Wydawca ebooka: WAB Wydawca audiobooka: GW Foksal Kategoria: Obyczajowe i romanse Język: polski Rok wydania: 2012

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:

e-czytniku kup za 1 zł
tablecie  
smartfonie  
komputerze  
Czytaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Liczba stron: 618 Przeczytaj fragment ebooka

Odsłuch ebooka (TTS) dostępny w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacji Legimi na:

Androida
iOS
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?

Ebooka przeczytasz na:

Kindlu MOBI
e-czytniku EPUB
tablecie EPUB
smartfonie EPUB
komputerze EPUB
Czytaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Zabezpieczenie: watermark Przeczytaj fragment ebooka

Audiobooka posłuchasz na:

tablecie MP3
smartfonie MP3
komputerze MP3
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?

Pobierz fragment dostosowany na:

Posłuchaj fragmentu audiobooka Czas: 15 godz. 35 min Lektor: Anna Maria Buczek

Opis ebooka Ciemno, prawie noc - Joanna Bator

Reporterka Alicja Tabor wraca do Wałbrzycha, miasta swojego dzieciństwa. Osiada w pustym poniemieckim domu, z którego przed laty wyruszyła w świat. Dowiaduje się, że od kilku miesięcy w Wałbrzychu znikają dzieci, a mieszkańcy zachowują się dziwnie. Rośnie niezadowolenie, częstsze są akty przemocy wobec zwierząt, w końcu pojawia się prorok, Jan Kołek, do którego w biedaszybie przemówiła wałbrzyska Matka Boska Bolesna. Po jego śmierci grupa zbuntowanych obywateli gromadzi się wokół samozwańczego „syna", Jerzego Łabędzia. Alicja ma zrobić reportaż o zaginionej trójce dzieci, ale jej powrót do Wałbrzycha jest także powrotem do dramatów własnej rodziny: śmierci rodziców, samobójstwa pięknej starszej siostry, zafascynowanej wałbrzyską legendą księżnej Daisy i zamku Książ. Wyjaśnianiu tajemnicy Andżeliki, Patryka i Kalinki towarzyszy więc odkrywanie tajemnic z przeszłości Alicji. W swojej najnowszej książce Joanna Bator nawiązuje do konwencji powieści gotyckiej. Nie po to jednak, by bawić czytelnika: w tym, co niesamowite, często ukryta jest prawda o nas, której na co dzień nie chcemy pamiętać.

 

Z recenzji poprzednich książek:

 

Najważniejszy tekst literacki przełożony z polskiego od czasu „Wojny polsko-ruskiej” Doroty Masłowskiej i „Gnoja” Wojciecha Kuczoka.

Richard Kämmerlings, „Die Welt" (o Piaskowej Górze)

Zmysł obserwacji, doskonałe wyczucie języka, a przede wszystkim warsztat pisarski Joanny Bator nadają mikrokosmosowi śląskiego osiedla z wielkiej płyty wymiar uniwersalny.

Marta Kijowska, „Neue Zürcher Zeitung" (o Piaskowej Górze)

 

Opowieść dygresyjna, ironiczna, empatyczna, sarkastyczna i - gdy mówi o mężczyznach - często satyryczna. Przywodzi na myśl prozę Elfriede Jelinek.

Jörg Plath, Deutschlandradio Kultur (o Piaskowej Górze)

 

Od pierwszych stron „Chmurdalii” czujemy powieściowy oddech, spokojny rytm i tok narracji, który dziś jest rzadkością w polskiej literaturze.

Justyna Sobolewska, „Gazeta Wyborcza"

Opinie o ebooku Ciemno, prawie noc - Joanna Bator

Cytaty z ebooka Ciemno, prawie noc - Joanna Bator

Dopiero teraz widziałam go wyraźnie. Szczupły mężczyzna średniego wzrostu, pociągła twarz, nijaka i  bladawa, duże oczy w  kolorze wody po sobotniej kąpieli rodziny niezbyt dbającej o  higienę. Gładki, jak zawerniksowany. Pewnie podoba się wielu kobietom, bo przy odpowiednim oświetleniu może przypominać kogokolwiek. Nawet Brada Pitta albo papieża.
Coś załomotało w  dach wagonu i  zanim znów zrobiło się jasno, przeżyłam moment irracjonalnego lęku, bo odniosłam wrażenie, że kiedyś już doświadczyłam takiej dusznej ciemności i  nie wyszłam z  niej bez szwanku.
Wyłączyłam się. Umiejętność odcinania się od tego, co dzieje się wokół, opracowałam jeszcze w  dzieciństwie i  często korzystałam z  niej jako dorosła kobieta na nudnych zebraniach i  przyjęciach. Nigdy nie zawiodła mnie umiejętność ponownego włączenia uwagi wtedy, gdy pojawiała się ważna
poliestrowym chodniku w  pijane kwadraty i  trójkąty Picassa, pomiędzy którymi nagłe linie biegły na oślep, w  wielkiej rozpaczy. Ten wzór musiał zaprojektować ktoś naprawdę wyprowadzony z  równowagi, pozbawiony nadziei. Nad
Do łóżka – powtórzył i  łóżko w  jego ustach zabrzmiało jak nazwa jakiejś egzotycznej krainy. Jakbym w  środku nocy proponowała mu podróż z  Wałbrzycha do Malawi na grzbiecie wielbłąda. Pokiwał głową i  nadal na mnie patrzył, może podejrzewał, że to jakiś podstęp.
Nic nie udawał, nie puszył się, nie walczył ze mną. Nie próbował wyglądać lepiej, niż wygląda. Wiedział, czego pragnę, i  dawał mi siebie jak dar. Pachniał mężczyzną, który lubi kobiety. Popatrzył na mnie i  przejechał dłońmi wzdłuż mojego ciała, jakby badał marmurową rzeźbę i  sprawdzał, czy artysta nie oszukał, zalepiając nieudane miejsca woskiem.
Mieszkałem z  mamą Ludmiłą do dziewiętnastego roku życia. Potem, mimo jej łez, wyjechałem, by odnaleźć siebie. Nie byłoby to możliwe w  jej obecności, bo każde z  nas chciało odnaleźć we mnie zupełnie inną osobę.
Przyzwyczaiłam się do tego, że jestem sama, czy raczej pojedyncza, niezwiązana i  niezobowiązana do pamiętania o  kimkolwiek prócz moich zmarłych, ale nagle poczułam ogromną potrzebę obecności drugiego człowieka.

Fragment ebooka Ciemno, prawie noc - Joanna Bator

Joanna Bator

CIEMNO, PRAWIE NOC

Copyright © by Joanna Bator, 2012

Copyright © by Wydawnictwo W.A.B., 2012

Wydanie I

Warszawa 2012

Bóg tkwi w szczegółach, a diabeł jest wszędzie.

Carlos Ruiz Zafón, wywiad dla „Le Nouvel Observateur” 3 września 2009 roku

Droga powrotna

Poruszałam się po śladach zostawionych przed laty, zdziwiona, że moje stopy ciągle do nich pasują. Dopiero w pociągu, do którego przesiadłam się we Wrocławiu, poczułam, że naprawdę jadę do miasta mojego dzieciństwa. Nie ma już pośpiesznych na tej trasie. Wałbrzych oddalił się jeszcze bardziej od przyspieszającego świata i światowego Wrocławia. Zajęłam miejsce przy oknie w starym osobowym piętrusie i co chwilę dotykałam klucza, wydawało mi się, że promienieje ciepłem przez skórę portfela. Dostałam go latem w prezencie od mężczyzny, z którym związek nie dotrwał jesieni. Dawał mi portfele, torebki, rękawiczki i nie zdążyłam dowiedzieć się, czy ta waginalna symbolika była jego świadomą intencją, której wtedy nie zrozumiałam, czy głosem nieświadomości, którego nie rozumiał on sam. Gładka skóra portfela przypomniała mi twarde wysportowane ciało, które lubiłam, choć jednocześnie nie mogłam znieść jego panoszenia się w moim domu. Gdy odszedł, poczułam ulgę, bo nauczona długim doświadczeniem wiem, co robić, gdy opuszcza mnie kolejna osoba, a źle sobie radzę, gdy ktoś chce ze mną zostać albo próbuje mnie zatrzymać.

Po pogrzebie ojca włożyłam klucz do taniego studenckiego portfela z indyjskiego sklepu i przez piętnaście lat przekładałam do kolejnych. Musiałam mieć go przy sobie i nabrałam zwyczaju sprawdzania przy każdej okazji, czy ciągle tam jest, twardy podłużny przedmiot, jak kostka zwierzątka albo dziecka. Tym kluczem zamknęłam drzwi domu z widokiem na Zamek Książ i wyjechałam z miasta. Do niedawno nie było w Wałbrzychu nic, co skłoniłoby mnie do powrotu czy choćby krótkich odwiedzin. Domem zajmował się Albert Kukułka, nasz sąsiad i przyjaciel ojca, smutny samotny mężczyzna w skórzanej pilotce, który uśmiechał się tylko wtedy, gdy grał na skrzypcach. Kiedy byłam dzieckiem, pracował jako ogrodnik w wałbrzyskiej palmiarni i odwiedzałam go w tropikalnym wnętrzu szklarni, a on pokazywał mi bananowce, euforbie, wybujałe aż pod szklany sufit araukarie, mięsożerne rosiczki i świecący mech. Brał mnie na ręce i unosił ku bujnej zieleni drzew, gdzie widziałam własne pomniejszone odbicie w kroplach wody na liściach. Oczarowana powtarzałam nazwy, których mnie uczył: araukaria, cantedeskia, euforbia. Gdy wyjechałam po śmierci ojca, wysyłałam panu Albertowi pieniądze, mimo iż nie chciał ich brać, prosiłam, by od czasu do czasu kosił trawę w ogrodzie, wietrzył pokoje, oprócz tego największego na parterze, który na moje życzenie pozostawał zamknięty. Ojciec spędził w nim ostatnie lata życia. Zostały po nim niezliczone mapy podziemi Zamku Książ i listy zakupów, na jakie przeznaczy skarb, którego nie udało mu się znaleźć. Na ciężkim poniemieckim biurku stała tam fotografia: ojciec, matka i dwie córki na tle sławnej budowli, zatopieni w letnim popołudniu sprzed prawie czterdziestu lat jak muchy w bursztynie. Zostałam tylko ja i zamek. Nie chciałam, by pan Albert zaraził się smutkiem, który zalegał w pokoju ojca jak ektoplazma. Ektoplazma. Substancja, z której zrobione są duchy, jak mówiła moja siostra Ewa. „A z czego jest zrobiona ektoplazma?” pytałam. „Z węglowego pyłu i łez!” Pan Albert zajmował się też duchami, bo dbał o groby moich bliskich, co pewnie robiłby bez mojej prośby, ale skoro go poprosiłam, mogłam się czuć mniej winna. Nie wróciłam do Wałbrzycha przez piętnaście lat, chociaż w myśli wracałam co dzień, doszukiwałam się topografii tego miasta we wszystkich innych miejscach, w jakie rzucił mnie los, a palmiarnia pana Alberta, która miała imitować tropiki, sprawiła, że tropiki prawdziwe wydały mi się tylko namiastką czegoś, co bezpowrotnie utraciłam.

Za oknem pociągu przesuwały się obrazy, które pamiętałam jak kiedyś już śnione sny. Patrzyłam na ulepionych ze światła i mgły upiornych podróżnych w ciemności za szybą, a miasto rozlewało się i traciło impet, jakby ruch i życie były tylko wyspą na morzu pustki i cienia. Nowe osiedla domów i centra handlowe ustępowały pustym teraz polom, poprzecinanym rzędami tarniny i głogu, na przydrożnych drzewach drapieżne ptaki jak zawsze czyhały na świeże ścierwo nieostrożnego kota albo lisa. Wkrótce pojawił się daleki zarys góry Ślęży, w domach rozsianych u jej stóp w gęstniejącym mroku zapalały się światła nikłe jak płomienie świec. Pociąg wlókł się, w środku parowały ubrania stłoczonych ludzi i unosił się drażniący zapach jedzenia, szeleścił plastik, mlaskały języki.

– A ja swoją Barbie spaliłam w piekarniku – powiedział nagle wysoki dziecięcy głosik, ale nikt nie zareagował na tę rewelację.

Bieda brzmi wszędzie tak samo, a jeden z jej dźwięków to wysysanie resztek z dziurawych zębów, spod byle jak zrobionych koronek, zasysanie i cmok, cmok. Siedzący obok mnie mężczyzna w grubym wełnianym swetrze zwinął papier po kanapce, cmoknął zaczepnie i spojrzał na mnie spod krzaczastych brwi oczami twardymi jak chitynowe pancerzyki. Poczułam się, jakbym znów była studentką i jechała do Wałbrzycha po piątkowych zajęciach. Nie robiłam tego często, ale raz na trzy, cztery miesiące odwiedzałam ojca i pana Alberta. W tamtych czasach nieustannie zmieniałam wygląd, a przy bardzo ograniczonych środkach najłatwiej zrobić coś z włosami. Czasem sama nie rozpoznawałam się w kolejnym wcieleniu, które z wyrzutem patrzyło na mnie z lustra w odrażającej toalecie pociągu. Moja siostra mówiła, że mam włosy w wielbłądzim kolorze, i nazywała mnie Wielbłądką, a ja już wtedy czułam, że będzie to najpiękniejsze słowo, w jakie ktokolwiek ujmie przeciętność mojego wyglądu. Niezależnie od tego, czy akurat byłam czarna, blond czy ruda, zawsze czułam się niepozornie wielbłądzia i w pociągu do Wałbrzycha zastanawiałam się, czy ojciec będzie w domu i czy postawi na stole talerz nieporadnie przygotowanych kanapek z żółtym serem i dzbanek gruzińskiej herbaty, byśmy przez chwilę cieszyli się iluzją normalnego rodzinnego życia. Najczęściej ojca jednak nie było albo pogrążony w rozpaczy ukrywał się w swoim pokoju, z którego wychylał się tylko, by powiedzieć „Alicja?”, zawsze z takim smutnym zdumieniem, jakby zamiast mnie mogła pojawić się tam jakaś inna, bardziej wyczekiwana córka. Odpowiadałam „tata?” i być może on też słyszał rozczarowanie w moim głosie.

W połowie drogi krajobraz pofałdował się jak wzburzona wiatrem woda. Zaczął padać deszcz, szarość za oknem stała się gęstą organiczną masą. Wjechaliśmy do krainy, gdzie noce są czarniejsze, a zima przychodzi już w listopadzie i nadal trwa, gdy wszędzie indziej kwitną krokusy i forsycje. Naprzeciwko mnie siedziała cicha studentka z notatkami na kolanach i starsza kobieta z taką miną, jakby czuła bardzo nieprzyjemny zapach i nie była pewna, czy to my śmierdzimy, czy ona. Trzymała na podłodze między nogami plastikową, kraciastą torbę, która wyłaniała się spomiędzy jej ud w legginsach jak właśnie narodzona. Legginsy, napięte i połyskliwe, miały wzór zebry, ich właścicielka czytała kolorowe pismo i zatrzymała wzrok na wizerunku sławnej blond piosenkarki, której żadnej piosenki nie potrafiłabym rozpoznać. Gwiazda wypinała w naszą stronę sztuczne piersi, masywne jak wepchnięte pod skórę połówki arbuza. „Szok! Co ona teraz zrobi?” przeczytałam nagłówek. Moja sąsiadka pośliniła palec i w końcu odwróciła stronę, nitka śliny zalśniła między jej ustami a obdrapanym z różu paznokciem. Zassała, cmoknęła. Jak z głębi wałbrzyskiej sztolni wyszło z jej ust węglowe „ojbożeboże”. Na kolejnej stronie też była piosenkarka. Dużą czcionką oznajmiała, że zawsze będzie sobą, a jej wargi nadymały się jak dwie opony tuż przed eksplozją, która zalałaby cały wagon lepką substancją. Cicha studentka, może zainspirowana, wyjęła z kieszeni błyszczyk i nie odwracając wzroku od notatek, zalepiła sobie usta mazią o zapachu syntetycznych malin. „Ojbożeboże” znów westchnęła kobieta w legginsach i podniosła na mnie wzrok z taką pewnością, jakby nagle rozpoznała we mnie kogoś znajomego. Miała nogi zebry, ale oczy raczej kozie.

– Kiedyś proszę panią wszystko było jak SantorEleni jak Boney M lepiej było się żyło jak się żyło tych lat nie odda nikt.

Milczałam, ale Zebrokoziej to nie zrażało, ciągnęła bez znaków przestankowych:

– Boney M w Sopocie SantorEleni żywność bez genów latem na wczasy ogóreczki śledziki wesoło z radością jedziemy na wczasy w te zielone lasy ogóreczki bez genów SantorEleni autobus cały rozśpiewany dzieci na kolonie nad morze polskie czy może w góry polskie podśmiechujki w kolejce za mięsem za kośćmi o GierkuGomułce się żyło się chciało marzyło a teraz nogi w dupę mękamamęka. – Zebrokozia przyjrzała mi się takim wzrokiem, jakby wybierała w mięsnym kości na zupę. – Pani też blada wygląda zmęczona.

Przytaknęłam na odczepnego, bo to chyba było pytanie.

– Sama pani widzi! – Ucieszyła się i nabrała wigoru. – Zmęczona! Zamęczona! Jak z krzyża zdjęta! Chcą nas wykończyć. Zamęczyć cały naród polski. Albo włosy. – Stuknęła paznokciem w sztuczne włosy piosenkarki.

– Włosy? – powtórzyłam zaskoczona.

– Dawniej trwała się rok trzymała farba nie zmywała – wyjaśniła Zebrokozia i popędziła dalej. – Szampon jajeczny jak kogel-mogel aż się kogla-mogla chciało się coś słodkiego zachciewało z kakałkiem ukręcić czy żółtko na włosy w chustkę zawinąć potrzymać pochodzić jak moja mamusia w deszczóweczce na raka w męczarniach deszczóweczkę do balii trzustka całkiem przeżarta deszczóweczkę. Deszczóweczkę? – powtórzyła Zebrokozia, zdziwiona chyba brzmieniem tego wyrazu, cmoknęła, wzruszyła ramionami i wróciła do artykułu o piosenkarce.

Cicha studentka ruszała nabłyszczonymi ustami jak ryba, w jej notatkach był zresztą przekrój jakiejś ryby z opisem po łacinie. Starszy mężczyzna w swetrze z owczej wełny westchnął ciężko, jakby skosił pole. Szum głosów w wagonie narastał, bo po posiłku wszyscy nabrali sił i chęci do rozmowy. Pociąg odrobinę przyspieszył, poczułam zapach alkoholu.

– Straszna śmierć, straszna, głęboko w ziemię wbite – powiedział ktoś za moimi plecami.

– Krew, strzępy same, strzępy na strzępy rozerwane – dodał ktoś inny litanijnym starczym dyszkantem, a wtedy pociąg szarpnął i zatrzymał się tak gwałtownie, że pospadały pakunki z górnych półek, zakwiliło dziecko, „ojbożeboże” zajęczała Zebrokozia i wcisnęła gazetę do wypchanej torby w kratę, jakby miała zamiar wstać i zabrać się stąd w dawne czasy, za którymi tęskniła.

Przechodzący przez wagon wysoki mężczyzna w ciemnym płaszczu potrącił mnie, ale nie przeprosił i znikł za rozsuwanymi drzwiami. Zauważyłam tylko jego ucho z okrągłym kolczykiem, który rozciągał płatek ciała, tworząc obsceniczną czarną dziurę. Poczułam się tak, jakby mnie wessała. Światło w wagonie zamrugało i zgasło, ogarnęła nas noc tak gęsta, że nic, co żywe, nie wytrwałoby w niej długo.

– Koty w piwnicach – powiedział ktoś – koty w piwnicach wytruć trzeba.

Coś załomotało w dach wagonu i zanim znów zrobiło się jasno, przeżyłam moment irracjonalnego lęku, bo odniosłam wrażenie, że kiedyś już doświadczyłam takiej dusznej ciemności i nie wyszłam z niej bez szwanku.

Gdy dojechałam do Wałbrzycha, byłam wyczerpana i przez chwilę stałam na opustoszałym, tonącym w lodowatym deszczu peronie, wdychając zapach węglowego pyłu. Patrzyłam na ludzi szybko znikających w podziemnym przejściu i ogarniało mnie poczucie samotności tak dojmującej, że z trudem zmusiłam się, by ruszyć w kierunku dworca. Budynek w środku okazał się wymarły. Na ścianie ktoś napisał „Górnik chuje” i „Górnik pany”, może przyjezdny sam miał dokonać wyboru, by przypieczętować swój los, zanim jeszcze wyjdzie w miasto. Na zewnątrz pod ścianą dworca przycupnął bezdomny albo pijak, a ja pomyślałam, jak kupa szmat, i uczepiłam się tego wyświechtanego określenia niczym ostatniej deski ratunku w zalewającym mnie smutku. Nie miałam siły, by podejść i zapytać, czy nieznajomy potrzebuje pomocy. Lodowaty deszcz padał z taką zaciętością, że wydawał się nierealny niczym filmowa scenografia porzucona w popłochu przez aktorów. Zarys masywnego budynku z łukowato zwieńczonymi oknami i wieżyczką na szczycie, w którym kiedyś mieściła się fabryka kalkomanii, odcinał się na tle stalowego nieba. Gdy fabryka działała, powietrze wokół miało chemiczny, słodkawy zapach, taki sam jak namoczone w wodzie kartki z obrazkami, którymi moja siostra ozdabiała drzwi w naszym domu. Fiołki i konwalie z kalkomanii, przejrzyste i delikatne jak naskórek, Ewa z dłońmi zanurzonymi w wodzie. Uderzyła mnie siła tego obrazu, który nagle pojawił się pod moimi powiekami niczym duch z węglowego pyłu i łez.

Na postoju pod dworcem stała jedna taksówka, rozpaczliwie wyglądająca stara łada, a gdy wsiadłam i podałam adres, kierowca spojrzał na mnie przez ramię z pretensją albo przyganą. Może wolałby pojechać gdzie indziej. Miał twarz kogoś, kto tuż przed snem je odsmażane mięso i śni koszmary, a potem budzi się o czwartej rano, by zapalić papierosa w pokoju o zaciągniętych zasłonach, pełnym ciężkich mebli i kurzu.

– Mocniej! – warknął i ponownie trzasnęłam drzwiami.

Matka Boska powieszona pod lusterkiem drgnęła, gdy włączył silnik. W domu, do którego jechałam, był jeden maryjny wizerunek, pocztówka z Matką Boską Bolesną z wałbrzyskiego kościoła pod jej wezwaniem, i mimo że nigdy nie chodziłyśmy na msze i lekcje religii, to Ewa wymyślała rymowane modlitwy, których uczyła mnie wieczorami. Ich adresatką była właśnie Matka Boska Bolesna, patronka naszego miasta. Klękałyśmy, a siostra mówiła „powtarzaj za mną, Wielbłądko, matka boska kura nioska co ma skrzydła dwa pod skrzydłami pod kołdrami niech pochowa nas”. Co było dalej?

– Ciulu jeden! Pani ciula widziała? – Taksówkarza zdenerwował klakson innego samochodu. – W dupę sobie, ciulu, potrąb, w dupę! W dupę! – powtórzył z satysfakcją, odbiło mu się i chyba odczuł ulgę, bo zamilkł.

Jego twarz w kolorze żuru ze szkolnej stołówki poczerwieniała, miał duży okrągły nos, tak porowaty, że można by na nim sadzić ziemniaki. Nasze spojrzenia spotkały się w lusterku.

– Pani chyba z daleka. Do rodzinki?

Przytaknęłam bezgłośnie.

– Z rodziną to najlepiej się wychodzi na zdjęciu! – Taksówkarz zaśmiał się, jakby sam wymyślił to powiedzenie.

Pomyślałam o zdjęciach naszej rodziny, nielicznych i na ogół niezbyt udanych, na nich też nie wyszliśmy najlepiej. W starej ładzie było duszno od papierosowego dymu i potu, które wgryzły się w tapicerkę i chroniące ją obrzydliwe koce. Widziałam wiele mieszkań, w których w ten sposób osłaniano przed zniszczeniem sprzęty od nowości brzydkie, pokraczne i niewarte chronienia, a wszystkie te narzutki, pokrowce, ceraty i stopy wycięte ze starych wykładzin budziły we mnie współczucie i trwogę, że jeden fałszywy krok i tak może wyglądać moje życie, zmarnowane wśród nieładnych przedmiotów i źle ukierunkowanej dbałości.

Patrzyłam na uśpione miasto, a każde miejsce, które pozostało niezmienione, budziło we mnie jednocześnie niechęć i satysfakcję, jaką daje rozpoznanie po latach pejzażu nieszczęśliwego dzieciństwa: kino Apollo z obdrapaną fasadą w jagodowym kolorze, cukiernia Oleńka wciąż oferująca pączki i torty okolicznościowe, resztką sił trzymające się w pionie romskie kamienice przy ulicy Pocztowej. Matka Boska pod lusterkiem kierowcy hipnotyzowała mnie miarowym ruchem, jej twarz na odpustowym obrazku w złotej ramce była żółta, oczy dziwnie skośne. Kierowca czknął i wytłumaczył: zgaga. Matka Boska Japońska z Wałbrzycha, opiekunka nocnych taksówkarzy cierpiących na niestrawność, patrzyła na mnie koso. Obok niej wisiało coś jeszcze, kawałek drewna albo kości zawiązany biało-czerwoną wstążką. Kierowca znów złapał moje spojrzenie w lusterku.

– Wierzy pani w cuda?

– Nie.

– Ha! – ucieszył się, jakbym udzieliła właściwej odpowiedzi. – Ja też nie wierzyłem. Ale cuda, proszę panią, się zdarzają. Wystarczy, że się uwierzy.

– W co?

– W to, co trzeba, proszę panią. W jakąś siłę wyższą, która tym kieruje, daje nam, Polakom, znaki. Jak ten opłatek, co się zamienił w ciało parę lat temu w Sokółce. Słyszała pani?

– Słyszałam.

– To pani opowiem. Z wycieczką tam byłem, proszę panią, w kościele się można zapisać, autokarami, z prowiantem, obiad w cenie. Ksiądz na mszy ten opłatek upuścił i jest taki zwyczaj, że jak upuści, to musi do wody w kielichu wrzucić. I patrzą po tygodniu, a tam czerwono, woda w krew się przemieniła. Krew, proszę panią, i coś jak skrzep w niej pływa.

– Skrzep?

– Pani poczeka! Wylali to na serwetkę białą, a tam nie żaden skrzep, tylko najprawdziwszy kawałek mięsa. Dali do zbadania DNA i grupę krwi i wie pani, co wyszło?

– Co?

– Że to kawałek serca Chrystusa!

– To naprawdę cud – zgodziłam się, ale taksówkarza nie interesowało moje zdanie.

– Cud! – powtórzył. – Ja, na ten przykład, miałem chory żołądek, co zjadłem, bóle takie, bieganie wte i wewte, że, za przeproszeniem, na drugą stronę mnie przewracało. Chodziłem w Wałbrzychu do przychodni, jeździłem do Wrocławia, do profesora, leki takie srakie diety pierdoły samą marchew jak królik miałem jeść skażone wszysko spaprane piwo wódkę z proszku teraz robią zamiast chmielu czy żytka proszek sypią pani pójdzie do gorzelni zobaczy siostrzeniec tam robi i mówi proszek sypią mieszają takie porządki w naszym kraju jak tu być zdrowym poszłem do przychodni mówią ciąć to do Wrocławia do profesora ciąć a ciąć to wiadomo proszę panią pociąć można pociąć łatwo każdy się do cięcia rwie ale co potem potną i nogami do przodu wywiozą już niejeden dał się pociąć no to ja do ordynatora a bez koperty do ordynatora nie pójdziesz mówię panie ordynatorze jakby się może coś bez cięcia dało wziął popatrzył i ciąć mówi bez cięcia nie da rady ajanatopanieordynatorze.

Wyłączyłam się. Umiejętność odcinania się od tego, co dzieje się wokół, opracowałam jeszcze w dzieciństwie i często korzystałam z niej jako dorosła kobieta na nudnych zebraniach i przyjęciach. Nigdy nie zawiodła mnie umiejętność ponownego włączenia uwagi wtedy, gdy pojawiała się ważna informacja, jakaś część mnie pozostawała czujna, gotowa do ataku lub ucieczki. Minęliśmy z lewej strony Piaskową Górę, blokowisko, ojciec patrzył na nie z pogardą, ale Ewa zabrała mnie tam kiedyś na włoskie lody, pierwsze w mieście. Lizałyśmy jednego na spółkę, bo jak zwykle brakowało nam pieniędzy, i spacerowały, podziwiając swoje odbicia w szybach wystawowych. „Wyobraź sobie, że jesteśmy w Paryżu, Wielbłądko, na bulwarze nad Sekwaną, na Polach Elizejskich!” Przypomniałam sobie waniliową słodycz i podszyte zazdrością uczucie dumy, że moja piękna siostra przyciąga wszystkie spojrzenia. Nie chciałam dzielić swojego wspomnienia z taksówkarzem, ale gdybym miała tu swoją wierną wysłużoną toyotę, którą tuż przed wyjazdem zdewastowali mi w Warszawie bandyci, przejechałabym teraz wzdłuż tamtego mrówkowca, gdzie była lodziarnia.

– Oszuści! – wrzasnął nagle i wyrwał mnie z zamyślenia. – Na oko jak prawdziwe ale prawdziwe tylko jeden człowiek wie gdzie znaleźć proszę panią i to jest człowiek na którego czekaliśmy od dawna człowiek wielki człowiek prawy kupiłem przyłożyłem na noc przykładam do żołądka do tego siemię siemię mielone zaparzone a ciżeciąćwdupętamciąć. Wdupe – podsumował taksówkarz i w końcu zamilkł.

W miarę jak zbliżałam się do domu, ogarniała mnie coraz większa senność i wysiadłam w stanie nieomal transu, szumiało mi w uszach i bolała mnie głowa. Po chwili, która wydała mi się nienaturalnie rozciągnięta w czasie, łada ruszyła i znikła w uśpionej uliczce. Dom mojego dzieciństwa stał przede mną ciemny i opuszczony. Przypomniałam sobie niedawną wizytę w podwarszawskim schronisku dla zwierząt. Mój kolega z redakcji wybierał psa i w końcu zatrzymał się przy kilkuletniej suce, melancholijnym mieszańcu rottweilera i Bóg wie czego, sądząc po uszach, nietoperza, a ja potem nie mogłam przestać myśleć o tych niewybranych zwierzętach, na próżno oczekujących za kratami boksów. Tego poniemieckiego domu o małych wstydliwych oknach, przygniecionego czapą dachu z pokrytych mchem dachówek, nie wybrałabym nigdy, a jednak należał do mnie i nic na to nie mogłam poradzić. Wyjęłam klucz. W ostatnim wysiłku, do jakiego byłam zdolna tej nocy, weszłam po schodach do pokoju, który przed laty dzieliłam z siostrą, a zanim zapadłam w twardy sen, zdążyłam tylko zauważyć, że pan Albert posłał moje łóżko. Tak jak stałam, w kurtce i szalu, wtuliłam twarz w poduszkę pachnącą świeżo wypranym płótnem, spod którego przebijał odór pleśni i rozkładu.

Śnił mi się ojciec. Widziałam go wyraźnie, ale nie słyszałam jego głosu, patrzyłam na usta formułujące słowa, twarz wykrzywioną z wysiłku, jednak otaczała mnie cisza. Ojciec wyglądał tak jak w ostatnich miesiącach życia, był szary i wychudzony, z oczami płonącymi gorączką. Miał na sobie ortalionową kurtkę i poprzecierane na kolanach stare spodnie, traperskie buty kupione przed laty w Czechosłowacji, w których zapuszczał się do podziemi pod Zamkiem Książ w poszukiwaniu skarbu. „Tato” wołałam go, „tatotato”, mój oddech unosił drobinki kurzu duszno kurzupełno ciężki kurz ziemiaugóry jakbym była gdzieindziejniż niżej niesa ma jakbym zaglądała tańczące przez dziurkę drobiny kurzu mała ma ciemnocie niebójsięniebójsię które tańczyły w smudze światła jakby ktoś obok mnie był blisko bliżejschowajtwarz trzymał mnie niemnie niewidaćnie cichocicho nieoddychanienie usłyszyboskakuranioska ona ale nie widziałam kto tam jeszcze jest strach jakbym już miała siędowiedzieć gdziejestemkto kołomnie cojazro biłam biła z drugiej stronyciemności onakto nas nie chcę „tato tato” krzyczałam, „jestemta togdziejes teśtatota, tato!” krzyknęłam, „tato, słyszę cię!” zawołałam jeszcze raz albo chciałam zawołać, bo ciszę przerwało moje imię. Obudziłam się mokra od potu i przerażona, ale to nie był głos ojca.

W pierwszej chwili nie wiedziałam, gdzie jestem, dlaczego zamiast kojącego mroku i ciepła mojej warszawskiej sypialni budzi mnie światło i chłód. Wałbrzych, stary dom, w którym wychowywałam się u stóp Zamku Książ. Kaflowe piece, podwójne okna, uszczelniane na zimę watą, i drewniane podłogi pełne szpar, z których wydłubywałam poniemieckie igły, guziki, paznokcie i włosy. Przechowywałam te znaleziska w pudełkach po zapałkach, nie mając pojęcia, dlaczego to robię. Ewa krzywiła się, „znów wygrzebałaś Niemca z podłogi, Wielbłądko”. Szpary jak groby, kto tak mówił? Szpara, grób, brud, w mojej nie do końca jeszcze przytomnej głowie błysnęły trzy słowa i umknęły pod spód dnia, gdy zerwałam się z łóżka. Potknęłam się o szal, zbiegając po schodach, by otworzyć drzwi, nie mogłam uwierzyć, że nie rozebrałam się do snu i zasnęłam bez kąpieli.

– Alicja – powiedział pan Albert, a ja zobaczyłam staruszka zamiast potężnego mężczyzny, którego obraz miałam w pamięci.

Jak to możliwe, że te ramiona podnosiły mnie aż w korony egzotycznych drzew? Pan Albert skurczył się, był teraz niższy ode mnie. Jego twarz pełna rys i wgłębień wyglądała jak zjadana od środka przez żarłocznego pasożyta, brwi mu zdziczały. Tylko skórzana pilotka była taka sama. Pociemniała od potu, połatana niezdarnie skrawkami niepasujących do siebie materiałów, wyglądała jak zrośnięta ze skórą jego głowy. Nigdy nie widziałam pana Alberta bez tej czapki i gdy byłam mała, myślałam, że taki się urodził, a pilotka rosła wraz z nim. Stał we mgle, która unosiła się nad ogrodem, tak że drzewa wydawały się płynąć, pozbawione korzeni, w mlecznym morzu za jego plecami. Przestało padać, ale powietrze było przesycone lodowatą wilgocią.

– Wróciłaś.

To nie było pytanie, ale postanowiłam odpowiedzieć.

– Przyjechałam do pracy. Mówiłam panu przez telefon. Mam napisać reportaż o zaginionych dzieciach. Potem wracam do Warszawy.

Pan Albert popatrzył na mnie i pod tymi strasznymi brwiami starego Miłosza jego oczy były wciąż takie, jak pamiętałam. Smutne oczy basseta.

– Urosłaś.

– Miałam dużo czasu na rośnięcie.

– Przyjechałaś sama.

To na pewno nie było pytanie, ale potwierdziłam.

– Wszędzie jeżdżę sama.

– Czytałem wszystkie twoje reportaże.

Poczułam dumę jak wtedy, gdy bezbłędnie wymieniałam nazwy roślin z palmiarni, a pan Albert chwalił mnie, „zuch dziewczyna”.

– Araukaria, cantedeskia, euforbia – powtórzyłam więc, a moje słowa wsiąkły w zimne powietrze. Araukaria, cantedeskia, euforbia, niczym imiona z włoskich oper, zawsze budziły we mnie delikatny smutek, jaki rodzi się w obliczu pewności, że żadna nazwa, nawet najpiękniejsza, nie oddaje do końca istoty rzeczy.

– Jabłka z twojego ogrodu – powiedział pan Albert i podał mi foliowy worek. Zapach był tak mocny i świeży, że zakręciło mi się w głowie. – Nazbierałem dwie skrzynki. Stara jabłoń przy studni zaczęła rodzić. Pamiętasz która? – Pokiwałam głową. – Trzeba ją zaszczepić na wiosnę. Pomogę ci. To dobre drzewo.

– Nie będzie mnie tu wiosną.

– Nigdy nic nie wiadomo.

– Ja wolę wiedzieć.

Pan Albert poprawił pilotkę i uśmiechnął się, a ja poczułam, że upieram się przy swoim dlatego, że się boję. Tego domu, listopada i ciężkich snów, które tu mocniej łączą mnie z przeszłością.

Na drzewie, którego owoce przyniósł mi pan Albert, zasadzonym jeszcze przez niemieckich właścicieli, chowałam się w dzieciństwie i przez jego gałęzie obserwowałam świat. Omszała staruszka rodziła niewielkie jabłka, żyłkowane wewnątrz na czerwono i tak soczyste, że ugryzienie powodowało eksplozję słodyczy. Czerwone żyłki przypominały mi pajączka na policzku mojej siostry i odczuwałam podszytą żalem przyjemność, że to soczyste piękno znika. „Alicjo!” wołał ojciec, „Alicjo, gdzie jesteś!?”, a ja przytulona do pnia jabłoni odzywałam się później, niż powinnam, i ta mała niesubordynacja napełniała mnie jednocześnie poczuciem winy i satysfakcją. Tego roku, gdy umarła moja siostra, jabłoń przestała kwitnąć i ojciec chciał ją wyciąć, ale pan Albert przekonał go, żeby dał jej szansę. Teraz też wyglądał tak, jakby chciał mnie do czegoś przekonać. Zaprosiłam go na herbatę, ale spieszył się na strzeżony parking, gdzie dorabiał, od kiedy wysłano go na emeryturę.

– Musisz mnie tam odwiedzić. – Uśmiechnął się smutnym uśmiechem, który po latach wciąż tak samo rozjaśniał jego oczy.

Myślę, że było mu ciężko, żył sam w domu bliźniaczo podobnym do naszego, ostatni z rodziny Kukułków. Nigdy się nie ożenił i nie miał dzieci, a gdy wyjechałam, nie było nikogo, dla kogo mógłby grać na skrzypcach. Podobnie jak ja, pan Albert był niedobitkiem.

Stał chwilę w milczeniu i badał moją twarz, pragnąc wyczytać z niej historię tych piętnastu lat. Gdy zamykałam za nim drzwi, trzasnęłam za mocno i odpadła podkowa, powieszona na ich wewnętrznej stronie na szczęście, które musiało przeoczyć ten znak zachęty. To nie była ostatnia rzecz, która tego dnia odpadła, rozpadła się lub okazała zepsuta bez nadziei. Dom umierał z teatralną ostentacją, jakby chciał zemścić się za to, że go opuściłam na tak długo. W świetle dnia widać było łaty łuszczącej się farby na suficie, wzdęte bąble wilgoci pod tapetami, wypaczone podłogi i dywany wyżarte przez mole tak, że w niektórych miejscach została tylko biała osnowa. Kalkomania z fiołkami na drzwiach łazienkowych straciła barwy i niegdyś liliowe płatki i zielone listki wyglądały teraz jak skrzydełka martwych owadów. Stałam w pokrytej rdzą wannie, czekając, aż wiekowy junkers zapłonie i będę mogła wziąć kąpiel, ale gdy ciepła woda w końcu zaczęła lecieć, wąż od prysznica nie wytrzymał i pękł na dwoje. „Zrobimy glazurę i terakotę” obiecywał ojciec, „a może zamiast banalnej terakoty podłogę z cedrowego drewna? Do tego jacuzzi, będziecie taplać się w wodzie jak foczki z wrocławskiego zoo, co wy na to? A może sprowadzimy z Francji mosiężną wannę na lwich łapkach?” zastanawiał się i hojnie szafował wyimaginowanymi pieniędzmi. Bieżące naprawy przy tak wspaniałych planach nie wydawały mu się warte zachodu. Napuściłam wody do tej strasznej wanny i zanurzyłam się wraz z głową, jak w dzieciństwie, gdy moja siostra siedziała obok i pilnowała, bym się nie utopiła. Fascynowały mnie wówczas podwodne odgłosy: pukanie, zgrzyt metalu o kamień, nawoływanie w różnych językach, pohukiwania i jęki. To był świat, do którego schodził nasz ojciec i za który w końcu zapłacił życiem. Niezależnie od tego, gdzie akurat się znajdowaliśmy, wskazywał palcem w dół, pod nasze stopy, i tonem kogoś, kto wierzy, mówił: „On gdzieś tu jest. Jest. Gdzieś. Tu. Skarb. Gdy go odnajdę, a mam teraz mapę wyjątkowej wartości i z pewnością prawdziwą, nasze życie zmieni się nie do poznania. Uszczęśliwi nas tak, że będziemy musieli poznać się nawzajem od nowa”. Gdzieś pod starą wanną, w której rozbrzmiewały odgłosy podziemnego miasta, był skarb, którego szukał nasz ojciec w znoszonych czechosłowackich butach, oświetlając sobie drogę górniczą czołówką. Próbowałam zrozumieć, dlaczego woli być tam niż tutaj, ze mną i Ewą. „Proszę państwa” żartowała moja siostra, „oto Alicja Tabor, wodna Wielbłądka, badaczka mórz i oceanów, które odwiedza, gdy zmęczy ją pustynia! Jedyna w swoim rodzaju Wielbłądka płetwiasta i skrzelowata. Gatunek rzadki. Pod ścisłą ochroną. Opowie państwu dziś o tym, co widziała i słyszała w podwodnym królestwie naszej wanny”. Zabawa polegała na tym, że ja mówiłam zgodnie z prawdą, że dziś słyszałam pukanie, odliczanie po niemiecku i w jakimś języku podobnym do niemieckiego, gdzie zamiast ein było eins, i dźwięk szklanki upuszczonej na kamienną podłogę, a Ewa dopowiadała resztę. Wymyślała historię, bo to potrafiła robić najlepiej. Ja umiałam słuchać.

Pomyślałam, że być może myliłam się, sądząc, iż jestem już na tyle silna, że nie porani mnie ten dom pełen śmierci i duchów. Wiedziałam, że nie mogę ulec strachowi, i dlatego zatrzymałam się tu, a nie w hotelu zarezerwowanym przez redakcję, w której nikt nie miał pojęcia, że jestem właścicielką starego domu w Wałbrzychu. Niechętnie mówiłam o przeszłości i rzadko nawiązywałam z ludźmi kontakt na tyle bliski, by oczekiwano ode mnie zwierzeń. „Nie mam rodziny” odpowiadałam, gdy padało pytanie o rodziców i rodzeństwo. Moi znajomi bardzo je lubili, godzinami mogli rozprawiać o doznanych krzywdach, traumach i sposobach radzenia, a raczej nieradzenia sobie z nimi na ciągnących się latami terapiach. Ja przez całe dorosłe życie zbierałam siły, jak przygotowuje się zapasy na długą zimę, i wydawało mi się, że jestem nieźle przygotowana na tę podróż. Gdy w Wałbrzychu zaczęły znikać dzieci, wiedziałam, że nadeszła odpowiednia chwila i że to ja, zwana przez kolegów z redakcji Alicją Pancernikiem, muszę o nich napisać. Teraz tu byłam i dom, do którego klucz nosiłam zawsze przy sobie, kłapał na mnie spróchniałą poniemiecką szczęką.

Po kąpieli i podziemnym koncercie postanowiłam obejść wszystkie pomieszczenia, by przekonać się, na co stać tę ruderę i na co stać mnie, Alicję Pancernika. Na piętrze były dwie sypialnie, jedna należała kiedyś do mnie i Ewy, i tu, na starym dwuosobowym łóżku z dębową ramą i wiekowym materacem, zamierzałam nadal sypiać podczas tego pobytu. Stolik, przy którym kiedyś odrabiałyśmy lekcje, dwa krzesła, pusta szafa, dywanik z gałganków, nic więcej. Druga sypialnia była od lat pusta, stało tam tylko pozbawione materaca metalowe łóżko, smutne jak wrak łodzi porzucony na mieliźnie. Kiedyś, w czasach, których nie pamiętam, dzielili je rodzice, ale potem ojciec przeniósł się na dół i od tamtej pory gabinet pełnił jednocześnie funkcję jego sypialni, jadalni i kryjówki przed światem. Tam poszłam w następnej kolejności, po schodach tak skrzypiących, że bałam się, iż zapadną się pod moim niewielkim ciężarem. Irytowała mnie banalność rozpadu, bo może w głębi duszy oczekiwałam, że ten dom będzie umierał w jakiś ciekawszy i mniej przewidywalny sposób. Gdy otworzyłam drzwi pokoju ojca, zgęstniały czas uderzył we mnie jak fala. Za oknem Zamek Książ wyrastał z bukowego lasu i gdy ojciec pracował przy biurku, zawalonym stosami zakurzonych papierzysk i książek, widział tę budowlę, podnosząc oczy znad historycznych opracowań, map i planów. Teraz ja, jego młodsza córka, patrzyłam na Zamek Książ, na kłębiącą się pod jego murami mgłę. Należał on do tych nielicznych rzeczy, które nadal wydawały mi się tak samo wielkie, piękne jak w dzieciństwie. Wprawiłam w ruch stary ścienny zegar i gdy zakołysało się wahadło, poczułam, jak rusza uwięziony tu czas. Coś kliknęło, jakby czas tego domu i mój splotły się dopiero teraz. Pokryta płową skórą kanapa, na której siadałam jako dziecko w tych rzadkich chwilach, gdy ojciec nie był zajęty poszukiwaniami skarbu i czuł się gotów stawić czoło ojcowaniu, wydała pod moim ciężarem dźwięk podobny do westchnienia. Przez chwilę trwałam w bezruchu, starając się nawet nie oddychać, ale nie czułam nic prócz smutku. Skóra kanapy była szorstka i popękana jak pięta starego człowieka, pogłaskałam ją na przywitanie. Potem zajrzałam do kuchni tonącej w szarym blasku, jakby była wypełniona wodą, woda rzeczywiście kapała z kranu, spływając do zlewu z małego stalaktytu, który utworzył się przez te lata. Od drzwi prowadzących stąd do ogrodu ciągnął chłód, mgła napierała na szyby. Stół i cztery krzesła wyglądały jak szkielety dawno wymarłych zwierząt, których nikt nie zdążył nazwać ani polubić.

Przede mną została już tylko piwnica. Gdy otworzyłam drzwi pod schodami, stęchły zaduch buchnął mi w twarz, zgromadzone tam powietrze było jak ektoplazma pod ciśnieniem. Ektoplazma, jak moja siostra lubiła to słowo! „Gdy oddychasz na mrozie, Wielbłądko, z twoich ust wychodzi specjalny rodzaj pary, która nie znika, lecz gromadzi się w mysich dziurach, kocich uszach i opuszczonych gniazdach wron. W białych jagodach śnieguliczki, w mleku ze złotym kapslem i białej czekoladzie Milka z Enerefu”. „Po co?” „Jak to po co! Powstaje z niej ektoplazma” mówiła. „Wystarczy domieszać trochę łez, dosypać węglowego pyłu i gotowe”. Gdy las koło naszego domu tonął we mgle, która podchodziła aż po mury Zamku Książ, jak dziś, mówiła scenicznym szeptem: „Patrz, Wielbłądko, bój się, siuśmajtko, to kipi ektoplazma, rodzą się duchy”. Ewa wszędzie czuła obecność czegoś spoza zwykłego świata, w którym żyła większość śmiertelników. Bez wahania zeszłaby ze mną do piwnicy, przed którą stałam teraz nieco wytrącona z równowagi, bo światło nie działało, i przez moment wydawało mi się, że znów słyszę podziemne pukanie. Na schodach prowadzących w mrok zapytałam „jest tu kto?”, jakbym grała w kiepskim filmie o nawiedzonym domu i bojaźliwej kobiecie. Zrobiłam krok do przodu, i następny, świecąc sobie latarką. Pod ścianami piwnicy piętrzyły się stosy papierzysk zbite w brunatną masę: roczniki czasopism, które prenumerował ojciec, nieprzydatne notatki, mapy prowadzące donikąd, listy, które wymieniał z innymi poszukiwaczami skarbu ukrytego pod Zamkiem Książ. Mój wzrok wyławiał z mroku kolejne porzucone sprzęty, z których część pozostawiona została przez niemieckich właścicieli domu, gdy w pośpiechu opuszczali miasto po wojnie: maszyna Singer z metalowym szkieletem i napisem „Waldenburg”, obrazek z Aniołem Stróżem wiodącym dzieci przez kładkę nad przepaścią, brzydkie porcelanowe figurki pasterek i myśliwych pokryte tłustym kurzem. Nasze rzeczy osiadły na tych wcześniej porzuconych jak kolejna warstwa zostawiona przez cofający się lodowiec i niszczały teraz razem z nimi. Pralka Frania wypełniona butami, dziecinna metalowa wanienka, stary akumulator, kilka walizek napuchniętych od wilgoci, lampa z abażurem ze sznurka w kolorze popiołu i wielka drewniana skrzynia malowana w wyblakłe smoki i kwiaty, która wzbudziła we mnie fizyczną wręcz niechęć. Obok niej stała toaletka z lustrem tak zniszczonym i brudnym, że nie rozpoznałam w nim swojego odbicia i przestraszyłaby mnie ta blada twarz o wielkich oczach, zupełnie do mnie niepodobna, gdybym kątem oka nie zobaczyła czegoś bardziej przerażającego. Duża głowa, rozrzucone ręce i nogi. Niech to nie będzie dziecko, poprosiłam nie wiadomo kogo. Przedarłam się przez zgęstniałe powietrze. Miś. Pluszowy rudy miś. Ukucnęłam i zaświeciłam w jego szklane oczka.

Tego misia wielkości dwulatka ojciec przywiózł dla mnie z NRD. Pojechał tam na jedną ze swoich wypraw, z których wracał po kilku dniach albo tygodniach uboższy o parę złotych i bogatszy o kolejną mapę podziemi Zamku Książ, lepszą od poprzedniej, z pewniejszego źródła, jak nas zapewniał. We wschodnim Berlinie spotkał się wtedy z Niemcem z Argentyny, a może z Boliwii. „O, ten wie takie rzeczy, że włos się jeży!” opowiadał nam podekscytowany. „Dzięki tej mapie jestem w domu” cieszył się i błyszczały mu oczy, a ja nie śmiałam sprostować, że jego dom jest tu, z nami, a nie pod ziemią. Wkrótce ojciec ruszał z nową mapą na poszukiwanie skarbu, pełen animuszu machał do nas ze ścieżki prowadzącej do zamku i wracał raz jeszcze pokonany. Nazwałyśmy rudego misia Hans i wieczorami Ewa opowiadała mi historie Hansa, Niemca z NRD, zamiast bajek o księżniczkach i księciach. „Guten Abend, meine kleine!” Stawała się Hansem moja piękna siostra, mówiła grubym głosem z niemieckim akcentem i opowiadała o przygodach Hansa na froncie, o jego spotkaniu z czterema pancernymi i o skarbie, który ukryty jest pod Zamkiem Książ. „Tylko Hans wie, jak tam dotrzeć, meine kleine! Nie zdradził tego nawet Marusi, choć kochał ją skrycie. Tylko Hans ma prawdziwą mapę. Dzięki niej znajdziemy perły księżnej Daisy, ostatniej pani na Zamku Książ. Perły, Wielbłądko! Tylko one się liczą”. Zdaniem mojej siostry, cały skarb Hitlera nie był tak ciekawy jak sześciometrowy sznur najdoskonalszych pereł, lśniących niczym ugniecione w kulki światło księżyca. Gdybyśmy go miały, spełniłyby się nasze marzenia, życie stało się jasne i czyste jak ogród po wielkim deszczu. Tak mówiła Ewa, a ja jej wierzyłam, bo gdy wymawiała słowa takie jak „ogród”, „wielki deszcz”, „perły”, widziałam ociekające wodą kępy floksów i strzępiaste georginie lśniące w nagle rozbłysłym słońcu jak z dobranocki. „Słuchaj, Wielbłądko, siuśmajtko, słuchaj, meine kleine!” Miś z NRD unosił łapę, kiwał głową, jego oczy ożywały. „Nasz rudy Hans jest dobrym Niemcem. Nie zabijał dzieci, piesków ani kotków, meine kleine, nie palił w piecach dzidziusiów, o nie, i gdyby to od niego zależało, skarb ukryty pod Zamkiem Książ należałby już do nas”. Głos Hansa wydobywał się z mojej siostry: „Ja, ja, meine kleine, mówcie tylko, czego chcecie, zamknijcie oczy i ein, zwei, drei!”. Moja siostra wiedziała, czego chce. Pragnęła wyjechać do Warszawy i zostać aktorką. Przybierze pseudonim Daisy, Daisy Tabor. To brzmi odpowiednio! Nasze nazwisko i imię pięknej pani na Zamku Książ, które, zdaniem Ewy, pełne jest splendoru i tajemniczości. Jak Daisy, ona też będzie podróżować po całym świecie! Z każdego miejsca przyśle nam pocztówkę. A jakie przywiezie prezenty!

To ojciec zaszczepił w Ewie fascynację księżną Daisy i zaginionym sznurem pereł. Być może rozpoznawał w starszej córce swoje pragnienia i zanim stracił jasność umysłu, zdał sobie sprawę, że Ewa musi dostać od niego w darze coś wyjątkowego, bo zwykłe życie i zwykłe marzenia nie będą w stanie utrzymać jej na powierzchni. Gdy w obliczu nowego planu ogarniał go dobry nastrój i nadzieja, opowiadał nam historię ostatniej pani na Zamku Książ i wtedy wyjątkowo miałyśmy wstęp do jego pokoju. Siadałyśmy przytulone na starej skórzanej kanapie, o której ojciec mówił, że ma wielbłądzi kolor, a ja uwielbiałam ją dlatego, że wielbłądy kojarzyły mi się z podróżą, bezkresem i ruchem, tym wszystkim, czego pragnęła Ewa, a co w końcu stało się moim losem. Ojciec opierał łokcie na biurku, „dawno, ale nie tak bardzo dawno temu” zaczynał, „w angielskim pałacu urządzono bal”. Jego opowieść pełna była wyrazów zbyt trudnych dla dziewczynki, kandelabry, fraki, kotyliony, turniury, muślin i mitenki, lambrekiny, ale sam dźwięk słów upajał mnie tak, jak Ewę wydarzenia i przygody. Przywierałam mocniej do ramienia siostry, bo bałam się, że to, co czuje, słuchając opowieści ojca, oddala ją ode mnie i od tego domu tak bardzo, iż nie zdołam jej dogonić nawet na wielbłądzie w wielbłądzim kolorze. „Księżna Daisy naprawdę nazywała się Teresa Olivia Cornwallis-West i była córką pułkownika brytyjskiej armii królewskiej” opowiadał nasz ojciec. „Cornwallis-West” powtarzała nabożnym szeptem Ewa. „Młoda Angielka już wówczas olśniewała urodą” wzdychał ojciec, a moja siostra prostowała się, przechylała kokieteryjnie głowę, chcąc pokazać to, co wkrótce wielu zauważy: że i ona olśniewa, a więc oczywiste być musi, że jej piękno stanie się początkiem równie pięknej opowieści. „Teresa Olivia Cornwallis-West w wieku osiemnastu lat poślubiła ostatniego właściciela Zamku Książ, Jana Henryka V von Pless, cóż to była za piękna para. Bale, kandelabry, krepdeszyny, tafty, kotyliony” opowiadał dalej ojciec. „W podróż poślubną pojechali do Paryża, a stamtąd do Egiptu, gdzie z pewnością widzieli wielbłądy” dodawał specjalnie dla mnie, bo wiedział, że fascynowały mnie te stworzenia, niepiękne wprawdzie, ale uparte i silne. Moja siostra, podobnie jak księżna Daisy, lubiła koty, które we mnie zawsze wzbudzały lęk. Do dziś nie jestem w stanie do końca pojąć, jak jedno stworzenie może łączyć w sobie tak doskonale kruchość i siłę. Moja siostra to rozumiała i gdy chodziłyśmy karmić dzikie koty żyjące pod Zamkiem Książ, miałam wrażenie, że one rozpoznają w niej kogoś podobnego sobie. Wydawało mi się, że całe to piękno i tajemniczość przynależą mojej siostrze w sposób oczywisty, jak księżnej Daisy, a gdy będę blisko Ewy, może i na mnie, niepozorną dziewczynkę w wielbłądzim kolorze, spłynie odrobina blasku, może zyskam trochę kociego wdzięku. Sądziłam, że to rozedrganie, które otaczało Ewę tak, że gdy patrzyło się na nią z pewnej odległości, powietrze wokół falowało jak nad rozgrzanym piaskiem, zapowiada coś wyjątkowego, coś na miarę Teresy Olivii Cornwallis-West i jej pereł.

Tamtej ostatniej zimy moja siostra mówiła tylko o nich. Budziła mnie w nocy, gdy spałam przytulona do rudego Hansa z NRD, i opowiadała historię księżnej Daisy jeszcze raz, znów inaczej, a ja byłam zbyt mała, by zauważyć, że jej nienaturalnie powiększone oczy i zimny pot na czole to zapowiedź katastrofy. „Siostrzyczko Wielbłądko w wielbłądzim kolorze, to ja, Daisy” szczebiotała. „Das ist Daisy” powtarzała grubym głosem Hansa, „obudź się, meine kleine, i słuchaj”. Kładła się obok mnie na wznak i mówiła: „Był czarny czarny las w tym czarnym czarnym lesie był czarny czarny dom w tym czarnym czarnym domu był czarny czarny pokój w tym czarnym czarnym pokoju był czarny czarny stół na tym czarnym czarnym stole była czarna czarna trumna w tej czarnej czarnej trumnie był biały biały trup”. Umierałam ze strachu, a Ewa łaskotała mnie i powtarzała: „Biały trup na trupie pereł sznur trupi blask czarny dom pereł sznur. Nie śpij! Powtarzaj ze mną”, mówiła coraz szybciej, tak że plątał mi się język i nie mogłam nadążyć. Na tym polegała nasz relacja: nie mogłam za nią nadążyć i nie zdążyłam, gdy mnie potrzebowała.

Ulubiony przez Ewę fragment opowieści ojca dotyczył wyprawy księżnej Daisy do Egiptu. „Słuchaj, Wielbłądko! Egipt, zatoka Aden. Jest tak gorąco”, Ewa wachlowała się z teatralną przesadą, jakby do Wałbrzycha nagle dotarła fala egipskiego upału, „jest tak gorąco, że można jajka gotować w piasku. Twoje ukochane wielbłądy w wielbłądzim kolorze żrą daktyle pod palmami, a poganiacze śnią w cieniu o zimnej pepsi-coli i Eskimoskach. W Egipcie, siostrzyczko, słońce jest pięć razy większe niż tu, a w południe od jego promieni dżentelmeni zapalają fajki. Pyk, pyk, puszczają dym, który pachnie jak świeże basie z bitą śmietaną”. Basie, najlepsze na świecie ciastka z kawiarni Madras w wałbrzyskim rynku, basiowy dym, łykałam ślinę, a moja siostra mówiła o Daisy: „Ubrana na biało księżna stała na brzegu morza osłonięta chińską parasolką. Patrzyła na egipskich chłopców, którzy nurkowali z nożami w zębach. Smagli chłopcy, noże w zębach, zęby jak perły, siuśmajtko, skup się. Łowili dla niej perły, dla pięknej Daisy, a ona kręciła parasolką na bambusowej rączce”. Opowieść mojej siostry za każdym razem bogatsza była o nowe szczegóły. Ale puenta ta sama. Po jakimś czasie Daisy zaczęło się nudzić w prowincjonalnym porcie, może dopadła ją pierwsza fala melancholii i chciała ruszać dalej w nadziei, że uda jej się przed nią uciec. Ponaglała więc męża, a książę von Pless poganiał wynajętych poławiaczy i w gorące noce przekonywał młodą żonę, że czeka ich piękne życie na Zamku Książ, a smutek to nic więcej, tylko zmęczenie podróżą i obcym klimatem. Nie chciał słuchać wyjaśnień poławiaczy, że na taką głębokość nie można schodzić raz po raz bez ryzyka, że chłopcy potrzebują więcej wypoczynku. Brakowało jeszcze kilku pereł, by sznur miał idealną długość sześciu metrów. „Sześć metrów” powtarzała zafascynowana Ewa i pytała, czy to sobie wyobrażam, sznur pereł jak dwa wielkie pytony z wrocławskiego zoo, jak sześć siostrzyczek w wielbłądzim kolorze postawionych jedna na drugiej. Ostatniego dnia połowów Daisy udała się na przejażdżkę łódką, by raz jeszcze popatrzeć z bliska na pracę poławiaczy. Jeden z nurków, ten, który zawsze wyławiał najokazalsze perłopławy, wynurzył się ostatkiem sił z ogromną muszlą. Rzucił ją księżnej do stóp i coś powiedział, patrząc jej prosto w twarz. Zanim ktoś zareagował na to zuchwalstwo, z ust nurka popłynęła krew i skonał. Podobno egipski poławiacz pereł przeklął księżną i wszystko, co stało się potem z panią na Zamku Książ, było konsekwencją jego klątwy. „Klątwa klątwa klątwa” powtarzała Ewa, a ja miałam wrażenie, że samo to słowo, którego wymówienie wymaga przyklejenia języka do podniebienia, powtarzane szaleńczo brzmi jak kląskanie jakiejś nieludzkiej istoty i ma w sobie straszną moc. Perły i klątwa, obsesja mojej siostry, gwiazdy sceny i ekranu, po którą miał przyjechać pociąg do Hollywood. Sześciometrowy sznur pereł został uwieczniony na słynnym zdjęciu Daisy, jego reprodukcja stała na naszym stoliku do odrabiania lekcji. „Jestem do niej podobna, prawda?” pytała Ewa i przykładała fotografię księżnej do twarzy. „Jestem do niej podobna?” szturchała w brzuch Hansa i domagała się potwierdzenia. „Podobna” przytakiwałam, ale mnie Ewa wydawała się o wiele piękniejsza.

Moja siostra była pewna, że perły księżnej Daisy są nadal w Wałbrzychu i trzeba je odnaleźć, by położyć kres klątwie. „Jedna osoba nie da rady i jeśli zatrzyma naszyjnik dla siebie, umrze w straszny sposób, rozszarpana od środka. Dlatego sznur trzeba rozciąć i rozdzielić klejnoty. To bardzo ważne!” Pewność Ewy wydawała się niezachwiana. Byłam ciekawa, kto dostanie perły księżnej Daisy. „Czy my także?” „Dostaną je strażnicy pereł” tłumaczyła Ewa i lśniły jej oczy. „Kim są?” „Strażnicy pereł to osoby, które mają szczególną właściwość: siłę mogącą zrównoważyć klątwę poławiacza”. „A jeśli nie uda nam się odnaleźć pereł księżnej Daisy, to co wtedy?” „Co jakiś czas będzie się tu działo coś bardzo złego”. „Jak złego?” chciałam wiedzieć. „Tak złego, że w najlepszym człowieku otwierają się przejścia, przez które zło wchodzi do środka i wtedy jest zgubiony”. „Którędy?” Przytulała mnie i łaskotała, „przez nosek, uszka, pod paszkami, między paluszkami, właśnie tędy”. „Trzeba temu zapobiec!” „Dlatego musimy znaleźć perły i wynieść je na słońce, ale koniecznie w ciemnych okularach, bo w przeciwnym razie oślepi nas ich blask”. „Położymy je w ogrodzie pod porzeczkami, tam nikt ich nie znajdzie” proponowałam. „Utopmy je w Zagórzu! Niech znikną na zawsze. Albo zamieńmy je na jedzenie dla kotów z Zamku!” Byłam praktyczną dziewczynką i w porównaniu z Ewą pozbawioną wyobraźni. „Nie możemy, Wielbłądko, nie należą do nas. Ale wejdziemy w Zagórzu na wiszący most, rozhuśtamy go z podbitką jak huśtawkę w ogródku jordanowskim, chcesz?” Taka była Ewa: zamęt, perły i rozhuśtany most.

Kucałam w piwnicy nad zniszczonym pluszowym misiem z NRD i opłakiwałam moją utraconą siostrę. Miała siedemnaście lat i wiedziała, że odchodzi. Każda opowieść Ewy kończyła się tak samo. Dzięki mapie od księżnej Daisy nasza dzielna trójka poszukiwaczy skarbów, my i rudy Hans z NRD, przedarła się przez labirynt tuneli, pokonała wrogów, jakich nie powstydziłby się agent 007, odgadła sekretny kod i otworzyła wrota, za którymi sznur pereł lśnił w ciemności. Byliśmy blisko, ale zawsze w ostatniej chwili pojawiali się oni. „Kto?” „Musimy ich nazwać, Wielbłądko?” „Tak”. „Dlaczego?” „Bo wszystko jakoś się nazywa, nawet ektoplazma i duchy”. „Dobrze, w takim razie oni to kotojady. Ale z małej litery, bo na dużą nie zasługują”. „Kotojady?” „Właśnie tak!” „Dlaczego kotojady?” „Nienawidzą kotów i koty wyczuwają ich pierwsze, prychają, stroszą sierść i umykają kocimi ścieżkami. Najbardziej czułe na obecność kotojadów są koty mieszkające pod Zamkiem Książ. To niezwykłe zwierzęta! Są czułe jak sejsmografy. Zostawiła je tu na straży księżna Daisy. Niektóre są tak wrażliwe, że gdy zbliżają się kotojady, umierają”. „Na śmierć?” „Niestety, Wielbłądko, nieodwołalnie” odpowiadała moja siostra. „Jakie są kotojady?” „Ich skóra jest zimna i gruba, oddech zatruwa powietrze i mąci myśli, sprawia, że człowiek robi się pusty, jakby wyjedzony od środka. I zimny, siuśmajtko, zimny jak trup. Ten, w kogo weszły kotojady, jest zimny jak cała zamrażarka mrożonek z supersamu!” „Kiedy przychodzą?” „Kiedy są otwarte wejścia. Zazwyczaj w listopadzie”. „Jak wyglądają kotojady? Są z Polski, Związku Radzieckiego czy może z Egiptu?” dopytywałam się, bo zawsze miałam pragnienie wiedzy konkretnej i pewnej. „Kotojady” mówiła Ewa „są wszędzie, za każdym razem przybierają inną postać, Wielbłądko. Są wytrzymalsze od wielbłąda, silniejsze od nosorożca. Żarłoczniejsze niż rekin ludojad. Trwają i żrą. Przenikają przez ściany, przez ciała, a gdy dostaną się do środka, sprawiają, że wszystko gnije i wypełnia się cuchnącą mgłą, jakby zepsuła się cała tona rokpola. Czają się w rurach łazienkowych, w lustrach, w króliczych norach, w kominach i dziurkach w nosie. Pod łóżkami siostrzyczek w wielbłądzim kolorze!” „Jak je rozpoznać?” nie ustępowałam. „Trzeba zapytać: raz, dwa trzy, czyś ty dobry, czyś ty zły?” odpowiadała Ewa, ale to już był żart. Rudy Hans z NRD rzucał się na mnie, łaskocząc tak, że krztusiłam się ze strachu i śmiechu jednocześnie. Wierzyłam, że Ewa obroni mnie przed kotojadami, bo oprócz niej nie miałam nikogo. Nie rozumiałam, jak bliskie było niebezpieczeństwo nawet wtedy, gdy moja siostra przestała jeść i spać, gdy stała nago w otwartym oknie naszej sypialni i powtarzała: „W tym czarnym czarnym domu był czarny czarny stół w tej czarnej czarnej trumnie był biały biały trup na trupie pereł sznur wielbłądko siuśmajtko módl się do matki boskiej kury nioski czarny dom czarna trumna biały trup”. Powtarzała tak szybko, że zaczynałam płakać, bezradna i przerażona, a ona prosiła: „Zabierz mnie do weterynarza i uśpij, siostrzyczko. A potem rzuć mnie na pożarcie krokodylom, daj ich skórę do wyprawienia i biegnij w świat w krokodylich bucikach. Nie oglądaj się za siebie”.

Pluszowy miś leżał teraz zapomniany i nasiąknięty wilgocią i patrzył na mnie w świetle latarki. Gdyby miał powieki, zamknęłabym mu oczy. Nie przyjechałam tu opłakiwać mojej siostry, bo to będę robić do końca życia, nieprzerwanie i z coraz większą wprawą. Wróciłam, by zrozumieć, co się stało.

Giną dzieci

Po południu usiadłam przy kuchennym stole, by przejrzeć materiały do reportażu. Kuchnia zawsze była najcieplejszym i najjaśniejszym pomieszczeniem w tym domu i choć z zardzewiałego kranu nadal kapała woda, a drewniana podłoga uginała się tak, że lada chwila mogła się zapaść i pogrzebać mnie pod ziemią, było tu czysto. Pan Albert włożył dużo wysiłku, by utrzymać ten dom przy życiu, i wiedziałam, że powinnam mu się odwdzięczyć za lata troski. Na stole stała misa z jabłkami z mojego ogrodu. Były błyszczące i pachniały. Ugryzłam jedno i przypomniałam sobie, że ojciec, Ewa i ja zawsze zajmowaliśmy te same miejsca. Ja po jednej stronie stołu, oni naprzeciwko, jakbyśmy przeczuwali, że pisane nam są inne losy. Już wtedy czułam dojmującą samotność, bo oni mimo wszystko byli razem, połączeni przeznaczeniem.

Przy stole nadal stały cztery krzesła i usiadłam na tym, które przed laty należało do mnie. Popatrzyłam na puste miejsca, wyrzuciłam ogryzek i włączyłam komputer. Otworzyłam folder GINĄ DZIECI. Wyświetliły się teksty i obrazy ułożone z właściwym mi zamiłowaniem do porządku. W pliku OKOLICZNOŚCI zgromadziłam informacje na temat wydarzeń poprzedzających zniknięcia wałbrzyskich dzieci oraz towarzyszących im. Gdy teraz przeglądałam materiały, znów odniosłam wrażenie, które prześladowało mnie od czasu, gdy zajęłam się tą sprawą: coś wokół mnie gęstniało, nabierało kształtu niczym ektoplazma z historii mojej siostry. A więc po kolei. W styczniu spłonęło prywatne schronisko dla zwierząt w dzielnicy Rusinowa na obrzeżach miasta. Nieoficjalne przytulisko prowadziła w swoim domu Małgorzata Felis, lat sześćdziesiąt siedem, emerytowana archiwistka i miejscowa dziwaczka, samotna. Ktoś nocą oblał budynki benzyną i podłożył ogień. Zginęła właścicielka i niemal wszystkie koty, które zimą spały w zamkniętych pomieszczeniach. Sto dwadzieścia siedem kotów, jak skrupulatnie policzono, a ja wyobraziłam sobie sto dwadzieścia siedem zwęglonych ciałek wielkości noworodków i dym unoszący się ze zgliszczy ubogiego domku z pustaków. Do tej pory nie znaleziono sprawców i ta zbrodnia nie budzi wielkich emocji, bo kogo obchodzi stara wariatka i gromada niechcianych zwierząt? „Smród stamtąd ciągł” krzywi się mieszkaniec Rusinowej, z którym na zamieszczonym w sieci filmiku rozmawia blond dziennikarka lokalnej telewizji, Sandra Pędrak-Pyrzycka. „Smród ciągł od sierściuchów”. Mieszkaniec marszczy nos, ale wygląda na istotę myjącą się o wiele rzadziej niż przeciętny kot. Zaczepiona przez tę samą blondynę młoda kobieta z dzieckiem jest zdania, że Małgorzata Felis powinna raczej wspierać matki i dzieci, a nie bezdomne zwierzęta. Bo matkom się należy bardziej. A zwłaszcza matkom małych dzieci. Sprawa spalonego domu szybko więc cichnie. W mieście narasta za to niezadowolenie z powodu biedy i bezrobocia. W poniemieckiej dzielnicy Sobięcin, jednej z najbiedniejszych w tym niebogatym mieście, spod ziemi wydobywa się siarkowodór, a mieszkańcy peerelowskich blokowisk i starych kamienic narzekają na plagę karaluchów, jakiej nie było od lat. W kwietniu ginie pierwsze dziecko, dziewczynka. Dwa miesiące później chopczyk. I tuż przed moim przyjazdem następna dziewczynka. Policja nie natrafiła na żaden ślad i śledztwo utknęło w martwym punkcie. Andżelika, Patryk, Kalinka po prostu zapadli się pod ziemię. Rozpłynęli się w powietrzu. Przepadli jak kamień w wodę. Znikli jak kamfora. Takich słów używają ludzie, mówiąc o zniknięciach dzieci, a miasto pogrąża się w panice i rozpaczy. Dochodzi do bijatyki w dzielnicy romskiej, gdzie paru bandytów demoluje samochody i wybija szyby. W sierpniu na arenie wydarzeń, a dokładnie w wałbrzyskim rynku, przy nowej fontannie z czarnego kamienia, pojawia się Jan Kołek, były górnik. W biedaszybie przemówiła ponoć do niego Matka Boska Bolesna. Przez chwilę patrzę na ciemną, chudą twarz wizjonera. Jan Kołek stoi na tle fontanny, która na zdjęciu wygląda jak sarkofag. Chudy i przygarbiony mężczyzna ma na sobie staroświecki, zgrzebny garnitur, nie wygląda ani na wariata, ani na hochsztaplera. Przypomina trochę pana Alberta. Jan Kołek przekonywał ludzi, że to Matka Boska Bolesna zabrała dzieci do siebie, i do końca życia trzymał się swojej wersji.

Pierwsza przepadła sześcioletnia Andżelika Mizera z Nowego Miasta. Powtórzyłam na głos jej imię i nazwisko, kliknęłam plik ANDŻELIKA i na ekranie pojawiło się legitymacyjne zdjęcie: duża okrągła buzia, blisko osadzone oczy, jasnobrązowe włosy niedbale spięte wsuwką z motylkiem. Zaniedbane zęby w wymuszonym uśmiechu. „Jak kanfora, proszę panią” na filmiku, który ściągnęłam z sieci, mówi sąsiadka Andżeliki, starsza kobieta o wypukłym lśniącym czole. Ma zapadnięte usta, jakby silny cios wgniótł je w głąb twarzy, i może tak właśnie było, bo jej lewe oko zdobi wyraźny siniec. „Latała tu se latała po dworze po papierosy do kiosku łubudu po schodach tam siam łubudubu na staw zima lato latawiec z niej był taki łubudu po schodach i nagle jak kanfora jak kanfora proszę panią. Może Cygany?”, kobieta spojrzała pytająco w stronę niewidocznej w kadrze dziennikarki, ale ta też nie znała odpowiedzi. Dotknęłam na ekranie twarzy Andżeliki, była miękka, ale zimna, elastyczna powłoka ugięła się i odkształciła jak skóra. Otworzyłam plik, w którym podsumowałam okoliczności zniknięcia dziewczynki. Drugiego kwietnia tego roku od rana padał śnieg i Andżelika poszła pod wieczór na sanki z młodszym bratem i psem. Brat Oskar, pies Pirat. Zjeżdżali z górki niedaleko swojej kamienicy, przy stawie otoczonym zaroślami czarnego bzu i karłowatych modrzewi, który dobrze pamiętam z dzieciństwa. Mogłam sobie wyobrazić mokry kwietniowy śnieg, podobny do tego, który spada w tym mieście już w listopadzie, zapowiadając długą zimę, płozy sanek grzęznące w burej brei, obłoczki pary i ślady stóp. Gdy dzieci nie wróciły do domu, rozpoczęto poszukiwania. Dokładnie nie wiadomo, kiedy zauważono ich nieobecność, ale brata dziewczynki znaleziono dopiero rano, błąkał się w okolicach pomnika górnictwa na placu Grunwaldzkim. Chłopiec, ponoć opóźniony w rozwoju, nie potrafił powiedzieć, co stało się z jego siostrą i psem i jak znalazł się tak daleko od domu. Trzymał w ręce czapkę Andżeliki. Różowa czapka z wizerunkiem Hello Kitty, której zdjęcie zamieściła gazeta, była wszystkim, co zostało po dziewczynce. Idiotyczny kotek z Japonii na czapce małej wałbrzyszanki wydał mi się dziwnie wymowny, nie miał ust, a w jego czarnych oczach czaiła się groza.

W czerwcu przepadł bez wieści Patryk Miłka, jedyny chłopiec w tym towarzystwie, niedosłyszący pięciolatek wychowywany przez babcię na Sobięcinie, która ponoć tylko na chwilę spuściła go z oczu w supermarkecie Real. Mimo iż dziecko znikło w biały dzień w ruchliwym sklepie, nie ma świadków, a kamery nie zarejestrowały niczego podejrzanego, co więcej, na nagraniu widać podobno, jak babcia tego dnia wchodzi i wychodzi sama, a nie z wnuczkiem, który rzekomo zgubił się jej w dziale ze słodyczami, przy ulubionych jajkach z niespodzianką. Niestety nagranie potem uległo przypadkowemu zniszczeniu, policja przeprasza za zaniedbania, obiecuje wyciągnąć, zbadać i ukarać, ale tymczasem w niczym nie pomaga to Patrykowi Miłce z Sobięcina, piegusowi o bystrym spojrzeniu i spiczastych elfich uszach, trochę podobnych do moich. Jego babcia, Zofia Socha, patrzy na mnie ze zdjęcia z trudnym do rozszyfrowania wyrazem twarzy, który nie jest rozpaczą, a przynajmniej nie tylko, i ku mojemu zdumieniu słowem, jakie przychodzi mi na myśl, jest „głód”. Fotografię wnuka trzyma przed sobą jak tarczę, a jej twarz wydaje mi się znajoma niczym szczegół w po raz pierwszy widzianym pejzażu, który nagle budzi poczucie trudnej do określenia bliskości. Patryk nie miał więcej szczęścia niż Andżelika. „Jak kamień w wodę” wzdycha Zofia Socha i martwi się, czy tam, gdzie jej wnuczek teraz przebywa, dają mu odpowiednie posiłki, czy, jak się wyraża, dobrze tam chociaż karmią dzieciaka. Po zniknięciu chłopca plotka o porywającej dzieci cygańskiej szajce z ulicy Pocztowej była wystarczająco dojrzała, by rozsypać się jak makówka. Jak wyraziła się zagadnięta przez dziennikarkę duża kobieta z wąsikiem: „A kto niby powiedział, że Cygan nie może być pedofilem czy innym?”. Wielu mieszkańców miasta podzielało zdanie wąsatej i składało donosy. Policja przesłuchała dwie kobiety romskiego pochodzenia, siostry Luludię i Donkę S., przeszukała mieszkanie niejakiego Albina K. z tej samej romskiej dzielnicy na Starym Zdroju, ale nie natrafiono na żaden ślad. Sandra Pędrak-Pyrzycka wybrała się tam, by porozmawiać z Romami osobiście, ale Luludia S. uchyliła tylko drzwi i najwyraźniej nadal urażona podejrzeniami, poradziła jej: Tchy magie pe minć. Skocz mi na pizdę, w wolnym przekładzie. W tym czasie na Pocztowej, głównej ulicy ubogiego romskiego zakątka, doszło do bijatyki, w której ucierpiało dwóch Romów i tyluż intruzów z kijami bejsbolowymi.

Brak postępów w śledztwie doprowadził do ogólnego zniechęcenia i media z ulgą zwróciły się w kierunku nowej sensacji, w której był przynajmniej trup. Trup Jana Kołka. „Azaliż ja szary obywatel i robak nędzny ten honor dostałem z niebiesiech że przenajświętsza Matka Boska Bolesna na posłańca swych słów mnie wybrała nędznego robaka” tak brzmiał początek proroctw Jana Kołka, które wygłaszał w wałbrzyskim rynku. Podobała mi się chuda, ciemna twarz Jana Kołka, intrygująca jak książka z dobrym tytułem, i byłam gotowa uwierzyć, że przeżył coś niezwykłego z lokalną Matką Boską, gdy przysypało go pod ziemią na trzy dni i noce. Z czegoś takiego nikt nie wychodzi bez szwanku i z pewnością Jak Kołek mógł spotkać w biedaszybie mniej przyjaźnie nastawione postaci, na przykład żądnych zemsty żydowskich więźniów obozu Gross-Rosen, których tu pomordowano i zakopano gdzieś w lesie pod Zamkiem Książ.

Gotycka figurka Matki Boskiej Bolesnej przechowywana jest w niewielkim, przysadzistym kościele pod jej wezwaniem w centrum Wałbrzycha, przy placu Kościelnym. Świątynia, mimo iż gruntownie przebudowana w osiemnastym wieku, zachowała swoją pierwotną przyziemną krągłość i obie z Ewą lubiłyśmy to miejsce. Według legendy tu, gdzie teraz stoi kościół, biło niegdyś źródło, wokół którego powstała pierwsza wałbrzyska osada. Górnicy w drodze do pracy pili z niego wodę i wierzono, że chroni ona przed złem, które czyha na nich pod ziemią. Matka Boska Bolesna napoiła Jana Kołka tą właśnie wodą, którą podała mu w złożonych dłoniach. „Zaprawdę woda ta była jak życie” chwalił jej smak, gdy wykopali go z biedaszybu. Ewa mówiła o Matce Boskiej Bolesnej „mamusia” z ironią i tęsknotą, którą pokrywała śmiechem, i gdy nie miałyśmy chęci na Bibliotekę pod Atlantami, a na basie z Madrasu brakowało nam pieniędzy, szłyśmy do mamusi. Przed południem oprócz nas często nie było w kościele nikogo i mogłyśmy podejść blisko, by do woli przyglądać się figurce ponurej kobiety z martwym Jezusem na kolanach. Moja siostra utrzymywała, że Matka Boska wyglądałaby o wiele lepiej z kotami niż tym smętnym trupkiem, jak określała Bożego syna. Kiedyś Ewa postanowiła zajrzeć za ołtarz, a ja jak zawsze poszłam za nią, i zobaczyłyśmy murowaną studzienkę, która była wprawdzie sucha, ale ucieszyłyśmy się, że źródło istniało naprawdę. Może górnicy wypili wszystką wodę, choć bardziej prawdopodobne, że to górnictwo wysuszyło studnię, tak jak zniszczyło dawne mineralne źródła na Starym Zdroju. Twarz Matki Boskiej Bolesnej nie podobała się Ewie, „brzydka ta nasza mamusia” narzekała, ale ja ją lubiłam, bo przypominała mi kobiety, jakie codziennie widywałam na ulicach miasta, zmęczone żony górników, kontrolerki biletów z brwiami narysowanymi kopiowym ołówkiem, ponure ekspedientki w sklepach oferujących byle jakie towary, kelnerki w Madrasie, bibliotekarki. Nie miałam nic przeciwko temu, żeby taką zwykłą twarz miała moja matka, bo w przeciwieństwie do Ewy tęskniłam zawsze raczej za dobrocią niż pięknem.

Tę właśnie Matkę Boską Bolesną zobaczył Jan Kołek, bezdzietny wdowiec po pięćdziesiątce, który wcześniej nie słynął z pobożności ani w ogóle z niczego. Był bezrobotny i jak wielu innych po zamknięciu wałbrzyskich kopalni codziennie wyruszał z domu z parcianym workiem i schodził pod ziemię w biedaszybie, by szukać węgla, bo nic innego nie umiał. Za sprzedane bryłki kupował chleb, kaszankę i kiszoną kapustę, a czasem butelkę taniego alkoholu. Gdy wyjątkowo mu się poszczęściło, prosił ekspedientkę o dwadzieścia deka kukułek i zjadał je na ławce pod fontanną, a potem popijał napojem alkoholowym „Amarena”. Jak Kołek nie miał przyjaciół, a sąsiedzi z kamienicy wiedzieli tylko, że w niedzielę lubił oglądać filmy przyrodnicze, bo głośno nastawiał odbiornik i musieli słuchać lwich ryków i galopu bizonów podczas transmisji mszy z Watykanu. Tamtego dnia jak zwykle ruszył do biedaszybu, ale przedtem kupił sobie eklerek w cukierni na dole swojej kamienicy, co było sporym odejściem od rutyny jego skromnego życia. Właścicielka, chuda kobieta o takiej minie, jakby sam widok słodyczy przyprawiał ją o mdłości, zapamiętała, że Jan Kołek zawinął torebkę z ciastkiem w dodatkowy worek foliowy i westchnął w sposób bardzo znaczący. Okazało się, że będzie tę historię musiała opowiadać nie raz i w końcu jej skrzywiona twarz złagodnieje, bo opowieść miała w sobie słodycz, jakiej chuda ekspedientka nie znalazła w cukierni. Wkrótce zwykłe eklerki, które sprzedawała całe życie, przechrzciła na eklery Jana Kołka, w skrócie kołki, i obroty sklepiku wzrosły.

Jan Kołek wyszedł spod ziemi czarny od węglowego pyłu, ale nieuszkodzony. Przebrał się, wykąpał, włożył ślubny garnitur, bo innego nie posiadał, i zaczął opowiadać o spotkaniu z Matką Boską Bolesną. Na początku nie zwracano na niego uwagi, nie miał ani odpowiedniej prezencji, ani potoczystej wymowy proroka, ale wkrótce jego upór zaczął przynosić efekty. Ludzie gromadzili się, bo wokół niepozornej postaci w niemodnym garniturze potężniała z każdym słowem jakaś energia i przyciągała kobiety z torbami pełnymi zakupów, emerytki z pustymi portfelami, matki zamartwiające się o dzieci, licealistów na wagarach, bezrobotnych bez nadziei, złych i tych, którzy już nie mieli siły się złościć. Zaczęli słuchać słów Jana Kołka, a im więcej ludzi stało wokół niego, tym więcej napływało, wieść o proroku z wałbrzyskiego rynku dotarła do dalszych dzielnic i przekroczyła rogatki miasta. Autobusami podmiejskimi z okolicznych wiosek przyjeżdżały kobiety w chińskich poliestrach, z których sypały się iskry, gdy biodro dotknęło biodra, ramię potarło o ramię. Mężczyźni przystawali z pogardliwie zaczepną miną, dając w ten sposób do zrozumienia, że nie biorą tego poważnie, ale w miarę słuchania ich twarze łagodniały. W końcu ktoś miał odpowiedź na to wszystko, co się działo w mieście, i znał los zaginionych Andżeliki i Patryka. Matka Boska Bolesna powiedziała Janowi Kołkowi, że zabrała dzieci do siebie. Dlaczego? Aby ukarać ludzi za grzechy, aby się ocknęli i stanęli do walki z szatanem. Ma zamiar zabierać następne tak długo, aż się ludzie opamiętają. Dlaczego upodobała sobie akurat to miasto, dlaczego akurat wałbrzyskie dzieci? Mieszkańcy Wałbrzycha zostali wybrani i wkrótce będą Matce Boskiej Bolesnej dziękować za ten honor. Tak jak jego pod ziemią, przyjdzie i ich napoi, a z każdą kroplą wody będą odzyskiwać nadzieję i siły. Miasto powstanie i będzie piękne jak nigdy dotąd. Co robić? Modlić się i słuchać słów Matki Boskiej Bolesnej, które posiane zostały w Janie Kołku, szarym obywatelu i nędznym robaku. Dzieci zostaną zwrócone, całe i zdrowe, gdy mieszkańcy miasta zaczną żyć tak, by jej się podobało ich życie. Gdy ten, co ukradł, odda i przeprosi. Ten, co krzywo świadczył, słowa swe wyprostuje. Skąpiec odnajdzie w sobie hojność, zawistnik polubi ludzi. Nienawidzący wybaczy. Gdy morderca przyzna się do winy, zaś obżarty podzieli się z głodnym. I tak dalej. Najdziwniejsze było, że gdy w pobliżu pojawiała się wycieczka zza zachodniej granicy, Jan Kołek zmieniał język na niemiecki, którego wcześniej nie znał. Teraz posługiwał się nim biegle, choć jego słownictwo było archaiczne, a podrzędnie złożone zdania zbyt ozdobne. Sława Jana Kołka wzrosła, gdy do grupy Francuzów jakby nigdy nic przemówił po francusku, a – i to przekonało największych niedowiarków – do Czechów po czesku. Włosy mu urosły i przestał się golić, jego garnitur zmoczył deszcz i osrały gołębie. Wychudł i tylko czarne oczy świeciły węglowym blaskiem, co wydawało się tym dziwniejsze, że ci, co go znali, pamiętali, że przedtem oczy miał szare i pozbawione szczególnego połysku. Jan Kołek stał koło fontanny i przemawiał, nieczuły na zaczepki, zmiany pogody i wyzwiska.