­wa­cji, wów­czas za­pa­dłej pro­win­cji habs­bur­skie­go im­pe­rium.

Sta­ry Elias, wi­dząc, jak młod­sza cór­ka spraw­nie ra­dzi so­bie z węd­ko­wa­niem, ża­ło­wał w głę­bi du­szy, że nie uro­dzi­ła się chłop­cem. Dla re­li­gij­ne­go męż­czy­zny, nie­za­leż­nie od wy­zna­nia, nie ma chy­ba nic waż­niej­sze­go niż po­sia­da­nie syna. Jed­nak Naj­wyż­szy w swej nie­od­gad­nio­nej mą­dro­ści po­sta­no­wił na­gro­dzić swe­go od­da­ne­go słu­gę dwie­ma cór­ka­mi.

Jak przy­sta­ło na do­bre­go syna ży­dow­skie­go rad­cy praw­ne­go, Mi­le­na in­te­re­so­wa­ła się książ­ka­mi fi­lo­zo­ficz­ny­mi i re­li­gij­ny­mi, co nie przy­spa­rza­ło jej przy­ja­ció­łek wśród in­nych ży­dow­skich dziew­czyn. Spo­ty­ka­ła się na­to­miast z chrze­ści­ja­na­mi. Elias wpraw­dzie trak­to­wał go­jów z na­le­ży­tym dy­stan­sem, ale pa­trzył na ży­cie bar­dzo prag­ma­tycz­nie. Dzie­wię­ciu na dzie­się­ciu jego klien­tów było chrze­ści­ja­na­mi, nie za­bra­niał więc cór­ce kon­tak­tów z nimi, ale uwa­żał, że po­win­ny się one ogra­ni­czać do mi­ni­mum.

* * *

Cza­sa­mi Sło­wacz­ki za­pra­sza­ły Mi­le­nę na pod­wie­czor­ki. Nie były tak do­brze sy­tu­owa­ne jak ona. Na jed­nym z ta­kich wie­czor­ków po­zna­ła Da­wi­da. Miał osiem­na­ście lat i był bra­tem jej do­brej ko­le­żan­ki z kla­sy. Wi­dząc za­cie­ka­wie­nie Mi­le­ny, Jiz­ka pró­bo­wa­ła wy­tłu­ma­czyć jej, dla­cze­go Da­wid jest taki ry­cer­ski wo­bec ko­biet. Po­wie­dzia­ła, że chło­pak jest ak­ty­wi­stą Gwar­dii Hlin­ko­wej.

– Czy to ci lu­dzie, któ­rzy wy­bi­ja­ją szy­by w ży­dow­skich skle­pach? – za­py­ta­ła Mi­le­na.

– Nie, skąd­że – od­rze­kła Jiz­ka – to bar­dzo po­boż­ni chłop­cy. Nio­są bal­da­chim nad bi­sku­pem pod­czas pro­ce­sji Bo­że­go Cia­ła.

Wy­ja­śnie­nie ko­le­żan­ki nie było wy­star­cza­ją­ce. Mi­le­na nie mo­gła zro­zu­mieć, dla­cze­go nie­sie­nie bal­da­chi­mu nad bi­sku­pem jest w oczach ka­to­lic­kich ró­wie­śni­ków for­mą no­bi­li­ta­cji. Mo­gła so­bie je­dy­nie wy­obra­żać, że bi­skup to ktoś rów­nie waż­ny jak ra­bin Bra­ty­sła­wy. Na­to­miast Da­wid, do­brze zbu­do­wa­ny blon­dyn, jej się po­do­bał. Ze zwy­kłej dziew­czę­cej próż­no­ści uzna­ła, że po­ta­jem­nie bę­dzie wy­mie­niać z nim li­ści­ki za po­śred­nic­twem ko­le­żan­ki.

Te li­ści­ki były tyl­ko nie­win­nym flir­tem, po­wie­wem mło­do­ści, a jed­no­cze­śnie wy­ra­zem tę­sk­no­ty za po­zna­niem lu­dzi, któ­rzy nie na­le­że­li do jej świa­ta. Elias Zin­ger był li­be­ral­nym ży­dow­skim oj­cem, ale jego li­be­ra­lizm miał gra­ni­ce. Cór­ka nie mo­gła sama wy­brać męż­czy­zny, z któ­rym chcia­ła­by się zwią­zać. Mia­ła być wier­ną cór­ką Izra­ela. To­też flirt z Da­wi­dem, w swej tre­ści i for­mie bar­dzo dzie­cin­ny, po­zwa­lał dziew­czy­nie za­spo­ko­ić jej ego­istycz­ną, ale zu­peł­nie na­tu­ral­ną w tym wie­ku po­trze­bę by­cia ad­o­ro­wa­ną przez chłop­ców.

Flirt trwał przez lato ty­siąc dzie­więć­set trzy­dzie­ste­go ósme­go roku. Mi­le­na wie­lo­krot­nie da­wa­ła Da­wi­do­wi do zro­zu­mie­nia, jak bar­dzo jej na nim za­le­ży. Na­po­my­ka­ła o jego zręcz­no­ści, o tym, że uj­mu­je ją spo­sób, w jaki od­no­si się do dziew­cząt, oraz że jest bar­dzo szar­manc­ki, a przy tym dys­kret­ny i czu­ły.

Pi­sa­ła do nie­go w taki spo­sób, mimo iż mia­ła świa­do­mość, że wśród re­li­gij­nych Ży­dów ko­bie­ta, za­chę­ca­ją­ca męż­czy­znę do ak­tyw­niej­sze­go flir­tu, nie­chyb­nie wy­wo­ła­ła­by skan­dal. Jed­nak Mi­le­na mia­ła skłon­ność do do­syć pro­wo­ka­cyj­ne­go za­cho­wa­nia. Pod­świa­do­mie wy­czu­wa­ła, iż oj­ciec ża­ło­wał, że nie uro­dzi­ła się chło­pa­kiem, i ta nie­zwy­kła śmia­łość, z jaką pod­cho­dzi­ła do wszyst­kich swo­ich spraw, cza­sa­mi na­pa­wa­ła ro­dzi­ców oba­wa­mi co do tego, jak cór­ka po­kie­ru­je swo­im ży­ciem.

Po­mi­mo nie­po­ko­jów mię­dzy­na­ro­do­wych lato ty­siąc dzie­więć­set trzy­dzie­ste­go ósme­go roku Mi­le­na spę­dzi­ła, pi­sząc li­ści­ki do Da­wi­da. Ba­wi­ło ją to. Sama się so­bie dzi­wi­ła, że przy­kła­da­ła tak wiel­ką wagę do tych nie­zno­śnie pu­stych słów i też z taką aten­cją trak­to­wa­ła samo pi­sa­nie. Po­pra­wia­ła każ­dy li­ścik do Da­wi­da po kil­ka razy, zmie­nia­jąc ton albo uwy­pu­kla­jąc te ce­chy chło­pa­ka, któ­re się jej po­do­ba­ły, i te, któ­re bu­dzi­ły w niej sprzecz­ne od­czu­cia. Kie­dy do­sta­wa­ła od­po­wiedź, w któ­rej Da­wid da­wał wy­raz swo­je­mu za­sko­cze­niu tak „szyb­ko po­stę­pu­ją­cą zna­jo­mo­ścią” i przy­stę­po­wał do nie­zdar­ne­go tłu­ma­cze­nia się z ja­kiejś swo­jej wady, Mi­le­na, cią­gle ma­jąc nad nim prze­wa­gę, za­czy­na­ła sto­so­wać oso­bli­wą ko­bie­cą „dia­lek­ty­kę”. Pi­sa­ła, że za­chwy­ca ją przede wszyst­kim jego wro­dzo­na skrom­ność, ale on nie ro­zu­mie jej ser­ca. Ona sta­ra­ła się prze­cież mu wy­ja­śnić, na czym po­le­ga­ją jego błę­dy (na przy­kład nie uczył się fran­cu­skie­go). To spo­wo­do­wa­ło, że Da­wid ze­rwał ko­re­spon­den­cję. Wy­trzy­mał de­li­kat­ne, ale i wy­czu­wal­nie iro­nicz­ne przy­ty­ki, ale nie mógł znieść lek­kiej drwi­ny ze stro­ny ko­bie­ty. Mi­le­na nie chcia­ła ura­zić go ce­lo­wo.

Na po­cząt­ku wrze­śnia ty­siąc dzie­więć­set trzy­dzie­ste­go ósme­go roku w Cze­cho­sło­wa­cji w ży­cie co­dzien­ne wdarł się już wrzask pew­ne­go po­ko­jo­we­go ma­la­rza spod Sal­zbur­ga, do­ma­ga­ją­ce­go się po­sza­no­wa­nia praw nie­miec­kiej mniej­szo­ści w Su­de­tach. Mi­le­na zu­peł­nie się tym nie przej­mo­wa­ła. Była bar­dzo nie­za­do­wo­lo­na, że stra­ci­ła swo­ją let­nią za­baw­kę – Da­wi­da. Mo­gła prze­cież prze­cią­gnąć ten nie­win­ny żar­cik odro­bi­nę dłu­żej. Nie cier­pia­ła przy tym we­wnętrz­nie. Ra­czej cier­pia­ła jej próż­ność, owa lek­ka, nie­zno­śnie iry­tu­ją­ca, a przy tym zu­peł­nie na­tu­ral­na stro­na ko­bie­cej du­szy.

Au­stria, 1938

Dra­sen­ho­fen jest za­po­mnia­ną przez Boga mie­ścin­ką w Au­strii, tuż obok cze­skiej gra­ni­cy. Nad ma­leń­kim ry­necz­kiem wzno­si się ko­ściół, któ­ry jest je­dy­ną bu­dow­lą wi­docz­ną w pro­mie­niu ki­lo­me­tra. Au­striac­ka pro­win­cja jak­by na prze­kór upły­wo­wi cza­su za­cho­wa­ła daw­ny styl ży­cia. Dra­mat co­dzien­no­ści to­czył się we­dług ja­sne­go i z daw­na za­pla­no­wa­ne­go sce­na­riu­sza. Dzwon ko­ścio­ła pa­ra­fial­ne­go co­dzien­nie wzy­wał wier­nych na mszę, a miesz­kań­cy przy­cho­dzi­li do skle­pu We­imer­tów po świe­że wę­dli­ny.

Bab­ka Fran­cisz­ka We­imer­ta mia­ła osiem­dzie­siąt lat i za­wsze sta­ra­ła się być pierw­sza w ko­ście­le. Sia­da­ła nie­odmien­nie w pierw­szej ław­ce od oł­ta­rza i przed mszą gło­śno od­ma­wia­ła ró­ża­niec. Jej głę­bo­ka, szcze­ra re­li­gij­ność mia­ła wpływ na wnucz­ka. Szes­na­sto­let­ni Fran­ci­szek peł­nił bo­wiem funk­cję prze­ło­żo­ne­go mi­ni­stran­tów. Jako ulu­bie­niec sta­rusz­ki mu­siał się pod­po­rząd­ko­wy­wać ma­rze­niom bab­ci, snu­ją­cej da­le­ko­sięż­ne pla­ny, a star­sza pani de­cy­do­wa­ła w domu We­imer­tów o wie­lu rze­czach, zdo­byw­szy uprzed­nio ogrom­ny wpływ na syna i sy­no­wą. Wi­dzia­ła oczy­ma du­szy swe­go wnucz­ka jako księ­dza, od­da­ne­go na służ­bę Bogu i Ko­ścio­ło­wi. Jed­nak ma­rze­nia ma­rze­nia­mi, a obok nich, jak­by zu­peł­nie na prze­kór, w Au­strii za­cho­dzi­ły nie­od­wra­cal­ne zmia­ny.

An­schluss przy­szedł spo­dzie­wa­nie. Prze­cięt­ni Au­stria­cy, tacy jak ro­dzi­na We­imer­tów, przy­ję­li go z obo­jęt­no­ścią. Być czę­ścią wiel­kich Nie­miec, a nie tej śmiesz­nej, dzie­się­cio­mi­lio­no­wej re­pu­bli­ki, zna­czy­ło „coś”. Wie­lu Au­stria­ków żyło bo­wiem wspo­mnie­niem daw­nej chwa­ły domu habs­bur­skie­go. Upa­dek re­pu­bli­ki nic dla tych lu­dzi nie zna­czył. Oj­ciec Fran­cisz­ka We­imer­ta, Jo­sef, nie­zbyt się tym fak­tem prze­jął. Roz­ci­nał w dal­szym cią­gu wie­prze do­star­cza­ne przez oko­licz­nych go­spo­da­rzy, ro­bił z nich sal­ce­so­ny, wę­dził szyn­ki i w tym co­dzien­nym wi­rze wę­dzo­nych świń­skich ogo­nów, łbów i kieł­bas nie miał cza­su, żeby przej­mo­wać się czymś tak abs­trak­cyj­nym, jak Re­pu­bli­ka Au­strii. Jo­sef We­imert nie miał gło­wy do po­li­ty­ki. Po­li­ty­ka bo­wiem to sztu­ka trud­nych kom­pro­mi­sów. A on nie lu­bił kom­pro­mi­sów, gdyż wy­ma­ga­ły od nie­go wy­sił­ku in­te­lek­tu­al­ne­go, z któ­rym źle się czuł, i więk­szość waż­nych dla domu de­cy­zji spy­chał na ko­bie­ty, zwłasz­cza na swo­ją mat­kę, a bab­kę Fran­cisz­ka. Oprócz kom­pro­mi­sów Jo­sef We­imert nie lu­bił Pru­sa­ków, czy­li wszyst­kich Niem­ców mó­wią­cych in­nym ak­cen­tem od tego, ja­kie­go uży­wa­ło się w Gór­nej Au­strii lub – w osta­tecz­no­ści – w oko­li­cach Wied­nia. Gdy więc fa­szy­ści po raz pierw­szy pró­bo­wa­li prze­jąć wła­dzę w re­pu­bli­ce za rzą­dów kanc­le­rza En­gel­ber­ta Dol­l­fus­sa, oj­ciec skwi­to­wał to stwier­dze­niem:

– Co ci okrop­ni Pru­sa­cy so­bie my­ślą?

An­schluss z mar­ca ty­siąc dzie­więć­set trzy­dzie­ste­go ósme­go roku sta­no­wił dla ojca nic nie­zna­czą­cy epi­zod, w czym po­waż­ny udział mia­ła jego mat­ka, ro­do­wi­ta Ba­war­ka znad rze­ki Inn. Po­wie­dzia­ła mu, że ich ro­dzi­na od trzy­stu lat bu­do­wa­ła swo­ją po­zy­cję uczci­wych i rze­tel­nych rzeź­ni­ków. Nig­dy ża­den z przod­ków Jo­se­fa We­imer­ta nie sprze­da­wał ohyd­nej pasz­te­tów­ki jako wą­tro­bian­ki, a Kra­kau­er, naj­bar­dziej tra­dy­cyj­na z au­striac­kich kieł­bas, nig­dy nie miał wię­cej sło­ni­ny, niż wy­ni­ka­ło to z prze­pi­su. I sko­ro od trzy­stu lat nikt nie na­rze­kał na wę­dli­ny We­imer­tów, nie było żad­ne­go po­wo­du, by lu­dzie mie­li na nie na­rze­kać w Au­strii pod pa­no­wa­niem Hi­tle­ra. To był prag­ma­tyzm co­dzien­no­ści. Dla­te­go oj­ciec prze­szedł nad An­schlus­sem do po­rząd­ku i skwi­to­wał włą­cze­nie Au­strii do Nie­miec la­pi­dar­nym stwier­dze­niem:

– Nie po­zwól­my, aby ta zmia­na za­wa­ży­ła na na­szym ży­ciu.

Ro­dzi­na We­imer­tów była naj­oso­bliw­szym mi­zo­gi­nicz­nym pa­triar­cha­tem, jaki moż­na so­bie wy­obra­zić. Sło­wo ojca było świę­te, ale tyl­ko wów­czas, kie­dy za­ak­cep­to­wa­ła je bab­ka. Anna Te­re­sa We­imert de­cy­do­wa­ła, jaki kształt ma mieć stru­del na Boże Na­ro­dze­nie, jak dłu­go na­le­ży pra­żyć jabł­ka na ów stru­del, jaki stół na­le­ży ku­pić, żeby nie znisz­czyć dę­bo­wej pod­ło­gi w sa­lo­nie, i wresz­cie ja­kie lek­tu­ry po­win­na czy­tać sy­no­wa w cza­sie cią­ży. Mat­ka Fran­cisz­ka, Ho­no­ra­ta z domu Au­fhau­ser, nie była żad­ną bły­sko­tli­wą in­te­lek­tu­alist­ką, tyl­ko po­boż­ną ko­bie­tą o wiel­kim ser­cu, któ­ra pra­ła, sprzą­ta­ła, opo­rzą­dza­ła dom i ro­dzi­ła dzie­ci. By­najm­niej nie zo­sta­ła do tego zmu­szo­na. To był jej wła­sny wy­bór, wy­ni­ka­ją­cy z po­trze­by ser­ca.

W ta­kiej ro­dzi­nie przy­szedł na świat Fran­ci­szek We­imert. Miał dwu star­szych bra­ci: Lo­ren­za, le­ka­rza, czło­wie­ka uczyn­ne­go i oczy­ta­ne­go, oraz jego zu­peł­ne prze­ci­wień­stwo, Frie­dri­cha, ro­bot­ni­ka pra­cu­ją­ce­go w Wied­niu i rzad­ko za­glą­da­ją­ce­go do Dra­sen­ho­fen, osob­ni­ka z na­tu­ry sa­mot­ne­go, in­tro­wer­tycz­ne­go, ro­dzin­ne­go dzi­wa­ka.

Franz był trze­cim, naj­młod­szym sy­nem, uko­cha­nym dziec­kiem, grzecz­nym, uczyn­nym. Nig­dy nie szu­kał zwa­dy z ró­wie­śni­ka­mi, po­ma­gał ojcu, pil­nie się uczył i cho­dził co­dzien­nie do ko­ścio­ła.

* * *

Świę­to Pas­chy przy­pa­da­ją­ce wio­sną ty­siąc dzie­więć­set trzy­dzie­ste­go dzie­wią­te­go roku było na swój spo­sób nie­zwy­kłe. Od­by­wa­ło się w at­mos­fe­rze nie­wy­tłu­ma­czal­ne­go dla wie­lu lu­dzi roz­dwo­je­nia. Wio­sną tego roku osta­tecz­nie umar­ła Cze­cho­sło­wa­cja. Po­wsta­ło wol­ne pań­stwo sło­wac­kie, z za­sa­dy an­ty­cze­skie, ul­tra­ka­to­lic­kie i za­ja­dle an­ty­se­mic­kie, co Sło­wa­cy sta­ra­li się oka­zać Ży­dom na każ­dym kro­ku. Oj­ciec Mi­le­ny przed roz­pa­dem Cze­cho­sło­wa­cji był po pro­stu wzię­tym praw­ni­kiem. Po upad­ku Cze­cho­sło­wa­cji był da­lej do­brym praw­ni­kiem, ale już ży­dow­skim. Przy­miot­nik „ży­dow­ski”, wy­zna­cza­ją­cy nie­wi­dzial­ną gra­ni­cę na­ro­do­wo­ści, ozna­czał de­spe­ra­cję. Me­ce­nas Elias Zin­ger był „tam­tym” praw­ni­kiem, czy­li ży­dow­skim krwio­pij­cą wy­sy­sa­ją­cym pie­nią­dze z bied­nych Sło­wa­ków, któ­rzy żyją prze­cież w swo­im wła­snym kra­ju zgod­nie z na­ucza­niem Ko­ścio­ła.

Mi­le­na nie prze­pa­da­ła za Pas­chą, mimo że świę­to to sta­no­wi­ło cen­trum ży­dow­skie­go świa­ta. Nie lu­bi­ła sprzą­ta­nia, a ży­dow­ska tra­dy­cja na­ka­zy­wa­ła przy­go­to­wa­nie za­rów­no du­szy, jak i miesz­ka­nia. Każ­da fi­li­żan­ka mu­sia­ła lśnić. Mi­le­na nie lu­bi­ła ja­jek ja­da­nych w cza­sie se­de­ru, uro­czy­stej ro­dzin­nej ko­la­cji, oraz gorz­kich ziół, chrza­nu, cy­ko­rii i sa­ła­ty. Jed­nak w tym roku dziew­czy­na wy­czu­wa­ła dziw­ny nie­po­kój, jaki udzie­lał się uko­cha­ne­mu ojcu. Nie po­tra­fi­ła wy­tłu­ma­czyć źró­dła tego lęku. Do tej pory oj­ciec (w mniej­szym stop­niu mat­ka) trzy­mał ją pod klo­szem, żyła więc w bło­giej nie­świa­do­mo­ści nad­cią­ga­ją­cej bu­rzy. I cho­ciaż Sło­wa­cja nie była wol­na od an­ty­se­mi­ty­zmu, Mi­le­na nie do­strze­ga­ła żad­nych za­gro­żeń. Żyła w swo­im świe­cie. Nic poza nią samą nie wzbu­dza­ło jej za­in­te­re­so­wa­nia.

Flirt z Da­wi­dem uzmy­sła­wiał jej kru­chość re­la­cji mię­dzy ludź­mi po­cho­dzą­cy­mi z dwu świa­tów. Łu­dzi­ła się na­iw­nie, że może prze­nik­nąć do świa­ta ka­to­li­ków, a oni mogą po­znać jej świat. Za­wio­dła się. Her­me­tycz­ność tych dwu śro­do­wisk oka­za­ła się zbyt wiel­ka. Do opa­mię­ta­nia we­zwał ją oj­ciec, któ­ry sły­sząc, że cór­ka wy­mie­nia­ła li­ści­ki ze Sło­wa­kiem, i do tego ka­to­li­kiem, rzekł:

– Pa­mię­taj, że Naj­wyż­szy prze­zna­czył ci los ży­dow­skiej żony.

Ta sta­now­czość ojca, zna­mio­nu­ją­ca jego ten­den­cję do uszczę­śli­wia­nia cór­ki we­dług pra­wa i zwy­cza­ju ich dum­ne­go ludu, owej wio­sny mia­ła tak­że dru­gie dno, któ­re­go Mi­le­na nie chcia­ła i nie po­tra­fi­ła do­strzec. Po wie­cze­rzy pas­chal­nej, po wy­pi­ciu trzech kie­li­chów wy­traw­ne­go ko­szer­ne­go wina (w każ­dym po­boż­nym ży­dow­skim domu czwar­ty kie­lich był nie­zmien­nie prze­zna­czo­ny dla pro­ro­ka Elia­sza), oj­ciec oświad­czył ro­dzi­nie:

– Mu­si­my wspól­nie za­de­cy­do­wać, czy zo­sta­je­my tu­taj, na Sło­wa­cji, czy wy­jeż­dża­my do Pa­le­sty­ny.

Za tymi sło­wa­mi kry­ła się wiel­ka tro­ska o byt ro­dzi­ny. Wszy­scy ocze­ki­wa­li, że to oj­ciec po­dej­mie de­cy­zję. Sta­ry Elias Zin­ger wy­znał więc, że roz­ma­wiał z ra­bi­nem i przy­ja­cie­lem ro­dzi­ny, do­stoj­nym Maj­zel­sem. Ra­zem do­szli do wnio­sku, że trze­ba za­cho­wać spo­kój. Sło­wa­cja była ich kra­jem, nie­za­leż­nie od tego, co my­śle­li o tym Sło­wa­cy. Sko­ro bu­do­wa­li ten kraj za Fran­cisz­ka Jó­ze­fa, jako część habs­bur­skiej mo­nar­chii, a po­tem bu­do­wa­li go w Cze­cho­sło­wa­cji Ma­sa­ry­ka, to cze­muż nie mie­li­by da­lej być sło­wac­ki­mi Ży­da­mi za rzą­dów księ­dza Tiso? Po­sta­no­wi­li, że zo­sta­ną.

Mi­le­na wca­le nie chcia­ła je­chać do Pa­le­sty­ny. Prze­ra­ża­ła ją od­le­głość tego pu­styn­ne­go kra­ju, z któ­rym nie czu­ła żad­nej wię­zi. Poza tym bała się cięż­kich wa­run­ków ży­cia, gdyż po­noć wie­lu osad­ni­ków ży­dow­skich wio­dło ży­wot pra­wie no­ma­dycz­ny, a na pew­no bar­dzo asce­tycz­ny. Gdy usły­sza­ła, że zo­sta­ną na Sło­wa­cji, bar­dzo się ucie­szy­ła. Mia­ła przy­najm­niej pew­ność, że spo­koj­nie roz­pocz­nie stu­dia w bra­ty­sław­skim kon­ser­wa­to­rium.

Rozdział IIRODZINNE SZCZĘŚCIE

Naj­lep­szym przy­ja­cie­lem Fran­cisz­ka był Ba­stian Schil­ling. Jego ro­dzi­ce byli wła­ści­cie­la­mi naj­więk­sze­go ma­jąt­ku w Dra­sen­ho­fen, po­wszech­nie sza­no­wa­ny­mi oby­wa­te­la­mi i do­bry­mi ka­to­li­ka­mi. Chłop­cy przy­jaź­ni­li się od pia­skow­ni­cy. Ra­zem re­pe­ro­wa­li drew­nia­ne sa­mo­cho­dzi­ki, ra­zem kra­dli naj­doj­rzal­sze cze­re­śnie i ra­zem pod­glą­da­li dziew­czy­ny. Ich przy­jaźń prze­trwa­ła wszyst­kie pró­by dzie­ciń­stwa i wcze­snej, bar­dzo nie­win­nej mło­do­ści.

Ba­stian miał bra­ta, młod­sze­go o dzie­sięć lat pu­co­ło­wa­te­go chłop­ca imie­niem Man­fred, któ­ry da­rzył star­sze­go bra­ta uwiel­bie­niem. W za­sa­dzie był naj­nor­mal­niej­szym ra­do­snym i po­god­nym dziec­kiem, z tą je­dy­nie róż­ni­cą, że w wie­ku sied­miu lat mó­wił tyl­ko kil­ka słów: mama, tata, Ba­stian, jeść, kupa, spać. Cier­piał na mon­go­lizm i sta­no­wił dla Schil­lin­gów wsty­dli­wy kło­pot. Na­wet gdy­by ro­dzi­na chcia­ła ukryć Man­fre­da przed wścib­ski­mi oczy­ma miesz­kań­ców Dra­sen­ho­fen, nic by to nie dało. W ma­łych mia­stecz­kach wszy­scy wie­dzą wszyst­ko o wszyst­kich. Man­fred był ułom­ny, ale to wca­le nie ozna­cza­ło, że jego nie­peł­no­spraw­ność kła­dła się cie­niem na sto­sun­kach Schil­lin­gów z in­ny­mi ro­dzi­na­mi. Po­twier­dzi­ła to przy­jaźń mię­dzy Ba­stia­nem i Fran­zem. Jed­nak wraz z „no­wy­mi, na­ro­do­wo­so­cja­li­stycz­ny­mi cza­sa­mi” za­uwa­żal­ne sta­ło się pew­ne de­li­kat­nie na­pię­cie. Man­fred wła­ści­wie sam nie opusz­czał już domu. Mógł wy­cho­dzić tyl­ko w to­wa­rzy­stwie mat­ki, a na­wet wte­dy oby­dwo­je prze­my­ka­li tak szyb­ko, jak gdy­by mat­ce się spie­szy­ło.

Franz na­wet po­lu­bił Man­fre­da, któ­ry był bar­dzo ufny. Jako star­szy mi­ni­strant, opie­ku­ją­cy się młod­szy­mi adep­ta­mi służ­by li­tur­gicz­nej, sta­rał się trak­to­wać chłop­ca z naj­więk­szą de­li­kat­no­ścią i zro­zu­mie­niem. Na­ma­wiał przy­ja­cie­la, by miał po­dob­ne po­dej­ście do bra­ta. Za­uwa­żył bo­wiem, że mimo bez­gra­nicz­ne­go od­da­nia i bra­ter­skiej mi­ło­ści Ba­stian od­no­sił się do Man­fre­da z re­zer­wą, wręcz z lek­ce­wa­że­niem.

Ta uczu­cio­wa nie­rów­ność po­głę­bi­ła się, gdy nie­spo­dzie­wa­nie w czerw­cu ty­siąc dzie­więć­set trzy­dzie­ste­go ósme­go roku Ba­stian wstą­pił do Hi­tler­ju­gend. Ro­dzi­ce Ba­stia­na uzna­li to za na­tu­ral­ny pro­ces. W prze­ci­wień­stwie do ro­dzi­ny Fran­za, któ­ra trzy­ma­ła się z da­le­ka od po­li­ty­ki, ro­dzi­ce Ba­stia­na szyb­ko zo­rien­to­wa­li się, że mogą dużo zy­skać na przy­stą­pie­niu do NSDAP. Włą­czy­li się tym sa­mym w ogrom­ny pro­ces spo­łecz­ny obej­mu­ją­cy całe Niem­cy. Par­tia Hi­tle­ra od­no­to­wa­ła gwał­tow­ny przy­rost licz­by człon­ków wła­śnie w dwu ostat­nich la­tach, na fali suk­ce­sów wo­dza. Ro­dzi­ce Ba­stia­na, za­moż­ni au­striac­cy rol­ni­cy, przy­łą­czy­li się do ru­chu na­zi­stow­skie­go z czy­ste­go ko­niunk­tu­ra­li­zmu i dla świę­te­go spo­ko­ju. Ich syn Ba­stian, w któ­rym po­kła­da­li wszyst­kie na­dzie­je, po pro­stu nie mógł nie przy­na­le­żeć do naj­lep­szej czę­ści nie­miec­kiej mło­dzie­ży, do Hi­tler­ju­gend. Gdy chło­pak wstą­pił do or­ga­ni­za­cji, Schil­lin­go­wie nie prze­sta­li cho­dzić do ko­ścio­ła. Wpraw­dzie pan Schil­ling po­ja­wiał się tam rza­dziej, ale de­wo­cja pani Schil­ling po­głę­bia­ła się wprost pro­por­cjo­nal­nie do obo­jęt­no­ści męża. Pani Schil­ling szu­ka­ła w wie­rze uciecz­ki, od­kąd jej mąż po­wziął trud­ną, ale zgod­ną z li­nią par­tii de­cy­zję, by po­wie­rzyć wy­cho­wa­nie upo­śle­dzo­ne­go syna na­ro­do­wo­so­cja­li­stycz­ne­mu pań­stwu.

Pew­nej dusz­nej nie­dzie­li la­tem ty­siąc dzie­więć­set trzy­dzie­ste­go ósme­go roku oby­dwaj przy­ja­cie­le, Franz i Ba­stian, spo­tka­li się na le­mo­nia­dzie. Fran­ci­szek wy­czuł za­kło­po­ta­nie to­wa­rzy­sza. Coś się mu­sia­ło stać. Za­wsze wie­dział, gdy Ba­stian do­stał la­nie od ojca za wa­ga­ry, pod­kra­da­nie cze­re­śni z cu­dzych ogro­dów albo za ko­lej­ną dwó­ję z ma­te­ma­ty­ki, ich ulu­bio­ne­go przed­mio­tu.

– Co się sta­ło?

Ba­stian nie spie­szył się z od­po­wie­dzią.

– Nie wiem, czy po­wi­nie­nem ci o tym mó­wić.

– Je­śli nie chcesz, to nie mów.

– Mu­szę to ko­muś po­wie­dzieć – od­parł Ba­stian po­spiesz­nie, jak­by chciał zrzu­cić z sie­bie ja­kiś cię­żar. – Oj­ciec wy­słał Man­fre­da do ośrod­ka opie­kuń­czo-wy­cho­waw­cze­go w Sak­so­nii.

– Co ta­kie­go? – Fran­ci­szek nie krył zdzi­wie­nia.

– Awan­tu­ra trwa­ła pra­wie mie­siąc, ale w koń­cu oj­ciec wy­mógł to na mat­ce. Wiesz, moi sta­rzy bar­dzo się zmie­ni­li, od­kąd wstą­pi­li do par­tii. Oj­ciec chce pro­wa­dzić ży­cie to­wa­rzy­skie. Po­zna­li dużo cie­ka­wych lu­dzi.

– Na­ro­do­wych so­cja­li­stów?

– Tak, to w więk­szo­ści par­tyj­ni zna­jo­mi. Nie mo­gli­śmy udzie­lać się to­wa­rzy­sko przez Man­fre­da. Ro­dzi­ce się go wsty­dzi­li. Te­raz mają kło­pot z gło­wy. Wy­sła­li go do ja­kie­goś ośrod­ka, gdzie mają go le­czyć. Ten za­kład zo­stał stwo­rzo­ny przez Füh­re­ra spe­cjal­nie z my­ślą o ta­kich dzie­ciach jak Man­fred. Za­pew­nia­ją tam opie­kę przez dwa­dzie­ścia czte­ry go­dzi­ny na dobę. Może to le­piej. W domu nikt nie miał dla nie­go cza­su.

– A ty co o tym my­ślisz? – za­py­tał za­nie­po­ko­jo­ny Fran­ci­szek.

– Będę mógł go wi­dy­wać ra­zem z ro­dzi­ca­mi. To tyl­ko kil­ka go­dzin jaz­dy sa­mo­cho­dem – od­rzekł Ba­stian, uni­ka­jąc jed­nak wzro­ku przy­ja­cie­la.

– To nie jest od­po­wiedź na moje py­ta­nie, Ba­stia­nie. Chcę wie­dzieć, co ty o tym my­ślisz. Chcę znać two­je zda­nie.

– To prze­cież oj­ciec za­de­cy­do­wał. Ja nie mam nic do ga­da­nia.

– Na­le­gam – po­wie­dział sta­now­czo Fran­ci­szek.

Ba­stian po­pa­trzył ko­le­dze w oczy.

– My­ślę, że ro­dzi­ce źle zro­bi­li. Man­fred jest taki bez­bron­ny. On bę­dzie tam bar­dzo cier­piał. Ale co ja mo­głem zro­bić? Gdy­bym się sprze­ci­wił, oj­ciec stłukł­by mnie na kwa­śne jabł­ko. Mu­szę być prze­cież po­słusz­ny ro­dzi­com. Oj­ciec mó­wił, że na pew­no znaj­dą tam ja­kieś le­kar­stwo dla Man­fre­da.

Fran­ci­szek przy­jął wy­ja­śnie­nie przy­ja­cie­la. Po­cie­szał go, jak mógł. Ale nie po­tra­fił so­bie wy­obra­zić, ja­kie le­kar­stwo może wy­le­czyć umy­sło­we upo­śle­dze­nie.

* * *

La­tem ty­siąc dzie­więć­set trzy­dzie­ste­go dzie­wią­te­go roku, w kil­ka mie­się­cy po tym, jak woj­ska Hi­tle­ra za­ję­ły Pra­gę, Mi­le­na zda­ła do kon­ser­wa­to­rium. Dziew­czy­na ko­cha­ła mu­zy­kę i chcia­ła roz­wi­jać ta­lent. Oznaj­mi­ła ro­dzi­com, że nie wi­dzi się w roli kury do­mo­wej, zaj­mu­ją­cej się obej­ściem i do­glą­da­ją­cej, czy dzie­ci mają mo­kro, czy są głod­ne. Naj­zwy­czaj­niej w świe­cie nie mia­ła ocho­ty zo­stać po­boż­ną ży­dow­ską mat­ką i żoną. Była am­bit­ną i sa­mo­dziel­nie my­ślą­cą dziew­czy­ną i upie­ra­ła się sta­now­czo przy stu­diach mu­zycz­nych. Mat­ka po­cząt­ko­wo w ogó­le nie chcia­ła się zgo­dzić na dal­sze kształ­ce­nie cór­ki, ale wi­dząc jej upór, zgo­dzi­ła się na me­dy­cy­nę. Mi­le­na nie mia­ła jed­nak naj­mniej­sze­go za­mia­ru być le­ka­rzem. In­te­re­so­wa­ła ją wy­łącz­nie mu­zy­ka. W koń­cu ro­dzi­ce ule­gli. Mi­le­na po­szła do kon­ser­wa­to­rium.

Wkrót­ce wy­da­no za­rzą­dze­nie, na mocy któ­re­go stu­den­ci Ży­dzi mie­li sie­dzieć w od­dziel­nych ław­kach. Na wszyst­kich wy­dzia­łach bra­ty­sław­skie­go uni­wer­sy­te­tu get­to ław­ko­we zo­sta­ło wpro­wa­dzo­ne przy mil­czą­cej bez­rad­no­ści ży­dow­skich stu­den­tów, pię­ścia­mi Gwar­dii Hlin­ko­wej, z po­par­ciem władz uni­wer­sy­tec­kich. W kon­ser­wa­to­rium Ży­dzi sta­no­wi­li oko­ło dwu­dzie­stu pro­cent wszyst­kich stu­den­tów i pra­cow­ni­ków. Mu­sie­li się pod­po­rząd­ko­wać no­we­mu pra­wu. Pań­stwo Sło­wac­kie było te­raz na wskroś ka­to­lic­kie, a Ży­dów trak­to­wa­no jako nie­przy­ja­ciół wia­ry ka­to­lic­kiej lub cel ak­cji chry­stia­ni­za­cyj­nej, co zresz­tą zga­dza­ło się z ów­cze­sną po­li­ty­ką Wa­ty­ka­nu.

Tem­pe­ra­ment Mi­le­ny nie po­zwa­lał się jej pod­po­rząd­ko­wać no­we­mu pra­wu. Na wy­kła­dach za­sia­da­ła za­tem w pierw­szej ław­ce, obok dwu sło­wac­kich ko­le­ża­nek i wę­gier­skie­go stu­den­ta. Na sali za­pa­da­ła wów­czas ci­sza. Mi­le­na rzu­ci­ła więc wy­zwa­nie wszyst­kim ka­to­li­kom i choć ry­zy­ko­wa­ła upo­ko­rze­nie, po­sta­no­wi­ła, że bę­dzie trwa­ła przy swo­im wy­bo­rze. Na szczę­ście tego dnia wy­kła­dy z re­ne­san­so­we­go ma­dry­ga­łu miał pro­fe­sor Zi­zek, mark­si­zu­ją­cy es­te­ta, kon­te­sta­tor Be­ne­sa i ostat­nia oso­ba w kon­wer­sa­to­rium, któ­rą moż­na było uznać za zwo­len­ni­ka rzą­du księ­dza Tiso. Pro­fe­sor wszedł na salę. Zer­k­nął na stu­den­tów i z wy­ra­zem non­sza­lan­cji na twa­rzy ru­szył w stro­nę ka­te­dry. Jego zgar­bio­na po­stać zda­wa­ła się nik­nąć wśród obec­nych. Gdy wszedł na pod­wyż­sze­nie, ścią­gnął płaszcz i po­ło­żył go na sto­ją­cym obok krze­śle. Z tecz­ki wy­jął plik po­kre­ślo­nych pa­pie­rów i po­ło­żył go na bla­cie ka­te­dry. Za­ło­żył oku­la­ry w gru­bych opraw­kach z drze­wa wi­śnio­we­go. Spoj­rzał na Mi­le­nę, sie­dzą­cą w pierw­szej ław­ce, obok chrze­ści­jań­skich stu­den­tów.

– Nie wy­ba­czył­bym so­bie, gdy­by pani usia­dła w ostat­niej ław­ce – po­wie­dział do Mi­le­ny.

Sło­wa pro­fe­so­ra roz­ła­do­wa­ły at­mos­fe­rę. Wy­kład od­był się tak, jak gdy­by nie ist­niał rząd księ­dza Tiso. Po wy­kła­dzie ktoś jed­nak do­niósł wła­dzom uczel­ni, że pro­fe­sor Zi­zek nie pod­po­rząd­ko­wał się za­rzą­dze­niom władz i że po­zwo­lił Ży­dom na za­sia­da­nie w jed­nej ław­ce ze stu­den­ta­mi chrze­ści­jań­ski­mi. Pro­fe­so­ra na­tych­miast we­zwa­no na roz­mo­wę do rek­to­ra, ar­gu­men­to­wa­no, że swo­im nie­od­po­wie­dzial­nym za­cho­wa­niem nie po­wi­nien na­ra­żać uczel­ni na ry­zy­ko po­waż­nych kon­se­kwen­cji. Pod­su­nię­to mu tak­że do pod­pi­sa­nia zo­bo­wią­za­nie, że w przy­szło­ści nie do­pu­ści się ta­kich czy­nów. Zi­zek od­mó­wił pod­pi­sa­nia pa­pie­ru. Na­stęp­ne­go dnia wy­sła­no go na bez­płat­ny przy­mu­so­wy urlop.

Mi­le­na, mimo iż wie­dzia­ła, co sta­ło się z pro­fe­so­rem, nie prze­sta­ła kon­te­sto­wać po­li­ty­ki ka­to­lic­kie­go rzą­du Sło­wa­cji wo­bec swo­ich ży­dow­skich oby­wa­te­li. Na każ­dych za­ję­ciach za­sia­da­ła obok sło­wac­kich ko­le­ża­nek i ko­le­gów. Nie uszło to uwa­dze ani władz uczel­ni, ani ak­ty­wi­stów z mło­dzie­ży hlin­ko­wej, na­cjo­na­li­stycz­nej i ul­tra­ka­to­lic­kiej or­ga­ni­za­cji mło­dzie­żo­wej, jaką ksiądz Tiso zor­ga­ni­zo­wał na wzór Hi­tler­ju­gend.

Któ­re­goś dnia wra­ca­ła do domu. Pod­biegł do niej ko­le­ga z roku, Je­hu­da Szop­so­wic, ży­dow­ski stu­dent w kla­sie skrzy­piec. Za­wsze sia­dał z in­ny­mi ży­dow­ski­mi stu­den­ta­mi w prze­pi­sa­nej im oślej ław­ce. Był wyż­szy od Mi­le­ny nie­mal o gło­wę. No­sił mod­ną sza­rą ma­ry­nar­kę, miał ciem­ną, opa­li­zu­ją­cą kar­na­cję i sta­ran­nie wy­mo­de­lo­wa­ne bry­lan­ty­ną wło­sy. Go­guś, po­my­śla­ła Mi­le­na, nie lu­bię ta­kich chłop­ców.

– Je­steś bar­dzo od­waż­na – po­wie­dział, do­pę­dza­jąc ją na bra­ty­sław­skim tro­tu­arze.

Po­sła­ła mu peł­ne nie­uf­no­ści spoj­rze­nie.

– A ty je­steś tchó­rzem – wy­ce­dzi­ła z po­gar­dą. – Gdy­by­ście wszy­scy usie­dli ze mną w pierw­szym rzę­dzie, nikt nie od­wa­żył­by się prze­strze­gać tego prze­pi­su.

Przy­spie­szy­ła kro­ku, ale Szop­so­wic jej nie od­stę­po­wał.

– Od­pro­wa­dzę cię do domu – za­pro­po­no­wał.

– W żad­nym wy­pad­ku – od­par­ła dziew­czy­na. – W mo­jej ro­dzi­nie, gdy chło­pak od­pro­wa­dza dziew­czy­nę do domu, wszy­scy mają pra­wo my­śleć, że się jej oświad­czy.

– A więc da­jesz mi ko­sza na uli­cy?

– Na­tu­ral­nie – opar­ła cał­kiem se­rio Mi­le­na. – Ży­dow­ska dziew­czy­na musi dbać o re­pu­ta­cję. Tyl­ko to nam zo­sta­ło.

* * *

Kil­ka dni póź­niej do miesz­ka­nia Zin­ge­rów w cen­trum Bra­ty­sła­wy za­pu­ka­li gwar­dzi­ści Hlin­ki w asy­ście jed­ne­go po­li­cjan­ta.

Tego dnia w go­spo­dar­stwach wszyst­kich bra­ty­sław­skich Ży­dów mia­ły od­być się re­wi­zje. Po­szu­ki­wa­no ma­te­ria­łów wro­gich pań­stwu sło­wac­kie­mu, szka­lu­ją­cych hi­tle­row­skie Niem­cy, so­jusz­ni­ków rzą­du księ­dza Tiso, a tak­że kosz­tow­no­ści i – co naj­waż­niej­sze – ma­te­ria­łów „ma­soń­skich”. Ka­to­lic­ki rząd Sło­wa­cji wy­ka­zy­wał ob­se­syj­ną wręcz chęć de­ma­sko­wa­nia ma­so­ne­rii. Po­dob­nie jak we fran­ki­stow­skiej Hisz­pa­nii, uzna­no, że ma­so­ne­ria jest jed­nym z naj­więk­szych za­gro­żeń dla zdro­we­go spo­łe­czeń­stwa. Ży­dzi zo­sta­li po­wią­za­ni z ma­so­ne­rią. I ro­dzi­na Mi­le­ny mia­ła paść ofia­rą tej ob­se­sji.

Był ra­nek dnia sza­ba­so­we­go, kie­dy wszy­scy w miesz­ka­niu Zin­ge­rów usły­sze­li wy­raź­ne i co­raz na­tręt­niej­sze pu­ka­nie. Elias Zin­ger wstał z łóż­ka, na­cią­gnął szla­frok i pod­szedł do drzwi. Są­dził, że to do­zor­ca przy­niósł po­zo­sta­wio­ną przez goń­ca pra­sę. Otwo­rzył i w tej sa­mej chwi­li drzwi pchnię­te ja­kąś ogrom­ną siłą od­rzu­ci­ły Elia­sa Zin­ge­ra na ścia­nę. Gwar­dzi­ści wpa­dli do wnę­trza.

– Prze­szu­kać tę ży­dow­ską norę! – za­grzmiał naj­star­szy ran­gą bo­jów­karz.

Sły­sząc krzy­ki, Mi­le­na wsta­ła, aby spraw­dzić, co się dzie­je. Bo­jów­ka­rze prze­wra­ca­li ich miesz­ka­nie do góry no­ga­mi. Wy­rzu­ci­li wszyst­kie ubra­nia z szaf, po­tłu­kli za­sta­wę znaj­du­ją­cą się w kre­den­sie – spraw­dza­li, czy w tym ku­chen­nym me­blu Ży­dzi nie scho­wa­li kosz­tow­no­ści. Naj­wy­raź­niej mie­li w pa­mię­ci opo­wie­ści o ży­dow­skim zło­cie.

Prze­ra­żo­na mat­ka Mi­le­ny po­mo­gła wstać po­tur­bo­wa­ne­mu mę­żo­wi. Mi­le­na była zbyt prze­ra­żo­na, by uczy­nić co­kol­wiek.

– Te­raz mo­żesz so­bie w domu urzą­dzać de­mon­stra­cje.

Ja­sna alu­zja do za­cho­wa­nia Mi­le­ny w wyż­szej szko­le mu­zycz­nej nie po­zo­sta­wi­ła cie­nia wąt­pli­wo­ści, jaki był po­wód ata­ku. Naj­ście nie trwa­ło wię­cej jak pięt­na­ście mi­nut. Hlin­kow­cy za­ko­mu­ni­ko­wa­li po­li­cjan­to­wi, że nie zna­le­zio­no żad­nych nie­le­gal­nych ma­te­ria­łów. Funk­cjo­na­riusz prze­pro­sił za „uza­sad­nio­ne na­ru­sze­nie miru do­mo­we­go”. Wy­szli, trza­ska­jąc drzwia­mi.

Mi­le­na pła­ka­ła w ob­ję­ciach mat­ki. Nikt wcze­śniej nie za­kłó­cił spo­ko­ju jej domu i in­tym­no­ści w tak bru­tal­ny spo­sób. Mimo bólu i upo­ko­rze­nia Elias Zin­ger po­sta­no­wił dzia­łać. Nie za­mie­rzał pusz­czać tego gwar­dzi­stom pła­zem. Nikt prze­cież nie po­zba­wił ich praw pu­blicz­nych, a w nor­mal­nym kra­ju nie na­cho­dzi się lu­dzi w ich wła­snych do­mach. Na­pi­sał ostry pro­test do na­czel­ni­ka po­li­cji, a do pro­ku­ra­to­ra skie­ro­wał za­wia­do­mie­nie o do­ko­na­niu prze­stęp­stwa. Nikt jed­nak nie przy­szedł, aby do­ko­nać oglę­dzin miesz­ka­nia. Pro­ku­ra­tor znał Zin­ge­ra i zwle­kał z od­po­wie­dzią.

Po­li­cja przy­sła­ła list po dwóch ty­go­dniach. Stwier­dzo­no w nim, że prze­szu­ka­nia do­ko­na­no zgod­nie z obo­wią­zu­ją­cym pra­wem, cy­tu­jąc przy tym od­po­wied­ni de­kret pre­zy­den­ta Sło­wa­cji księ­dza Tiso, i że z po­wo­du szkód nie na­le­ży się Zin­ge­rom żad­ne od­szko­do­wa­nie. Bra­ty­sław­ski ko­men­dant po­li­cji wy­ra­ził na­to­miast ubo­le­wa­nie z po­wo­du for­my, w ja­kiej prze­szu­ka­nie się od­by­ło. Po prze­czy­ta­niu tego li­stu Zin­ge­ro­wie zda­li so­bie spra­wę, że sta­li się oby­wa­te­la­mi dru­giej ka­te­go­rii. Po­ża­ło­wa­li de­cy­zji o po­zo­sta­niu na Sło­wa­cji, ale oj­ciec wciąż chciał udo­wad­niać, że jest przy­dat­nym człon­kiem spo­łe­czeń­stwa, na­wet wte­dy, gdy wprost po­ka­zy­wa­no im drzwi.

* * *

Pro­boszcz pod­szedł do Fran­cisz­ka po mszy. Wy­raz smut­ku na twa­rzy sta­re­go księ­dza zwia­sto­wał ja­kąś smut­ną wia­do­mość.

– Synu – rzekł – ju­tro od­bę­dzie się msza po­grze­bo­wa.

Franz nie krył za­sko­cze­nia. Pro­boszcz nie miał w zwy­cza­ju in­for­mo­wać go o po­grze­bach, co naj­wy­żej wy­ra­żał pra­gnie­nie, aby Fran­ci­szek oraz inni mi­ni­stran­ci sta­wi­li się na nich jako służ­ba li­tur­gicz­na.

– Man­fred Schil­ling nie żyje – do­dał ksiądz.

Fran­ci­szek po­czuł lo­do­wa­ty skurcz w ser­cu. Pa­mię­tał prze­cież nie­daw­ną roz­mo­wę z Ba­stia­nem. Man­fred po­je­chał do szpi­ta­la. Ba­stian zdra­dzał mu w se­kre­cie oba­wy o bra­ta. Ale w naj­gor­szym kosz­ma­rze Fran­ci­szek nie mógł­by so­bie wy­obra­zić, aby Man­fred zmarł po nie­ca­łym mie­sią­cu po­by­tu w tym ośrod­ku. Chło­pak po­my­ślał, że mu­siał wy­da­rzyć się ja­kiś strasz­ny i nie­prze­wi­dzia­ny wy­pa­dek.

– Jak to się sta­ło? – za­py­tał Franz.

– Po­dob­no umarł na ser­ce – od­rzekł ksiądz. – Wiem to od ojca Man­fre­da, któ­ry go­dzi­nę temu przy­szedł do mnie, aby za­mó­wić mszę. Nie zwle­kaj i idź do ko­le­gi ze sło­wem po­cie­sze­nia. Tam dzie­je się coś nie­do­bre­go.

Fran­ci­szek po­spie­szył do Schil­lin­gów. Dra­sen­ho­fen nie jest roz­le­głe. Z jed­ne­go krań­ca na dru­gi moż­na przejść w dzie­sięć mi­nut. Franz miał jed­nak kło­po­ty, aby w ogó­le po­mó­wić z Ba­stia­nem. Oj­ciec za­bra­niał ro­dzi­nie roz­ma­wiać o śmier­ci Man­fre­da. Chło­pak nie dał jed­nak za wy­gra­ną. Po­cze­kał do zmro­ku i umó­wio­nym wcze­śniej zna­kiem, rzu­ca­jąc ka­mycz­kiem w okno po­ko­ju przy­ja­cie­la, wy­wo­łał go na ze­wnątrz. Ba­stian był w strasz­nym sta­nie. Bez prze­rwy pła­kał.

– Man­fred był taki bez­bron­ny – po­wta­rzał.

W koń­cu Fran­cisz­ko­wi uda­ło się wy­do­być od ko­le­gi nie­skład­ną opo­wieść, z któ­rej sam mógł wy­cią­gnąć wnio­ski. Oj­ciec Ba­stia­na za­bra­niał w ogó­le mó­wić o młod­szym synu, gdy ten wy­je­chał do Sak­so­nii. Mat­ka pró­bo­wa­ła prze­rwać tę zmo­wę mil­cze­nia, ale była bez­rad­na wo­bec za­twar­dzia­ło­ści sta­re­go Schil­lin­ga, „pana i męża”, jak ka­zał sie­bie na­zy­wać.

– Jak twój oj­ciec może się tak za­cho­wy­wać? – py­tał Franz.

– Może, jak wi­dzisz. Tyl­ko awan­tu­ra z mat­ką spra­wi­ła, że po­szedł do pro­bosz­cza dać na mszę.

– Jak się do­wie­dzie­li­ście o jego śmier­ci?

– Ze szpi­ta­la w Sak­so­nii przy­szła pacz­ka z urną i krót­ki urzę­do­wy list z in­for­ma­cją, że Man­fred zmarł na cięż­ką i nie­ule­czal­ną wadę ser­ca.

– Pro­boszcz mó­wił to samo.

– Wiem to od ojca, ale – tu­taj Ba­stian ści­szył głos, jak gdy­by wsty­dził się tego, co po­wie, lub chciał po­wie­rzyć przy­ja­cie­lo­wi naj­więk­szej wagi ta­jem­ni­cę – ja nie wie­rzę, żeby Man­fred miał wadę ser­ca. W tym szpi­ta­lu mie­li go za­bić i oj­ciec wie­dział, co się sta­nie, gdy odda go na le­cze­nie w Sak­so­nii. Nie­na­wi­dzę tego skur­wie­la.

– To twój oj­ciec.

– Fakt, spło­dził mnie – po­wie­dział or­dy­nar­nie Ba­stian. – Ale od­tąd nie jest już moim oj­cem.

* * *

Od po­grze­bu Man­fre­da mi­nę­ły dwa ty­go­dnie. Uro­czy­stość była na­der skrom­na, co kon­tra­sto­wa­ło z moż­li­wo­ścia­mi fi­nan­so­wy­mi ro­dzi­ny Schil­lin­gów. Urnę z pro­cha­mi chłop­czy­ka po­cho­wa­no w ro­dzin­nym gro­bow­cu. Man­fred stał się ab­so­lut­nym tabu. Jak gdy­by nie był człon­kiem ro­dzi­ny, jak gdy­by jego ułom­ność nie da­wa­ła bli­skim od­mien­ne­go, ale rów­nie war­to­ścio­we­go do­bra, wraż­li­wo­ści i cie­pła. Po pro­stu wy­ma­za­no go z pa­mię­ci, jak gdy­by nig­dy nie ist­niał.

Po po­grze­bie hu­cza­ło od plo­tek. Krą­ży­ły róż­ne wer­sje hi­sto­rii śmier­ci młod­sze­go syna Schil­lin­gów. Prze­wa­ża­ły jed­nak opi­nie, że jego ułom­ność in­te­lek­tu­al­na była wy­ni­kiem nie­do­ro­zwo­ju ogól­ne­go. Chło­piec miał po pro­stu bar­dzo sła­be ser­ce, któ­re pew­ne­go dnia nie wy­trzy­ma­ło. Lu­dzie do­szli do wnio­sku, że była to na­tu­ral­na śmierć. Gdy­by ro­dzi­ce nie wy­sła­li go na le­cze­nie do Sak­so­nii, to umarł­by w domu. Fran­ci­szek ni­ko­mu nie zdra­dził ta­jem­ni­cy po­wie­rzo­nej przez Ba­stia­na. Za­cho­wy­wał mil­cze­nie na­wet w domu, kie­dy ne­stor­ka rodu, wszech­wład­na bab­ka, po­wta­rza­ła wszyst­kie te opo­wie­ści, nie­ma­ją­ce zbyt wie­le wspól­ne­go z praw­dą.

Ru­mia­na i ży­wot­na bab­cia bar­dzo lu­bi­ła wie­czo­ra­mi wy­grze­wać się w fo­te­lu. Oj­ciec sie­dział z ku­flem piwa w ręku i zimą lu­bił pa­trzeć na drwa pło­ną­ce w ko­min­ku. Wio­sną i la­tem sia­dy­wał na we­ran­dzie i czy­tał ja­kąś po­wieść przy­go­do­wą. Naj­waż­niej­sze de­cy­zje w domu We­imer­tów po­dej­mo­wa­ły ko­bie­ty.

– Fran­cisz­ku – rze­kła pew­ne­go wie­czo­ru bab­cia – masz już szes­na­ście lat. Po­wi­nie­neś po­my­śleć o swo­jej przy­szło­ści.

To ozna­cza­ło, że bab­ka mia­ła ja­sny plan co do przy­szło­ści swe­go wnu­ka. Fran­ci­szek był prze­ko­na­ny, że za­raz za­cznie się po­ga­węd­ka o ko­ście­le oraz o tym, że ma zo­stać księ­dzem. Za­wiódł się jed­nak sro­dze.

– Do­bry, grzecz­ny chło­piec – stwier­dzi­ła bab­cia.

– Za­wsze pra­gnę­łam, aby twój oj­ciec zo­stał słu­gą bo­żym. Ży­cie jed­nak samo pi­sze sce­na­riu­sze dla ludz­kie­go losu. Twój oj­ciec nie chciał być księ­dzem.

– Do rze­czy, mamo – wtrą­cił ner­wo­wo oj­ciec, sie­dząc na we­ran­dzie i cały czas śle­dząc roz­mo­wy w domu.

– Nie prze­ry­wa się sta­rej mat­ce – ofuk­nę­ła bab­ka swe­go syna Jo­se­fa. – Słu­cha­łam wczo­raj w ra­diu prze­mó­wie­nia Füh­re­ra na do­rocz­nym zjeź­dzie mło­dzie­ży. Po­my­śla­łam so­bie wte­dy, że by­ło­by roz­sąd­nie, aby Franz za­pi­sał się do Hi­tler­ju­gend.

Ci­sza. Żad­nej re­ak­cji. Oj­ciec da­lej sie­dział na we­ran­dzie, a mat­ka krzą­ta­ła się po kuch­ni, szy­ku­jąc ko­la­cję.

– Co o tym są­dzisz, moje dziec­ko? – bab­ka spy­ta­ła Fran­cisz­ka.

– Ba­stian jest w Hi­tler­ju­gend – Franz po­wie­dział pierw­szą rzecz, jaka mu się na­su­nę­ła.

– To się świet­nie skła­da – od­par­ła bab­ka – bę­dziesz miał ko­le­gę. Je­ste­ście prze­cież naj­lep­szy­mi przy­ja­ciół­mi, praw­da?

Chło­pak po­twier­dził ru­chem gło­wy. Mat­ka nadal sie­ka­ła ce­bu­lę, ale oj­ciec rzu­cił z we­ran­dy:

– A może byś tak nie de­cy­do­wa­ła za chło­pa­ka, mamo? Za mnie też chcia­łaś de­cy­do­wać.

– Twój ton, mój dro­gi, jest nie do przy­ję­cia – za­uwa­ży­ła bab­ka. Uży­cie for­mu­ły „mój dro­gi” ozna­cza­ło, że jest bar­dzo prze­ję­ta i że sta­now­czo nie zgo­dzi się na ża­den opór syna. Jej wola była świę­ta, tak jak wola Pana Boga w nie­bie.

– Ja też uwa­żam, że nie po­wi­nie­neś tak mó­wić do mat­ki, Jo­sef – ode­zwa­ła się jego żona, kro­jąc w kuch­ni świe­żą cie­lę­cą wą­trób­kę.

Jo­sef We­imert już się nie ode­zwał, przy­pie­czę­to­wu­jąc tym sa­mym los syna. Gdy­by ostro się sprze­ci­wił, ry­zy­ku­jąc awan­tu­rę, być może ży­cie Fran­cisz­ka po­bie­gło­by in­nym to­rem.

A tak bab­cia mo­gła wy­peł­nić swo­ją wolę.

– Czy chciał­byś być człon­kiem Hi­tler­ju­gend? – za­py­ta­ła, ale za­raz po­tem prze­szła w ty­po­wy dla sie­bie sło­wo­tok skie­ro­wa­ny po­śred­nio do wszyst­kich człon­ków ro­dzi­ny. Ar­gu­men­to­wa­ła, że wstą­pie­nie Fran­cisz­ka do Hi­tler­ju­gend by­ło­by ko­rzyst­ne dla ro­dzi­ny: – Wy nie je­ste­ście w par­tii jak Schil­lin­go­wie i inni są­sie­dzi. Lo­renz miesz­ka w Wied­niu i na pew­no się do par­tii nie za­pi­sał, nie mó­wiąc już o tym nic­po­niu Frie­dri­chu, ska­ra­nie bo­skie z tym chło­pa­kiem, z ja­ki­miś so­cja­li­sta­mi się sku­mał, mój Boże, ta­kie bez­boż­ne lek­tu­ry czy­ta, a ja się tak co­dzien­nie mo­dlę, żeby zo­stał do­brym ka­to­li­kiem i słu­żył na­szej wiel­kiej oj­czyź­nie.

– A jaką mama oj­czy­znę ma na my­śli? – za­py­ta­ła mat­ka Fran­za, wrzu­ca­jąc po­kro­jo­ną wą­trób­kę wraz z ta­lar­ka­mi ce­bu­li na skwier­czą­ce ma­sło.

Bab­ka od­wró­ci­ła gło­wę.

– Oczy­wi­ście na­szą wiel­ką nie­miec­ką oj­czy­znę.

Po­wie­dzia­ła to naj­spo­koj­niej w świe­cie, świa­do­ma, że mat­ka Fran­za nig­dy się jej nie sprze­ci­wi. Ty­dzień póź­niej Franz zo­stał człon­kiem Hi­tler­ju­gend.

Rozdział IIIPOKUTA

Sło­wa­cja, 1939

– Nie mogę zna­leźć pra­cy – wes­tchnął któ­re­goś dnia me­ce­nas Zin­ger. – Wszy­scy klien­ci, z któ­ry­mi te­raz roz­ma­wiam, bar­dzo mi współ­czu­ją. Mó­wią, że gdy­by były bar­dziej spo­koj­ne cza­sy… Nikt nie chce mi po­wie­rzyć spra­wy.

– Ile mamy oszczęd­no­ści? – za­py­ta­ła go żona.

– Na rok. Może na pół­to­ra – od­parł oj­ciec.

– Na dwa. Bę­dzie­my oszczę­dza­li na wszyst­kim. – Wy­po­wie­dziaw­szy to nie­wy­obra­żal­nie trud­ne zda­nie, pani Zin­ger za­nio­sła się pła­czem. Mąż za­czął po­cie­szać żonę. Ko­niecz­ność oszczę­dza­nia była dla niej bar­dzo nie­przy­jem­na. Pani Zin­ger, ma­jąc za męża praw­ni­ka o wy­so­kich do­cho­dach, nig­dy nie mar­twi­ła się o dom ani o jego po­trze­by. Na za­ku­py za­wsze star­cza­ło. I za­wsze ro­dzi­nę było stać na to, by raz lub dwa razy do roku po­je­chać do Pra­gi lub do Wied­nia. Te­atr, ele­ganc­kie ubra­nia, wy­ra­fi­no­wa­ne sło­dy­cze, do­bry al­ko­hol były w za­się­gu ręki. Nikt nie mu­siał so­bie ni­cze­go od­ma­wiać. Pani Zin­ger z tru­dem przy­sto­so­wy­wa­ła się te­raz do no­wej sy­tu­acji, w któ­rej mu­sie­li li­czyć się z każ­dym gro­szem, żeby prze­żyć. Co in­ne­go, gdy pro­wa­dzi się dom, ma­jąc go­spo­się, któ­ra po­sprzą­ta i ugo­tu­je, a co in­ne­go, gdy trze­ba to ro­bić sa­me­mu. Tward­sza oka­za­ła się Mi­le­na, któ­ra po­wie­dzia­ła:

– Je­ste­śmy w lep­szej sy­tu­acji niż inni Ży­dzi. Ro­dzi­na ra­bi­na Maj­zel­sa musi po­ży­czać na je­dze­nie.

Na Sło­wa­cji for­mal­nie Ży­dom nie dzia­ło się nic złe­go. Nikt nie ka­zał im miesz­kać w get­tach, nie ska­zy­wał ich na izo­la­cję. Jed­nak stop­nio­wo wzno­sił się wo­kół nich nie­wi­dzial­ny mur od­dzie­la­ją­cy ich od resz­ty spo­łe­czeń­stwa. W ra­mach oszczęd­no­ści Zin­ge­ro­wie mu­sie­li zwol­nić go­spo­się. Nie­opo­dal ka­mie­ni­cy, w któ­rej miesz­ka­li, znaj­do­wał się sklep pro­wa­dzo­ny przez daw­ną zna­jo­mą pani Zin­ger – Se­mo­ta­no­vą, mat­kę Da­wi­da, skry­cie ko­cha­ją­ce­go się w Mi­le­nie la­tem ze­szłe­go roku. I w tym skle­pie, od­wie­dza­nym przez mat­kę Mi­le­ny przez wie­le lat, do­szło do na­stęp­nej sce­ny, któ­ra dała Zin­ge­rom wie­le do my­śle­nia.

Pani Zin­ger chcia­ła ku­pić cu­kier. Se­mo­ta­no­va od­po­wie­dzia­ła po głę­bo­kim na­my­śle:

– Pani Zin­ger, nie sprze­dam pani cu­kru ani ja­jek, ani mąki, ani nic in­ne­go. Po pro­stu nic pani już nie sprze­dam.

– Ależ, pani Se­mo­ta­no­va, nie ro­zu­miem. My za­wsze pła­ci­li­śmy.

Kup­co­wa przy­bra­ła smut­ny wy­raz twa­rzy i po­wie­dzia­ła:

– Pani Zin­ger, ja do pani nic nie mam. Pani i sza­now­ny mąż by­li­ście za­wsze mile wi­dzia­ny­mi klien­ta­mi. Mój Da­wid mi za­bro­nił, dla­te­go, ko­cha­na, nie sprze­dam, choć­bym chcia­ła.

– Jak to za­bro­nił? Cze­go kon­kret­nie?

– Po­wie­dział, że nie mogę sprze­da­wać Ży­dom. Niech pani mnie zro­zu­mie, na­wet gdy­bym ja chcia­ła pani sprze­dać, to Gwar­dia Hlin­ko­wa za­bra­nia. Mój syn jest gwar­dzi­stą. Po­wie­dział też, że skle­py pro­wa­dzo­ne przez ka­to­li­ków mogą sprze­da­wać tyl­ko ka­to­li­kom. A jak nie, to mają być boj­ko­to­wa­ne. Ja się na tej ca­łej po­li­ty­ce nie znam, ale to­wa­ru pani nie sprze­dam.

Mat­ka Mi­le­ny nie była przy­zwy­cza­jo­na do tonu, z ja­kim Se­mo­ta­no­va z nią roz­ma­wia­ła. Za­zwy­czaj do­sta­wa­ła to, co chcia­ła. W tej jed­nej chwi­li po­czu­ła tak wiel­ką od­ra­zę do wła­ści­ciel­ki, że mo­gła zro­bić tyl­ko jed­no: na­tych­miast wyjść ze skle­pu. Se­mo­ta­no­va, wi­dząc ogrom­ne zde­ner­wo­wa­nie pani Zin­ger, po­wie­dzia­ła na od­chod­nym, że na tar­gu nie ma ogra­ni­czeń w han­dlu i że na pew­no jest tam ta­niej.

Gdy mat­ka Mi­le­ny opu­ści­ła sklep, pani Se­mo­ta­no­va zwró­ci­ła się z roz­bra­ja­ją­cą szcze­ro­ścią do obec­nych ko­biet:

– Mój Da­wid mó­wił, że Ży­dzi Pana Je­zu­sa ukrzy­żo­wa­li. Aja głu­pia nie wie­dzia­łam, że ci Zin­ge­ro­wie to są tacy źli lu­dzie.

* * *

Sy­tu­acja ro­dzi­ny ule­gła chwi­lo­wej po­pra­wie, gdy do Bra­ty­sła­wy przy­by­ła Róża, star­sza sio­stra Mi­le­ny. Ra­zem z mę­żem do mar­ca ty­siąc dzie­więć­set trzy­dzie­ste­go dzie­wią­te­go roku miesz­ka­ła w Cze­chach. W Pro­tek­to­ra­cie Czech i Mo­raw usta­no­wio­ne przez Niem­ców usta­wo­daw­stwo prze­ciw Ży­dom było jesz­cze bar­dziej bez­względ­ne. Dla­te­go po­sta­no­wi­li wró­cić do ro­dzin­nej Bra­ty­sła­wy. Ro­dzi­na męża Róży prze­by­wa­ła od ja­kie­goś cza­su na emi­gra­cji w Bu­da­pesz­cie.

Nie­spo­dzie­wa­na wi­zy­ta star­szej cór­ki tyl­ko na mo­ment roz­luź­ni­ła na­pię­tą at­mos­fe­rę. Przy­spo­rzy­ła na­to­miast in­nych pro­ble­mów. Do trzech po­koi zaj­mo­wa­nych przez Mi­le­nę, ojca oraz mat­kę wpro­wa­dzi­ły się ko­lej­ne czte­ry oso­by. Róża mia­ła syna, sze­ścio­let­nie­go Na­ta­na, oraz trzy­let­nią cór­kę Mi­riam. Jej mąż Cha­im był na­uczy­cie­lem ry­sun­ku. Po­cho­dził z ży­dow­skiej ro­dzi­ny, któ­rej ko­rze­nie się­ga­ły za­rów­no Sło­wa­cji, jak i Wę­gier.

– Do­brze, że przy­je­cha­li­ście – cie­szył się oj­ciec. – Choć nie uwa­żam, żeby ży­dow­skie­mu na­uczy­cie­lo­wi ry­sun­ku było ła­twiej niż ży­dow­skie­mu praw­ni­ko­wi.

– Ja­koś so­bie po­ra­dzę, tato – po­wie­dział Cha­im.

– Je­steś nie­zno­śny, Elia­sie – od­rze­kła na­tych­miast mat­ka, pró­bu­ją­ca od­na­leźć ja­kiś po­zy­tyw­ny ele­ment; choć­by spo­tka­nia z cór­ką i daw­no nie­wi­dzia­ny­mi wnu­ka­mi. – Żeby tak od razu mó­wić o rze­czach nie­przy­jem­nych.

Jed­nak mat­ka cie­szy­ła się z tej wi­zy­ty tyl­ko po­ło­wicz­nie. Róża i jej mąż nie mie­li pra­wie żad­nych oszczęd­no­ści. Wszyst­ko mu­sie­li „zde­po­no­wać” w ban­ku przed opusz­cze­niem Pro­tek­to­ra­tu Czech i Mo­raw.

– Niem­cy was okra­dli – po­wie­dział wstrzą­śnię­ty oj­ciec, sły­sząc opo­wieść cór­ki i jej męża.

To wpra­wi­ło wszyst­kich w za­kło­po­ta­nie. Czte­ry oso­by wię­cej to wyż­sze ra­chun­ki i więk­sze wy­dat­ki na żyw­ność. Oszczęd­no­ści Zin­ge­rów mia­ły stop­nieć dużo szyb­ciej, niż pla­no­wa­ła mat­ka Mi­le­ny. W koń­cu tyl­ko ona zdo­by­ła się na od­wa­gę, by po­wie­dzieć praw­dę:

– Jest z nami źle i bę­dzie jesz­cze go­rzej. Mu­si­cie zna­leźć pra­cę.

Po wy­zna­niu mat­ki, jak zwy­kle szcze­rej w naj­mniej od­po­wied­nim mo­men­cie, at­mos­fe­ra w domu za­czę­ła gęst­nieć z dnia na dzień. Dro­bia­zgi sta­wa­ły się przy­czy­ną na­pięć. Oj­ciec wy­cho­dził szu­kać pra­cy i wra­cał do domu z po­czu­ciem ko­lej­nej po­raż­ki. Róża mu­sia­ła zaj­mo­wać się dzieć­mi, któ­re za­czę­ły cho­ro­wać. Cha­im pró­bo­wał da­wać lek­cje, ale mało było w Bra­ty­sła­wie chęt­nych, by uczyć się ry­sun­ku u Żyda. Mi­le­na pró­bo­wa­ła w tym zwa­rio­wa­nym, co­raz bar­dziej bez­względ­nym świe­cie kon­ty­nu­ować stu­dia, ale przy­cho­dzi­ło jej to z du­żym tru­dem. Już wca­le nie cho­dzi­ło o get­to ław­ko­we na uczel­ni, ale o ową wszech­obec­ną at­mos­fe­rę, jaką dziew­czy­na wy­czu­wa­ła. Po­wo­li do­cie­ra­ło do niej, że co­kol­wiek zro­bi, w ja­ki­kol­wiek spo­sób się za­cho­wa, in­a­czej ubie­rze, za­przy­jaź­ni się z ka­to­li­ka­mi, nic nie zmie­ni fak­tu, że jest Ży­dów­ką, a więc ko­bie­tą po­śled­niej­sze­go ga­tun­ku, oby­wa­te­lem dru­giej ka­te­go­rii, mor­der­czy­nią Chry­stu­sa, wy­ję­tą spod pra­wa i przez to prze­klę­tą isto­tą ska­za­ną przez Ko­ściół na pie­kło, o ile się nie ochrzci. Mi­le­na czu­ła za­ci­ska­ją­cą się pę­tlę i bar­dzo z tego po­wo­du cier­pia­ła.

Wi­zy­ta Róży szyb­ko zmie­rza­ła ku koń­co­wi. Mło­dzi mał­żon­ko­wie po dłu­gich na­ra­dach z oj­cem po­sta­no­wi­li, że nie po­ja­dą do Pol­ski, jak pier­wot­nie pla­no­wa­li. La­tem ty­siąc dzie­więć­set trzy­dzie­ste­go dzie­wią­te­go roku gwał­tow­nie za­ostrza­ła się sy­tu­acja mię­dzy­na­ro­do­wa, a woj­na, któ­ra mo­gła w każ­dej chwi­li wy­buch­nąć mię­dzy Pol­ską i Niem­ca­mi, po­krzy­żo­wa­ła­by im pla­ny. Wy­bra­li Wę­gry, gdyż w Bu­da­pesz­cie miesz­ka­li krew­ni Cha­ima.

– Bę­dzie nam ła­twiej – prze­ko­ny­wał wszyst­kich Cha­im.

Mi­le­na, bar­dzo zży­ta z sio­strą, była nie­po­cie­szo­na. Róża wie­le razy, gdy jesz­cze wy­cho­wy­wa­ły się ra­zem, za­stę­po­wa­ła jej mat­kę. Dziew­czy­ny od­czu­wa­ły tak­że sil­ną więź z oj­cem. Mat­ka sta­ła na­to­miast na ubo­czu. Chłod­na, zdy­stan­so­wa­na na­wet wo­bec człon­ków wła­snej ro­dzi­ny, spra­wia­ła wra­że­nie wiel­kiej pani, por­ce­la­no­wej la­lecz­ki, zbyt de­li­kat­nej i zbyt wy­nio­słej, by zaj­mo­wać się do­mem, a już na pew­no nie stwo­rzo­nej do czu­ło­ści. Całe dnie spę­dza­ła w gar­de­ro­bie albo w ła­zien­ce, wy­pró­bo­wu­jąc ma­secz­ki ze świe­że­go ogór­ka albo z cze­ko­la­dy, lu­bu­jąc się w pięk­nym ze­sta­wie ko­sme­ty­ków, któ­re oj­ciec spro­wa­dzał dla niej z Wied­nia albo z Pa­ry­ża. Ła­zien­ka sta­no­wi­ła za­wsze sank­tu­arium mat­ki, a te­raz, kie­dy to bez­tro­skie ży­cie się skoń­czy­ło, mat­ka Mi­le­ny zu­peł­nie so­bie nie ra­dzi­ła. Gdy Zin­ge­ro­wie po­pa­dli w po­waż­ne ta­ra­pa­ty, wpraw­dzie pró­bo­wa­ła coś ro­bić, or­ga­ni­zo­wać ży­cie ro­dzi­ny, wy­gła­szać ka­za­nia o mo­ral­no­ści, ale za­zwy­czaj spro­wa­dza­ło się to do po­ga­nia­nia ojca, by pil­niej szu­kał pra­cy. W koń­cu zna­lazł – stró­żo­wa­nie za pięć­dzie­siąt ko­ron ty­go­dnio­wo.

Wiel­ki ad­wo­kat zo­stał cie­ciem w fa­bry­ce na­czyń ema­lio­wa­nych. Czuł się upo­ko­rzo­ny. Mat­ka wy­pa­li­ła mu pew­ne­go dnia z roz­bra­ja­ją­cą szcze­ro­ścią:

– Pie­nią­dze nie śmier­dzą – rze­kła, pró­bu­jąc do­myć ręce, któ­re ciem­nia­ły od obie­ra­nia kar­to­fli.

– Jaka ty zro­bi­łaś się prag­ma­tycz­na – od­parł oj­ciec, do­tknię­ty jej to­nem. – Ale ten prag­ma­tyzm wy­my­ślił rzym­ski ce­sarz We­spa­zjan, nie ty, moja dusz­ko.

Mat­ka się roz­pła­ka­ła. Nie zno­si­ła, kie­dy oj­ciec mó­wił do niej „moja dusz­ko”. Chcia­ła, aby zwró­cił uwa­gę, że ona musi obie­rać ziem­nia­ki, choć za­wsze ro­bi­ła to słu­żą­ca.

I tak gęst­nia­ła at­mos­fe­ra w domu Zin­ge­rów. Mi­le­na pra­gnę­ła zna­leźć uciecz­kę od tego pie­kieł­ka w roz­mo­wach z sio­strą. Te­raz mia­ło za­brak­nąć i tego. Wy­mo­gła jed­nak na Róży, żeby na­pi­sa­ła do niej za­raz po do­tar­ciu do Bu­da­pesz­tu.

* * *

Syl­we­stra roku ty­siąc dzie­więć­set trzy­dzie­ste­go ósme­go Fran­ci­szek spę­dził ra­zem z ko­le­ga­mi z Hi­tler­ju­gend. Ro­dzi­ce i bab­cia przy­kla­snę­li temu po­my­sło­wi. Uzna­li, że mło­dy czło­wiek ma pra­wo w ostat­ni dzień roku ba­wić się ze swo­imi ró­wie­śni­ka­mi.

Za­ba­wa mło­dzie­żo­wa mia­ła się od­być w re­mi­zie stra­żac­kiej w Dra­sen­ho­fen. Nad­zór nad mo­ral­nym za­cho­wa­niem mło­dzie­ży po­wie­rzo­no ko­mór­ce par­tyj­nej, któ­rej prze­wod­ni­czył na­uczy­ciel wy­cho­wa­nia fi­zycz­ne­go, Herr Schne­ider. Nad od­po­wied­nim za­cho­wa­niem dziew­cząt mia­ły na­to­miast czu­wać go­spo­dy­nie z miej­sco­we­go koła rze­mio­sła i rę­ko­dziel­nic­twa. Na sali, gdzie po­sta­wio­no przy­bra­ną ozdo­ba­mi cho­in­kę, na ścia­nie za­wisł duży por­tret Füh­re­ra, by pod­kre­ślić rolę mo­ral­no­ści w roz­wo­ju mło­dzie­ży no­wych na­ro­do­wo­so­cja­li­stycz­nych Nie­miec.

To mia­ła być pierw­sza po­waż­na za­ba­wa Fran­cisz­ka. Nic dziw­ne­go, że znaj­do­wał się w sta­nie pod­eks­cy­to­wa­nia. Ba­stian sta­now­czo pro­sił, by Fran­ci­szek tań­czył z jego ku­zyn­ką Elke. Dziew­czy­na mia­ła za­miar zna­leźć so­bie chło­pa­ka. To wca­le nie de­pry­mo­wa­ło Fran­cisz­ka, na­wet cie­szył się, po­nie­waż uwa­żał, że Elke może się po­do­bać. Jed­nak bar­dziej od Elke jego umysł za­przą­ta­ły inne po­my­sły Ba­stia­na na wie­czór syl­we­stro­wy.

– Po­tem bę­dzie­my pić al­ko­hol oraz oglą­dać zdję­cia mo­ich spo­co­nych ku­zy­nek na tań­cach – po­wie­dział Ba­stian.

Franz po­czuł, że robi się mu go­rą­co.

– Mó­wisz o grze­chu – za­opo­no­wał. – Jak po czymś ta­kim miał­bym pójść do ko­ścio­ła?

– Masz za­miar pod­po­rząd­ko­wać się woli bab­ci? Ko­niec z tym! Gdzie ty masz, chło­pie, jaja?

Ba­stian do­tknął mę­skiej dumy Fran­za, użył bar­dzo sku­tecz­ne­go szan­ta­żu emo­cjo­nal­ne­go. Franz mu­siał dać do zro­zu­mie­nia, że ma „jaja”, choć miał dość mgli­ste po­ję­cie o tym, skąd się wziął na świe­cie. Ko­le­ga uzmy­sło­wił mu jed­nak, że jest cał­ko­wi­cie pod­po­rząd­ko­wa­ny pra­wom domu i Ko­ścio­ła, a nie ko­le­żeń­skiej szta­mie. Po­mysł Ba­stia­na od­bie­gał od pro­pa­go­wa­nej przez wła­dze mo­ral­no­ści na­ro­do­wo­so­cja­li­stycz­nej, a im bar­dziej Fran­ci­szek to so­bie uświa­da­miał, tym bar­dziej pra­gnął za­kosz­to­wać za­ka­za­ne­go owo­cu.

Ba­stian oczy­wi­ście wta­jem­ni­czył w swój za­miar kil­ku chłop­ców z Hi­tler­ju­gend. Ukrył w ubi­ka­cji owe zdję­cia, mię­dzy in­ny­mi ze zmę­czo­ną Elke pod­czas ba­war­skich tań­ców. Chłop­cy po­wo­ła­li „sprzy­się­że­nie”, ma­ją­ce chro­nić se­kret­ne spo­tka­nie przed na­uczy­cie­la­mi z miej­sco­wej szko­ły i ro­dzi­ca­mi przy­by­ły­mi na tę uro­czy­stość. Fran­ci­szek był bar­dzo zde­ner­wo­wa­ny przed za­ba­wą. Ro­dzi­ce uzna­li to za nor­mal­ne za­cho­wa­nie, ale bab­cia pil­nie ob­ser­wo­wa­ła swe­go naj­młod­sze­go wnu­ka. Sta­rusz­ka mia­ła bo­wiem ob­se­sję na punk­cie mo­ral­no­ści, pod­sy­ca­ną przez ra­dio­we prze­mó­wie­nia dok­to­ra Go­eb­bel­sa, któ­ry pięt­no­wał wszel­kie prze­ja­wy mo­ral­ne­go bru­du. Fran­ci­szek za­uwa­żył, że bab­cia co­dzien­nie rano pil­nie oglą­da­ła jego prze­ście­ra­dło i koł­drę. Nie wie­dział, cze­go mo­gła tam szu­kać.

* * *

Spo­tka­nie człon­ków sprzy­się­że­nia od­by­ło się w ła­zien­ce. Je­den z chłop­ców zo­stał na cza­tach, aby ostrzec to­wa­rzy­szy w ra­zie nie­bez­pie­czeń­stwa. Na sali ba­lo­wej gra­so­wał bo­wiem Herr Schne­ider, na­uczy­ciel wy­cho­wa­nia fi­zycz­ne­go ze swa­sty­ką w kla­pie, wę­szą­cy wszę­dzie prze­ja­wy bra­ku po­rząd­ku i „mo­ral­ne­go bru­du”.

Zdję­cia ku­zy­nek pod­czas tań­ców zo­sta­ły uzna­ne przez wszyst­kich za nad­zwy­czaj in­te­re­su­ją­ce. Chłop­cy po­cią­ga­li tęgo z bu­tel­ki ko­nia­ku, któ­rą Ba­stian prze­my­cił wcze­śniej do ła­zien­ki. Fran­ci­szek czuł dziw­ne, nie­zna­ne pod­nie­ce­nie, gdy po raz pierw­szy w ży­ciu pił al­ko­hol i oglą­dał zdję­cia ku­zy­nek Ba­stia­na. Na rów­ni ze zdję­cia­mi in­te­re­so­wa­ła go zmia­na w za­cho­wa­niu przy­ja­cie­la, któ­ry zo­staw­szy naj­star­szym ran­gą człon­kiem Hi­tler­ju­gend w Dra­sen­ho­fen, zmie­nił się nie do po­zna­nia. Wy­po­wia­dał się buń­czucz­nie, a jego pew­ność sie­bie ocie­ra­ła się o py­chę. Fran­ci­szek jako naj­bliż­szy ko­le­ga wie­dział o tra­ge­dii, jaka spo­tka­ła Man­fre­da. Po­dej­rze­wał za­tem, że gwał­tow­na ak­tyw­ność Ba­stia­na w hi­tle­row­skiej mło­dzie­żów­ce jest ja­kąś for­mą od­re­ago­wa­nia po śmier­ci bra­ta. Pew­ne­go razu za­py­tał o to przy­ja­cie­la.

– Wiem, kto jest win­ny śmier­ci Man­fre­da – oznaj­mił spo­koj­nie Ba­stian.

Pa­li­li pa­pie­ro­sy, ukra­dzio­ne przez Fran­cisz­ka mat­ce, któ­ra jako je­dy­na w ich domu po­pa­la­ła, w ta­jem­ni­cy przed oj­cem i bab­ką.

– A to coś no­we­go. Po­wiedz mi kto.

– Ży­dzi – od­parł Ba­stian.

Fran­ci­szek par­sk­nął z nie­do­wie­rza­niem.

– To nic śmiesz­ne­go, sta­ry – po­wie­dział z pew­no­ścią w gło­sie Ba­stian. – Wiesz, że śmierć Man­fre­da bar­dzo mnie za­bo­la­ła. Wszyst­kie­mu win­ny jest dok­tor Mor­gen­stern.

– Prze­cież to je­dy­ny le­karz w mia­stecz­ku! – za­opo­no­wał Fran­ci­szek. – Wszy­scy go zna­ją i wszy­scy do nie­go cho­dzą.

– No wła­śnie. Wszy­scy do nie­go cho­dzą i za­le­ży mu tyl­ko na pie­nią­dzach. Sko­ro jest ta­kim do­brym le­ka­rzem, to dla­cze­go nie zdia­gno­zo­wał od­po­wied­nio wcze­śnie wady ser­ca Man­fre­da, żeby ro­dzi­ce mo­gli pod­jąć pra­wi­dło­we le­cze­nie? Wiesz, że for­sa nie gra­ła dla nas roli. Mo­gli­śmy go wy­słać na le­cze­nie choć­by i do Szwaj­ca­rii. Ale ten Żyd nie po­wia­do­mił nas wcze­śniej. To on jest win­ny jego śmier­ci.

– Prze­cież mó­wi­łeś, że Man­fred nig­dy nie cho­ro­wał na ser­ce.

– Sko­ro w Sak­so­nii stwier­dzi­li, że był jed­nak cho­ry, to mu­sia­ło tak być. Prze­cież nie mie­li­by po­wo­du kła­mać, praw­da?

Ba­stian wy­po­wie­dział ostat­nie zda­nie to­nem nie­zno­szą­cym sprze­ci­wu, ale Fran­ci­szek do­strzegł, że pod tymi wy­ja­śnie­nia­mi krył się dra­mat przy­ja­cie­la. On wie­dział, że ofi­cjal­ny po­wód śmier­ci bra­ta był nie­praw­dzi­wy, i wła­śnie dla­te­go naj­usil­niej pra­gnął zna­leźć ja­kieś pro­ste i nie­sprzecz­ne wy­ja­śnie­nie. Fran­ci­szek zro­zu­miał, że Ży­dzi są obiek­tem nie­na­wi­ści rów­nie do­brym jak każ­dy inny, byle tyl­ko zrzu­cić z sie­bie przy­tła­cza­ją­ce po­czu­cie winy. Ba­stian mógł te­raz zdjąć z sie­bie i ze swo­jej ro­dzi­ny od­po­wie­dzial­ność za śmierć Man­fre­da. Fran­ci­szek wie­dział tak­że, że nie po­wi­nien wkra­czać w in­tym­ność tej ro­dzi­ny. To nie moja spra­wa, po­my­ślał.

– Sko­ro tak mó­wisz… – skwi­to­wał.

– Po­wiem ci wię­cej – rzekł Ba­stian, wi­dząc wa­ha­nie przy­ja­cie­la. – Oj­ciec twier­dzi, że Ży­dzi rzą­dzą świa­to­wy­mi fi­nan­sa­mi i za­le­ży im tyl­ko na pie­nią­dzach. Mor­gen­stern, ta sta­ra świ­nia, jest tego naj­lep­szym przy­kła­dem.

* * *

Po za­ba­wie Fran­ci­szek po­czuł wy­rzu­ty su­mie­nia. Ka­to­lic­kie wy­cho­wa­nie, ale też wła­sne od­da­nie Ko­ścio­ło­wi skło­ni­ły go do spo­wie­dzi. Nie chciał żyć w po­czu­ciu grze­chu.

W nie­dzie­lę przed mszą, do któ­rej miał słu­żyć jako mi­ni­strant, po­pro­sił pro­bosz­cza o spo­wiedź. Ksiądz znał Fran­cisz­ka od lat i się zdzi­wił. Był czło­wie­kiem su­ro­wym i sta­now­czo po­tę­piał prak­ty­kę spo­wie­dzi pod­czas mszy. We­dług nie­go na­le­ża­ło się spo­wia­dać w cza­sie do tego prze­wi­dzia­nym. Jed­nak, mimo wa­ha­nia, po­sta­no­wił ulec proś­bie swe­go naj­lep­sze­go mi­ni­stran­ta.

Fran­cisz­ko­wi ser­ce na­ka­zy­wa­ło nie­zwłocz­nie oczy­ścić się z grze­chu. Czuł, że tyl­ko kra­ta kon­fe­sjo­na­łu dzie­li go od bło­gie­go po­czu­cia bo­że­go prze­ba­cze­nia. Wy­znał wszyst­ko, ni­cze­go nie za­ta­ił.

– Synu – rzekł ksiądz – rze­czy­wi­ście bar­dzo zgrze­szy­łeś! Oglą­da­łeś ha­nieb­ne zdję­cia dziew­cząt, naj­wy­raź­niej za­po­mi­na­jąc, że to naj­prost­sza dro­ga do wzgar­dze­nia szó­stym przy­ka­za­niem i po­pad­nię­cia w grzech nie­czy­sto­ści. Rów­nie cięż­kie grze­chy to pi­cie kra­dzio­ne­go al­ko­ho­lu i pa­le­nie pa­pie­ro­sów! Nie ma zna­cze­nia, że nie ty go ukra­dłeś. Pi­łeś go, a to jak­byś go ukradł. Poza tym ukra­dłeś pa­pie­ro­sy mat­ce. Bę­dziesz w sta­nie ła­ski uświę­ca­ją­cej, do­pie­ro gdy od­pra­wisz po­ku­tę. Z tego po­wo­du nie mo­żesz dziś słu­żyć do mszy świę­tej.

– Jaka bę­dzie moja po­ku­ta? – za­py­tał chło­piec.

– Mu­szę być su­ro­wy. Przy­znasz się do po­peł­nio­nych grze­chów przed ro­dzi­ca­mi oraz przed dy­rek­to­rem szko­ły. Mu­sisz wska­zać tak­że wszyst­kich uczest­ni­czą­cych w tym nie­zwy­kłym zgor­sze­niu.

– Bła­gam, pro­szę księ­dza! Nig­dy nie prze­kro­czy­łem bo­że­go pra­wa w ża­den ha­nieb­ny spo­sób. Nie boję się la­nia od ojca. Boję się na­pięt­no­wa­nia przed wszyst­ki­mi. Ba­stian, chłop­cy… nie mogę ich zdra­dzić. Oj­ciec Ba­stia­na go za­bi­je, jak się do­wie! Pro­szę księ­dza. Bła­gam o inną po­ku­tę!

– Niech on sam się mar­twi o swo­ją du­szę – rzekł oschle pro­boszcz. – Ty masz się mar­twić o swo­ją. Ale wi­dzę dziś nie­zwy­kłą har­dość twe­go ser­ca, Fran­cisz­ku. Po­wi­nie­neś był z peł­ną po­ko­rą przy­jąć na­ka­za­ną po­ku­tę, bez sło­wa sprze­ci­wu!

– Pro­szę księ­dza, bła­gam, ksiądz mnie źle zro­zu­miał…

– Nie, ro­zu­miem cię do­sko­na­le. Za­wio­dłem się na to­bie. Nie bę­dziesz słu­żył do mszy, do­pó­ki nie od­pra­wisz po­ku­ty. Wy­da­je mi się, że nie je­steś go­to­wy na roz­grze­sze­nie dzi­siaj… Je­steś zde­mo­ra­li­zo­wa­ny.

Ksiądz użył tego sło­wa, po­nie­waż nie znaj­do­wał in­ne­go na po­tę­pie­nie prak­tyk chłop­ców. Jed­nak Fran­ci­szek nic już nie ro­zu­miał. Przy­szedł prze­cież do spo­wie­dzi ze szcze­rym ża­lem i pra­gnie­niem eks­pia­cji. Msza była dla nie­go bar­dzo waż­na. Gdy­by był zde­mo­ra­li­zo­wa­ny, nie przy­szedł­by do kon­fe­sjo­na­łu. Chło­piec po­czuł strasz­li­wy cię­żar tego od­rzu­ce­nia. Spró­bo­wał po raz ostat­ni na­mó­wić du­chow­ne­go do zmia­ny po­ku­ty.

– Pro­szę księ­dza, bła­gam! Nie mogę wy­znać tego przed dy­rek­to­rem, bo zdra­dzę in­nych. Wy­zna­łem szcze­rze wszyst­ko. Pro­szę o roz­grze­sze­nie…

Chło­pak był bli­ski roz­pa­czy. Nie spo­dzie­wał się aż ta­kiej su­ro­wo­ści. Sło­wa księ­dza nie po­zo­sta­wi­ły jed­nak żad­nych złu­dzeń.

– Milcz. Nie udzie­lam ci roz­grze­sze­nia. Od­tąd ży­jesz w grze­chu.

Strasz­li­wy żal chwy­cił chło­pa­ka za ser­ce. W tej chy­ba naj­trud­niej­szej chwi­li w jego mło­dym i nie­win­nym ży­ciu za­czy­na­ła się prze­mia­na. W kon­fe­sjo­na­le pra­gnął spo­tkać do­bre­go i wy­ba­cza­ją­ce­go Boga, a nie bez­li­to­sne­go, su­ro­we­go ludz­kie­go sę­dzie­go. Fran­ci­szek za­czął pła­kać. Ale nie był to płacz wy­zwo­le­nia, tyl­ko od­trą­ce­nia. Po­czuł, że w jego du­szy coś bez­pow­rot­nie pę­kło. Nie li­czy­ła się jego szcze­rość. Nie li­czy­ło się jego po­świę­ce­nie dla Ko­ścio­ła. Je­śli to miał być prze­jaw spra­wie­dli­wo­ści, to nie dla Fran­cisz­ka. Chło­stę od ojca zniósł­by bez sło­wa sprze­ci­wu. Na za­de­nun­cjo­wa­nie ko­le­gów nie mógł się zgo­dzić. Nie za­słu­żył na los ka­pu­sia, na tak wiel­kie upo­ko­rze­nie przed ca­łym mia­stecz­kiem. Ze­rwał się z klę­czek i z pła­czem uciekł z ko­ścio­ła. Ale nie był to jesz­cze ko­niec spra­wy.