Czarny wiking - Bergsveinn Birgisson - ebook
Opis

Książka Birgissona bardziej trzyma czytelnika w napięciu niż tuzin norweskich kryminałów.

(Sverre Tusvik, Dag og tid)

Rzadko się zdarza, by połączenie literatury faktu z literaturą piękną było tak udane.
(Gunnstein Akselberg, Hordaland)
Bergsveinn Birgisson, łącząc doskonały warsztat historyka z porywającą narracją literacką, snuje opowieść o swoim tajemniczym przodku – synu norweskiego króla i kobiety pochodzącej z arktycznej Północy, który za swój nietypowy wygląd został przezwany „czarnym wikingiem”. Towarzyszymy mu od narodzin aż do śmierci, stajemy się świadkami trudnego dzieciństwa, dalekich podróży po surowym północnym morzu i powstawania jego gospodarczej i militarnej potęgi. Przenosimy się z norweskiego dworu królewskiego w Rogalandzie do odległej syberyjskiej ojczyzny jego matki. Obserwujemy handel niewolnikami w Irlandii i początki islandzkiego osadnictwa.

Czarny wiking to barwna opowieść o niezwykłym życiu i wędrówkach Geirmunda Heljarskinna po północnych krainach Europy.

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:

Androidzie
iOS
czytnikach certyfikowanych
przez Legimi
czytnikach Kindle™
(dla wybranych pakietów)
Windows
10
Windows
Phone

Liczba stron: 506

Odsłuch ebooka (TTS) dostepny w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacjach Legimi na:

Androidzie
iOS

Popularność


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Geirmundur „czarny wiking” Hjörsson

Ýri Geirmundsdóttir 875

Oddi Ketilsson 920

Hallveig Oddadóttir 980

Snorri Jörundarson 1012

Gils Snorrason 1045

Þorður Gilsson 1075–1150

Sturla Þórðarson 1115–1183

Helga Sturludóttir 1180

Gyða Sölmundardóttir 1225

Helga Nikulásdóttir 1240

Einar Þorláksson 1280

Ónefnd Einarsdóttir 1340

Narfi Vigfússon 1365

Halldóra Narfadóttir 1400

Narfi Þorvaldsson 1425–1485

Anna Narfadóttir 1475

Loftur Guðlaugsson 1500–1564

Arnór Loftsson 1540–1610

Anna Arnórsdóttir 1590

Halldóra Björnsdóttir 1620

Ásgeir Jónsson 1650–1703

Guðmundur „młodszy” Ásgeirsson 1687–1739

Ólöf Guðmundsdóttir 1723

Bjarni Pétursson 1745–1815

Jón Bjarnason 1793–1877

Halldór Jónsson 1831–1885

Ragnheiður Halldórsdóttir 1876–1962

Guðjón Guðmundsson 1917–2010

Birgir Guðjónsson 1940

Bergsveinn Birgisson 1971

 

 

 

 

 

 

 

 

Kiedy byłem dzieckiem, na początku lat 80. XX w., w mieszkaniu na obrzeżach Reykjaviku odwiedzał nas często pewien starszy mężczyzna. Był przyjacielem moich rodziców i nazywał się Snorri Jónsson. Snorri wychował się na Hornstrandir, ubogim i nieurodzajnym wybrzeżu na samej północy Islandii. Podobnie jak wielu innych Snorri wyprowadził się stamtąd w latach pięćdziesiątych, ale myślami nadal przebywał w rodzinnych stronach i ciepło się o nich wypowiadał. Był chudym mężczyzną o tubalnym głosie, zagłuszającym szum fal i krzyki ptaków z naskalnych lęgowisk, słynnym „sige-mannem”, jak nazywano tych, którzy spuszczając się po linie, zaglądali do ptasich gniazd w poszukiwaniu jaj.

Jego wielkim bohaterem był osadnik Geirmund Heljarskinn, mój przodek sprzed trzydziestu pokoleń. Nawet o nowo wybranej prezydent Vigdís Finnbogadóttir nie mówił z takim szacunkiem. Miałem wtedy 10–12 lat i nie do końca rozumiałem te liczne opowieści o Geirmundzie i jego towarzyszach. Większość już zapomniałem, ale jedna zrobiła na mnie takie wrażenie, że pamiętam ją do dziś. Brzmiała mniej więcej tak:

 

Na Hornstrandir Geirmund miał wielu irlandzkich niewolników. Ich sytuacja była opłakana, pracowali ponad siły, otrzymując niewiele pożywienia. Pewnego dnia zdecydowali się na ucieczkę. Ukradli małą łódź i wiosłując, zaczęli oddalać się od lądu. Nie znali się zbytnio na nawigacji, chcieli po prostu uciec jak najdalej. Dopłynęli do wysepki, za którą było już tylko otwarte morze, dalej nie dotarli. Wysepka po dziś dzień nazywa się Wysepką Irlandczyków – Íraboði. Gdyby ci nieszczęśnicy kontynuowali podróż po otwartym morzu, dotarliby zapewne do bieguna północnego.

 

Widziałem to wszystko oczami wyobraźni. Z jakiegoś powodu wyobrażałem sobie tych niewolników jako mnichów, ubranych w szare opończe z podobnego do wojłoka wadmalu i częściowo łysych[1]. Mają ubrudzone twarze i poważne, nieruchome oczy. W ich spojrzeniu czai się strach. Niektórzy mają wiosła, inni tylko deski, którymi próbują wiosłować. Białka oczu w usmolonych twarzach. Wiosłują co tchu. Jak najdalej od tego wszystkiego. Każdy inny kraj będzie lepszy niż ten. Docierają do wyspy na otwartym morzu. Może pomyśleli: Dokąd dotrzemy, płynąc dalej? Czy opuścimy kulę ziemską? Widzę, jak dygoczą z zimna na wyspie, podczas gdy gnane północnym wiatrem fale z hukiem uderzają o brzeg. Kiedy już zjedzą i wypiją wszystko, co mają, zaczyna się powolne umieranie z zimna. Stopniowo drętwieją im ręce i nogi. Może śpiewają smutne irlandzkie pieśni albo psalmy (prawdopodobnie byli chrześcijanami) i leżą blisko siebie, próbując choć trochę się ogrzać? Można wyobrazić sobie grozę takiej powolnej śmierci. Czy pomogli sobie wzajemnie umrzeć?

Tymczasem Geirmund Heljarskinn dowiaduje się o ucieczce niewolników i wyrusza w pościg. Czy żyli jeszcze, kiedy ich znalazł, czy już poumierali? Czy widzieli żagle na zbliżającym się okręcie swego pana?

Pewne jest tylko, że wszyscy zginęli. Fale zmyły ich szczątki do morza, porozrywały strzępy wadmalu, które niegdyś utrzymywały ciepło, oczyściły szkielety z mięśni i ścięgien, aby później w czasie sztormu znad Morza Arktycznego zamienić w proch ich kości, aż wszelki ślad po nich zaginął. Umarli, wszyscy, ale przynajmniej godnie na swej własnej wyspie, gdzie nikt im nie rozkazywał i nikt ich nie poniżał.

Ta wysepka stała się ziemią Irlandczyków, otrzymała nazwę, dzięki której nigdy nie zostaną całkowicie zapomniani – Íraboði.

 

 

Odszedł również Snorri, ale nie jego opowieści.

Jakieś dziesięć lat po usłyszeniu historii o irlandzkich niewolnikach, latem 1992 r. płynę niewielką łodzią rybacką po leżącym na uboczu fiordzie w rejonie Vestfjordene, trochę na południe od Hornstrandir. W owym czasie latem łowiłem ryby, wynajmując od krewniaka małą łódź, którą dowcipnisie nazywali balią. Łowiłem ryby latem, finansując w ten sposób studia w Reykjaviku zimą. Siedzę i patrzę na mapę, rozmyślając, dokąd mam się udać na połów następnego dnia. Nagle dostrzegam na niej starą znajomą, wyróżnia się wśród wszystkich wysepek i szkierów oddaleniem o dobrą milę od lądu: Íraboði.

I znów te obrazy. Opończe z wadmalu. Białka szeroko otwartych oczu w usmolonych twarzach. Mężczyźni wiosłujący kawałkami drewna, byle dalej od strasznej niewoli. Ciała dygoczące z zimna na wysepce. Fale uderzające o brzeg.

To chyba opowieści Snorriego albo raczej jego wczuciu się w tę historię najbardziej zawdzięczam powstanie niniejszej książki. Również dlatego, że później zrozumiałem, iż średniowieczni uczeni, którzy pierwsi spisali sagi o najwcześniejszym osadnictwie na Islandii, nie byli aż tak zainteresowani przekazywaniem informacji o Geirmundzie. Skąd Snorri czerpał materiał do swych opowieści? Czy miałem możliwość ujrzenia ostatnich, tlących się jeszcze węgli kultury ustnego przekazu, obecnej na Hornstrandir od najdawniejszych czasów? Dręczyły mnie pytania: Kim był Geirmund Heljarskinn? Co robił z niewolnikami tu na dalekiej północy? Dlaczego nie było o nim żadnej sagi, chociaż uchodził za „najznamienitszego ze wszystkich osadników”? Dlaczego nazywano go czarnym i szpetnym, jak zazwyczaj opisywano niewolników? Czy rzeczywiście miał przodków w Bjarmalandii? Skąd brał irlandzkich niewolników? Zdobywał ich sam czy kupował? Za jakie kwoty? Czy opowieści o jego bogactwie to tylko bajki? Niby skąd taki bogacz na nieurodzajnej Islandii? Czy to nie był wystarczająco dobry materiał na sagę?

Ironią losu jest, że po dokładnym zbadaniu historii Geirmunda Heljarskinna i po przeanalizowaniu nazw geograficznych doszedłem do wniosku, że opowieść o wysepce Irlandczyków najprawdopodobniej pochodzi z czasów późniejszych. Istnieje wiele podań próbujących nadać sens starym nazwom geograficznym. Nazwa Íraboði może pochodzić z najstarszych czasów i nawiązywać do wydarzenia, w którym jacyś Irlandczycy, dobrowolnie albo wbrew swej woli, wolni lub zniewoleni, trafili właśnie na tę wysepkę.

Ludzie pamiętają i przekształcają doświadczenia w opowieści i anegdoty, nie pytając, czy są prawdziwe, tylko czy brzmią sensownie. Geirmund miał prawdopodobnie kilkuset irlandzkich niewolników w swych licznych gospodarstwach na Islandii. Wielu z nich trafiło do jego posiadłości na północy w rejonie Hornstrandir po wyczerpaniu zasobów w miejscu pierwotnego osiedlenia się w rejonie Breiðafjörður[2]. Niewolnicy pochodzili zazwyczaj z cieplejszych krajów i tutejsze warunki musiały być dla nich bardzo ciężkie. Możliwe zatem, że niektórzy próbowali ucieczki. Większość historii o niewolnikach w tekstach staronordyckich opowiada o niewolnikach uciekających od swych panów. Dlatego podanie o wysepce Irlandczyków mogło powstać w dowolnym, późniejszym czasie. Może niektórzy niewolnicy Geirmunda dokonali żywota na wysepce Irlandczyków. A może nie.

W przeszłości jakiś człowiek wplótł fragmenty dotyczące Geirmunda w najstarsze teksty razem z nazwą geograficzną jego posiadłości, żeby wszystko razem miało jakiś sens. Podanie jest próbą przypomnienia tajemniczej postaci Geirmunda Heljarskinna i jego niezwykłych wyczynów na Morzu Arktycznym, a także podkreślenia jego statusu wielkiego, nieraz bezwzględnego właściciela niewolników.

 

 

To jest książka o człowieku żyjącym 1100 lat temu. Jego biografia zachowała się jedynie we fragmentach, a wszystkim im brakuje szczegółów mogących imię z przeszłości uczynić żywą postacią. Źródła milczą na temat osobowości Geirmunda Heljarskinna. Czy miał szeroki uśmiech, odsłaniający starte zęby? Był nieubłagany czy sprawiedliwy wobec swych poddanych? Czy podchodził do życia z humorem? Uśmiechał się, kiedy był wściekły albo wystraszony, stojąc za sterem podczas sztormu? Czy używał wielkich słów, pijąc alkohol, czy utykał albo miał bliznę? Czy kiedykolwiek płakał? Czy tłumił w sobie wszystko, co nieprzyjemne czy przeciwnie – wyładowywał swój gniew na najbliższych?

Nie mamy pojęcia.

Towarzyszenie od kołyski do grobu wikingowi żyjącemu 30 pokoleń wstecz nie jest łatwym zadaniem. Geirmund jest cieniem, głosem w ciemności panującej między prehistorią i historią, ze wszystkimi niewyjaśnionymi pytaniami. Trzeba go wydobyć z otchłani Ginnungagap[3]. Czy możliwe jest ożywienie cienia, tak by komuś chciało się o nim czytać? Czy czytelnicy będą cierpliwie znosić narratora, który nieraz błądzi w ciemnościach jak Dante w piekle?

Nieraz zastanawiałem się, co sprawiło, że mimo napisania kolejnego już szkicu, po zmięciu go w kulę, ciśnięciu o ścianę i powiedzeniu sobie: To jest NIEMOŻLIWE, mimo wszystko kontynuowałem pracę niczym uparty kozioł, buntując się jak mieszkańcy Trøndelagu, kiedy Håkon Dobry głosił im chrześcijańską nowinę[4]. Myślałem, że może jednak da się pokopać trochę głębiej tu lubtam, mimo wewnętrznego przekonania, że to, co znajdę, i tak nie będzie zasługiwać na szczególną uwagę.

Praca nad książką nieraz przypominała anegdotę o moim starym krewniaku. Był szyprem, podobnie jak ja potomkiem sterników i kapitanów, którzy nie ugną się przed byle przeszkodą. Kiedy to się wydarzyło, był już w podeszłym wieku. Miał kuter z dwoma czy trzema członkami załogi. Na morzu panuje mgła. On, w okularach z grubymi szkłami, stoi za sterem, reszta załogi na rufie. Załoga mówi, najpierw cicho i nieśmiało, że chyba płyną prosto na jakiś szkier, potem trochę głośniej: prują prosto na szkier! Trzeba się wycofać! Mój krewniak odkrzykuje, dwa razy głośniej niż oni: „Tu nie może być żadnego szkieru! Nie widzę żadnego cholernego szkieru!”.

Po czym uderzył łodzią prosto w szkier.

 

 

Tak więc piszę książkę o moim przodku sprzed 30 pokoleń. Pomyślmy trochę o własnym życiu: przypuszczalnie poznaliśmy naszych dziadków i od nich usłyszeliśmy kilka anegdot o pradziadkach, może nawet kilka informacji o prapradziadkach. Mój dziadek opowiadał często historię o tym, jak doszło do poczęcia pradziadka. Prapradziadek, w owym czasie dwudziestoparolatek mieszkający na północnym zachodzie Islandii, miał dostarczyć jakąś paczkę do gospodarstwa Strandir, leżącego dwa fiordy dalej na północ w rejonie Vestfjordene. Kiedy puka do drzwi, wszyscy są właśnie zajęci sianokosami, oprócz kobiety w wieku lat trzydziestu ośmiu. Zdążyła już dwa razy owdowieć, miała czwórkę dzieci, ale wszystkie umarły. Straciła wszystko. Ale może dostrzega życie w oczach młodego listonosza, przypominają się jej dawne dni, może jednak nie wszystko stracone? Zaprasza go do środka, gotuje dla niego kaszankę. Odpocznie sobie, a jakże, zanim ruszy w drogę powrotną przez góry…

Dziewięć miesięcy później przychodzi na świat pradziadek, czyli, jak mawiał dziadek: nasze życie, nasz los zawisły na jednym jedynym pęcie kaszanki. Poza tym niewiele wiadomo o prapradziadku, nie chciał uznać pradziadka za swojego syna, zanim nie został poważanym, zamożnym kapitanem z dużym gospodarstwem i rodziną. Natomiast ojciec prapradziadka był szyprem i losem(przewodnikiem po szlakach morskich) w Breiðafjröður, który uratował załogę duńskiego szkunera i otrzymał za to odznaczenie w Kopenhadze. Przewrócił do góry dnem wrak statku i wyciął w nim otwór drzwiowy dla bezdomnej biedoty w okresie głodu i chłodu. W tym samym czasie moi przodkowie w Strandir grzebali w wysypisku śmieci, szukając wyrzuconych kilka lat wcześniej butów. Chcieli dokopać się do zelówek i upiec je na ogniu, taki głód im doskwierał.

No i był ród w rejonie Skarðsströnd[5] (gdzie osiedlił się Geirmund Heljarskinn), z którego pochodziła prababcia. Mieli tak koślawe nogi, że kiedy widziało się ich ślady w śniegu czy w błocie, trudno było rozstrzygnąć, w którą stronę szli. Dalej pamięć zawodzi. Jak to mówią, po stu latach wszystko jest zapomniane, a po stu pięćdziesięciu wszystko porasta mech. To jest w każdym razie moja rodzina. Szukając przekazanych opowieści, szybko zaczynam błądzić w ciemnościach. Wtedy trzeba uciekać się do źródeł pisanych, bezlitośnie skąpych zapisków w księgach kościelnych i kronikach rodowych, które na przykład informują, że pradziadek pradziadka, Guðbrandur, zaginął podczas zawiei śnieżnej w Tröllatunguheiði i że „znaleziono go następnej wiosny”; jego ojciec, pastor i lekarz Hjálmar „lubił piwo i kobiety, podobnie jak wielu z jego rodu [!]”; jego dziadek Halldór „był niecierpliwy i uzależniony od alkoholu”; z kolei jego ojciec Páll to „pastor, który przewodził polowaniu na czarownice w XVII wieku…”, a następnie wyliczają mieszkańców gospodarstwa Skarð pełniących funkcję lǫgsǫgumaðr[6].

Potem poszczególne osoby stają się, o dziwo, coraz bliższe i nabierają życia, gdyż występują jako postacie w różnych sagach. Ród jest kontynuowany przez znane osoby: Skard-Snorre (zm. 1260) i Torkjell Øyolvsson, mąż Gudrun Osvivsdotter, który utonął w Breiðafjröður. Torkjell stanął później jako zjawa przed Gudrun, w ubraniu ociekającym wodą morską: „Smutne nowiny, Gudrun!”. Według Sagi rodu z Laxdalu odpowiedziała bez cienia współczucia: „A więc zamilcz je, nikczemniku!”. Akurat ta linia rodowa zaczyna się od Aud Rozważnej i jej męża Olafa Białego, króla Dublina – to jego potomek w trzydziestym drugim pokoleniu pisze niniejsze słowa.

O ileż łatwiej byłoby sobie wybrać osobę chronologicznie nam bliższą, a przynajmniej z czasów, kiedy ludzie zaczęli już używać pergaminu, nie mówiąc o papierze. Wtedy można by przynajmniej żywić nadzieję, że znajdzie się coś, czego można by się kurczowo uchwycić, co przypominałoby żywego człowieka.

Ale „ten pierwszy” kusi bardziej niż ci, którzy byli po nim. Geirmund uosabia początki narodu islandzkiego, narodu, którego przedstawiciele zgromadzili wszystkie dostępne informacje o pierwszych osadnikach, i po zredagowaniu zapisali. Takie jest wyjaśnienie paradoksu, że więcej wiemy o najstarszych postaciach historii Islandii niż o osobach, które są nam chronologicznie bliższe. Postać z okresu zasiedlania Islandii znajduje się nie tylko na granicy tego, jak daleko wstecz możemy sięgnąć; pokazuje nam też, co było najważniejsze dla pierwszych skrybów.

 

 

Zachowało się zatem sporo fragmentów o Geirmundzie Heljarskinnie, tak naprawdę więcej niż na przykład o Njalu Torgeirssonie, który swego czasu został spalony we własnym gospodarstwie w południowej części Islandii. Różnica polega na tym, że pamięć o Njalu ktoś zachował w sadze – Sadze o Njalu spalonym. Jakiś wybitny pisarz przypuszczalnie w XIII w. zgromadził zarówno pisemne fragmenty, jak i ustne podania dotyczące tej postaci, by dodać potem genialne szczegóły, które uczyniły Njala żywym człowiekiem. Wiele pokoleń wyobrażało sobie Njala i jego sąsiadów i dyskutowało o nich. Natomiast Geirmund Heljarskinn pozostał cieniem, ponieważ nikt nie postanowił napisać o nim sagi. A nawet jeśli ktoś to zrobił, nie zachowała się do naszych czasów.

Mimo to nawet zebranie tylko tych fragmentów i zbadanie, o czym mówią, ukazuje nam kontury fascynującej biografii: Geirmund Heljarskinn Hjørsson zaczął życie jako zaniedbane dziecko. Dorastał razem z niewolnikami, ale potem okazało się, że pochodzi z jednego z największych rodów królewskich w Norwegii. Umierał jako największy możnowładca w historii Islandii, „najznakomitszy ze wszystkich osadników”. W czasach świetności podróżował konno między swymi gospodarstwami na Islandii w asyście osiemdziesięciu wojów. Dla porównania Haraldowi Pięknowłosemu[7] w czasach pokoju towarzyszyło sześćdziesięciu zbrojnych. Posiadał wielu niewolników, którzy dziś byliby warci mnóstwo pieniędzy. Na Islandii miał gospodarstwa na Hornstrandir i na Strandir, umieszczał swoich ludzi nad Breiðafjörður i w wielu miejscach w rejonie Vestfjordene. Źródła wiążą go z czterema różnymi krainami: Rogalandem[8], gdzie urodził się i wychował na dworze królewskim, Bjarmalandią, prawdopodobnie gdzieś na Syberii, skąd pochodziła jego matka, Irlandią, gdzie urządził się w pobliżu Dublina, i wreszcie z Islandią, gdzie został jednym z pierwszych osadników.

Wszystkie źródła podają, że był „czarny i szpetny”, „Heljarskinn” oznacza „tego, który ma czarną skórę”. Następnie dowiadujemy się, że był największym „królem morskim” posiadającym wielką flotę. Cały Ocean Atlantycki był jego miejscem pracy. Ucieka z królewskiego dworu swego ojca w Rogalandzie, kiedy Harald Pięknowłosy zaczyna przejmować władzę. Nie decyduje się z nim zmierzyć, chociaż jest do tego zachęcany. W pewnej sadze jest opisywany jako „najsłynniejszy ze wszystkich wikingów na vesterveg” (szlaku zachodnim)[9]. Nie wzbogacił się jednak dzięki plądrowaniu i rabunkom, co często przypisuje się wikingom. Są podania mówiące, że dobrze traktował niektórych swoich niewolników, inne pokazują, że był bezlitosny dla wszystkich, którzy weszli mu w drogę. Posiadał magiczne moce, jak często się mówi o ludziach z Północy. Z jego imieniem wiązane są dwie lub trzy żony. Chociaż jest mowa o wielu dzieciach, źródła są zgodne tylko co do córki Ýri, która nie otrzymała staronordyckiego imienia. Geirmund był arystokratą, któremu służyło wielu poddanych. Jeśli wierzyć fragmentarycznym przekazom, to sprowadził on na Islandię wielu irlandzkich niewolników.

 

 

Bezlitosne w swej fragmentaryczności i skrótowości źródła dają nam przebłyski obszernej i zajmującej opowieści. Kiedy zaczynałem niniejszą pracę, wiele rzeczy budziło moją ciekawość. W miarę jak znajdowałem coś, co mogło kwalifikować się jako odpowiedź, pojawiały się coraz to nowe pytania, które rodziły jeszcze kolejne. Zawsze kiedy myślałem, że udało mi się go pochwycić, wymykał się. Do tego człowieka nie prowadziła żadna prosta droga – jeśli miałem go odnaleźć, musiałem podążać okrężnymi drogami, na które bałem się w owym czasie zapuszczać; to była inna kategoria ludzi. Kiedy poddałem się po raz pierwszy, zostałem z wieloma pytaniami, na które nie było odpowiedzi.

Po pierwsze, przygnębiające wydawało się pisanie książki o osobie, która pochodziła nie wiadomo skąd. Czy kiedykolwiek udałoby się ustalić, gdzie w Rogalandzie się wychował? Dlaczego opisywano go jak niewolnika, jako czarnego i szpetnego, podczas gdy genealogia wskazywała, że był synem królewskim i arystokratą, najznakomitszym ze wszystkich? Czy można było jakoś wyjaśnić ów wygląd? Wiedziałem, że Skandynawowie w Irlandii już w IX w. bywali w Afryce Północnej i brali „niebieskich” ludzi[10] (irl. gorma) jako niewolników – czy to był jakiś ślad?

No i kwestia związków Geirmunda z Bjarmalandią. Kiedy zacząłem dokładnie badać źródła, okazało się, że muszę szukać jakiegoś miejsca nad Morzem Białym albo w pobliżu Półwyspu Kolskiego. Czy wzmianki o Bjarmalandii to tylko błąd średniowiecznego kopisty? Po co zresztą ludzie z Rogalandu w IX w. mieliby odbywać tak daleką podróż w tamte rejony? No i jeszcze Irlandia. Czy prawdą było, że Geirmund zdobył tak mocną pozycję na szlaku zachodnim, skoro nic poza tym nie wskazywało na to, że brał udział w wyprawach wikingów, rabując i plądrując? Skąd uchodźca z Rogalandu miał kapitał na zakup wszystkich tych niewolników, których przypisują mu źródła? Czy znalazł go na Islandii? I dlaczego nie napisano sagi o tym najznakomitszym ze wszystkich osadników? Jedno było pewne: raczej nikt nie wpadłby na pomysł zapisania takich informacji w XII czyXIII w. bez wspartego tradycją przekazu.

To były pytania, które mnie nurtowały, choć postanowiłem zrezygnować z projektu.

Jednak nie mogłem wszystkiego tak zostawić. Pewnego razu w czasie studiów w latach 90. skopiowałem dużą mapę rejonu Vestfjordene i zawiesiłem ją na tablicy korkowej. Jako hobby zacząłem umieszczać małe szpilki w miejscach, o których dowiadywałem się, że mieszkali tam ludzie stanowiący według źródeł część otoczenia Geirmunda.

Z czasem zaczął się z tego wyłaniać uderzający wzorzec, na który, jak sądzę, średniowieczni kronikarze raczej nie zwrócili uwagi: okazało się, że gospodarstwa ludzi Geirmunda były strategicznie umiejscowione przy różnych drogach i dawnych przeprawach górskich wiodących z Hornstrandir. Wszystkie prowadziły do jednego miejsca: głównego gospodarstwa nad zatoką Breiðafjörður! Uświadomiłem sobie, że chodziło tu prawdopodobnie o drogi transportowe, a ponieważ drogi były liczne i zaangażowanych było tu wiele osób, musiano transportować nimi drogocenne towary albo surowce. Zrozumiałem, że w tym może tkwić wyjaśnienie, dlaczego Geirmund szybko zdobył sobie wysoką pozycję w Irlandii. Zacząłem się zastanawiać, co zaprowadziło go na Islandię: może to samo, co wcześniej zaprowadziło jego rodzinę do Bjarmalandii?

To był punkt zwrotny: ciekawość zwyciężyła nad sceptycyzmem. Mapa, którą sporządziłem, uwiarygodniła źródła mówiące, że Geirmund był bogaty i potężny, że na Islandii prowadził działalność na wielką skalę.

Równocześnie nie wierzyłem średniowiecznym uczonym, którzy wyjaśniali jego bogactwo posiadaniem wielu sztuk bydła. Taka teza nie mogła się oprzeć krytyce. Zrobiłem sobie z moim wujkiem, który organizował wycieczki turystyczne do Hornstrandir, wypad łodzią w to miejsce. Okolica jest surowa i nieurodzajna. Panują tam marne warunki dla rolnictwa, trawy nie wystarczyłoby na wyżywienie choćby jednej krowy. A źródła mówią, że to Hornstrandir podtrzymywało całą działalność Geirmunda, również tę w pobliżu centrum pierwszego zasiedlonego przez niego obszaru nad Breiðafjörður. Gdyby Geirmund w Hornstrandir zajmował się rolnictwem, dochód z tej działalności nie wystarczyłby na zakup tak wielu niewolników na targu w Dublinie – w tym czasie stanowili poszukiwany towar w świecie muzułmańskim i ich cena była wysoka. Innymi słowy: tradycji nie można było odrzucić, ale podawała ona błędne wyjaśnienia. Uczeni w XII i XIII w. stracili orientację, przekazywali informacje o bogactwie Geirmunda, ale nie potrafili już wytłumaczyć jego źródła – albo, jeśli mieli takie wyjaśnienie, z jakiegoś powodu nie chcieli się nim podzielić z potomnymi.

Następnie zacząłem badać wszystkie ślady na Islandii, w Rogalandzie, w Bjarmalandii i w Irlandii, wczytując się w tomy literatury fachowej. Wiele tropów prowadziło na manowce, ale inne sprawiały, że z projektu nie można już było zrezygnować. Mam nadzieję, że czytelnik będzie mi na tych ścieżkach towarzyszył. Żeby znaleźć odpowiedź na pytanie o pochodzenie Geirmunda, musimy pójść okrężną drogą i zbadać nazwy geograficzne, żeby zrozumieć Bjarmalandię i Islandię trzeba przyjrzeć się sztuce budowania statków wikińskich, a żeby w źródłach oddzielić materiał starszy od nowszego, należy poznać tych, którzy w średniowieczu zajmowali się spisywaniem tekstów.

Kiedyś, wiele lat temu pomyślałem, że nie ma już odwrotu. Może przypominałem owego krewniaka twierdzącego, że nie widzi żadnego szkieru, kiedy sam osiadałem na mieliźnie jakiegoś problemu, żeby potem znów zepchnąć łódź na wodę i pożeglować prawie nieznanymi szlakami przez niemy mrok stuleci w poszukiwaniu przodka sprzed trzydziestu pokoleń.

 

 

O ile wiem, nie istnieją książki historyczne o czasach wikingów, w których towarzyszy się człowiekowi od momentu narodzin aż do śmierci. Wspólnym mianownikiem większości istniejących książek jest dostosowywanie się do tradycyjnych wymogów akademickiej obiektywności; bardziej opisują one, niż angażują. Czy człowiek z tamtej epoki może stać się nam bliski, czy można zbudzić go do życia?

Średniowieczny dziejopisarz towarzyszył człowiekowi od kołyski do grobu, w tekście, który był zarówno historyczny, jak i literacki. Będąc rzetelnym historykiem, autor gromadził wszelkie fragmentaryczne informacje o danym człowieku, dodając sporo od siebie, tak by powstała żywa opowieść. Znajdował sensowne powiązania przyczynowo-skutkowe, dodając przy tym charakterystyczne szczegóły dotyczące głównych postaci. W rezultacie powstawała saga. Tam jednak, gdzie dawni mistrzowie konsekwentnie ukrywają swój warsztat, ja próbuję zwrócić na niego uwagę czytelnika. Zajmując się epoką wikingów, należy uwzględniać długą tradycję interdyscyplinarnych badań, która w niejednym przypadku może wspomóc intuicję, dając szerszą perspektywę, której dawni badacze nie posiadali.

Zdecydowałem się na zachowanie naukowego warsztatu, głównie z lęku przed tym, że książka utknie między niezliczonymi powieściami i książkami na temat epoki wikingów z gatunku fantasy, co by mi nie pozwoliło na upowszechnienie rezultatów moich badań. Cofając się tak daleko w czasie, nie obejdziemy się bez interpretatora, głosu rzucającego światło na zaciemnione obszary. Tam, gdzie nie mam pewności, uciekam w opartą na fundamentach wiedzy fantazję, tłumacząc po drodze, co nam jest wiadome, a czego musimy się domyślać. Moje rozważania są następnie poparte przypisami.

Pracując dłużej nad tym materiałem, zrozumiałem, że brak sagi o Geirmundzie raczej nie był dziełem czystego przypadku. Powoli wyłaniały się kontury islandzkiego mitu założycielskiego, a jednocześnie coraz bardziej oczywistym stawało się, jak bardzo nie pasował do niego Geirmund Heljarskinn. Mit założycielski ukazuje sytuacje idealne: wszystko to, czego nie odnajdujemy we współczesności. W czasach, gdy pisemnie utrwalano początki islandzkiej historii, w kraju toczyła się wojna domowa. Rozsądek nakazywał wspominanie czegoś odwrotnego – dawnych, dobrych dni, gdy wszyscy byli sobie równi, a nieliczni przywódcy nie dzierżyli całej władzy, jak to miało miejsce w czasach, gdy sagi były spisywane.

Historię o zasiedleniu Islandii słyszeliśmy wielokrotnie: grupa możnych chłopów, pragnących wolności i niezależności, ucieka spod rządów okrutnego jedynowładcy Haralda Pięknowłosego, zagania na pokład okrętu stado bydła, wypływa w morze i dobija do wyspy, buduje gospodarstwo w miejscu, w którym fale wyrzuciły na ląd słupki tronowe. Osadnicy zachowują się jak „szlachetni poganie”, jak chrześcijanie, choć chrześcijaństwo było religią im nieznaną. Powiada się, że społeczeństwo na Islandii cechowała równość rodów i ludzi – chłopi byli wolni i mieli nielicznych niewolników, zajmowali się sianokosami i hodowlą, każdy w swojej zagrodzie[11].

To, co teraz usłyszysz, będzie zupełnie inną historią.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Zapytał Gangleri: „Co było początkiem, czyli jak się to zaczęło i co było przedtem?”.

Odparł Har: „Jak powiedziano w Wieszczbie Wölwy[12]:

W zaczątkach świata za czasów Ymira

Ni piasku, ni morza, ni chłodnych bałwanów,

Nie było ziemi i nie było niebios,

Ni traw nie było – lecz czeluść otchłani. […]

Zapytał Gangleri: „Co się działo, zanim ludzkie rody powstały i zaludniły ziemię?”.

[…]

Odparł Jafnhar: „Ku północy zwróconą część Ginnungagap przygniatał ciężar i brzemię szronu i lodu, a we wnętrzu kłębiły się mgły i mroźne wichry. Lecz południowa część Ginnungagap nabrała lekkości, napotykając iskry i płomienie tryskające z Muspellheimu […]. A gdy szron napotkał oddech gorąca, począł się topić i kapać, z płynących kropli stało się życie z pomocą tego, który ów żar posłał. Powstała postać o ludzkich kształtach, nazwana Ymirem […]”.

Wówczas zapytał Gangleri: „Gdzie mieszkał Ymir i czym się żywił?”.

Odparł Har: „ Z kropli topniejącego lodu narodziła się krowa. Na imię jej Audhumla, a z jej wymienia płynęły cztery mleczne rzeki. Tak karmiła Ymira”.

Wówczas zapytał Gangleri: „Czego dokonali synowie Bora, skoro w twoim mniemaniu są bogami?”.

Odparł Har: „Wiele by opowiadać. Ciało Ymira wzięli na środek otchłani Ginnungagap i stworzyli z niego ziemię, z krwi jeziora i oceany. Ziemia powstała z mięsa, góry z kości, głazy i osypiska zrobili z zębów i pokruszonych kości”.

Wówczas rzekł Jafnhar: „Z krwi, która z ran wypłynęła i rozlała się dookoła, stworzyli morze, którym opasali ziemię, otoczyli ziemię morskim kręgiem i większość ludzi sądzi, że jest on nieprzebyty”[13].

 

 

 

 

 

 

 

 

Nasza saga zaczyna się w 846 r. n.e.

W całej Norwegii mieszka około stu tysięcy ludzi. Największym miastem Skandynawii jest duńskie Hedeby[14], zamieszkane prawdopodobnie przez kilka tysięcy ludzi. Największymi miastami świata, z około milionem mieszkańców każde, są Konstantynopol, Bagdad oraz Xi’an w Chinach dynastii Tang. Dynastia upada po kilku latach, podczas gdy sławny Tu Fu tworzy swoje najpiękniejsze wiersze. W środkowoamerykańskiej Gwatemali rządzą Majowie, spuszczając pozbawione serc ciała ze schodów piramid w Tikal. Lud w Mongolii dzieli się na niezliczone klany, plądrujące i mordujące się nawzajem – i tak prawdopodobnie wygląda sytuacja w wielu innych krajach. Maurowie i Saraceni żeglują w górę Tybru i wpływają do Rzymu. Rabują ołtarz wzniesiony nad szczątkami apostoła Piotra, wraz z ozdobami i kosztownościami.

Wydarzenie to wywołuje szok w całym chrześcijańskim świecie[15].

Tego roku stada wilków, dochodzące do trzystu sztuk, rzucają się na ludzi i bydło w Gallii, zjadając wszystko i wszystkich, którzy próbują stanąć im na drodze. Tuż przed Wielkanocą aresztowano człowieka za seksualne kontakty z kobyłą; Frankowie spalili go żywcem. Duński król Harald Klak[16], odpowiadający za obronę fryzyjskiego wybrzeża przed atakami wikingów, umiera we Fryzji. W szwedzkiej Birce[17] jego dobry przyjaciel, misjonarz Ansgar[18], nie ustaje – pomimo silnej egzemy – w szerzeniu dobrej nowiny o Zbawicielu. Tego roku norwescy wikingowie dokonują udanego ataku na wschodnią Irlandię i w coraz większych grupach wyruszają z zachodniej Norwegii ku zielonej wyspie leżącej na zachodnim szlaku, vesterveg – wielu z nich wyrusza z Rogalandu. Irlandzki król Cerball (Kjarval) zapoczątkował ambitną walkę o władzę. Właśnie zbroi się do bitwy przeciw jednemu ze swych irlandzkich rywali, w której zginie około tysiąca dwustu osób.

Zmierzamy do kraju jeszcze nienawróconego na wiarę w Białego Chrystusa[19], którą Karol Wielki krzewił siłą miecza na kontynencie. Do kraju, w którym wciąż żywe są dawne obyczaje przodków. W morskiej głębnie wije się wąż Midgardu[20], na nieboskłonie połyskuje tęczowy most Bivrost[21], pod ziemią norny[22] i zmarli zajmują się swoimi sprawami. Życie biegnie odwiecznym cyklem, w którym bogowie i rodząca plony ziemia przegrywają z siłami Jotunheimu[23], by potem na nowo odnieść zwycięstwo wraz ze wschodzącym słońcem. W tym kraju, który ciągnie się przez setki mil morskich z północy na południe, jeden lokalny władca jest w ciągłym konflikcie z innym. Kraj zamieszkują różne ludy, które mimo wszystko czują się ze sobą w pewnym stopniu związane, jako że wspólnie korzystają z komunikacyjnego szlaku wzdłuż wybrzeża: nordvegen[24].

Tu przez ostatnie stulecia sytuacja nie uległa wielkim zmianom.

Statki wyposażono w żagle.

Poza tym wszystko po staremu.

 

 

Szpetny i czarny przychodzi na świat

Gdzieś w Rogaladzie znajduje się królewskie dworzyszcze, a w środku leży kobieta, Ljufvina, która właśnie zaczęła rodzić. W tych czasach wierzono, że przy narodzinach pojawiają się norny, aby zadecydować o losie noworodka: o długości życia, szczęściu, bogactwie. Skaldowie nazywają śmierć wyrokiem norn, a los był w człowieka wkładany (norw.lagt i en); wystarczy przypomnieć sobie norweskie słowo lagnad, przeznaczenie. Przyłączmy się do norn, które nadlatują zwabione krzykami rodzącej Ljufviny. Szybując nad łąkami i pastwiskami, widzimy konie i bydło śpiące w mokrej od rosy trawie. Widzimy pola obsiane zbożem, które ledwo co zaczęło kiełkować po niedawnej wiosennej uczcie ofiarnej, blot.

Wczesny poranek powoli zaczyna się rozjaśniać. Szarozielone, pokryte trawą, dachy wtapiają się w krajobraz. Ludzie jeszcze nie powstawali. Przy brzegu stoi kilka zakotwiczonych statków o wysokich masztach; dachy wzniesionych przy linii brzegowej szop na łodzie są pokryte zwierzęcymi skórami. Przez dymnik z dworzyszcza, skąd dochodzi krzyk, wydobywa się dym.

Wciąż jeszcze niewiele wiemy o rodzącej, poza tym, że ma niecodzienny wygląd, nie przypomina ani skandynawskich, ani germańskich kobiet. Jest czarnowłosa, o karnacji ciemniejszej niż większość tubylców kiedykolwiek widziała, ma na powiekach fałdy mongolskie i płaską, okrągłą twarz. Możemy założyć, że otaczają ją inne kobiety, niektóre białe, niektóre ciemne, podobne do niej. Po obu stronach wyrzeźbionego drewnianego łoża migocą płomienie w wypełnionych tłuszczem, steatytowych kagankach. Ciemnoskóre kobiety wzywają potężnego ducha, podczas gdy Normanki wołają swoje boginki. Jedna z Normanek zaczyna ostrym głosem wykrzykiwać „[z]aklęcia potężne, zaklęcia żarliwe”, inna do brzucha rodzącej przyciska tabliczkę z runami ułatwiającymi rozwiązanie, bjargrúnir[25].

Gdy tylko pojawia się główka dziecka, kobiety przestają przyzywać moce. Teraz krzyczą do rodzącej.

Rodzi się chłopiec.

Potem rodzi się jeszcze jeden chłopiec.

Każdy z noworodków zostaje owinięty w wadmalowy koc. Są ciemnoskórzy, z czarnymi grzywkami, o płaskich, okrągłych twarzach, jak u matki. Nosy mają spłaszczone, z ledwo widocznymi dziurkami. Na powiekach mongolskie fałdy. U tych dzieci nie ma ani śladu ojcowskiego wyglądu! Kobiety oniemiały[26].

Królowi to się z pewnością nie spodoba. Czy na pewno jest ojcem noworodków?

 

 

Historia o bliźniakach Geirmundzie i Håmundzie od samego początku brzmi bajkowo, ale to coś więcej niż bajka![27]. Jest to niemająca sobie równych opowieść zachowana w Landnámabók (Księga osadnictwa)[28], którą należy przytoczyć w całości. O żadnym innym spośród pierwszych osadników islandzkich nie zachowało się tak obszerne podanie z okresu dzieciństwa. Nie ma powodu, żeby wątpić w prawdziwość jego zasadniczych elementów:

 

Król Hjør najechał Bjarmalandię. Stamtąd jako brankę wojenną przywiózł Ljufvinę, córkę bjarmalandzkiego króla. Pozostała ona w Rogalandzie, a Hjør ponownie wyruszył na wojnę. Wówczas urodziła dwóch synów. Jednemu dano na imię Geirmund, drugiemu Håmund. Obydwaj byli całkiem czarni. Wtedy i jej niewolnica urodziła syna; na imię mu było Leif, syn niewolnika Lodhotta. Leif był biały. Dlatego królowa oddała swych chłopców niewolnicy, a wzięła do siebie Leifa. Lecz kiedy król powrócił do domu, zezłościł się na Leifa i rzekł, że ten jest niskiego stanu. Gdy król znów wyruszył na wiking, królowa zaprosiła skalda Bragego, prosząc, by przyjrzał się chłopcom. Mieli wtedy trzy lata. Wpuściła ich do izby, w której był Bragi[29], a sama się ukryła pod podestem. Bragi wypowiedział następujące słowa:

 

Obydwóm, którzy weszli

Ufać można.

Håmundowi i Geirmundowi,

Hjøra synom.

Leif, jest tym trzecim

Lodhotta syn.

Poniechaj go, kobieto

Podlejszy z wiekiem się stanie.

 

Następnie zastukał kijem w podest, gdzie ukryła się królowa. Kiedy król powrócił, opowiedziała mu o wszystkim i pokazała synów. Odrzekł, że kogoś o skórze takiej, jak u bogini Hel[30], jeszcze w życiu nie widział. Tak też obu braci nazwano – Heljarskinn[31].

 

Ułożona przez Bragego strofa ma niebagatelne znaczenie – to prawdopodobnie ona uratowała od zapomnienia opowieść o pochodzeniu Geirmunda. W kulturze staronordyckiej poezja skaldów pomagała zapamiętywać podania i ważne wydarzenia. Sam Snorri Sturluson twierdzi: „Od początków Islandii do chwili, gdy zaczęto spisywać sagi, minęło ponad 212 lat i trudno byłoby zachować w pamięci sagi przez tak długi czas, gdyby nie było starych i nowych wierszy skaldów, umacniających tę wiedzę”[32].

W tym krótkim wierszu o braciach ujawnia się zarówno królewskie pochodzenie Geirmunda, jak i jego odrzucenie przez matkę, a na dodatek sugestia, co powinna ona zrobić. W manuskryptach wiersz Bragego można znaleźć w sześciu różnych wariantach, tematycznie identycznych, różniących się doborem słownictwa. Odmienne wersje powstały najprawdopodobniej w wyniku różnych ustnych przekazów funkcjonujących do momentu ich spisania[33]. Bardzo wiele wskazuje na to, że wiersz jest stary[34], więc takie datowanie dotyczy również podania o braciach Heljarskinn. Strofa Bragego Starego może być zatem punktem wyjścia dla powstającego obrazu dramatycznych wydarzeń, towarzyszących pierwszemu okresowi życia Geirmunda.

Bragi Stary stworzył swoją słynną Ragnarsdrápa (Pieśń o Ragnarze) mniej więcej w tym samym czasie, gdy Geirmund i Håmund stawiali pierwsze kroki. Wiele wskazuje na to, że Bragi był skaldem króla Hjøra. Ponieważ jednak Harald Pięknowłosy z pewnością nie tolerowałby pochwał pod adresem swych dawnych przeciwników, nie zachowały się żadne wiersze skaldów na cześć władców takich jak Hjør.

 

 

Wspólnym dla wszystkich materiałów źródłowych jest to, że chłopcy nie tylko są opisywani jako czarni, ale również niezwykle brzydcy, furðu ljótir. Przywołują one również epizod, podczas którego Geirmund i Håmund widzą, jak syn niewolnika, Leif, bawi się grudką złota. Podchodzą do niego, zabierają złoto, popychają go tak, że ten zaczyna płakać. W tej relacji anegdota nosi znamiona elementu dekoracyjnego, mającego umożliwić Bragemu zrozumienie, kim naprawdę są bliźniacy.

Halvs saga (Saga o Halfie) opowiada o tym, jak ojciec, król Hjør, nieomalże doznaje szoku, ujrzawszy po raz pierwszy synów, mających wówczas niespełna cztery lata. Nie chce mieć z nimi nic do czynienia i mówi, że jeszcze w życiu nie widział takich „heljarskinnów”. Określenie przywołuje postać bogini Hel, żeńskiej personifikacji śmierci w najstarszej poezji skaldów. Hel miała czarne oblicze, podobne martwym ciałom, nad którymi panowała. Przydomek Heljarskinn, który zostaje nadany braciom albo przez Hjøra, albo przez Bragego, oznacza zatem kogoś, „kto ma skórę jak Hel”, czyli czarną. Hel była córką Lokiego i złośliwej olbrzymki Angrbody, czyli tej, „która sprowadza smutek”, a skojarzenia, które budziła w czasach wikingów, trudno nazwać pozytywnymi. Powróćmy jeszcze do owego dziwnego przekazu.

Ta historia w wielu miejscach jest niespójna – musimy spróbować odkryć, jaka jest tego przyczyna. Pierwszą niejasną kwestią jest to, że sama królowa uważa synów za czarnych, szpetnych, niemożliwych do pokochania, i dlatego wymienia ich na białego syna niewolnicy, o czym donosi þáttr (czyli krótka opowieść) o Geirmundzie, będąca częścią Sturlunga saga (Saga o Sturlungach)[35]. W Sadze o Halfie królowa nosi staronordyckie imię Hagny Hakadotter. Abstrakcyjne szczegóły mogą ulegać zmianom podczas przekazywania opowieści następnym pokoleniom i dotyczy to również imion własnych. Można tu dostrzec ślad niechęci wobec obcych w piśmienniczej tradycji staroislandzkiej: ci, którzy piszą, koncentrują się na norweskim pochodzeniu pierwszych osadników i skrywają postacie z innych kultur na tyle, na ile jest to możliwe. Ktoś na późniejszym etapie nadał owej „bjarmlandzkiej” kobiecie staronordyckie imię. Esencja przekazu jest jednak we wszystkich wariantach taka sama.

Jeśli założymy, że historia dotyczy staronordyckiej królowej, musiałoby to oznaczać, że dopuściła się ona zdrady małżeńskiej, prawdopodobnie z niewolnikiem. Obawia się w takim przypadku, że wygląd synów ją zdradzi i wymienia ich na białego chłopca[36]. Nigdzie jednak nie znajdziemy wątpliwości na temat pochodzenia bliźniaków, ani we wspomnianej poezji, ani w podaniach: są synami Hjøra. Królewski rodowód ujawniają z czasem ich cechy charakteru, a co więcej, ich szlachetne pochodzenie staje się oczywiste, mimo że mają wygląd ludzi niskiego stanu. Jednocześnie „niska” natura dochodzi do głosu u małego niewolnika, który będzie coraz gorszy, jak powiada poeta Bragi Stary.

Im więcej rozmyślałem, próbując nadać sens tej historii, tym częściej moje myśli krążyły wokół pewnej informacji zawartej w Księdze osadnictwa, a mianowicie tego, że królowa Ljufvina przybyła z Bjarmalandii. Król Hjør pochodzi z zachodnionorweskiego rodu, nordyk, o germańskiej fizjonomii, innymi słowy – biały. Skąd zatem ta czarna skóra i brzydota? Historyk Peter Andreas Munch zaufał tradycyjnym przekazom mówiącym o bjarmalandzkich korzeniach chłopców i stwierdzał, że czarne włosy i ciemną karnację braci najłatwiej wytłumaczyć ich „czudzkimi korzeniami po stronie matki”[37].

Ufać opisowi wyglądu Geirmunda i Håmunda pozwala fakt, że są przedstawiani wbrew obwiązującym wówczas stereotypom. Zarówno w sagach, jak i w poezji niewolnicy są konsekwentnie opisywani jako czarni i szpetni[38]. Opisy synów królewskich zrozumieć można tylko w jeden sposób – odpowiadają one prawdzie. To, że źródła są zgodne co do wyglądu braci, potwierdzają rzeczywiste kontakty króla Hjøra z daleką Północą.

To rodzi jednak kolejne pytanie dotyczące þáttr o Geirmundzie: Dlaczego królowej miałby się nie podobać wygląd synów, skoro byli podobni do niej?

Zgodnie z przekazem została ona wzięta do niewoli w Bjarmalandii: [Hjǫr] tókţar at herfangi Ljúfvinu dóttur Bjarmakonungs. Ten, który zapisywał to wszystko na pergaminie w późnym średniowieczu, dorzucił to i owo według własnego uznania – również on próbował nadać sens tym fragmentom. Oprócz lęku przed obcym wyczuwamy również inną, wyraźną tendencję u tych pionierskich skrybów, a mianowicie pogląd, że jedynym sposobem wzbogacenia się w czasach wikingów mógł być rozbój i plądrowanie. Jeśli ktoś powiększył swój stan posiadania w tej epoce, został w średniowiecznych źródłach opisany jako barbarzyńca i rozbójnik. Można ten pogląd określić mianem „obsesji na punkcie wikingów”. Załóżmy na razie, że kronikarz miał rację i że Ljufvina została wzięta do niewoli i potraktowana jako konkubina przez króla Hjøra, jak to było w zwyczaju. Ale jeśli była konkubiną o statusie niewolnicy, musimy założyć, że ucieszyłaby się, iż to do niej synowie są podobni, a nie do ludzi, którzy odebrali jej wolność!

Prawdopodobieństwo, że była konkubiną, maleje w świetle dokładniejszych badań. Po pierwsze jej imię oznacza w języku staronordyckim „pogodną przyjaciółkę[39]. Po drugie w Landnámabók określa się ją mianem pełnoprawnej, poślubionej władcy królowej – czyli „drottning”. Wymienia ona chłopców na syna swej własnej niewolnicy; opowieść byłaby nielogiczna, gdyby Ljufvina nie miała wyższego statusu niż niewolnica.

Wypływa z tego wiele ważnych wniosków. Informacja, że Ljufvina została wzięta w niewolę po pokonaniu wrogiej armii, pochodzi prawdopodobnie od średniowiecznego skryby. Chciał on wyjaśnić powód długotrwałej wyprawy Hjøra do Bjarmalandii: to musiała być wyprawa łupieżcza, podobna do tej, którą odbył Tore Hund w Heimskringla[40]. Ale jak się zaraz przekonamy, król Hjør pojechał tam w innych celach, które umknęły uwagi osobie zapisującej to podanie. To, że Ljufvina została królową, wskazuje na przypieczętowany małżeństwem sojusz między staronordycką arystokracją gdzieś w Rogalandzie w IX w. oraz na razie nieznanym ludem z odległej Bjarmalandii. Wiemy jedynie tyle, że lud ten ma niegermański wygląd. Jego przedstawiciele mają ciemną skórę i uważa się ich za brzydkich. A jednak król Hjør bierze sobie królową o takim wyglądzie? Domyślamy się, że z jego strony raczej nie chodzi o girndarráð, czyli „małżeństwo z pożądania”, tak oczywiste dla nas dzisiaj. Dostrzegamy tu raczej stosunkowo częste rozwiązanie z czasów wikingów: małżeństwo jako sojusz między dwoma grupami o zbieżnych interesach ekonomicznych.

Dzięki temu zaczynamy rozumieć, że to nie królowa uważa, że z chłopcami jest coś nie w porządku. Zapewne myślała i działała w ten sposób, by podporządkować się temu, co według jej mniemania było wolą króla i jego „białego ludu”

 

 

Jeśli osobom pochodzenia germańskiego i mongolskiego lub azjatyckiego rodzi się wspólne potomstwo, większa jest szansa na to, że odziedziczy ono wygląd mongolski[41]. Dokonaną przez Ljufvinę zamianę dzieci można wyjaśnić nie tylko tym, że wygląd dzieci nie podobał się Normanom, ale również tym, że cechy biologiczne ojca nie były u nich widoczne.

W ten sposób to stare podanie nabiera sensu. Ljufvina chciała przypodobać się mężowi, wiedziała, co „biały lud” sądzi o wyglądzie jej i dzieci, a ponadto było jej wstyd, że synowie są podobni do niej.

Tym sposobem możemy zrozumieć reakcję króla Hjøra, gdy ujrzał swoich synów. Podanie głosi, że bliźniacy mieli niespełna cztery lata, gdy Ljufvina pokazała ich Hjørowi za radą skalda Bragego. Ljufvina musiała się obawiać tego spotkania. Przez niemal cztery lata oszukiwała króla, zaniedbywała synów; jest tu wiele aspektów narażających honor na szwank.

Według Halvs saga Hjør, ujrzawszy ich, miał zakrzyknąć: Ber í burt! Czyli „zabierz ich stąd!”. Nie mógł znieść widoku synów. Z punktu widzenia dzieci to pierwsze spotkanie raczej nie było radosne. Najbardziej zaszokowało króla to, że synowie ani na jotę go nie przypominali.

Król Hjør zdołał się jednak otrząsnąć. Albo od razu po ich ujrzeniu i wysłuchaniu pojednawczych słów mądrego skalda, albo później, gdy chłopcy podrośli. Wówczas musiał, zgodnie z ówczesnym zwyczajem, powitać ich na dworze królewskim. Chłopców posadzono na kolanach siedzącego na tronie króla (obyczaj ten nazywano „knesetting”), król polał ich czarne czupryny wodą i nadał im imiona, mamrocząc zapewne pod nosem, że te „hejlarskinny” w niczym go nie przypominają. Ale musiał przełknąć tę żabę, zwłaszcza że według źródeł nie doczekał się innych synów. Dopiero po dopełnieniu tego rytuału chłopcy stali się pełnoprawnymi członkami królewskiego rodu.

Teraz ich życie naprawdę się zaczęło[42].

Chociaż król i reszta dworu przyzwyczaili się do wyglądu chłopców, tak samo jak po bliższym poznaniu przestaje się uważać niektóre osoby za ładne lub brzydkie, trzeba się było zmierzyć z jeszcze jednym, o wiele trudniejszym wyzwaniem. Synów było dwóch. Z tego, co nam wiadomo o prawie dziedziczenia w czasach wikingów, jeśli państwo miało przetrwać, musiał być tylko jeden następca tronu. Sytuacja była poważna – można się było spodziewać wewnętrznej walki o władzę i konfliktu, który osłabiłby królestwo. Jeśli przyjmiemy, że Ljufvina oddała synów tuż po porodzie, najprawdopodobniej nikt nie mógł wskazać pierworodnego; a obowiązywała zasada, że to pierworodny dziedziczy tron i królestwo. Wszystko wskazuje na to, że chłopcy, będąc bliźniakami jednojajowymi, byli do siebie bardzo podobni.

 

 

Zawężamy krąg poszukiwań Geirmunda

A zatem król Hjør miał kontakty z ludem zamieszkującym jakiś odległy obszar, nazywany przez średniowiecznych uczonych Bjarmalandią. W połowie IX w. pochodząca z tego obcego ludu królewska małżonka powiła bliźniaki gdzieś w Rogalandzie[43].

Gdzie więc urodził się Geirmund? Ponieważ źródła donoszą, że urodził się na dworze królewskim w Rogalandzie, nie mamy aż tak wielu miejsc do wyboru. Wygląda na to, że w ówczesnym Rogalandzie główne ośrodki władzy znajdowały się w Avaldsnes na wyspie Karmøy, na wyspie Rennesøy (Utstein) i w północnym Jæren (Sola). Można więc skojarzyć Geirmunda z jednym z nich.

Drzewo rodowe Geirmunda łączy go bezpośrednio z dworem królewskim w Avaldsnes. Zachodnionorweski ród królewski, z którego pochodzi, związany jest z tym strategicznym punktem na dawnym szlaku północnym, nordvegen: „Geirmund Heljarskinn i Håmund Heljarskinn byli synami króla Hjøra, wnuka króla Hjørleifa Kochliwego, syna Hjøra, syna Josura, syna Ogvalda w Avaldsnes”[44]. Pochodzenie Geirmunda mogłoby przyprawić każdego żądnego władzy księcia o paroksyzm zawiści. Źródła podają, że wywodził się on z przypuszczalnie jedynego, autentycznie norweskiego rodu królewskiego południowej Norwegii. Harald Pięknowłosy nie mógł powołać się na tak szlachetne pochodzenie[45] i dlatego pod wieloma względami to Geirmund miał większe zadatki na to, by zjednoczyć całą Norwegię pod swoim berłem[46].

Zgodnie ze średniowiecznym obyczajem, ród królewski z przylądka Avaldsnes wiązano z wieloma prehistorycznymi, mitycznymi istotami, ale my zaczniemy od króla Ogvalda, którego imię – zgodnie z podaniami – nosi ów przylądek.

Tak właśnie wygląda drzewo genealogiczne Geirmunda oraz jego druha i towarzysza dzieciństwa Ulfa Skjalge (zob. następna strona). Jak widzimy, ojciec Ulfa, Hogne Biały, był bratem Signy, żony Ørlyga Bodvarssona, którego Geirmund mianował namiestnikiem na Islandii. Syn Ørlyga i Signy, Kjetil Guva, został później zięciem Geirmunda na Islandii.

Co do tej genealogii źródła są zgodne, niektóre zamieniają jedynie miejscami Otrygga i Oblauda w drzewie rodowym Ulfa Skjalge[47]. Na podstawie moich obliczeń, dotyczących pierwszych ekspedycji po wodzą Geirmunda na Islandię, jestem skłonny zaakceptować pogląd XIX-wiecznego uczonego Gudbranðura Vigfússona, że bracia urodzili się w 846 r. Jeśli przyjmiemy, że jednemu pokoleniu odpowiada 30 lat, okaże się, że król Ogvald urodził się w drugiej połowie VII w.

Jednak same informacje tego typu nie wystarczą, bo ród królewski może oczywiście przenieść swą siedzibę w inne miejsce.

Obszar nazywany w islandzkich źródłach średniowiecznych Rogalandem nie odpowiadał dokładnie obszarowi dzisiejszego Rogalandu. Używając nazwy Jaðarr (Jæren), mieli Islandczycy zapewne na myśli dzisiejszy południowy Rogaland, podczas gdy nazwa „Rogaland” odnosiła się do obszaru na północ od Boknafjorden, być może aż do Stord i Kvinnherad na północy[48]. Nie znamy źródeł, które wiązałyby Geirmunda z jakimś ośrodkiem władzy w Jæren. Gdybyśmy przyjęli dawną definicję Rogalandu, zarówno Utstein, jak i Sola należałyby do Jæren, ponieważ leżą na południe od Boknafjorden. Sprawa wydawałaby się zatem prosta: Geirmund musiał pochodzić z Avaldsnes. Niestety, nie jest to takie oczywiste, skoro badacze nie są zgodni, jak w źródłach wyznaczano granice Rogalandu.

Należy przeprowadzić w tym zakresie dokładniejsze badania.

 

 

 

 

 

 

 

Moje poszukiwania Geirmunda zaczęły z czasem przypominać pracę detektywa, szukającego nieboszczyka sprzed 1100 lat, który dawno obrócił się w proch. Zacząłem się zastanawiać, co ludzie zazwyczaj zabierają ze sobą, kiedy osiedlają się w nowym kraju. Co może zdradzić miejsce ich pochodzenia? Przedmioty użytkowe? Tradycje budowlane? Na Islandii żadnych takich śladów już nie znajdziemy. A jednak jest coś, co może pomóc rozwiązać zagadkę: nazwy geograficzne! Wiadomo przecież, że kiedy Norwegowie i Islandczycy osiedlali się w Ameryce, na „Środkowym Zachodzie” w XIX w., przywozili ze sobą nazwy bliskich sercu miejsc. W badaniach dotyczących nazw geograficznych określa się je mianem „nazw wtórnych”. Kiedy zacząłem drążyć to zagadnienie, okazało się, że jest na to wiele przykładów w źródłach staronordyckich.

Przykładem może być Voss albo Vǫrs, jak okręg ten nazywał się w języku staronordyckim. Badacze są zgodni, że ta norweska nazwa jest bardzo stara, ale na tym zgodności się kończą. Niektórzy wiążą ją z rzeką Vosso, inni ze wzniesieniami terenu. Nazwa pochodzi z okresu pranordyckiego (III–VII w.) i jest tak stara, że ludzie epoki wikingów, podobnie jak my, na pewno nie wiedzieli, co oznacza ani do jakiej formacji przyrodniczej się odnosi. Tak czy owak, na Islandii jest pięć zagród noszących nazwę Voss. Mieszkańcy Voss przywieźli tę nazwę na Islandię, dziesięciu z nich wymienia Księga osadnictwa. Jednym z nich był Torvid Ulfsson, który „przybył z Voss na Islandię, a Loft, jego druh, podarował mu ziemię na Breidamyr i zamieszkał on w Vossabø” (H324). Jego przyjaciel Loft sam pochodził z Gaulen i mieszkał w „Gaulverjabæ i Flóa”.

Okazało się jednak, że temu procesowi przenoszenia starych nazw w nowe miejsca towarzyszyła pewna niekonsekwencja. Użyte ponownie nazwy nie zawsze pasowały do formacji przyrodniczych w nowym kraju. Po prostu z powodów sentymentalnych zabiera się często bliskie sercu nazwy i dlatego nie zawsze pasują one do ukształtowania terenu w nowym miejscu. Za przykład może posłużyć nazwa Alviðra nad fiordem Dýrafjörður na Islandii, którą przywieźli prawdopodobnie osadnicy z Alver w Hordalandzie[49]. Dosłownie znaczy ona „All-vær” (wszelkie warunki pogodowe), a Oluf Rygh twierdzi, że jest to określenie miejsca „całkowicie nieosłoniętego, wystawionego na działanie warunków atmosferycznych”. Na Islandii nazwa ta jest myląca, bo Dýrafjörður to w rzeczywistości jedno z najbardziej zacisznych miejsc w południowo-zachodniej części wyspy – szczególnie dobrze osłonięte przed niepodzielnie tu panującym wiatrem północnym!

Jedna z sąsiadek Geirmunda, Aud Rozważna, pochodziła z Kvam w Aurlandzie (staronordyckie Hvammr). Swoje gospodarstwo na Islandii nazwała Hvammr. Badania wykazały, że te dwa miejsca, czyli główna siedziba rodu w Kvam i Hvammur nad fiordem Hvammsfjörður na Islandii nie mają ze sobą nic wspólnego pod względem topografii[50]. Dlatego możemy założyć, że Aud pomyślała o „gospodarstwie ojca, gdzie spędziła lata dzieciństwa”[51], zastanawiając się nad nazwą swego nowego islandzkiego domostwa. Mamy wszelkie powody, by przypuszczać, że Geirmund i jego ludzie postępowali tak samo.

 

 

Dobry pomysł to jedno, jego realizacja to drugie. Ku memu przerażeniu okazało się, że materiały zawierające potrzebne mi nazewnictwo nie istnieją jeszcze w postaci cyfrowej. Dlatego jesienią 2009 r. musiałem zakasać rękawy i dokonać porównania ich w tradycyjny sposób. Wynotowałem nazwy miejscowości z rejonu Sola, Utstein i Avaldsnes i porównałem je z nazwami miejscowości w centralnej części obszaru zasiedlonego przez Geirmunda nad Breiðafjörður. Chodziło o ustalenie, który obszar miał najwyższą liczbę identycznych nazw miejscowości w porównaniu z Islandią. Materiał podzieliłem na trzy grupy. W pierwszej grupie zgromadziłem wszystkie zachowane nazwy miejsc na obszarze Sola, Utstein i Avaldsnes i sprawdziłem, na ile procentowo zgadzają się z nazwami w głównych siedzibach Geirmunda tzn. Búðardalur, Skarð i Geirmundarstaðir. Porównanie objęło również obszar portu i leżące w pobliżu wyspy, wysepki i szkiery[52].

W drugiej grupie porównywałem nazwy miejsc wokół tych głównych gospodarstw w Norwegii i na Islandii[53], natomiast trzecia grupa dotyczyła nazw gospodarstw leżących wokół tych trzech królewskich siedzib[54]. Dzięki monumentalnemu dziełu Olufa Rygha Norske Gaardnavne ta część norweskich nazw geograficznych jest najlepiej udokumentowana[55].

Rezultat był całkowicie przekonujący: Avaldsnes wypadł najlepiej we wszystkich trzech kategoriach. Okazało się, że 19% gospodarstw miało takie same nazwy na Islandii i w Avaldsnes, nazwy wokół tych głównych gospodarstw (Avaldsnes i Skarð) zgadzały się w 40%, a 16% nazw gospodarstw leżących w okolicy Avaldsnes użyto ponownie w głównej części obszaru zasiedlonego przez Geirmunda na Islandii.

 

 

Spora część zbieżności między Avaldsnes i Skarðsströnd opiera się na zwykłych nazwach geograficznych, często używanych w obydwu krajach[56]. Ale okazało się, że w nazwach miejsc, które Geirmund i jego ludzie przywieźli na Islandię, występowały też pewne „niekonsekwencje”. Niedaleko kościoła w Avaldsnes (i prawdopodobnie leżącej tam wcześniej siedziby królewskiej) jest mała, ale dobrze widoczna rozpadlina (et skar), zwana Fantaskar. Za życia Geirmunda zapewne nazywała się po prostu Skarð, ponieważ człon fanta- pochodzi od staronordyckiego słowa fantr (przyjezdny), który pojawił się w tym języku dopiero po przyjęciu chrześcijaństwa[57]. Skarð to ważna nazwa geograficzna w pobliżu Geirmundarstaðir na Islandii, dała on nazwę całemu odcinkowi wybrzeża przylegającemu do terenu zajętego przez Geirmunda – Skarðsströnd. Skarð to dosyć często spotykana nazwa geograficzna, ale nad Breiðafjörður użyto jej w niecodzienny sposób. Fantaskaret w Avaldsnes to rzeczywiście rozpadlina, czyli wcięcie terenu. Na Islandii natomiast wspomniany Skarð jest rozległą doliną, ciągnącą się od gospodarstwa w kierunku wschodnim.

Nie znalazłem w islandzkiej topografii innych przykładów na to, by dolinę nazwano rozpadliną. To może świadczyć o tym, że nazwa skarð została nadana z powodów sentymentalnych.

Przyjrzyjmy się nazwom Grautaskjer (isl. Grautarsker) i Klakksholmen (Klakkhólmi). W elektronicznym zbiorze map Norgeskart.no, oprócz Grautaskjæret w pobliżu wyspy Bukkøya niedaleko Avaldsnes, znajdziemy jeszcze Grautaskjer w pobliżu Austevoll na północ od Stord i Grautaskjær w pobliżu Tvedestrand. W Atlasie Islandii (2006) jest tylko jedna taka nazwa, na północ od Ólafseyar, które ponoć należało do Geirmunda i gdzie według niektórych podań został pochowany[58]. Analiza rejestru nazw geograficznych w pobliżu Skarðsströnd ujawnia jeszcze jedno Grautasker, które leżało najbliżej głównego gospodarstwa Geirmunda nad Breiðafjörður.

To ciekawe, ponieważ człon graut-[59] świadczy o tym, że chodzi o starą nazwę geograficzną w Norwegii, której znaczenia ludzie żyjący w epoce wikingów raczej nie znali. Na Islandii człon ten występuje tylko w nazwach wspomnianych szkierów[60]. Wskazuje to, że Grautasker jest nazwą, którą osadnicy przywieźli ze swojej ojczyzny. Jeszcze rzadsza jest nazwa Klakksholme w pobliżu Avaldsnes. W Norgeskart.no nie występuje w ogóle, a na Islandii tylko raz[61]: obok Klofning (Klovning), w pobliżu najbardziej na zachód wysuniętego punktu Skarðsströnd. To wszystko może stanowić cenną wskazówkę dotyczącą pochodzenia Geirmunda.

I jeszcze jedno: Islandczycy nazywają obszar, który później otrzymał nazwę Dalasýsla i gdzie Geirmund był największym osadnikiem, dolinami – „dalane” (isl. fara í dalina/vestur í dali). To dosyć szczególne, bo doliny nie występują tu częściej niż w innych rejonach Islandii. Pytanie brzmi, czy takie nazewnictwo może opierać się na starym nawyku językowym, który ludzie Geirmunda przywieźli ze sobą? Co ciekawe, również mieszkańcy Karmøy od dawien dawna nazywają „Doliną”[62] obszar z największymi gospodarstwami między Avaldsnes i Visnes na zachodzie. Geirmund pochodził z Doliny i osiedlił się w Dolinach.

Konkluzja, na którą wskazują również źródła pisane, jest taka, że Geirmund prawdopodobnie pochodził z królewskiej siedziby Avaldsnes w Rogalandzie.

 

 

Pewnego dnia, jadąc do biblioteki po książki, usłyszałem w radiu wywiad z szefem funduszu naftowego Yngve Slyngstadem. Dowiedziałem się, że on i jego współpracownicy, dzięki mądrym, przemyślanym inwestycjom, zwiększyli w ciągu roku wartość funduszu o kilkaset miliardów koron. Ich raport kwartalny spotkał się z zachwytem ze strony mediów. Ja natomiast pojechałem później do ośrodka badań historycznych w Avaldsnes i przedstawiłem, z okazji pięciolecia istnienia ośrodka, mój raport kwartalny: badania dotyczące pochodzenia Geirmunda. Na sali siedział pewien archeolog ze Stavanger. Nie zgadzał się on z moimi wnioskami i stwierdził w dość typowym, akademickim stylu: „Przecież to są wszystko powszechnie występujące nazwy geograficzne”, i dodał, nie bez dawki lokalnego patriotyzmu, że według niego Geirmund zapewne pochodził z Jæren.

I tyle.

Mimo wielu prób nadania tej historii jakiejś spójności, niestety nie udało mi się podać ostatecznych odpowiedzi i wyciągnąć jednoznacznych wniosków. Nieuczciwością byłoby twierdzić, że jest inaczej. Ale próbowałem i drążyłem. Zapuszczamy się tu w tak odległe czasy, że na tym skraju prehistorii rzadko znajdziemy całkowicie jednoznaczne odpowiedzi. Jak przekonamy się jednak później, jest wiele czynników, które wspierają wnioski wypływające ze zbadania nazw geograficznych.

 

 

Avaldsnes – najstarsza siedziba królewska w Norwegii?

Snorre Sturlason tak opisuje wyspę Karmøy: „Jest to duża wyspa, długa i przeważnie niezbyt szeroka, oddzielająca główny szlak od otwartego morza. Jest na niej duża osada, ale po stronie zwróconej ku morzu wyspa jest w większości niezamieszkana”[63].

Pokazane zostało tutaj strategiczne położenie Avaldsnes. Szlak żeglugowy leży po wewnętrznej stronie wyspy, dzisiaj tę jego część nazywa się cieśniną Karmsundet. Nazwa kraju, w którym wychował się Geirmund, pochodzi od nazwy tego powszechnie uczęszczanego szlaku wzdłuż wybrzeża, który w języku staronordyckim nazywał się Norðrvegr, później Noregr. Norge (Norwegia) znaczy po prostu „droga na północ”. Avaldsnes było strategicznym punktem, ponieważ statki płynące tym dawnym szlakiem zarówno w kierunku południowym, jak i północnym musiały przepływać przez Karmsundet. W jednym miejscu, niedaleko Avaldsnes cieśnina zwęża się do wąskiego przesmyku szerokości zaledwie kilkuset metrów. Dzisiaj nazywa się on Salhusstrømmen, nazwa pochodzi prawdopodobnie od staronordyckiego sáluhús, czyli „dom dla przyjezdnych”.

Kiedy statki w czasach Geirmunda zbliżały się do Salhusstrømmen, przyjezdni mogli między innymi zobaczyć potężny kurhan Salhushaugen po tej stronie cieśniny, na której leży Karmøy. Miał on 40–50 metrów średnicy i sześć metrów wysokości. To było naturalne miejsce postoju, ponieważ statki często musiały czekać, aż prąd zmieni kierunek. Ten, kto panował nad ową częścią Karmsundet, miał kontrolę nad wszystkimi przepływającymi statkami. Pewien archeolog zauważył, że cieśnina ta nie tylko stanowiła korytarz dla ruchu statków z północnej Norwegii do krajów leżących nad Morzem Północnym, ale była też punktem wyjścia dla wypraw w kierunku zachodnim[64]. Odkrywana właśnie dzięki wykopaliskom historia potwierdza te ustalenia.

Dlatego nie jest raczej przypadkiem, że najpotężniejszy ród królewski w południowo-zachodniej Norwegii jest w źródłach pisanych kojarzony z tym rejonem. Liczne, majestatyczne kurhany, piramidy Norwegii, dowodzą tego samego. Badacze porównywali już Avaldsnes zarówno do Lejre[65], centralnej siedziby królewskiej w Danii, jak i do szwedzkiej Uppsali[66]