Wydawca: Wielka Litera Kategoria: Literatura faktu, reportaże, biografie Język: polski

Uzyskaj dostęp do tej
i ponad 60000 książek
od 6,99 zł miesięcznie.

Wypróbuj przez
14 dni za darmo

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:

e-czytniku (w tym Kindle) kup za 1 zł
tablecie  
smartfonie  
komputerze  
Czytaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Liczba stron: 303 Przeczytaj fragment ebooka

Odsłuch ebooka (TTS) dostępny w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacji Legimi na:

Androida
iOS
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?

Ebooka przeczytasz na:

Kindlu MOBI
e-czytniku EPUB kup za 1 zł
tablecie EPUB
smartfonie EPUB
komputerze EPUB
Czytaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Czytaj i słuchaj w chmurze®
w aplikacjach Legimi.
Dlaczego warto?
Zabezpieczenie: watermark Przeczytaj fragment ebooka

Opis ebooka Brudne serca - Anna K. Kłys

Wstrząsająca lektura. Są w niej szok, łzy i cierpienie. I bardzo istotne pytania. Czy prawda jest ważniejsza niż "święty spokój" najbliższych? "Brudne serca" to bezkompromisowa wyprawa w przeszłość, również własnej rodziny. Podziwiam autorkę – nie każdego stać na taką odwagę.

Bogdan Rymanowski

Spisana na podstawie zachowanych dokumentów historia dwóch młodych Polaków, którzy w pierwszych latach po II wojnie światowej prowadzą za sobą śmiertelny pościg - jeden jest funkcjonariuszem UB, drugi chłopakiem z lasu. Obraz odmalowany przez poznańską reporterkę, Annę Kłys, jest zaskakujący - ubek jest dowódcą plutonu egzekucyjnego rozstrzeliwującego politycznych wrogów, ale kilkakrotnie składa wnioski o zwolnienie ze służby; z kolei walczący wcześniej o wolną Polskę partyzant w najlepszej wierze wstępuje po wojnie do milicji. Jakby nie dość było tego zapętlenia w bratobójczej walce, w trakcie pisania książki Kłys znajduje w papierach IPN informację, która przewraca do góry nogami jej życie rodzinne - dowiaduje się, że jej ojciec był etatowym pracownikiem SB i prowadził działania w sprawie związanej z chłopakiem z lasu. Losy konkretnych ludzi w pierwszych latach wprowadzania komunizmu w Polsce, ale też dygresje do lat późniejszych, stają się w reportażu Kłys opowieścią o naszej powikłanej, często do dziś niewyjaśnionej historii najnowszej. Historii, o którą zażarcie się spieramy i która wpływa na nasze współczesne wybory.

Opinie o ebooku Brudne serca - Anna K. Kłys

Fragment ebooka Brudne serca - Anna K. Kłys

Dla moich dzieci

Pierwsze jaskółki

Pamięć narodowa jest sumą skleroz wszystkich obywateli. Skleroz prawdziwych, wynikających z wieku. I skleroz mentalnych. Różnych wyparć, dysonansów poznawczych, czasem wstydu, częściej strachu. Ktoś coś dopowie, ktoś jest pewien, że tak było... nagle przypomina sobie obrazy, które przecież prawie na pewno widział.

Z oddalenia wszystkie szczegóły zacierają się, po siedemdziesięciu latach staje się mało istotne – kto trzyma pistolet, kto coś podpisuje. Widać tylko ogólny zarys, zhomogenizowaną grupę, którą z pewnym prawdopodobieństwem można określić: to nasi. Albo: to oni.

Jeśli pamięć narodowa wie lepiej, kto jest kim, to co na to pamięć pojedynczych ludzi? Czego nie chce zachować, co tworzy od nowa, czego się wypiera, a co przekręca?

Mamy bohaterów i zdrajców, ofiary i katów, stare pomniki dyskretnie wywiezione lub zburzone, a w oprawie muzyki, poezji i wzruszeń odsłaniane nowe. Nie mamy tylko ciągle pojęcia – co powoduje, że zostaje się bohaterem albo zdrajcą.

Gdzieś są przemilczane przez dziesięciolecia słowa, ludzie, którzy nie mają grobów, i ci, którzy cieszyli się aktywnością przez ponad czterdzieści lat, a od 1989 roku starają się zniknąć na antypodach pamięci. Są w schemacie, dopasowani do roli, obciosani, szczegóły mogą tylko drażnić.

Jedni i drudzy mają siedzieć cicho, nie budzić wątpliwości, nie prowokować pytań. Jedni nie chcą, by o nich pamiętano, udają, że urodzili się wczoraj, drudzy z dziwnie powykręcanymi rękoma i nogami wciśnięci w ramkę bohatera, duszą się szczelnie pokryci wieńcami z biało-czerwonych kwiatów.

Zmieleni na jedną miazgę, nie mają już nic do powiedzenia.

Krzyk. To krzyczy moja mama. Krzyczy obok mnie. Nie zwraca się do mnie. Mówi o mnie w trzeciej osobie. Wrzeszczy do ojca: „Zobacz, ile sobie zeszytów zapisała! Nie rozmawiaj z nią! Idź na górę, nie odpowiadaj jej!!!”.

Kocham ją, ale nie mogę zrozumieć. Nie mogę też szanować tego, co robi. To już nie ten stan, kiedy kulę się i płaczę, tak byłoby może trzy lata temu. Teraz chcę wiedzieć, chcę poznać prawdę. Dowiedzieć się, dopytać. Chcę z nimi rozmawiać, nie przesłuchiwać ich.

Mama krzyczy, śpiewa, włącza telewizor najgłośniej jak się da.

Ale pytanie już padło. I nie da rady zagłuszyć tego, co dzieje się w jej głowie. Ja wykrzykuję swoje pytania, ojciec odpowiedzi.

Tak to wyglądało.

Wczoraj mnie nie wpuściła.

Dziś siedzę na kanapie, patrzę na nią i czuję się, jakbym miała 120 lat i przyglądała się swojej malutkiej córeczce. Córeczce się przecież wszystko wybacza, kocha się ją mimo, jest się cierpliwym ponad przyzwoitość.

Znam to uczucie, towarzyszy mi od lat, poza eksplozjami złości, które są gwałtowne, ale sporadyczne i krótkie – nigdy nie wściekam się na kolejne roztrzaskane kubki z kakao, na szklankę z sokiem, która cudownie zawsze trafia pod łokieć.

Znam to uczucie – kiedy staję obok, pobłażliwie obserwując – co dalej.

Nie jest już istotne, co czuję ja. Po tylu godzinach samoinwigilacji nie ma we mnie rozchwiania, to o nich się martwię – o moich rodziców. Chcę pomóc im przejść na jasną stronę mocy.

Bo z jakiegoś powodu – uważam, że są po ciemnej. Chociaż jednocześnie myślę, że może nie mam racji, może nikogo nie można zmuszać do tego, żeby nagle powiedział: moje życie było złe, moje wybory były złe, konsekwencje były tragiczne, to moja wina. Nawet na pewno nie da się wszystkiego zrozumieć, osądzić i pokategoryzować.

Otóż właśnie to... nie da się. Ale próbuje się w kółko. Dotrzeć do kolejnych świadków, do kolejnych dokumentów. Do prognozy pogody, do przepisów na ciastka i do repertuaru kin. Żeby odtworzyć czyjąś drogę, podejść jak najbliżej.

I nagle, prawie przez przypadek – czuję woń skórzanej teczki, brązowej, z rączką mocno wytartą, płaszcza, który po powrocie z dworu jest zimny, wilgotny i wisi po ciemku na metalowym wieszaku w przedpokoju. Pod nim stolik czy raczej półka wypchana gazetami. „Trybuna Ludu”, „Głos Wielkopolski”, „Express Poznański”, „Prawo i Życie”, „Polityka”, „Przekrój”, „Perspektywy”.

Teczka stoi oparta o lakierowane na biało drzwiczki szafy ściennej. W szafce klucze, powieszone na gwoździkach. Dzwonią, kiedy się ją otwiera i zamyka. W środku prawidła, pasty do butów, szczotki, szmatki. I licznik prądu.

Nie ma zła, nie ma dobra. Mam 4 lata, czuję te wszystkie zapachy, nie wiem co działo się przed 20 laty, nie wiem co stanie się za 30. Mam rajtuzy modrakowe, z których zawsze robią się obwarzanki, siedzę na niebieskiej podłodze z PCV i próbuję wyciągnąć gazetę z samego dołu. Ciągnę z całej siły – nic z tego – w palcach zostaje tylko wyrwany kawałek papieru.

Wiem dobrze, gdzie pracuje mój tata, wiem, jak wygląda jego gabinet. Drzwi do Archiwum nie jestem w stanie sama otworzyć. Nawet nie sięgam do klamki (zresztą, za kilka lat ktoś ją ukradnie. Była wielka, chyba jakiś smok czy ptak z wygiętym dziobem – pewnie skończyła na złomie). Wiem doskonale jak pachną stare dokumenty, wiem, że w Archiwum się nie biega ani nie krzyczy, tylko siedzi z boku biurka i rysuje. Kiedyś ojciec wrócił z Warszawy, zbudził mnie w nocy i kazał oglądać jakieś odręczne pismo. Chyba lokacyjne, z czerwonymi pieczęciami. Jasne, że czułam, że wieki patrzą na mnie i że ho, ho! Kto to podpisał! Jakiś król! I to prawdziwy, nie bajkowy.

Wiem dobrze, że przeszłość trzeba szanować, że gazet się nie wyrzuca, że książki to najważniejszy element w domu, a na urodziny dostanę na pewno nową i połknę ją w godzinę.

A to była nieprawda?

Nie jest łatwo pisać o sobie „ja” teraz. To przeszłe „ja” jest łatwiejsze do opisania...

To, co działo się kiedyś, kiedy byłam pewna siebie, pewna swojej historii, bezpiecznie umoszczona we wspomnieniach, mogę opowiedzieć z detalami. Teraźniejszość wymaga odwagi, na którą stać mnie z najwyższym trudem.

Może gdyby flaga nie była biało-czerwona? Jedna część jak śnieg biała, niewinna, nieco chłodna w ocenach i reakcjach, druga jak krew – gwałtowna, wzburzona. I wspólne tylko wtedy, kiedy krew kapie na śnieg i zostawia dramatyczny ślad albo odwrotnie: kiedy śnieg miłosiernie zasypuje kałuże zamarzniętej krwi. A odczytując najbardziej dosłownie – w heraldyce biały to symbol wody, a czerwony ognia. I małe szanse na harmonijne współistnienie.

A gdyby była różowa, wymieszana, a nie drastycznie podzielona? Wtedy jedni nie lataliby z białą – że się poddają, że chcą współpracować, że nie chcą walczyć, a drudzy z czerwoną – że na barykady, że do broni, że zdrajcy będą wisieć?

I nawet nie ma płynnej granicy między białym i czerwonym. Jest krecha – niedająca się rozmyć, rozmiękczyć. Jest albo – albo. I pogardliwe plucie na buty przeciwnika. I z dumnym czołem maszerowanie naprzeciw. I tak było od XVII wieku – jedni z białą, drudzy z czerwoną i naprzeciw siebie. Tyle że w tym samym kraju, a czasami nawet państwie. Bo nawet to nie jest oczywiste w naszej historii.

Biały to biały. Nie kremowy, nie zażółcony, nie wpadający w niebieski. Ma być biały. Z czerwonym jeszcze gorzej, bo raz może być karmazynowy, raz cynober, raz truskawkowy. Dopiero w systemie RGB można opisać go jako D4213D, co daje szanse na pewną powtarzalność. Ale znowu – trzeba by skalibrować monitory komputerów i trzymać za ręce drukarzy, żeby dobrze wstukali kod maszynie. Więc nie ma szansy, że biały będzie biały, a czerwony czerwony.

Sam kolor flagi niepewny, co mówić o tych, którzy ze sztandarem biegają raz w jedną, raz w drugą stronę? Których wzrusza wciągana na maszt i niesiona na manifestacji i w którą można zawinąć trumnę bohatera, a nawet przyczepić do auta i jeździć jak współczesna husaria, łopocząc sztandarem nad niemiecką technologią sprzed lat pod logo VW czy BMW? Przy okazji meczu wywiesić na balkonie (zamiast orła – marka piwa). I w imię tej flagi przylać komuś pięścią w twarz, tak żeby z nosa na koszulę – kap, kap, kap – podkreślając czerwonym na białym walkę o wolność i niepodległość...

Kiedy poobcierane kolana zaczynają się goić, dzikie swędzenie wywołuje w niektórych potrzebę drapania.

Są dzieci, które dają radę, wyrosną na ludzi z maleńkimi, jasnymi bliznami dzieciństwa. I są takie, które najpierw delikatnie, z samego brzegu zaczynają skubać strupek. Ta mieszanina ulgi i strachu – najpierw rozkoszne uczucie spełnienia, ale zaraz lęk – co będzie za chwilę? Czy rana już się zagoiła, czy poleci krew i kolano zacznie piec i szczypać?

Ale nie można już przestać i strupek systematycznie podważany paznokciem oddziela się od ciała. I bardzo, bardzo rzadko udaje się go zerwać tak, żeby obyło się bez krwi. Wiem o tym dobrze, bo moje kolana są całe w bliznach.

Pewnego dnia postanowiłam odszukać człowieka, który zniknął sześćdziesiąt cztery lata temu. Dlaczego akurat jego? W jedynym istniejącym wspomnieniu dnia jego śmierci opisany został jako niezwykle odporny psychicznie, zupełnie pogodzony z losem. To zawsze wydawało mi się dziwne w opisach niezłomnych, bohaterskich i honorowych. Stali na baczność przed plutonem egzekucyjnym, jeśli mrużyli oczy – to od słońca, nigdy od łez. A przecież teraz takich ludzi nie ma. Każdy chce żyć, nikt nie chce cierpieć. Czy to możliwe, że tak bardzo zmieniliśmy się przez kilkadziesiąt lat? Skoro emocjonalnie nie różnimy się szczególnie od naszych przodków sprzed tysięcy lat?

A właściwie to chciałam odnaleźć świat, którego istnienie przeczuwałam, ale który przetrwał jako karykatura samego siebie. Raz w wersji witanych spontanicznie kwiatami czerwonoarmistów, raz z oddziałami niepodległych partyzantów, odzianych w panterki i bezszelestnie przemierzających polskie lasy.

Ci, którzy byli dorośli w tamtym czasie, od dawna już nie żyją, ci, którzy byli dziećmi, pamiętają to, co ktoś chciał, by zapamiętali. Wymarzona sytuacja dla kreatywnych historyków, płodnych dziennikarzy, zdeterminowanych polityków. Jak mamy czuć wspólną odpowiedzialność za każdy kawałek gruntu pod nogami, nienawidząc się wzajemnie bardziej niż potencjalnego „wroga zewnętrznego”?

Skoro wszyscy żyjemy w kraju, w którym, tak jak w starym dowcipie, autobusy są szersze niż dłuższe, bo wszyscy chcą jechać koło pana kierowcy, to cholernie trudno zacząć mówić, że przecież to niemożliwe: żeby wszyscy byli w AK, żeby w Wehrmachcie służył tylko jeden dziadek, a nie ćwierć miliona dziadków, że wszyscy pomagali swoim sąsiadom – wysiedlanym, wypędzanym i wywożonym w jedną stronę, że nikt nie brał tego, co do niego nie należało, że radość rozsadzała serca z powodu odzyskania pradawnych ziem piastowskich i zostawienia bratniemu krajowi Białorusi Zachodniej. Że od 1945 donosy na sąsiadów, kolegów, uczniów, petentów czy przełożonych pisali wyszkoleni szpiedzy sowieccy – a nie rodacy.

Ale nigdy, nawet przez sekundę, nie podejrzewałam, dokąd zaprowadzi mnie ta wycieczka w przeszłość.

I nie przypuszczałam, że granica między „nami” a „onymi” jest tak cienka...

Skazani na karę śmierci przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Poznaniu 1946–1955.

seria: „Studia i Materiały”;

wydawca: Instytut Pamięci Narodowej;

rok: 2006; redakcja W. Handke i R. Leśkiewicz”.

Ze wstępu: [...] podjęto próbę ustalenia pełnej listy ofiar tego zbrodniczego systemu [...] skazanych na karę śmierci za przestępstwa antypaństwowe [...] żołnierzy podziemia zbrojnego i działaczy podziemnej konspiracji politycznej. [...] W roli oprawcy strzelającego w tył głowy, wystąpił zwyrodniały funkcjonariusz poznańskiej bezpieki Jan Młynarek. [...] Prace, których efektem jest stworzenie listy osób skazanych na śmierć przez WSR w Poznaniu z powodów politycznych, są hołdem złożonym wszystkim tym, którzy walcząc o niepodległy byt naszego Państwa, ponieśli śmierć w tej nierównej walce.[1]

Wojskowy Sąd Rejonowy w Poznaniu (WSR), który orzekał wyroki w sprawach o przestępstwa przeciwko państwu, został powołany 20 marca 1946 roku. Przed sądem tym stawali cywile, funkcjonariusze MO, UB, Straży Więziennej, żołnierze KBW oraz WP.

Zestawienie zbiorcze skazanych na karę śmierci: 169 nazwisk, z czego karę wykonano w 76 przypadkach.

Jedynym śladem, że zostali rozstrzelani, są dokumenty. Najpierw ze śledztw, później z rozpraw, a na koniec – protokół z wykonania kary śmierci. Nie wiadomo, gdzie dokładnie byli zabijani, gdzie są pochowani.

Liczba porządkowa 16. Stanisław Cichoszewski ps. „Struś”. [...]

Data i miejsce zatrzymania: 16 VI 1946 Górsk.

Zarzut: działalność w oddziale zbrojnym „Rycerz” – „Szef Czesiu” – „Leciński”, napady na posterunki MO w Bukowcu (pow. Nowy Tomyśl) – 8 VI 1946 r., Włoszakowicach (pow. Leszno) – 15 VI 1946 r., udział w potyczkach z MO, UB i KBW pod Mochami (pow. Leszno), Barłocznią – 4 VI 1946 r. i Komorowskiem – 28 III 1946 (pow. Wolsztyn).

Ranny we wsi Górsk – tam ujęty, nielegalne posiadanie broni, ucieczka z więzienia [...].

Więc jest już pierwszy bohater, „Struś”, młody chłopak, najpewniej akowiec, który dla niepodległej Ojczyzny poświęcił swe życie. I ten drugi – bezwzględnie wypełniający decyzje przełożonych, takich jak on stalinowskich oprawców – Młynarek.

Las jest zupełnie przeciętny. Ani mroczny, ani tajemniczy. Czarne wysokie drzewa, bez podszytu, trochę śniegu, błota. Styczeń, ale ciągle leje, nie ma mrozu. Las, ale nie ma ciszy. Cały czas słychać przejeżdżające samochody. To nawet nie jest szum opon na asfalcie, to po prostu hałas. Dopiero kiedy zaczyna mocno wiać, korony drzew są głośniejsze od ciężarówek.

Moje dzieci skaczą przez plamy rozmiękłego śniegu, gonią się. W tym rozgardiaszu, na błotnistej drodze, pojawia się rower. Starszy mężczyzna, wiezie na bagażniku kawał blaszanej rury. Zaczepiony w środku lasu, najpierw jest nieufny, ale może dzieci albo to, że jestem kobietą uspokaja go, zaczyna odpowiadać.

Tak, ta droga, na której stoimy, z Gądek do Dziećmierowa, leci prawie równolegle do dawnej szosy na Katowice. Teraz „katowicka” jest ekspresową drogą S5, położoną dokładnie w miejscu starej. O egzekucjach nic nie wie. To znaczy wie, że w ogóle jakieś były, ale żeby tutaj?

Przez siedemdziesiąt lat nie znalazła się ani jedna osoba, która była świadkiem egzekucji w podpoznańskim lesie. Oprócz księdza Hieronima Lewandowskiego. Od 1945 roku, przez trzynaście lat był kapelanem więzienia przy ulicy Młyńskiej w Poznaniu. To on był do końca ze skazańcami. Zapamiętał życiorysy zastrzelonych i ich ostatnią drogę. Opisał, że stali, że salutowali, uśmiechali się, modlili i dziękowali Bogu.

Ekspresowa S5 wytyczona jest dokładnie według starej szosy, ale nie ma kamiennych słupków z kilometrami, nie można dojść, gdzie był ten z numerem 15. W bok od niego, tak pamiętał ksiądz Lewandowski, 9 grudnia 1946 zastrzelono Stanisława Cichoszewskiego. Tam też został zakopany. Nie pochowany. Zakopany. Dość płytko. Na jakieś pięćdziesiąt centymetrów.

Zastrzelono, a przecież tylko jedna ręka może trzymać pistolet i tylko jeden palec pociąga za cyngiel. Więc nie zastrzelono, a zastrzelił, naczelnik aresztu śledczego Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Poznaniu Jan Młynarek. Taką rolę dla Młynarka napisał ksiądz Hieronim Lewandowski we wspomnieniach opublikowanych w 1997 roku w czternastym numerze „Przeglądu Więziennictwa Polskiego”. To jedyny ślad naprowadzający na tamten dzień w 1946, na to kto, gdzie i jak.

Tylko że między Stanisławem Cichoszewskim a Janem Młynarkiem stał, w grudniowe przedpołudnie, cały szereg osób. W lesie niewidocznych.

Zaraz po wojnie las wyglądał inaczej – zryte przez czołgi piaskowe górki, młode sosenki. Kawałek dalej był stary las, gdzie dzieci z Borówca i Gądek chodziły zbierać poziomki, jagody, zrywać konwalie (chociaż leśniczy gonił).

To były malutkie wioski, kilka gospodarstw, leśniczówka. Teraz – ogromne osiedle domów jednorodzinnych, przedsiębiorstwa, elewator. Starych mieszkańców jest niewielu. Poumierali, sprzedali ziemię, wyprowadzili się.

Najstarsi z żyjących nie mają pojęcia, co działo się w lesie. Nakładają się im czasy drugiej wojny, jakieś zbiorowe mogiły rozstrzelanych przez Niemców, na które chodzili ze szkołą. Czy o tym, żeby po wojnie ktoś strzelał, coś się mówiło? Ktoś coś widział? Samochody, wojskowych?

Nic nie wiedzą.

Daleko od gospodarstw, mało uczęszczana droga. W piasku łatwo się kopie. Tylko że zima 1946/1947 była bardzo sroga w całej Europie, na Wyspach Brytyjskich śnieg leżał od stycznia do połowy marca, w Berlinie zmarło z zimna 150 osób. Na początku grudnia czterdziestego szóstego mogło jeszcze nie być siarczystych mrozów.

Ale w lutym? Jak wykopać w skostniałej ziemi grób, dół, nawet jeśli płytki, to rozległy, bo dla 16 ludzi?

Jeśli leżała gruba warstwa śniegu, to podobno by się dało, bo wtedy ziemia nie przemarza głęboko. Można też rozpalić ogniska i później kopać dół pod nimi. Ale płonący kilka godzin ogień musieliby zauważyć ludzie, jeśli nie ze wsi, to z drogi, a świadków żadnych nie ma.

Ta szesnastka zginęła w Środę Popielcową, 19 lutego 1947 roku. W tych dniach w całej Polsce wykonywano wyroki z większym niż zwykle pośpiechem.

22 lutego miała wejść w życie amnestia: „[...] Puszcza się w niepamięć i przebacza przestępstwa: udziału w przestępczym związku lub porozumieniu, [...], zamienia się karę śmierci lub dożywotniego więzienia na karę 15 lat więzienia [...]”.

Podobno Stanisław Radkiewicz wysłał rozkaz do wszystkich Urzędów Bezpieczeństwa Publicznego w terenie, aby przyspieszyć wykonywanie kary śmierci, tak żeby skazańców nie objęło złagodzenie wyroków. Do dnia lutowej amnestii rozstrzelano w 1947 roku 20 osób. W całym 1946 (od kwietnia) 15. Po amnestii, do 1949, 6 osób. Mowa tylko o wyrokach kary śmierci WSR w Poznaniu.

Wtedy, w lutym, w stronę Kórnika z aresztu śledczego musiałyby jechać co najmniej dwa, może nawet trzy samochody. Wyrok wykonano o godzinie szesnastej czterdzieści pięć, w lutym jest o tej porze zupełnie ciemno.

Na wszystkich 16 protokołach wykonania kary śmierci z lutego podpisany jest Jan Młynarek. Jako dowódca plutonu egzekucyjnego. Na wszystkich tych i na kilkudziesięciu innych w latach 1946–1948. Razem miał asystować ponad sto razy przy rozstrzelaniach. Części miał dokonać osobiście (takie informacje podaje IPN, lokalny dziennikarz w jednej z poznańskich gazet i ks. Lewandowski).

Ze wspomnień księdza Hieronima Lewandowskiego, spisanych prawie czterdzieści lat później, wynika, że Młynarek lubił swoją pracę.

Dzień śmierci Stanisława Cichoszewskiego to 9 grudnia 1946 roku, poniedziałek.

...Twój sen się wyśni lada dzień,

troski pójdą w cień,

nie żałuj tylko sił,

nie żałuj młodych lat

Przed tobą wielka droga,

przed tobą wielki świat...

śpiewała Irena Andersowa w filmie Wielka droga.

Czy poniedziałek to dobry dzień, żeby wybrać się do kina? Na film o miłości pewnego Adama i dzielnej Ireny i nadziei, że wolność, że niepodległość, że Polska...? Zwłaszcza kiedy ma się 23 lata? Tyle miał wtedy Stanisław. Jan Młynarek niewiele więcej – 25.

Ale w Polsce w grudniowy poniedziałek 1946 roku nikt Wielkiej drogi nie oglądał. Nie tylko Młynarek, który tego dnia był zajęty egzekucją. I nie tylko Stach, który właśnie umarł.

Film powstał we Włoszech, wyprodukowany przez Ośrodek Kultury i Prasy II Korpusu Polskiego. Od 1945 do 1989 roku był jedynym polskim filmem fabularnym, który pokazywał udział Polaków w drugiej wojnie na sposób „londyński”, a piosenka nie chwaliła drogi do socjalistycznej ojczyzny i  w całym filmie nikt nawet nie zająknął się o bratniej Armii Czerwonej.

Ani więc Stanisław Cichoszewski, ani Jan Młynarek nie widzieli, jak na dalekiej Syberii ukochana porucznika Adama, Irena – w łagrze budowała chwałę Sowieckiego Sojuza i jak w ramach walki klasowej pchała wózki w kopalni.

I nie dowiedzieli się, że pielęgniarka w wojskowym szpitalu we Włoszech, wzruszona losem Adama, rannego pod Monte Cassino, udawała przed nim Irenę. Adam stracił wzrok, pielęgniarka, chcąc lepiej wczuć się w rolę narzeczonej, czytała ukradkiem jego pamiętnik: „17 września. Nowy cios w plecy. Czerwona powódź od wschodu... ale nie wolno nam ulec. Musimy walczyć, bodaj konspiracyjnie”.

I nie usłyszeli wyśpiewywanych z ekranu zapewnień, że:

Jest jedna droga, którą serce zna

i nocą po niej błądzi i za dnia.

Aż znajdzie drugie serce,

które kochać chce, by

z nim na zawsze złączyć się.

Serca Jana i Stanisława złączyła absurdalna droga. Polityczna. I chociaż przez chwilę zgodnie waliły, tak że wydawało się, że zaraz wyskoczą z piersi, to po chwili już tylko serce Jana stukało rytmicznie. A przecież ani Młynarek nie był zatwardziałym komunistą (nawet nie wiedział, co to znaczy), ani Cichoszewski nie był narodowym patriotą. Ich pierwsze i ostatnie spotkanie – 9 grudnia 1946 roku – było jak cała historia ludowej Polski. Beznadziejne.

A jeśli któryś z nich był zaraz po wyzwoleniu w Poznaniu, w kinie, to mógł zobaczyć co najwyżej Polską Kronikę Filmową i propagandowe filmy sowieckie. Chociaż, jeśli zdążył, to mógł Stach, może nawet z narzeczoną, być na pierwszym wyświetlonym po wojnie filmie Trzej muszkieterowie w świetlicy Drukarni św. Wojciecha. Przygodowym, amerykańskim.

Ale większą szansę mieli obaj na obejrzenie w świeżo otwartym kinie „Jedność” premiery z 1941 roku. Musical i gorący romans w oparach proletariackiego absurdu: Świniarka i pastuch.

Jaki efekt wywoływał, pośród morza gruzów (Poznań w centrum był miejscami zniszczony w osiemdziesięciu procentach), migający nerwowo na białym ekranie obraz biegającej między ukraińskimi brzózkami i śpiewającej ni to histerycznie, ni to panicznie „tara, tara! tara, tara!” uczuciowej świniarki? Czy miłość z nizin społecznych wyrażona tańcem, śpiewem solowym i chóralnym mogła zdeprawować dusze polskiej młodzieży? Przeciągnąć na stronę komunizmu? Przekonać, że CCCP to ateistyczny raj na ziemi?

Tylko że tak naprawdę ani Stach, ani Jan nie mieli czasu na filmy i pieniędzy na wyprawę do Poznania. Jeśli bardzo chcieliby dotrzeć do kina, musieliby jechać rowerami. Wioząc narzeczone na ramie kilkadziesiąt kilometrów, a tego nawet zakochany chłopak, szczególnie w śniegu, raczej nie zrobi.

Czyli raczej nici z kina i wpływu propagandy. Już szybciej jakaś potańcówka przy patefonie wieczorem.

Akurat ci dwaj – Stanisław i Jan – mieszkali w odległości kilkudziesięciu kilometrów od Poznania. Przez ostanie sześć lat był tu Wartheland, czyli Kraj Warty, a teraz z początkiem czterdziestego piątego dotarł front i rozpędzona Armia Czerwona. Tej zimy każdy próbował ogarnąć nową rzeczywistość. Poukładać z zupełnie niepasujących kawałków sensowną całość.

Zaraz po wyzwoleniu okolic Wolsztyna, piątego lutego 1945 roku, Stanisław wstąpił do oddziałów Milicji Obywatelskiej. To samo zrobił Jan Młynarek i tysiące innych chłopaków. Tych, którzy zdążyli w czasie wojny wciągnąć się w konspirację, i tych, którzy wtedy byli zbyt młodzi, żeby być w czymkolwiek, ale teraz bardzo chcieli mieć karabin czy bodaj pistolet, chodzić środkiem drogi i dbać o porządek. Poza tym nie było pracy, nie było pieniędzy, a ogłoszenia brzmiały obiecująco:

Przyjęcia do służby w MO.

Komenda Miasta Milicji Obywatelskiej podaje do wiadomości, że wszyscy pragnący pełnić służbę w MO mogą się zgłaszać w sprawie przyjęć codziennie, między 8, a 12-tą i między 14-tą, a 17 w gmachu Komendy Miasta. Kandydaci powinni przynieść ze sobą jedno podanie własnoręczne o przyjęcie do służby [...], 2 życiorysy własnoręczne [...] zaświadczenie moralności wystawione przez Miejską lub Gminną Radę Narodową, zaświadczenie z posterunku MO oraz 4 fotografie [...] Wszyscy przyjęci otrzymują automatycznie całkowite umundurowanie, mieszkanie i całkowite wyżywienie, oraz pobory miesięczne według posiadanych stopni wojskowych. Zgłaszający się przyjmowani są w stopniach wojskowych, które uzyskali w służbie w wojsku lub tajnych organizacjach dla walki z okupantem. Przyjmuje się kandydatów w wieku od 20 do 45 lat. „Dziennik Powszechny” Radom – Kielce nr 122, 15 września 1945 r.

Chociaż w manifeście PKWN jest zdanie: „Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego nakazuje natychmiastowe rozwiązanie tzw. granatowej policji. Rady Narodowe tworzą niezwłocznie podlegającą im Milicję Obywatelską, której zadaniem będzie utrzymanie porządku i bezpieczeństwa”, to milicjantami, nie tylko w byłym Kraju Warty, zostawali ludzie niemający pojęcia, o co walczy Polska Partia Robotnicza i kim są ludzie wchodzący w skład Rządu Tymczasowego.

Te pierwsze oddziały milicyjne później nazywane będą czasami „samozwańczymi”; pod względem „świadomości politycznej” nie miały wiele, często wręcz nic, wspólnego z organami lubelskiej władzy. Było obiecane umundurowanie, broń, jedzenie i to przyciągało ludzi. Nawet jeśli w praktyce czasami kończyło się na biało-czerwonej opasce z literami MO na ramię.

Kiedy Stachu podpisywał milicyjne zobowiązanie, myślał o tym, że będzie miał pracę, wypłatę, że teraz już może założyć rodzinę. Czytał tekst kilka razy, nikt nie wyrzekał na Kościół, nie było też ani słowa o komunizmie, socjalizmie, Związku Sowieckim czy choćby jednym małym Stalinie:

Ja..., (tu miejsce na nazwisko), współpracownik Komendy Powiatowej Milicji Obywatelskiej w Lesznie zobowiązuję się służyć wiernie sprawie wolnej, demokratycznej i niepodległej Polski, zdecydowanie zwalczać wszystkich wrogów demokracji [...] W razie rozgłaszania wiadomych mi tajemnic służbowych będę ukarany według prawa, o czem zostałem z góry uprzedzony” i podpis.

Stanisław: proste blond włosy zaczesane do tyłu, pociągła twarz, usta pełne, oczy szare. Wychowany w rodzinie wielodzietnej (rodzeństwa było ośmioro), w której każdy przyzwyczajony był do pracy. Ojciec miał młyn, matka chorowała (żyła w swoim świecie), starsze siostry mieszkały w Poznaniu. Nikt nie podpisał volkslisty, chociaż Niemcy ojca ciągle straszyli, że będzie żałował.

Ale nie podpisał.

Stanisław zakochał się. Przystojniak z Miastka wpadł po uszy. Starsza od niego, piękna brunetka o hiszpańskich oczach i temperamencie. Był jeszcze młody, ale nie chciał czekać. Gdy tylko weszli Rosjanie, młodzi dali na zapowiedzi.

Do ślubu jechali czarną, lakierowaną powózką całą przybraną bukiecikami różowych kwiatów. Woźnica trzaskał z bata, jechali wąską drogą z Miastka do Brenna. Wiosna, zielone pola, co chwila wyskakuje w niebo skowronek. Na szczęście jest jeszcze za wcześnie na komary, kiedy mijają kolejne jeziora, widać startujące i lądujące w godowym podnieceniu kaczki. Welon upięty na czarnych włosach, gałązka mirtu łaskocze Stacha w policzek, zawsze kiedy Irena przytula głowę do jego ramienia.

W starym kościele w Brennie przysiągł, że nie opuści jej aż do śmierci.

Nie są daleko od siebie. Pakosław, gdzie służył Młynarek, leży jakieś 80 kilometrów w linii prostej od Miastka, rodzinnej wsi Stacha.

Okolice Rawicza, stamtąd pochodził Jan, zostały wyzwolone 22 stycznia 1945 roku, wstąpił do MO właściwie natychmiast, bo podanie o przyjęcie do służby w ramach Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego pisze 15 marca, już jako funkcjonariusz milicji.

Ma dużo ładniejszy charakter pisma od Stacha:

„Niniejszym proszę ob. komendanta o przyjęcie mnie w szeregi PUBP. Życiorys własny, który dołączam niech świadczy o mym przedsięwzięciu”.

Argumenty z życiorysu, które miały być przekonywające dla obywatela komendanta: „jako syn biedaka”, „oswobodzenia doczekałem z rąk dzielnej Armii Czerwonej”, „od czasu wyzwolenia pracowałem jako milicjant w Pakosławiu. Marzeniem moim było i jest służyć w szeregach Bezpieczeństwa Publicznego”.

Ostatni argument nie zostawia wątpliwości. Jan M. ma dwadzieścia cztery lata i jasno sprecyzowane plany na życie. Licząc dokładnie, Jan zaczął marzyć o swojej karierze zawodowej pod koniec stycznia, a w połowie marca marzenie zaczęło się urzeczywistniać.

Podpisuje identyczne zobowiązanie jak to milicyjne Stacha, jedyna różnica, to nazwa: Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Rawiczu, reszta taka sama.

Zaczynają więc zdecydowanie zwalczać wrogów demokracji, nie mając zielonego pojęcia, że stoją po przeciwnych stronach barykady.

Tydzień po Stachowym wstąpieniu do milicji, na niedzielnym bankiecie wieńczącym spotkanie Roosevelta, Churchilla i Stalina na Krymie podano barszcz ruski i kapuśniak. Stalin zamówił pieczonego kurczaka z frytkami, toasty wznosili wódką, pili gruzińskie czerwone wino i szampanskoje, a wszystkiemu przypatrywał się łabądek stojący centralnie na stole.

Nie tylko o koniec wojny z Niemcami chodziło, ale też o nowy kształt Europy. Taka na przykład Polska – zupełnie zmieni swoje granice. A jeśli gdzieś między tymi frytkami a gruzińskim winem pojawiła się w powietrzu wizja milionów ludzi – wysiedlonych ze swoich domów, zostawiających ziemię, tradycję, całe życie i jeżdżących w towarowych wagonach ze wschodu na zachód i zachodu na wschód – to nie zrobiła żadnego wrażenia, nie tylko na łabądku.

Jasną sprawą było jak najszybsze zakończenie wojny, rozprawienie się z Trzecią Rzeszą. Reszta była nieco mglista i nie do końca zrozumiała. W styczniu 1945 roku Instytut George’ a Gallupa przeprowadził w Wielkiej Brytanii ankietę: „Co robić z Niemcami”:

1. Czy Hitler, Himmler i inni przywódcy hitlerowscy powinni być ukarani? 97% Tak, 2% Nie, 1% Nie wiem;

2. Czy Niemcy powinny być zmuszone do naprawienia szkód wojennych 88% Tak, 6% Nie, 6% Nie wiem;

3. Czy jesteś za, czy przeciw oddaniu Prus Wschodnich i innych wschodnich części Niemiec Polsce? 53% Tak, 35% Nie, 22% Nie wiem.

Rosjanie przygotowali kawior, wędzonego jesiotra i prosięta, ale Anglicy po sześciu wojennych latach z jedzeniem na kartki zapobiegliwie przywieźli ze sobą proszek jajeczny, z którego robiona była poranna jajecznica. I jednego można być pewnym, że siedząc nad jajecznicą i kawiorem, nie rozważali wybrania się w okolice Wolsztyna, żeby „ojczyznę wolną wrócić” komukolwiek.

Tamtego lutego, w roku 1945, na śniadanie, obiad i kolację mógł Stach jeść polewkę – zupę zrobioną z łyżki mąki rozbełtanej z wodą, mlekiem i odrobiną soli. Do tego kawałek chleba. To samo danie mogła podawać Janowi matka w tę samą niedzielę.

Przez kilka miesięcy są więc w podobnej sytuacji. Jeden i drugi – na państwowej służbie, jeden i drugi z planami na przyszłość. Latem czterdziestego piątego skończą się wszelkie podobieństwa. Piątego dnia sierpnia Stachu spotka w Brennie, w czasie patrolu, oficera radzieckiego.

Rosjanie, wracający jako zwycięzcy do „matuszki Rassiji” robili, co mogli, żeby odwlec w czasie spotkanie z ojczystą ziemią. Pierwsza fala czerwonoarmiejców, zimowa (ta: „na Berlin!!!”), była tylko preludium do tego, co sojusznicza armia miała w repertuarze. Po kapitulacji Niemiec, łupy wojenne wleczone w workach na plecach, na ramach rowerów, na ciężarówkach i w całych składach pociągów – posuwały się powoli na wschód.

Co można ukraść? Ale czy ukraść?! Zabrać jak swoje – Niemcowi, wrogowi, najeźdźcy okrutnemu! Więc co? Wszystko. Mosiężne kurki (jeden Rusek miał cały worek kranów, mówił, że wmontuje je w swojej chałupie w ściany, będzie leciała ciepła woda), zegarki, pierścionki, świecące ozdoby z kościołów (i wota, i ramy obrazów, i błyszczące gałki z proporców i chorągwi), garnki, swetry, buty, skórzane paski, uprząż dla konia, płaszcz zimowy, prawie nowe grabie, fotel z powyginanymi nogami, kryształowe lustro, młockarnię na prąd, kawałek silnika, a czy to było germańskie, czy polskie, to już było wszystko jedno. Się brało i gówno komu do tego. Dla żołnierzy Armii Czerwonej Niemcy zaczynały się właściwie zaraz za Bugiem.

I nawet niechby brali, byle już poszli sobie, chociaż jak szarpali ostatniego konia, to człowiek stawał się odważniejszy i szedł do starszyny, i prosił, albo jak wyrywny był, to sam leciał do żołnierza i krzyczał – konia zostawcie! Konia nie dam!

Nikt nie znał rosyjskiego, mówiło się do nich głośno, wyraźnie, czasami można było jakieś słowo zrozumieć. Najszybciej to czasy, spiryt i job twoju mać.

Ale oprócz tego, że kradli, to jeszcze pili, wrzeszczeli, pijani do bicia się brali. I to naleganie na dziewczyny, te gwałty... Niemki nie miały nic do gadania. Ile popełniło samobójstwo? Dziewczynek, dorosłych kobiet, upodlonych, zamęczonych, zarażonych wszelkimi chorobami wenerycznymi, w pierwszych tygodniach ciąży.

A ile naszych? Skrytki porobione – za słomą, za kominem, za szafą, w piwnicy, oddychać tak cicho, żeby ani szmeru. Nie ma już nic więcej, co można ukraść – poczucie bezpieczeństwa i godności, to ostatnie. Gwałt – sponiewieranie, splugawienie, podpisanie spermą „to moje”. Tu nie ma litości; nie płacz, nie wrzask, nie wycie. To wszystko się nie sprawdza. Nawet jak się zemdleje, to wiotkie ciało nie jest bezpieczne.

Stachu chodzi z karabinem po wsi, ma mieć wszystko na oku. Sierpień to miesiąc najcięższych prac w polu, ale on już nie jest chłopem, jest milicjantem. O bolszewikach wie tyle, ile było napisane w „Orędowniku” przed wojną. Że w Rosji zabierali ludziom ziemię i robili kołchozy, że byli bezbożnikami, że mieli wspólne kobiety i żarli cebulę. A teraz są tu, koło Wolsztyna, i są bratnią armią.

Weź się połap w tym wszystkim, kto jest kto i o co chodzi? Jest się milicjantem, ma się służyć wiernie, chronić i bronić. Nikt nie nasmaruje kredą na plecach, który jest nasz, a który to wróg. Jeszcze wydaje się, że to, co dobre, to dobre, a to, co złe, to złe.

Więc: zły Niemiec leży napuchnięty od śmierci pod murem swojego majątku trzeci dzień, nikt nie chce go pochować, a dobry Rusek z czerwonymi oczami szarpie, przewraca i wali na odlew we wrzeszczącą głowę dziewczyny.

I nie ma podpowiedzi – co robić. Jest prosta reakcja. „Stój, ręce do góry! Stój, bo będę strzelać!”.

Ruski zrywa się, zatacza, rzuca na porucznika z Urzędu Bezpieczeństwa, który jako pierwszy próbował ratować dziewczynę, i dusi go gołymi łapami. Jest zamieszanie, wrzaski. Jeszcze raz – „stój, bo strzelam” i bach, karabin jakby sam. Ruski pada, robi się cicho.

Wraca letni wieczór, słychać szczebiot jaskółek wysoko na niebie. Ludzie udają, że nic się tu nie działo. Że przed i po skleiło się bez żadnej przerwy. Że każdy szedł spiesznie do swojego zajęcia, waląc piętami w piasek, po krowy na pastwisko, na pole do siana, do sąsiadki pogadać.

Stanisław nie ma poczucia, że stało się coś gorszego niż tylko zabicie człowieka. To samo jest złe. Ale broniąc ładu i porządku, dziewczyny i tego z Urzędu Bezpieczeństwa, nie miał wyboru. Więc drżącymi rękoma zabezpiecza karabin, podchodzi do Ruska, nie boi się, jest jeszcze władzą, przecież strzelał, bo bronił – nie zabijał.

Muchy, ciężkie czarne muchy, są pierwsze. Siadają na coraz większej czerwonej kałuży i pocierają w zachwycie skrzydełkami. W szklistych oczach Ruska odbija się pierzasta chmura na niebieskim niebie i malutki Stachu Cichoszewski z anteną lufy karabinu na plecach.

Najpierw nic się nie dzieje, i nawet długo to trwa. Tak, że wydaje się, że to już wszystko. Że teraz to tylko sprawa między Stachem a księdzem proboszczem na spowiedzi.

Żona Stacha – Irena czeka na dziecko. Boi się trochę, panikuje, jak to dziewczyna przed pierwszym porodem.

Aż przychodzi dzień 29 sierpnia i aresztowanie.

Stacha wiozą do Leszna, nie ma jak dać znać rodzinie, co się z nim dzieje. Przyznaje się do wszystkiego, opowiada dokładnie, co zaszło. Ósmego września zostaje skazany na trzy lata – za zabójstwo żołnierza sowieckiego.

Jak się tłumaczył? Jakich używał argumentów? Akt sprawy nie ma, została tylko sygnatura.

W późniejszych zeznaniach będzie mówił: „zastrzeliłem kapitana radzieckiego, który usiłował zabić czy rozbroić funkcjonariusza PUBP i przy tym narobił całą masę innych świństw”.

Cały czas myślał o domu, o tym, czy wiedzą, gdzie jest, co się z nim dzieje, czy Irena wie, że dostał trzy lata?! Jak się czuje, czy nie zrobi czegoś głupiego, myśląc – że może on, Stach – już nie wróci?

Po wyroku Wojskowego Sądu Okręgowego w Lesznie – ma być przewieziony do aresztu do Poznania.

Wolna Polska, martwy Rusek i on – w pociągu do więzienia.

Niewiele brakowało, żeby Stach zamiast w pociągu był teraz na polu, szedł za końmi, orał długą, równą skibę i wdychał zapach ziemi. Gdzieś w kwietniu okazało się, że funkcjonariuszy MO jest zbyt wielu, nie tylko brakuje mundurów, ale i broni, a chodzić z kijem byłoby równie głupio co niebezpiecznie, więc pozwalniali ludzi. W tym jego, Stacha. Ale żona w ciąży, o pracę trudno – więc namawiał komendanta, żeby go jednak przyjął z powrotem, udało się i od czerwca znów nosił na ramieniu biało-czerwoną opaskę z literami MO i karabin.

Z bronią wtedy w ogóle było dziwnie. Można było znaleźć w lesie porzucone przez Niemców pistolety, albo przehandlować od Ruskich karabin Mosina.

Milicjanci dostawali broń zarekwirowaną „bandom”, „bandy” w czasie napadów na posterunki i funkcjonariuszy zdobywały te same pistolety.

A więc nie został ogrodnikiem (przyuczał się do tego zawodu sześć lat u majstra, w majątku Wroniawy), nie orał i nie siał w gospodarstwie teścia, tylko jechał pociągiem w kierunku odwrotnym od domu – przedwojennym wagonem trzeciej klasy, takim, w którym do każdego przedziału wchodziło się prosto z peronu osobnym wejściem. – Obstawa – dwóch ubeków z Poznania, aresztanci – Stanisław i jeszcze jeden chłopak z Leszna. Oprócz nich w przedziale był ponadto kapral WP i dwóch cywilów.

Jechało się spokojnie, kapral wypytywał, co i jak. Dziwił się bardzo Stachowi, że dał się złapać. Powiedział, że on sam miał podobną przygodę z Ruskim, ale nic mu nie zrobili. I że gdyby to on był na miejscu Stacha, to zwiałby, przyczaił się i przeczekał, aż Ruskie wrócą do siebie i w Polsce będzie normalnie.

Czy naprawdę we wrześniu 1945 roku można było przypuszczać, że to, co się wyrabia, ma znamiona trwałości? Że tak już zostanie na dziesiątki lat? Ludzie święcie wierzyli w to, że zaraz coś się wydarzy. Albo wybuchnie wojna między Niemcami a Amerykanami, albo Anglicy i Amerykanie wejdą i odbiorą Ruskim Polskę, albo Niemcy wrócą i zabiorą wszystkim wszystko...

Ciąg dalszy w wersji pełnej

[1] W cytowanych dokumentach została zachowana pisownia zgodna z oryginałem. Wydawca dokonał tylko niezbędnej korekty ułatwiającej odczytanie dokumentów (przyp. red.).

Wypisy dla dociekliwych
1. Nie ma większego szczęścia

Dostępne w wersji pełnej

2. Dobre imię żołnierza

Dostępne w wersji pełnej

3. Życie codzienne

Dostępne w wersji pełnej

4. Kawa, drożdżówki i kiełbasa

Dostępne w wersji pełnej

5. Zostało po ludziach...

Dostępne w wersji pełnej

6. Ziemia obiecana, ziemia odebrana...

Dostępne w wersji pełnej

7. Oddany nam człowiek

Dostępne w wersji pełnej

8. Nie jesteśmy królikami

Dostępne w wersji pełnej

9. „AKA”

Dostępne w wersji pełnej

Struś

Dostępne w wersji pełnej

Kowboje

Dostępne w wersji pełnej

Gdzie ja idę...

Dostępne w wersji pełnej

Młynarek

Dostępne w wersji pełnej

Inne śmierci

Dostępne w wersji pełnej

Papier

Dostępne w wersji pełnej

Prawa i przywileje narodu niemieckiego

Dostępne w wersji pełnej

Mecenas

Dostępne w wersji pełnej

Pamięć narodowa
Zaczynam jeszcze raz

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Podziękowania

Dostępne w wersji pełnej

Źródła dokumentów

Dostępne w wersji pełnej

Zdjęcie na okładce

Żołnierze oddziału partyzanckiego „Mszyca”, 1944 rok.

Redakcja

Katarzyna Tobolewska

Korekta

Jadwiga Piller, Jan Jaroszuk

Projekt okładki

Krzysztof Rychter

Copyright © Anna K. Kłys, 2014

Copyright © Wielka Litera Sp. z o.o., Warszawa 2014

Wielka Litera Sp. z o.o.

ul. Kosiarzy 37/53

02-953 Warszawa

www.wielkalitera.pl

ISBN 978-83-64142-35-2

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl